Phật Học Khái Yếu

Từ ngã, phá chấp đến phá ngã giai không

TỪ NGÃ, PHÁ CHẤP ĐẾN NGÃ PHÁP GIAI KHÔNG

Khi khảo sát về những đặc trưng của các tôn giáo, người ta thấy rằng hầu hết các tôn giáo đều chủ trương Hữu ngã, chỉ có Phật gião là đề xướng thuyết Vô ngã. Không những Vô ngã mà còn chủ trương Vô pháp, nghĩa là xiển dương chân lý ngã, pháp đều không, thể nhập Chân không diệu hữu. Đây chính là nét đặc sắc nhất của đạo Phật. Trong bài này, người viết sẽ tuần tự trình bày từ ngã chấp, pháp chấp đến quán chiếu ngã không, pháp không, cuối cùng đạt đến ngã không chân như và pháp không chân như.

I. NGÃ

1. Các quan điểm về ngã

Tiếng phạn Atman, dịch âm là A-đặc-man; ý đầu tiên là chỉ cho “hô hấp”, dẫn đến dùng để gọi Sinh mệnh, Tự kỷ, Thân thể, Bản chất, Tự tánh. Nó dùng để ám chỉ cái chủ thể độc lập vĩnh viễn. Chủ thể này tiềm tàng trong tất cả mọi sinh vật, có quyền năng chi phối mọi cái khác.

Từ thời đại Lê câu Vệ-đà (R.g.Veda, 1500 B.C) cho đến thời đại Phạm thư (Bràhmana, 100 B.C- 800 B.C), người ta quan niệm hơi thở là chủ thể hoạt động của sinh mệnh con người, vì thế, họ xem hơi thở (pràna) cũng chính là Tự ngã.

Đến thời đại Áo nghĩa thư (Upanisad, 800 B.C- 600 B.C) lại chia ngã thành hai loại là Tiểu ngã và Đại ngã. Tiểu ngã tức cái tự thể của mỗi cá nhân, còn Đại ngã là nguyên lý trung tâm của vũ trụ, tức Bràhman. Đồng thời cho rằng Tiểu ngã là sản phẩm của Đại ngã. Nếu người ta tôi luyện cái Tiểu ngã đến độ hoàn thiện, nó sẽ trở về nhập một với Đại ngã. Và chỉ có

Đại ngã mới là Thực thể chân chính, ngoài ra, các cái khác đều là hư huyễn (màyà).

Đối với các quan điểm trên, đức Phật không tán đồng nên đề xướng chủ thuyết Vô ngã để phản bác các quan điểm thiếu chính xác ấy. Có thể nói, Thuyết Vô ngã là một chủ trương độc đáo của Phật mà không có bất cứ một đạo giáo nào khác từng đề cập đến.

Đến giai đoạn Phật giáo bị phân hóa thành các Bộ phái thì Bộ phái Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ thiết lập thành hai khái niệm là Nhân ngã và Pháp ngã. Phái này tuy phủ nhận cái Nhân ngã, nhưng vẫn thừa nhận cái Pháp ngã. Pháp ngã tức là những yếu tố cấu thành sự tồn tại của tất cả muôn pháp.

Thế còn Độc Tử bộ và Chánh Lượng bộ thì chủ trương cái ngã phi tức phi ly uẩn, tức cái ngã chẳng phải năm uẩn mà cũng chẳng phải rời năm uẩn. Họ cho rằng sinh mệnh của mỗi cá thể (nhân ngã) không phải do năm uẩn giả hợp tạo thành (tức uẩn) mà cũng không phải rời năm uẩn có một cái ngã riêng biệt nào khác (ly uẩn).

Đến Kinh Lượng bộ lại đề xuất một cái ngã siêu việt con người, tức cái Thắng nghĩa Bổ-đặc-già-la (Bổ-đặc-già-la là từ phiên âm chữ puggala tức con người, nhân cách hay nhân ngã).

Qua sự khảo sát về Ngã của ngoại đọa và các Bộ phái Phật giáo kể trên, Thành duy thức luận quyển một cô đọng lại thành ba loại Ngã là.

1/.Tức uẩn ngã: Cái ngã mà mọi người ở thế gian đề cập đến;

2/. Ly uẩn ngã: Cái ngã do phái Số luận, Thắng luận, Kinh Lượng bộ trình bày;

3/. Phi tức phi ly uẩn ngã: Cái ngã theo chủ trương của Độc tử bộ, Chánh lượng bộ v.v… đề xướng.

Thế còn, Đại thừa Phật giáo cực thịnh thì không những phủ nhận cái ngã cá thể (nhân ngã) mà cũng phủ nhận luôn cái Pháp ngã; đồng thời chủ trương Nhân Vô ngã và Pháp vô ngã. Các luận sư này bảo rằng vạn pháp là Vô thường, Khổ, Vô ngã, Bất tịnh, nếu kẻ nào diệt hết phiền não thì có thể đạt đến cảnh giới cứu cánh Niết-bàn. Thế nhưng, cái cảnh giới Niết-bàn sau khi giác ngộ hiển nhiên là một sự tự do tuyệt đối, vì vậy mà các đề xướng cái thuyết 4 đức là: Thường, lạc, ngã và tịnh. Cái “Ngã” ở đây khác rất xa với cái “ngã” mà phàm phu nhận thức, nên gọi là Đại ngã, chân ngã. Nói một cách tóm tắt thì ngã được chia thành bốn loại là Phàm ngã, Thần ngã, Giả ngã và Chân ngã.

1/. Phàm ngã: chỉ có cái ngã mà phàm phu mê chấp;

2/. Thần ngã: (tiếng phạn purusa được dịch là Trượng phu, nhân (người), nguyên nhân v.v…) chỉ có cái ngã do lục sư ngoại đạo (các học phái ngoài Phật giáo) trình bày.

3/. Giả ngã: chỉ cho cái ngã hoàn toàn không có thực thể mà chỉ có giả danh, như gọi cái thân do năm uẩn giả hợp là ngã.

4/. Chân ngã: nhằm chỉ cho Pháp thân của đức Phật, vì Pháp thân này có tám đức tính tự tại.

Ngoài ra, các học phái tại Ấn- Độ vào thời đức Phật có khuynh hướng chia ngã thành 16 loại, gọi là 16 loại tri kiến hay 16 Thuần ngã, hàm ý bảo rằng ta có

cái năng lực biết và thấy. Mười sáu thứ này là: Ngã, Chúng sinh, Thọ giả (thọ mạng), Mạng giả, Sinh giả, Dưỡng dục, Chúng số, Nhân giả, Tác giả, Sử tác giả, Khỏi giả, Sử Khởi giả, Thụ giả (lãnh đạo), Sử thụ giả, Tri giả, Kiến giả. (Đại trí độ luận, quyển 35)

Qua cách xếp loại về ngã của các học phái ngoại đạo kể trên ta có thể xem đó như là Ngã kiến; tức là cái vọng kiến chấp rằng có cái Thật ngã đối với những cái không phải ngã. Ngã kiến là từ chỉ chung. Thế rồi, luận Đại thừa khỏi tín đem chia thành hai loại:

1/ Nhân ngã kiến: Tức chấp cái thân tâm do năm uẩn Sắc, Thọ, Tưởng, Hành và Thức giả hợp tạo thành là thực ngã. Đó gọi là Nhân ngã kiến, nói gọn là Nhân ngã. Nghĩa là đứng trên phương diện của loài người cho rằng mình có cái tự ngã. Còn như gồm chung các loại hữu tình chúng sinh thì gọi là Sinh ngã kiến hay Sinh ngã. Nghĩa là cho rằng mình có cái thực thể của một chúng sinh.

2/ Pháp ngã kiến: Tức cho rằng tất cả các pháp đều có cái thể tính chân thật, độc lập. (Vấn đề này sẽ đề cập ở sau)

Dựa vào những cách hiểu về ngã trên đây, các luận sư Duy thức đưa ra một định nghĩa thống nhất về Ngã như sau: Thường, Nhất, Chủ, Tể. Thường nghĩa là Thường hằng, vĩnh cửu. Nhất nghĩa là nhất thuần không thể chia lìa. Chủ nghĩa có quyền làm chủ, tự do, tự tại. Ví như ông vua làm chủ một nước, cử người coi việc chính trị, có quyền quyết định tất cả. Tể nghĩa là có quyền chi phối, điều khiển các cái khác. Ví như viên quan Phụ chính cai quản thuộc hạ, sặp đặt các công việc cho họ.

Thế rồi, vì thấy mình có một thực thể mang đặc tính Thường, Nhất, Chủ, tể nên sinh ra chấp trước. Do chấp trước mà thành ra ngã mạn. Các luận sự Duy Thức tóm tắt thành bốn Khái niệm là Ngã si, Ngã kiến, Ngã mạn và Ngã ái. Bốn tính chất này đều thuộc về thức Mạt-na thứ bảy, tức quy kết cho thức Mạt-na là thủ phạm của sự chấp ngã.

1. Phân loại về ngã chấp

Về phương diện Ngã chấp này, Thành Duy Thức luận quyển một chia làm hai loại: 1/ Câu sinh ngã chấp; 2/. Phân biệt ngã chấp.

1/. Câu sinh ngã chấp: Sự chấp ngã đã hiện hữu từ vô thỉ kiếp đến nay, do hư vong huân tập, tạo thành cái động lực nội tại, thường đồng hành với thân, nên hễ sinh ra ở đâu có cái thân, thì có nó sinh khởi; vì thế cũng gọi là Thân kiến.

Nếu ta phân tích sâu hơn nữa, thì loại Câu sinh ngã chấp này cũng chia làm hai phương diện là: a. Thường tương tục; b. Có gián đoạn.

a. Thường tương tục: Tức thức Mạt-na dựa vào thức A-lại-da, rồi khởi lên cái ngã tướng từ nơi tự tâm, chấp làm thật ngã. Vì lẽ thức A-lại-da là thức căn bản, không lúc nào gián đoạn, nên cái ngã tướng mà thức Mạt-na nắm giữ kia cũng tương tục tựa hộ không biến đổi. Thế nhưng, bản thể của thức A-lại-da này vốn sinh diệt không ngừng, thực sự không phải thường hằng và đồng nhất. Chẳng qua nó giống như dòng nước chảy xiết, ta nhìn nó tựa hồ như một dải lụa thuần nhất; vì thế, trong Tam thập tụng khi nói về nó, viết rằng Hằng chuyển như bộ lưu.

Loại ngã chấp thuộc thức thứ bảy này các vị Bồ-tát tu tập về Sinh không quán đến Sơ địa (Hoan hỷ địa) mới chinh phục được nó. Nhưng đến địa thứ Tám (Bất động địa), mới hoàn toàn đoạn tuyệt được nó.

a. Có gián đoạn: Thức thứ sáu dựa vào tướng của 5 thủ uẩn do thức biến hiện, rồi khởi lên cái tướng nơi tự tâm, chấp làm thật ngã. Nhưng vì Ý thức thứ 6 thì có lúc sinh khởi, có lúc không sinh khởi, nên cái ngã tướng do nó biến hiện ra cũng có lúc bị gián đoạn.

Loại câu sinh ngã chấp thuộc thức thứ sáu này các vị Bồ tát tu hành đến địa thứ bảy (Viễn Hành địa) mới hoàn toàn đoạn trừ được nó.

2/ Phân biệt ngã chấp: Tức cái ngã chấp sinh khởi hậu thiên, do nghe tà giáo và tà thuyết nói về cái ngã rồi huân tập vào nội thức, sau đó có cơ hội liền sinh khởi. Loại này chỉ có trong Ý thức thứ sáu mà thôi, và cũng được chia làm hai phương diện: a. Tức uẩn ngã tướng; b. Ly uẩn ngã tướng.

a. Tức uẩn ngã tướng: Do nghe tà giáo nói rằng năm uẩn chính là ngã tướng, rồi khởi lên tướng ấy nơi tự chấp làm thật ngã.

b. Ly uẩn ngã tướng: Do nghe tà giáo nói rằng có cái ngã tướng ở ngoài năm uẩn, rồi khởi lên cái tướng ấy nơi tự tâm chấp làm thật ngã.

Hai loại Phân biệt ngã chấp vừa nêu trên tương đối thô thiển nên dễ đoạn trừ, hàng Bồ-tát tu tập đến Sơ địa, tức địa vị Kiến đạo, quán về Sinh không chân như liền đoạn trừ được.

Nếu ta đem so sánh hai loại chấp ngã kể trên, sẽ thấy những điểm khác nhau như sau:

+ Câu sinh ngã chấp chỉ do năng lực nội nhân sinh khởi; Phân biệt ngã chấp bao gồm cả năng lực nội nhân và ngoại duyên.

+ Câu sinh ngã chấp thường đi liền với thân; Phân biệt ngã chấp không cùng đi với thân.

+ Câu sinh ngã chấp không đợi nghe tà giáo tà thuyết mà vẫn tự nhiên sinh khởi; Phân biệt ngã chấp chắc chắn phải nghe tà giáo, tà thuyết mới sinh khởi được.

+ Câu sinh ngã chấp cả hai thức thứ bảy và thứ sáu đều có; Phân biệt ngã chấp chỉ có mặt nơi thức thứ sáu.

Ta có thể nói, đó là cách phân loại, so sánh đối chiếu về khái niệm Ngã từ Ngã chấp đến phương pháp quán chiếu Ngã không, cuối cùng đạt đến Ngã không chân như của các Luận sư Duy thức. Thế nhưng,vấn đề này trong giáo lý Nguyên thỉ cũng đã từng đề cập đến, như ta sẽ thấy sau đây.

3. Cách thuyết minh về Vô ngã

Trong Trung Bộ Kinh có một đoạn đức Thế Tôn thuyết minh về lý Vô ngã cho các Tỷ-kheo qua phương pháp vấn đáp như sau:

• Này các Tỷ-kheo, Sắc là thường hay vô thường?

• Vô thường, bạch Thế Tôn.

• Những gì Vô thường là khổ hay vui?

Là khổ, bạch Thế Tôn

• Những gì Vô thường, khổ, bị biến hoại, có hợp lý chẳng khi xem cái đó là: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này tự ngã của tôi?”

• Thưa không hợp lý, bạch Thế Tôn.

Này các Tỷ-kheo, Thọ Tưởng Hành Thức là thường hay Vô thường?

• Vô thường, bạch Thế Tôn.

… Do vậy, này các Tỷ-kheo, phàm các Sắc gì, Thọ gì, Hành gì, Tưởng gì, Thức gì, quá khứ, vị lai hay hiện tại, nội hay ngoại… tất cả chúng, cần phải như thật quán chiếu: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.” Nhờ quán chiếu như vậy, vị đa văn Thành đệ tử yếm ly đối với Sắc, Thọ, Tưởng, Hành và Thức. Do yếm ly nên ly tham, do ly tham nên được giải thoát. Trong sự giải thoát, vị ấy biết chắc chắn rằng: “Ta đã giải thoát. Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, những gì cần làm đã làm xong. Từ nay trở đi vĩnh viễn không còn trở lại đời sống này nữa.”(1)

Đồng thời trong Kinh Na-tiên Tỳ-kheo cũng có một đoạn đối thoại giữa vua Di-la-đà và Na-tiên Tỳ-kheo để làm sáng tỏ lý Vô ngã. Nhà vua hỏi Ngài Na-tiên:

• Bạch Đại đức, quý danh là gì?

Tâu Đại vương, người ta gọi bần tăng là Na-tiên, các pháp hữu cũng gọi bần tăng bằng tên ấy. Nhưng dù cha mẹ bần tăng có đặt cho bần tăng tên Na-tiên (Nagasena) hay

———

1. Trung Bộ Kinh tập 3, H.T Thích Minh Châu phiên dịch, Tu thư Đại học Vạn Hạnh xb 1975, trang 126.

một tên gọi khác, thì chẳng qua cũng chỉ là những tên suông, đặt ra để phân biệt giữa người nọ với người kia mà thôi. Kỳ thực, trong những cái tên ấy không hề có cái ta và của ta như những kẻ tà kiến và chấp ngã thường quan niệm.

• Bạch Đại đức, nếu không có cái ta trong đó thì khi tín thí cúng dường y bát, vật thực v.v… ai thâu nhận các món cúng dường ấy? Ai bảo tồn tuân lý, đạo nghĩa? Ai tham thiền nhập định? Ai hành đạo, đắc quả và nhập Niết bàn ? Nếu như không có cái ta thì ai gây nghiệp ác và chịu quả khổ? Vừa rồi, Đại đức bảo rằng các pháp hữu gọi Đại đức và Na-tiên, thế thì cái gì là Na-tiên? Tóc trên đầu Na-tiên chăng?

• Tâu Đại Vương, không phải.

• Hay lông, răng, da, thịt, gân, xương v.v…, toàn thể xác thân vật lý và Na-tiên?

• Tâu Đại Vương, không phải.

• Hay Thọ tưởng hành thức là Na-tiên?

Tâu Đại Vương, không phải.

• Hay nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn, ý căn là Na-tiên?

• Tâu Đại Vương, không phải.

• Hay ngoài năm uẩn còn có cái gì đó gọi là Na-tiên?

• Tâu Đại Vương, cũng không phải nốt.

• Bạch Đại Đức, khi nãy giờ trẫm đã gạn hỏi về ba mươi vật bất tịnh, năm uẩn, sáu căn có phải là Na-tiên không thì đều bị Đại đức phủ nhận tất cả. Theo

lời dạy bảo của Đại đức, trẫm quán tưởng cũng thấy rằng trong từng cái được hỏi đều không có Na-tiên, và Na-tiên cũng không có trong tất cả những cái đó hợp lại. Rốt cuộc, Na-tiên chỉ là cái tên suông. (2)

Đó là cách thuyết minh về Vô ngã của Kinh Na-tiên Tỳ-kheo. Mặt khác, trong kinh Kim Cương chuyên thuyết minh về triết lý Tánh không cũng trình bày về lý Vô ngã bằng một bài kệ rất cô đọng như sau:

“Nhược dĩ sắc kiến ngã,

Dĩ âm thanh cầu ngã

Thị nhân hành tà đạo,

Bất năng kiến Như Lại.”

( Nếu người nào xem sắc tướng, âm thanh là thật ngã, thì người đó đã nhận thức sai lầm, không thể nào thấy được chân tướng đích thực của Như Lai).

Để minh họa thêm về cách thuyết minh Vô ngã, ta có thể nêu thêm một bài kệ ở phẩm tựa của Kinh Lăng-già sau đây:

“ Tri nhân, pháp vô ngã,

Phiền não cập nhĩ diệm,

Thường thanh tịnh vô tướng

Nhi hưng đại bi tâm.”

( Nếu ai thấy nhân và pháp đều không có thật ngã, phiền não cũng như sóng nắng, chỉ là vô tướng thanh tịnh, thì dễ dàng khởi tâm Đại bi)

———

2 Cao Hưu Đính, Kinh Na Tiên Tỳ Kheo, Minh Đức xb 1971, các trang 26,29

II. PHÁP

1. Khái lược ý nghĩa của pháp

Chữ Pháp tiếng Phạn là Dharma, được phiên âm là Đạt-ma. Trong Kinh điển Phật giáo, cách dùng của chữ pháp kể ra rất nhiều, nhưng ý nghĩa thường không đồng nhất. Tổng quát có thể xếp thành hai nghĩa là “ Nhậm trì tự tánh và quỹ sanh vật giải”. Nhậm trì tự tánh của nó không cho biến đổi. Quỹ sanh phật giải nghĩa là nó có thể làm quỹ phạm để người khác nhìn đến biết nó là vật gì. Nói chung thì Pháp bao gồm các phương diện như: Hữu vi và Vô vi, Thiện và Bất thiện, Sắc với Tâm, Hữu lậu với Vô lậu, Nhiễm với Tịnh, Thế gian với Xuất thế gian, Có thể với Không thể thấy v.v…

2. Phân loại tổng quát về pháp

Căn cứ vào ý nghĩa đã nêu, phái Hữu bộ thuộc tông Câu-xá đem vạn pháp trong vữ trụ chia thành năm phạm trù gọi là Ngũ vị, gồm có 75 pháp. Thế rồi, tông Duy thức cũng kế thừa thuyết ngũ vị, nhưng chia thành 100 pháp, như sau:

• Sắc pháp gồm có 11 thứ.

• Tâm pháp gồm có 8 thứ.

• Tâm sở pháp gồm có 51 thứ

• Tâm bất tương ưng hành pháp gồm có 24 thứ.

• Vô vi pháp gồm có 6 thứ.

Đó là cách phân loại khái quát về Pháp. Nhưng khi đề cập đến mối tương quan giữa ngã và pháp thì các luận sư Duy thức lại đem phân tích và xếp loại tỉ mỉ

hơn. Trong mối tương quan này, ta có thể xem Ngã như là Kiến phần, còn Pháp như là Tướng phần; Ngã như là Năng duyên, còn Pháp như là Sở duyên; hay Ngã như là Chủ thể nhận thức, còn Pháp như là Đối tượng được nhận thức. Mà khi ngã có chấp thì pháp đương nhiên cũng có pháp chấp.

3. Phân loại pháp chấp

Trong loại Pháp chấp này cũng được chia thành 2 thứ: 1/. Câu sinh pháp chấp. 2/. Phân biệt pháp chấp.

1/ Câu sinh pháp chấp: Từ vô thỉ đến nay, do nội nhân lực luân tập, thường đi liền với thân, có cơ hội là tự nhiên sinh khởi, nên gọi là câu sinh. Loại này cũng thường được phân tích thành hai trường hợp: a. Thường tương tục; b. Có gián đoạn.

1. Thường tương tục: Thức thứ bảy duyên vào thức thứ tám, khởi lên tự tâm tướng, rồi chấp làm thật pháp. Loại pháp chấp này, hàng Bồ tát tu đến Sơ địa mới chinh phục làm cho nó lắng dịu, nhưng phải đến vị Đẳng giác, tức Phật quả mới hoàn toàn đoạn tuyệt được nó.

2. Có gián đoạn: Thức thứ sáu duyên vào tướng trạng uẩn, xứ, giới do thức biến ra, hoặc chung, hoặc riêng, rồi khởi lên tự tâm tướng, chấp làm thật pháp. Loại pháp chấp này, hàng Bồ-tát phải lên đến vị Đẳng giác, tức Phật quả, mới hoàn toàn đoạn tuyệt được nó.

2/. Phân biệt pháp chấp: Do năng lực ngoại duyên trong hiện tại, không gắn liền với thân, phải đợi khi tà giáo và tà phân biệt tác động mới sinh khởi được, nên gọi là phân biệt. Loại này chỉ có trong ý thức thứ sáu, và cũng được chia thành hai trường hợp:

a. Dựa vào tướng uẩn, xứ, giới mà tà giáo trình bày, rồi khởi lên tướng trạng ở tự tâm, phân biệt chấp làm thật pháp.

b. Dựa vào các tướng tự tánh do tà giáo trình bày rồi khởi lên tướng trạng nơi tự tâm, phân biệt, so đo, chấp làm thật pháp.

Hai trường hợp Phân biệt pháp chấp này thô thiển nên dễ đoạn trừ. Khi Bồ-tát vào đến Sơ địa, quán tất cả pháp đều là pháp không chân như, liền diệt trừ được.

4. Thiết minh về pháp không

a. Manh nha của tư tưởng pháp không

Chủ trương Ngã không và Pháp không vốn là sở trường của Bát-nhã và Trung Quán, các luận sư Duy thức chỉ triển khai và hoàn chỉnh thêm mà thôi. Lâu nay, các nhà Phật học thường cho rằng thời kỳ Phật giáo Nguyên thỉ chủ trương Ngã không mà Pháp hữu của ngã, nhưng mặt khác lại thừa nhận sự hiện hữu của pháp. Song, nếu khảo sát một số Kinh Nguyên thỉ thì tựa hồ đã có manh nha tư tưởng pháp không. Chẳng hạn một đoạn trong kinh tương ưng 4, Phật đã thuyết minh tính cách bất thực của cây đàn Tỳ-bà như sau:

“ Một hôm, nhà vua nghe tiếng đàn Tỳ bà réo rắt, thích thứ liền hỏi viên quan cận thần:

• Này khanh, đó là tiếng gì mà nghe say mê, hấp dẫn như vậy?

• Tâu Đại Vương, đó là tiếng đàn Tỳ bà mà nhạc công đang biểu diễn.

Vậy, khanh hãy đem tiếng đàn Tỳ bà ấy đến đây cho trẫm.

• Tâu Đại Vương, cây đàn Tỳ bà này do hợp nhiều yếu tố như cái bầu, da, dây, cán, trục, v.v… và do sức dụng công của nhạc sĩ, nên mới phát ra âm thanh thánh thoát như thế.

• Vậy, khanh hãy đem cây đàn Tỳ bà lại đây cho trẫm. Khi nhận được cây đàn Tỳ bà, nhà vua liền sai người đem đập nó ra hàng trăm mảnh, rồi cho đốt thành tro, để tìm cái gọi là đàn Tỳ bà và tiếng đàn Tỳ bà trong đó, nhưng nhã vua đã hoàn toàn thất vọng.(3)

Ngoài ra, trong Kinh Na-tiên Tỳ-kheo ( được xem là Kinh điển thuộc hệ Nguyên thỉ) cũng có một đoạn nói về tính chất không thật của chiếc xe qua sự vấn đáp giữa vua Di-lan-đà và Tỳ-kheo Na-tiên. Tỳ-kheo Na-tiên hỏi nhà vua:

• Tâu Đại Vương, Đại Vương bảo rằng ngài đến đây bằng xe, đó là ngài nói thật chứ?

• Bạch Đại Đức, trẫm nói thật.

• Vậy, xin Đại Vương cho bần tăng biết rõ về cái xe. Gọng có phải là xe không?

• Thưa, không phải.

• Trục có phải là xe không?

• Thưa, không phải.

• Bánh có phải là xe không?

———

3. Tương Ưng Bộ Kinh tập 4, H.T Thích Minh Châu phiên dịch, Tu thư Phật học Vạn Hạnh xb 1982, trang 202.

• Thưa, không phải.

• Căm có phải là xe không?

• Thưa, không phải.

• Thùng có phải là xe không?

• Thưa, không phải.

• …Vậy chứ xe là cái gì?

Nhà vu im lặng không trả lời. Đoạn, Na-tiên tâu với vua: “ Trong Kinh Phật có dạy rằng: Hợp các thứ gọng, trục, bánh, thùng v.v…theo một mẫu mực nào đó thành một cái mà người ta tạm gọi là xe. Cũng như thế, hợp tất cả đầu, mặt, tay, chân, hơi thở, sự khổ vui v.v… thì cũng thành một đơn vị mà người ta tạm gọi là cái ta để tiện bề phân biệt; chứ thật ra không có cái ta chân thật nào cả.(4)

Qua câu chuyện trên, ta thấy rằng ở đây tuy chủ ý nói về Ngã không nhưng rõ ràng đã bao hàm ý nghĩa của Pháp không, dù chưa chưa được minh nhiên như cách thuyết minh Tánh không của luận Trung quán.

a. Thuyết minh rõ ràng về pháp không

Đọc luận Trung Quán, quyển bốn, phẩm hai mươi bốn, kệ 18 và 19 ta thấy nội dung bài kệ này thuyết minh rất tường tận về pháp không:

“ Chúng nhân duyên sinh pháp

Ngã thuyết tức thị vô

Diệc vi thị giả danh

———

4. Cao Hữu Đính, Kinh Na Tiên Tỳ kheo, Minh Đức xb 1971, các trang 26, 29.

Diệc thị trung đạo nghĩa.

Vị tằng hữu nhất pháp

Bất tùng nhân duyên sinh

Thị cố nhất thiết pháp

Vô bất thị không giả.”

( Pháp do các duyên sinh

Ta bảo đó là không,

Hoặc gọi là giả danh,

Tức là nghĩa trung đạo.

Chưa từng có pháp nào

Không từ nhân duyên sinh,

Thế nên tất cả pháp

Đều chỉ là hư giả.)

Nội dung bài kệ này cho ta biết các pháp đều do nhân duyên sinh, nên tuy có mà có một cách giả tạm, chứ không phải có thật sự.

Hơn nữa vấn đề pháp không cũng được Kinh Kim cương thuyết minh bằng một bài kệ vừa ngắn gọn, súc tích, vừa cụ thể dễ hiểu mà cũng rất đầy đủ:

” Nhất thiết hữu vi pháp

Như mộng, huyễn, bào, ảnh

Như lộ, diệc như điện

Ưng tác như thị quán.”

( Tất cả pháp hữu vi,

Như mộng, huyễn, bọt, ảnh

Như sương, cũng như chớp

Nên quán sát như vậy.)

Ngoài ra, Kinh Lăng-già cũng cho ta biết rằng những ai thấu triệt được tính chất không thật của các pháp mới chấp trước và dễ dàng khởi tâm đại bi để cứu giúp chúng sinh:

"Nhất thuyết pháp như huyễn,

Viễn ly ư tâm thức.

Trí bất đắc hữu vô

Nhi hưng đại bi tâm.”

( Tất cả pháp như huyễn,

Xa lìa tâm chấp trước.

Trí chẳng thấy có không

Mà khởi tâm đại bi).

Tóm lại, mục đích cứu cánh của đạo Phật là đạt đến Giải thoát và Giác ngộ. Thế nhưng khi truy nguyên những nhân tố gây trở ngại cho mục đích này, ta thấy rằng không gì khác hơn là chấp ngã và chấp pháp. Bởi vì, chấp ngã thì phát sinh Phiền não chướng, gây trở ngại cho Niết-bàn thanh tịnh; chấp pháp thì phát sinh Sở tri chướng, gây trở ngại cho đạo quả Bồ-đề. Thế nên, những ai xả bỏ được chấp ngã và chấp pháp thì sẽ đoạn trừ được hai thứ trọng chướng là Phiền não và Sở tri; do đó, dễ dàng thành tựu mục đích Giải thoát và Giác ngộ.

Đạo đức Phật giáo trên bình diện nhân sinh

ĐẠO ĐỨC PHẬT GIÁO TRÊN BÌNH DIỆN NHÂN SINH

Đạo Phật xuất hiện cách đây hơn 25 thế kỷ, trải qua bao cuộc thăng trầm của lịch sử, từng chịu đựng biết bao sự thử thách nghiệt ngã của thời gian, nhưng vẫn tồn tại cho đến ngày nay. Như thế, tất nhiên Phật giáo phải tiềm tàng những chân lý vượt cả thời gian và không gian. Những chân lý ấy phải phù hợp với mọi căn cơ của chúng sinh, và đáp ứng được nhu cầu thiết thực của thời đại. Người ta có thể gọi đạo Phật là một tôn giáo từ bi, một hệ thống triết học hoàn chỉnh, một nền đạo đức nhân bản v.v...Tất cả những yếu tố đó được bao gồm trong ba tạng giáo điển là: Kinh, Luật và Luận. Trong ba tạng ấy, Luật tạng được xem như môn đạo đức Phật giáo, nhằm hướng dẫn cuộc sống thực nghiệm, chuyển hóa con người, cải tạo xã hội trở thành chân thiện mỹ. Tinh thần giáo lý của Đức Phật có thể được cô đọng trong 4 câu kệ:

“ Không làm các điều ác,

Vâng làm các hạnh lành,

Giữ tâm ý trong sạch,

Chư Phật dạy như vậy.”

Dựa trên những nguyên tắc tổng quát đó, đức Phật đã chế ra giới luật theo các cấp độ khác nhau. Tuy chia nhiều cấp độ, nhưng căn bản vẫn là 5 giới và mười thiện giới; các giới khác chỉ là cụ thể hóa chi tiết những giới này mà thôi. Năm giới không chỉ là nguyên tắc đạo đức vô cùng thiết thực cho người Phật tử, mà còn rất cần thiết cho hết thảy mọi người, ở mọi thời đại, nếu nhân loại muốn thiết lập một đời sống gia đình hạnh phúc, xây dựng một xã hội ổn định, và kiến tạo một đất nước thanh bình. Giới thứ

nhất không sát sinh, là tôn trọng sự sống của muôn loài, là nêu cao đức hiếu sinh của đạo Phật. Giới thứ hai không trộm cắp, là tôn trọng tài sản của kẻ khác, là sống theo lương tâm và lẽ phải. Giới thứ ba không ngoại tình, là bảo vệ hạnh phúc gia đình và tôn trọng hạnh phúc của kẻ khác. Giới thứ tư không vọng ngữ, là tôn trọng sự thật, giữ lòng thành tín với mọi người. Giới thứ năm không uống rượu, là bảo vệ sức khỏe, giữ gìn tâm trí sáng suốt.

Đó là những nguyên tắc đạo đức cơ bản mà đức Phật đã đề ra cho các Phật tử thực hành, hầu đem lại hạnh phúc cho bản thân mình, an vui cho kẻ khác ngay trong đời này và những cuộc sống mai sau.

Tiến thêm bước nữa, Phật dạy các hàng đệ tử xuất gia phải sống một cuộc đời tri túc để đoạn trừ tận gốc mọi dục vọng. Vì dục vọng chính là thủ phạm gây nên những nổi đau thương nơi bản thân mình, và tạo ra tang tóc cho bao nhiêu người khác. Để thực hiện nếp sống tri túc, Đức Phật dạy người xuất gia phải sống một cuộc đời thanh bần, đạm bạc, mà thuật ngữ chuyên môn gọi là “ Tam thường bất túc”, tức là ba sự nhu cầu thường ngày như ăn, mặc và ngủ không được quá dư thừa, sung túc. Trong kinh Di giáo, Đức Phật dạy các Tỳ-kheo phải xem sự ẩm thực như là môn thuốc để bảo vệ sự sống, nên không được lạm dụng: “ Nầy các Tỳ-kheo, thọ dụng đồ ăn, thức uống, phải coi như uống thuốc, ngon không ham, dở không bỏ, vừa đủ duy trì cơ thể cho khỏi đói khát thì thôi; như ông lấy nhị hoa, chỉ lấy mùi vị mà không làm tổn thương hương sắc. Người xuất gia cũng vậy, thọ dụng đồ cúng dường của tín thí không được tham cầu cho nhiều, đến nỗi phá vỡ thiện niệm của họ.”

Tất nhiên, ai cũng phải ăn mới sống, nhưng nếu vì sự sống của mình mà làm tổn thương sự sống của kẻ khác thì thật là điều đáng trách. Bởi vì “người ta ăn để sống, chứ không phải sống để ăn”, như tục dân gian thường nói. Thế nên, người tu sĩ thọ dụng sự cúng dường của thí chủ là nhằm tạo cơ hội để họ kết nối mọi duyên lành, hầu ban phát cho họ những thức ăn tinh thần, loại thức ăn cao quí, bổ dưỡng, tối cần thiết để nâng cao phẩm giá con người xứng đáng cái địa vị tối ưu, mà các loại sinh vật khác không thể có được.

Ngoài ra, đức Phật còn dạy khá nhiều về nếp sống tri túc, và Ngài kết luận về giá trị của sự tri túc hay biết đủ như sau: “Chính sự biết đủ là giàu sang, hạnh phúc và yên ổn. Người biết đủ thì nằm trên đất cũng thấy an vui, người không biết đủ thì ở Thiên đường cũng không thõa mãn. Không biết đủ thì giàu mà nghèo, biết đủ thì nghèo mà giàu.” (kinh Di giáo)

Ai cũng biết nhân loại đã trải qua hàng bao thể kỷ nỗ lực phát huy những thành tựu khoa học nhằm phục vụ con người đạt đến hạnh phúc tối đa. Những phương tiện khoa học rất cần trong quá khứ, hiện tại và cả đến tương lai, điều đó không ai có thể phủ nhận. Nhưng điều cần thiết hơn hết chính là người sử dụng những phương tiện ấy phải có đạo đức và lương tâm. Nếu thiếu lương tâm và đạo đức thì những phương tiện khoa học kia có nguy cơ biến thành thảm họa, trở lại đe dọa sự sống của con người. Bởi vì, lòng tham của con người là vô cùng tận, càng được thõa mãn, càng tham muốn nhiều hơn, khiến cho con người lúc não cũng cảm thấy khát khao và đau khổ, nếu như không biết dừng lại đúng lúc.

Thực ra cái thiếu thốn trầm trọng nhất của con người hiện đại là thiếu thốn tinh thần, chứ không phải thiếu thốn những tiện nghi vật chất. Chính vì thiếu thốn tinh thần mà một số ít giới trẻ đã trở thành vong thân, chạy theo chủ nghĩa thực dụng ca ngợi quá đáng giá trị của đồng tiền, đến nỗi cho rằng “với thế lực của đồng tiền, người ta có thể mở cửa Thiên đường cho các linh hồn đi vào”. Bị đầu đọc bởi các triết lý thô thiển, tha hóa như thế, đã khiến cho một số thanh niên chưa hấp thụ được truyền thống cao thượng của cha ông ta là “xem tiền tài như phấn thố, trọng nhân nghĩa tợ thiên kim,” chỉ còn biết tôn thờ sức mạnh của đồng tiền mà quên hết nghĩa nhân.

Để ngăn ngừa lòng tham, trấn áp mọi cám dỗ vật chất bên ngoài, đức Phật dạy ta sự tri túc, nhưng để đối phó với những kẻ xúc phạm đến danh dự và lòng tự ái của ta, Đức Phật trang bị cho ta thứ vũ khí nhẫn nhục, như trong Bồ-tát giới mô tả: “Nếu là Phật tử thì không được đem sự giận dữ đáp lại sự giận dữ, không được đem sự đánh đập trả lại sự đánh đập, thậm chí cũng không được nuôi hận thù đối với những kẻ đã tàn sát cha mẹ, anh em, chú bác của mình. Nói tóm, tàn sát sự sống để trả thù sự sống là điều trái ngược với đức hiếu sinh của đạo Bồ-tát.”

Tất nhiên, theo thường tình, trả thù những kẻ đã sát hại cha mẹ, anh em ta, đó là lẽ công bằng tự nhiên của đạo lý làm người. Thế nhưng, nếu dùng oán để trả oán, thì oán hận sẽ chập chùng, khó mà chấm dứt được dòng nhân quả vay trả trả vay bất tận. Bởi vì:

“Hận thù diệt hận thù

Đời này không thể có

Từ bi diệt hận thù

Là định luật nghìn thu.”

Những người mà ta xem là kẻ thù kia chẳng qua cũng chỉ là nạn nhân của những điều kiện lịch sử, địa lý, chính trị, và nhất là nạn nhân của si ám vô minh. Thế nên, người thực hành đạo Bồ Tát phải mở rộng tấm lòng, khoan dung cho họ. Dĩ nhiên, công hạnh này rất khó thực hiện, nhưng nếu thực hiện được, sẽ có mãnh lực cản hóa những kẻ ác hướng về đường thiện, và chắc chắn xã hội loài người sẽ trở nên an lạc và tốt đẹp hơn nhiều. Vả lại, kẻ thù đích thực từng gieo rắc đau thương thống khổ bất tận cho nhân loại chính là ba độc tham, sân, si, chứ không phải là những con người bằng xương bằng thịt mà chúng ta cùng chung sống trên trái đất này. Chính vì tham, sân, si thúc đẩy mà có người đã biến thành kẻ trộm cướp, gây đau khổ cho bao người, thậm chí còn làm tổn thất đến tài sản của quốc gia một cách trầm trọng. Vì tham, sân, si mà có những người đã biến thành xâm lăng, đi xâm chiếm đất đai người khác. Trong lịch sử Việt Nam, có lúc dân tộc ta đã là nạn nhân của loại vô minh tam độc ấy, và đã dũng cảm đứng lên hy sinh bao xương máu, mới có thể dành được tự do độc lập.

Với trí tuệ tối thượng, đức nhẫn nhục tuyệt cùng và lòng từ bi bao la, Đức Phật đã cảm hóa một người Bà-la-môn, khi ý đến xúc phạm Ngài: “Này các Bà-la-môn, nay ông mắng Ta mà Ta không nhận thì ông sẽ chuốc lấy hậu quả, như vang theo tiếng, bóng theo hình, không bao giờ rời nhau.” “Người ác mà hại người hiền cũng như ngửa

mặt lên trời mà nhổ nước miếng, nước miếng không thấu trời, mà rơi lại vào mình. Thế nên, hãy cẩn thận, chớ làm điều ác.” (kinh Tứ thập nhị chương).

Trong một dịp khác, Đức Phật dạy các Tỷ kheo phải nhẫn nại trước những trường hợp khó khăn nhất. Ngài khẳng định người nào nhẫn được trong trường hợp ấy mới xứng đáng là bậc đại sĩ dũng mãnh, cao cả hơn người: “Này các Thầy Tỳ-kheo, nếu ái cắt xả thân thể các thầy ra từng mảnh, từng đoạn, các thầy cũng phải kiềm chế tâm mình, đừng có nổi giận. Tâm giận dữ nổi lên là tự hại đạo nghiệp, hỏng mất công đức. Thực hành đức nhẫn mới được mệnh danh là bậc thương nhân có sức mạnh. Kẻ nào không thể tiếp nhận cái độc nhục mạ một cách hoan hỷ như uống nước cam lồ, kẻ ấy không được ca ngợi là bậc thượng nhân có trí.” (kinh Di giáo).

Nhờ ảnh hưởng tinh thần từ bi, nhẫn nhục của Đạo Phật là một người vĩ đại của dân tộc Ấn Độ là Gan-dhi, đã lãnh đạo dân chúng đấu tranh giành độc lập theo đường lối bất bạo động, cuối cùng giải phóng Ấn Độ thoát khỏi ách thực dân Anh. Vì vây, nhân dân Ấn Độ suy tôn ông như một vị cứu tinh, một ông Thánh. Tên tuổi của ông được sử sách muôn đời ca ngợi, chỉ vì ông đã thấy được sức mạnh của tâm linh, phát huy truyền thống bất bạo động cao cả mà tiền nhân đã chỉ dạy. Bài học về lòng từ bi khoan dung của đạo Phật cũng đã thấm nhuần sâu sắc vào trong huyết quản và tâm hồn của người Việt Nam. Do đó, một nhà ái quốc lớn của dân tộc là Nguyễn Trải đã khéo vận dụng và biến thành đường lối chính trị nhân bản đem lại thành công và rất nổi tiếng trong lịch sử nước ta. Đó là: “Đem nhân nghĩa để thắng hung tàn, lấy chí nhân mà thay cường bạo.”

Như tất cả chúng ta đều biết, trong đạo Phật có nhiều hệ phái và nhiều dị biệt lớn lao, những lịch sử Phật giáo chưa bao giờ ghi lại một cuộc tranh chấp đẫm máu nào như những cuộc thánh chiến đã từng xảy ra trong lịch sử châu Âu. Điều đó chứng tỏ những lời Phật dạy có ảnh hưởng rất sâu xa trong tâm hồn mọi người con Phật.

Thể hiện tâm đại bi và đức hiếu sinh đối với các loài hữu tình, Đức Phật đã cụ thể hóa những lời dạy thành những giới điều mà như người thọ giới Bồ-tát cần phải tuân thủ: “Khi Phật tử thọ giới Bồ-tát thì không được ăn thịt, vì ăn thịt làm mất hạt giống đại bi của Phật tính.” “Người thọ giới Bồ-tát nên xem chúng sinh trong sáu cõi như cha mẹ mình nếu ta giết mà ăn thịt thì khác nào ăn thịt cha mẹ ta.” (Giới Bồ-tát thứ 3 và 20)

Đó là cái nhìn bằng tuệ giác vô thượng của đức Phật, thấy được chân tướng bình đẳng của muôn loại trong dòng trương lưu sinh tử. Còn đối với chúng ta, xem loài vật ngang hàng với mình còn không thể chấp nhận được huống nữa là xem ngang với cha mẹ mình. Không sác sinh và không ăn thịt cố nhiên là những việc rất khó thực hành. Thế nhưng, nếu có những người nổ lực thực hiện được những điều ấy, thì không những bản thân họ hưởng được hạnh phúc an vui, sinh mạng của các loài động vật được bảo toàn, mà giống vật quý hiếm cũng tránh khỏi thảm họa diệt chủng- Một nổi lo âu mà các nhà động vật học đang khan cổ báo động.

Đức hiếu sinh là đạo cao thượng của Bồ-tát, nhưng sự xoa dịu những nổi đau thương, cứu giúp người cùng khổ, cũng là trọng trách mà Bồ-tát phải đặc biệt quan

tâm: “Đã là Phật tử thì khi gặp bất cứ người ngèo khốn nào đến cầu xin, cũng phải tùy theo nhu cầu của họ mà nhường cho những thứ mình có.”

Tinh thần cứu khổ ấy của đạo Phật đã biến thành ca dao tục ngữ rất phổ biến trong nhân dân ta, như: “ Lá lành đùm lá rách”, hay:

“Nhiễu điều phủ lấy giá gương,

Người trong một nước phải thương nhau cùng.”

Mà bất cứ người Việt Nam nào cũng đều thấm nhuần sâu sắc, hoạt hiện thành tình người,nói lên lòng nhân ái vị tha của dân tộc Việt Nam.

Sự nhường cơm xẻ áo,cảm thông những nỗi khổ của đồng bào, đồng loại, đó là nền tảng giáo lý từ bi của đạo Phật.Đạo Phật dạy con người sống theo lương tâm, sống có đạo đức- Một nền đạo đức rất cần thiết cho mọi dân tộc và mọi thời đại, nhất là cái thời đại mà nền văn minh vật chất đã khống chế toàn bộ con tim và khối óc của nhân loại. Ngày nay, những thành tựu của khoa học và kỹ thuật đang phát triển mạnh và trở lại khống chế con người. Sức mạnh của đồng tiền đã biến con người thành kẽ nô lệ ngoan ngoãn phục tùng cho dục vọng của chính mình.Trong khi ấy đạo đức và nhân phẩm đang bị khi rẻ. Tình trạng khũng hoảng đạo đức trầm trọng như hiện nay, chính là lúc nhân loại đang cần đến những phương thuốc thần diệu để chữa trị căn bệnh suy thoái đạo đức hơn bao giờ hết.

Chúng ta thấy trong kinh điển, đâu đâu cũng có những lời dạy về sự công bằng, lòng nhân ái, đức chính trực, về sự khiêm tốn phục thiện v.v… Người

Phật tử chân chính không được hiếp đáp kẻ cô thế, không được vu oan giá họa bất cứ một ai, không được vô cớ hủy báng những người hiền lương đức hạnh. Lại càng không được ham mê danh lợi, dựa thế kẻ cầm quyền để dọa nạt, giành giật và chiếm đoạt tài sản của cá nhân, của tập thể, của xã hội một cách bất lương. Đức Phật rất am hiểu tâm lý của chúng sinh là dễ xu hướng theo những tật xấu mà khó phát huy những đức tính tốt. Bởi vì, tật xấu cũng như loài cỏ dại, không gieo hạt mà nó vẫn nẩy nở tràn lan, còn đức tốt thì giống như loài hoa quí, phải tưới nước, bón phân, nắng che, gió chống, nó mới dâng hiến cho đời những hương sắc xinh tươi. Do vậy, Đức Phật đã hệ thống hóa những lời dạy của Ngài thành những giới điều, những nguyên tắc sống, khiến các đệ tử phải tuân thủ một các nghiêm nhặt, hầu nâng cao phẩm giá của mình, đem lại an ủi cho kẻ khác.

Nói thế hẳn có người sẽ hỏi: Những điều nêu trên thì luật pháp của nhà nước cũng từng đề cập đến, thế thì pháp luật và giới luật có gì là khác nhau? Tất nhiên là rất khác nhau: Pháp luật mang tính chất răn đe, trừng phạt, giới luật có tính cách tự giác, khuyến khích; pháp luật chỉ sửa trị ở ngọn, giới luật sửa trị từ gốc; pháp luật chỉ trừng trị những tội phạm khi đã phát sinh bằng hành vi của thân và miệng, giới luật ngăn chận những lỗi lầm khi chưa phát sinh, còn manh nha từ trong ý tưởng; pháp luật căn cứ trên hậu quả của hành vi mà quy định, giới luật dựa trên nguyên lý nhân quả mà thiết lập.

Một người phạm pháp có thể che giấu mọi người xung quanh, che giấu pháp luật nhà nước, có thể dùng

những mánh khóe khôn ngoan để chạy tội, trốn tránh sự trừng phạt của luật pháp, nhưng họ không thể nào trốn tránh được sự trừng phạt của lương tâm, của tòa án chí công nhân quả. Không thể nào phạm tội giết người mà được an vui tự tại. Không thể nào lường gạt, thụt “Két” mà hưởng được giàu sang sung sướng. Không thể nào ngoại tình, quan hệ bất chính mà có được hạnh phúc ngọt ngào của tình yêu chung thủy. Không thể nào lừa bịp, gian dối mà được mọi người tôn trọng. Không thể nào rượu chè bê tha mất hết trí khôn mà còn giữ được lương tâm, sông theo lẽ phải. Làm điều bất thiện mà tạm được yên ổn, chẳng qua là ác quả chưa đến đó thôi. Khi ác quả đã chín, thì nhân nào sẽ trổ quả nấy, như ông bà ta từng dạy: “Trồng dưa thì được dưa, trông đậu thì được đậu.”

Pháp luật chỉ là những qui ước của xã hội, nhằm kiềm chế những kẻ xấu, không cho gây rối loạn trật tự xã hội, không cho xâm phạm đến quyền lợi kẻ khác. Nó chỉ đối trị hậu quả mà không thể ngăn ngừa từ những nguyên nhân. Nó không có tính tự giác, không thể ngăn chận những mầm móng tội ác còn đang manh nha.

Nói thế không có nghĩa là chúng ta muốn cổ xúy một xã hội rối loạn, vô luật pháp. Cho đến bao giờ chưa tìm được một giải pháp nào tốt đẹp hơn thì pháp luật vẫn là những qui định cần thiết nhằm xây dựng một xã hội có kỷ cương. Điều đó thiết tưởng không ai dám phủ nhận. Nhưng điều quan trọng hơn hết chính là những người có trách nhiệm duy trì luật pháp phải nêu cao gương tốt, có như thế mới khích lệ mọi người tuân hành pháp luật một cách nghiêm túc.

Tóm lại, để ngăn ngừa các hành vi tội ác, xây dựng mẫu người đạo đức lý tưởng, kiến tạo một xã hội an lành thật sự, thiết tưởng, chúng ta nên tìm trong di sản quí báu của ông cha để lại, rút ra những bài học sinh động, thực tiễn, từng được thể nghiệm có kết quả tốt nhất mà dùng làm phương thuốc cứu chữa căn bệnh suy thoái đạo đức trầm trọng như hiện nay. Phải chăng đó hoài bão mà các nhà trí thức có tâm huyết từng trăn trở và lo âu cho tiền đề của dân tộc và tương lai xứ sở thiết tha mong muốn? Và có lẽ đó là niềm thao thức khôn nguôi của mọi người con dân Việt Nam yêu nước, thương nòi.

(Kỷ niệm Phật thành đạo, Pl 2535. Xuân 1992).

Tính chất hòa bình của Phật giáo

TÍNH CHẤT HÒA BÌNH CỦA PHẬT GIÁO

Thế giới mà chúng ta đang sống luôn luôn nảy sinh tranh chấp và bất ổn. Trong quá khứ đã từng xảy ra không biết bao nhiêu cuộc chiến tranh tàn khốc, đẫm máu, làm thiệt hại vô số sinh mạng và tài sản. Hiện nay, tuy tình hình có hơi lắng dịu và hòa hoãn, nhưng chưa phải đã hoàn toàn ổn định. Do thế, hòa bình vẫn là một khát vọng muôn đời của toàn thể nhân loại. Đạo Phật vốn được tiếng là đạo từ bi, cứu khổ; thế thì, trong lĩnh vực Hòa bình, Phật giáo có những giải pháp gì được xem là hữu hiệu và khả thi hay không? Đó là điều bài viết này muốn gia tâm tìm hiểu.

1.NGUYÊN NHÂN CỦA MỌI SỰ TRANH CHẤP

Xuyên qua lịch sử, chúng ta thấy rằng nguyên nhân của các cuộc đấu tranh là do tham dục của con người gây ra, khiến cho gia đình gây ra, khiến cho gia đình đổ vỡ, xã hội nhiễu nhương và nhân loại khổ đau. Chính điều đó đã được Đức Thế Tôn chứng ngộ và khai thị cho chúng ta:

“Này các Tỳ kheo, do nhục vọng làm nhân, do dục vong làm duyên, nên vua tranh chấp với vua, Sát đế lỵ tranh chấp với Sát đế lỵ,Bà la môn tranh chấp với Bà la môn,gia chủ tranh chấp với gia chủ, cha mẹ,anh em,bè bạn tranh chấp lẫn nhau. Khi chúng đã dấn thân vào sự tranh chấp, chúng đánh nhau bằng tay, ném nhau bằng đá, đập nhau bằng gậy và chém nhau băng gươm. Do đó,chúng bị tử thương, hoặc ngắc ngư quằn quại”.(Trung Bộ Kinh 1, tr. 87).

Sự tranh chấp sở dĩ xảy ra, nếu không do lòng dục thúc đẩy, thì cũng do sự cuồng tín cố chấp gây nên, như một hôm Đức Phật khuyến cáo một thanh niên Bà-la-môn:

Người trí giữ gìn chân lý không nên đi hết kết luận: “Chỉ có đây là chân lý, còn mọi điều kiện khác là sai lầm”. Một người có lòng tin, nếu y nói: “Đây là lòng tin của tôi”. Như thế là y giữ gìn chân lý. Nhưng từ ấy y không thể tiến đến kết luận tuyệt đối: “Chỉ có đây là chân lý, ngoài ra đều sai lầm”. Rồi Đức Phật dạy tiếp: “Chấp chặt vào một quan điểm và khinh miệt những quan điểm khác cho là thua kém, hành động như thế người trí gọi là mù quáng” (W.Rahula. What the Buddha taught).

Quốc vương xứ Magadha (Ma Kiệt Đà) là Ajatasattu (A Xà Thế) muốn mở mang vương quốc của mình bằng tham vọng chinh phục xứ Vajji (Bạc Kỳ). Vua sai đại thần Vũ Xá đến thỉnh y Đức Phật về việc chinh phục này. Đức Phật rất tế nhị. Ngài không trả lời trực tiếp câu hỏi của vua, mà Ngài gián tiếp trả lời bằng cách hỏi Tôn giả Ananda tình hình của xứ Vajji bằng 7 câu hỏi:

• Này A-nan, dân Vajji có hội họp thường không?

Dân Vajji có đoàn kết khi hội họp, đoàn kết khi giải tán và đoàn kết khi làm việc không?

• Dân Vajji có sống đúng với truyền thống của dân tộc, và tôn trọng những luật pháp đã được ban hành từ thời xưa không?

• Dân Vajji có tôn kính những bậc trưởng lão trong nước và nghe theo lời dạy của họ không?

• Dân Vajji có cưỡng ép những thiếu nữ và phụ nữ bắt họ phải sống với mình không?

• Dân Vajji có thường xuyên dâng lễ ở các nơi thờ tự không?

• Dân Vajji có bảo vệ và tôn kính các bậc A la hán khiến các vị ấy tìm đến ở trong xứ để xứ sở được an lạc không?

Bảy pháp này có thể tóm tắt bằng những danh từ thời đại:

1. Sinh hoạt dân chủ,

2. Tình đoàn kết dân tộc,

3. Nguyên tắc pháp trị,

4. Sự hòa hợp các thế hệ,

5. Tôn trọng phụ nữ,

6. Tôn trọng các tín ngưỡng,

7. Ưu đãi các bậc minh triết.

Đây là 7 nguyên tắc giúp quốc gia hưng thịnh và tránh diệt vong. Sau khi nghe Tôn giả A nan trả lời rằng dân Vajji đã thực hiện 7 pháp này rất tốt đẹp, Đức Phật kết luận: “Thế thì dân Vajji sẽ phú cường, không ai có thể chinh phục được”. (Tăng chi bộ kinh III A. 23)

2. HẬU QUẢ CỦA NHỮNG SỰ TRANH CHẤP

Do tham vọng mù quáng thúc đẩy, kẻ có thế lực thường dùng sức mạnh để đàn áp kẻ yếu và bắt họ phải khuất phục. Những kẻ bại trận khổ nhục đã đành mà những người chiến thắng do lửa tham thiêu đốt và oán thù chồng chất cũng chẳng an lạc gì hơn:

“Chiến thắng gây hận thù,

Thất bại chuốc khổ đau,

Ai từ bỏ thắng bại,

An tịnh liền theo sau.” (Tương Ưng I, 102)

Những kẻ tàn bạo gây đau khổ cho người khác mà mong hưởng được an vui, điều đó không bao giờ có:

“Ác nghiệp chưa chín muồi,

Kẻ Ngu tưởng đường mật.

Ác nghiệp khi chín thật,

Kẻ Ngu chuốc khổ đau”. (KPC. 69)

Vì thế, Đức Phật đã dạy khá rõ, kẻ làm ác dù trốn bất cứ phương trời nào cũng không thể thoát được luật nhân quả:

“Không trời cao biển rộng,

Không hang động, núi rừng.

Đã tạo nghiệp ác độc,

Trên đời hết chỗ dung”. (KPC. 127)

Có một kẻ thù nguy hiểm hơn bất cứ kẻ thù nào khác trên đời này, đó là tâm niệm ác của ta. Những kẻ thù ở bên ngoài, chúng ta còn có hy vọng tránh được, chứ chính ta đã gây nên tội ác thì không sao tránh khỏi quả báo:

“Kẻ thù hại kẻ thù,

Oan gia hại oan gia,

Còn thua tâm niệm ác,

Do chính ta hại ta”. (KPC, 42)

Thế nên chỉ có ta mới cứu được ta:

“Mẹ cha hay bà con,

Không làm được gì cả.

Chính nhờ tâm nguyện lành,

Đưa ta lên cao cả.” (KPC, 43)

Luật nhân quả có vay có trả, rất công bằng, không thiên vị bất cứ người nào:

“Giết người bị người giết,

Thắng người, bị người thắng,

Mắng người bị người mắng,

Hại người bị người hại,

Do nghiệp lực diễn tiến,

Hại người, thành hại mình.” (Tương Ưng I, 103)

Do vậy, những ai muốn sống an lạc tránh mọi sợ hãi và khổ đau, hãy theo lời Phật dạy, từ bỏ tánh sanh: “Này gia chủ, do nguyên nhân sát sanh mà gây ra sợ hãi, hận thù ngay trong hiện tại, và sợ hãi, hận thù trong tương lai, khiến cho tâm cảm thụ khổ ưu. Từ bỏ sát sanh là chấm dứt sợ hãi, hận thù trong hiện tại, chấm dứt sợ hãi hận thù trong tương lai, khiến cho tâm không còn cảm thụ khổ ưu. Do đó, ai từ bỏ sát sanh, người ấy thoát khỏi mọi sợ hãi và hận thù” (Tăng Chi IIIB. 176).

3. CẦN PHẢI TỪ BỎ HẬN THÙ VÀ TÀN BẠO

Trong cuộc đời này, muốn sống được an vui, người ta phải từ bỏ hận thù. Bởi vì chúng ta không bao giờ có thể dùng hận thù để tiêu diệt hận thù, mà chỉ có thể dùng mức độ khoan dung mới tiêu diệt được hận thù:

“Nó mắng tôi, đánh tôi,

Nó hại tôi, cướp tôi,

Ai ôm niềm hận ấy,

Hận thù không thể nguôi.” (KPC. 3)

“Hận thù diệt hận thù.

Đời này không thể có,

Từ bi diệt hận thù,

Là định luật nghìn thu.” (KPC. 5)

Đem tình thương đáp lại hận thù, đó là một việc làm khó vô cùng. Cho nên, người nào làm được như vậy sẽ được nhân loại cuối đầu khâm phục; hơn thế nữa, người nào tự thắng được mình, đó mới là kẻ chiến thắng tối thượng:

“Dù tại bại chiến trường,

Thằng nghìn nghìn quân địch,

Không bằng tự thắng mình,

Chiến công ấy vô định.” (KPC. 103)

Tự thắng mình có nghĩa là tự nhiếp phục cái tâm tham dục, ti tiện, hận thù gây ác nghiệp của chính mình. Người nào tâm không nghĩ ác, miệng không nói ác, thân không làm ác, thì người ấy sẽ không bị ác nghiệp hoành hành:

“Bàn tay không thương tích,

Cầm thuốc độc không sao,

Người không làm việc ác,

Không bị ác nhiễm vào”. (KPC. 124)

Muốn sống an vui hạnh phúc phải biết quý trọng mạng sống của mình, mà quý mạng sống của mình thì không được sát sanh và tán trợ sát sanh:

“Hình phạt ai cũng kinh,

Sinh mệnh ai cũng tiếc,

Lấy ta suy ra người,

Chớ giết, chớ bảo giết”. (KPC. 130)

Chẳng những không sát hại sanh linh mà còn phải bao dung độ lượng với những kẻ thù của mình; làm được như vậy, chúng ta mới hưởng được niềm vui thanh thản:

“Lành thay chúng ta sống,

Từ ái giữa hận thù!

Giữa bao kẻ hận thù

Ta sống không thù hận!” (KPC. 197)

Im lặng và tha thứ thì đời sống sẽ trở nên êm đẹp biết bao!:

“Nếu tự mình im lặng,

Như chuông nứt nhiều đường,

Người ấy chứng Niết bàn,

Hận thù không còn nữa”. (KPC. 134)

Nhưng trên đời này hạng người im lặng ít nói, khiêm tốn thật là hiếm hoi:

“Hiếm thấy ai ở đời,

Biết tự chế khiêm tốn,

Tránh mọi lời thương tổn,

Như ngựa hiền tránh roi”. (KPC. 143)

4.ĐỘ LƯỢNG KHOAN DUNG TRƯỚC NHỮNG CÔNG KÍCH

a.Đức nhẫn nhục của Phật

Một thanh niên Bà-la-môn tên Ambattha đi đến hội chúng của dòng họ Thích-ca – dòng họ của Phật- không được hội chúng này tiếp đón niềm nở, nên khi gặp Đức Thế Tôn, ông này đã chỉ trích dòng họ Thích-ca một cách kịch liệt: “Này Gotama, thô bạo là dòng họ Thích-ca, ác độc là dòng họ Thích-ca, khinh xuất là dòng họ Thích-ca, hung dữ là dòng họ Thích-ca, dòng họ Thích-ca thuộc thành phần đê tiện, không kính nhường Bà-la-môn, không lễ bái Bà-la-môn, không cúng dường Bà-la-môn, không tôn trọng Bà-la-môn. Này Gotama, như vậy thật không phải lẽ, thật không đúng pháp”.

Trước những lời chỉ trách thô lỗ, đầy vẻ giận giữ của Ambattha, Đức Phật đáp lại một cách từ hòa bình thản: “Này Ambattha, đối với việc sơ xuất nhỏ mọn của dòng họ Thích-ca, thật không đáng để cho ngươi bực mình, nặng lời chỉ trích đến thế.” (Trường bộ kinh1. 90)

Người hộ trì chánh pháp phải biết nhẫn nhục, Nhẫn nhục là biểu hiện sức mạnh nội tâm. Nhẫn nhục còn là phương thuốc thần hiệu để trị bệnh mình và bệnh người. Nhẫn nhục đúng lúc có thể cảm hóa người khác dễ dàng. Do đó, người hiểu chánh pháp ít khi tranh chấp với đời như Đức Phật đã dạy trong Tương Ưng Bộ Kinh:

“Này các Tỳ kheo, Ta không tranh luận với đời, chỉ có đời tranh luận với Ta. Người nói pháp không tranh luận với một ai ở đời. Cái gì người trí ở đời chấp nhận là “không”, Ta cũng nói là “Không”; cái gì người trí ở đời chấp nhận là “có”,

Ta cũng nói là “có”. (Tương ưng bộ Kinh, III. 165)

Sống không tranh chấp là nhờ có trí tuệ hiểu rõ lẽ phải trái, không bướng bỉnh, ngoan cố, mà luôn thông cảm với tha nhân; nhờ thông cảm với tha nhân nên dễ dàng mở lượng bao dung với tất cả mọi người.

b.Lòng khoan dung của Phật

Một hôm Bà la môn Akkosaka Bharadvàja đùng đùng nổi giận đến mắng nhiếc Đức Phật thậm tệ. Khi y trút cơn phẫn nộ xong, Thế Tôn ôn tồn hỏi:

• Này Bà-la-môn, nếu như bà con thân hữu đến thăm ngươi, ngươi sửa soạn bàn cỗ thết đãi mà họ không nhận thì sao?

• Nếu họ không nhận thì các thức ăn, thức uống ấy sẽ về lại chúng tôi.

• Cũng vậy, này Bà la môn, nay ngươi chỉ báng ta, mắng nhiếc ta, gây lộn với ta, nhưng ta không nhận; thế thì những sự việc ấy hẳn về lại với ngươi thôi. (Tương ưng 1. 199)

Đối với những người có ác tâm hủy báng, Đức Phật thường kham nhẫn chịu đựng, hoặc khoan dung tha thứ, hoặc dùng những lời lẽ ôn hòa, nhã nhặn để đối thoại. Một phương pháp tuyệt diệu nhất của Phật là nêu ví dụ cụ thể để làm sáng tỏ vấn đề, khiến cho kẻ đối thoại thấy rõ được sai lầm, do đó bày tỏ thái độ thành khẩn hối lỗi và phục thiện. Nhờ đức nhẫn nhục là lòng khoan dung mà Phật đã cảm hóa được biết bao người như thế.

5. TRANG TRẢI TỪ TÂM ĐỐI VỚI MUÔN LOÀI

a. Tu tập từ tâm đạt được lợi ích

Sứ mệnh của một Như Lai sứ giả là đem lại thanh bình an lạc cho tất cả chúng sinh, nhưng muốn cho muôn loài được hạnh phúc thật sự thì chính bản thân mình trước hết phải tu tập từ tâm. Chính phương pháp tu tập này, Đức Đạo Sư đã ân cần trao truyền cho các đệ tử: “Này các Tỳ kheo, trong khi tu tập lòng từ, vị Tỳ kheo phải trang trải từ tâm khắp cả bốn phương, cùng khắp vô biên giới, với tâm từ hòa quảng đại, không hận, không sân; đồng thời cũng trang trải bi tâm, hỷ tâm và xả tâm như thế đến với tất cả muôn loài”. (Trung bộ kinh I. 38)

Là người, ai cũng muốn cộng đồng sinh hoạt chung sống hòa bình. Nhưng muốn chung sống hòa bình, trước hết mỗi người phải từ bỏ tánh ích kỉ vị lợi của chính mình, mà tuân theo những quy luật xã hội để đem lại an vui lợi lạc cho tập thể. Chính Tôn giả Anuruddhà đã phát biểu về nguyên tắc sống chung hòa bình ấy, khi bậc Đạo Sư hỏi thầy:

• Này Anuruddhà, các ngươi sống hòa bình, hoan hỷ với nhau như nước hòa với sữa, sống nhìn nhau với cặp mắt thiện cảm như thế nào?

• Bạch Thế Tôn, ở đây chúng con nghĩ như sau:

“Thật vô cùng lợi ích đối với ta, khi ta được sống chung với các vị đồng phạm hạnh như vậy”. Bạch Thế Tôn, do vậy, đối với các vị đồng phạm hạnh này, con khởi lên ý nghĩ, lời nói và hành động từ bi khi họ có mặt cũng như khi vắng mặt. Bạch Thế Tôn, con nghĩ

như sau: “Ta hãy từ bỏ tâm vị kỷ của ta mà sống thuận theo tâm của các Tôn giả này”. Do vậy, Bạch Thế Tôn, chúng con tuy khác thân nhưng giống như đồng một tâm. (Trường bộ kinh I. 200)

Người có lòng từ chẳng những dễ dàng hòa mình cảm thông với đồng loại mà còn hưởng được niềm an lạc ngay trong khi ngủ:

“Khi thức không lo âu,

Khi ngủ không sợ hãi,

Phiền não nào động tâm,

Ngày đêm đều thoải mái”.

(Tương Ưng I. Tr. 136)

Ai cũng mong muốn đời sống của mình được hạnh phúc, an vui, nhưng ít ai nỗ lực tu tập từ tâm. Nếu ai tu tập từ tâm thuần thục người ấy sẽ hưởng được 11 lợi ích:

“Này các Tỳ kheo, từ tâm giải thoát được tu tập sung mãn, sẽ tác thành cỗ xe, thành căn cứ địa, nếu được tích lũy và phát triển sẽ thành tựu 11 lợi ích sau đây: Ngủ an lạc; thức an lạc; không ác mộng; được loài người ngưỡng mộ; được phi nhân ái kính; được chư thiên bảo hộ; không bị lửa, thuốc độc, đao kiếm xúc chạm; được thiền định mau chóng; sắc mặt tươi sáng; khi mệnh chung không hôn ám; nếu chưa thể nhập thượng pháp (đắc quả A la hán) thì sẽ sinh lên Phạm Thiên Giới”. (Tăng chi bộ kinh III, B. 300).

“Chính nhờ lòng từ bi mà Phật giáo đã được truyền bá khắp một vùng rộng lớn ở châu Á một cách êm đẹp, không bao giờ có sự can thiệp của vũ lực hay uy thế

chính trị; không một giọt máu nào phải đổ trong khi truyền giáo; không một cuộc chém giết nào xảy ra do nhân danh đạo Phật, hay nhân danh Đức Thế Tôn, thật là hãnh diện biết bao!” (Tiến sĩ KN. Jayatilleke)

b.Sứ giả của Phật cứu đời bằng tình thương

Trước hết chính bản thân mỗi người phải tu tập từ tâm, rồi sau đó sẽ đem diệu pháp của Như Lai mà giáo hóa quần sanh. Đó là di huấn của bậc Đạo Sư:

“Này các Tỳ kheo, vì hạnh phúc, an lạc cho chư Thiên và loại người các ngươi hãy lên đường du hóa. Nhưng chớ có đi hai người một chỗ, mà phải mỗi người một nơi. Hãy thuyết pháp đoạn đầu, đoạn giữa và đoạn cuối đều trôi chảy, có ý nghĩa, có mạch lạc.”

Tất cả mọi việc làm của người đệ tử bậc Chánh giác là hướng đến lợi mình, lợi người ngay trong hiện tại và cho cả tương lai. Đức Đạo sư đã thống thiết truyền dạy những điều đó cho Tôn giả La-hầu-la: “Này La Hầu La, mỗi khi con muốn làm một điều gì, con phải suy nghĩ: Nếu hành động mà ta muốn làm này có hại cho ta, hay cho kẻ khác, hoặc có hại cho cả hai, thì đó là hành động không tốt, hành động đem lại phiền não và đau khổ. Hành động ấy con phải tránh, không nên làm.”

“Nhưng này La Hầu La, nếu con thấy rằng hành động mà ta muốn làm sẽ có lời ích cho ta, có lợi cho kẻ khác, thì đó là hành động tốt, hành động đem lại an vui và hạnh phúc. Hành động ấy con nên làm… và phải làm mãi mãi”. (Trung bộ kinh III, kinh Giáo giới La-hầu-la)

Mục đích của các đại đệ tử và các Bồ tát là lấy việc

phụng sự chúng sanh làm sự nghiệp. Mà muốn chúng sanh được an vui hạnh phúc thì chính bản thân mình phải thể hiện lòng từ. Lòng từ có một mãnh lực kỳ diệu, sẽ cảm hóa kẻ xấu trở thành người tốt.

Tôn giả Punna sau khi được Thế Tôn ban cho pháp từ bi cứu thế, đã phát nguyện đem đạo từ bi của bậc Đạo sư đến cảm hóa xứ Sunàparanta. Để thử thách bản lãnh của Puma, Đức Thế Tôn đã đặt những câu hỏi như sau:

• Này Punna, người nước Sunàparanata rất hung ác, thô bạo, nếu họ mắng nhiếc ngươi, nhục mạ ngươi, thì ngươi sẽ xử sự như thế nào?

• Bạch Thế Tôn, con sẽ nghĩ: “Người nước Sunàparanata thật hiền thiện! Vì họ không dùng tay đánh con”.

• Nếu họ dùng tay đánh ngươi, thì ngươi sẽ nghĩ như thế nào?

• Con sẽ nghĩ rằng họ còn hiền thiện; vì họ không lấy đất đá ném con.

• Nếu họ lấy đất đá ném ngươi, thì ngươi sẽ nghĩ như thế nào?

• Con sẽ nghĩ họ còn hiền thiện; vì họ không lấy gậy đánh con.

Nếu họ lấy gậy đánh ngươi, thì ngươi sẽ nghĩ như thế nào?

• Con nghĩ rằng họ còn hiền thiện; vì họ không dùng gươm bén kết liễu mạng sống của con.

• Nhưng, nếu họ dùng gươm bén kết liễu mạng sống của ngươi, thì ngươi sẽ nghĩ như thế nào?

• Bạch Thế Tôn, con sẽ nghĩ: “Có những đệ tử của Thế Tôn ưu phiền, nhàm chán cái thân bất tịnh, muốn tìm con dao để kết liễu cuộc đời mà không có cơ hội. Nay ta khỏi cần đi tìm, mà lại may mắn được cơ hội ấy”. Bạch Thế Tôn, con sẽ nghĩ như vậy.

• Lành thay, này Puma! Nay ngươi có thể sống trong xứ Sunàparanta, vì ngươi đã đủ năng lực nhiếp phục và an tịnh. (Trung bộ kinh III, 502)

Chung cục, không phải người Sunàparanta ban ân huệ cho Tôn giả Punna bằng một lưỡi gươm bén, mà chính Tôn giả Punna đã cảm hóa họ, khiến cho hàng ngàn người đã trở thành những Phật tử thuần lương.

Do thấm nhuần tinh thần từ bi độ sinh của Đức Thế Tôn trao truyền mà Tôn Giả A Nan đã dũng mãnh phát nguyện:

“Tương thử thâm tâm phụng trần sát,

Thị tắc danh bi báo Phật ân.

Phục thỉnh Thế Tôn vị chứng minh,

Ngũ trược ác thế thệ tiên nhập.

Như nhất chúng sinh vị thành Phật,

Chung bất ư thử thủ Nê hoàn.”

(Nguyện trải thân phụng sự chúng sanh,

Thế mới gọi báo ân chư phật.

Mong Thế Tôn thương xót chứng minh,

Đời ngũ trược con xin vào trước.

Nếu một chúng sinh chưa thành Phật,

Con quyết không thể nhập Niết bàn).

(Bài tựa chú Lăng Nghiêm).

Các hàng đại đệ tử của Phật phát nguyện độ sanh rất nhiều, ở đây chúng ta chỉ nêu lên vài tấm gương thường được nhắc đến. Bây giờ chúng ta cũng nên tìm hiểu một vài hạnh nguyện tiêu biểu của những vị Bồ tát.

Mỗi buổi sáng sớm, theo nếp sống của thiền môn Tăng chúng thường tụng chú Lăng Nghiêm, sau phần tụng chú, họ tụng mười Hạnh Nguyện của Bồ tát Phổ Hiền, mà nguyện nào, nguyện nào cũng mong đem lại lợi lạc cho tất cả chúng sanh, thật vô cùng cảm động, tiêu biểu nhất là hạnh nguyện thứ 9 và thứ 10:

“Cửu giả hằng thuận chúng sanh,

Thập giả phổ giai hồi hướng”.

(Nguyện thứ chín hằng thuận chúng sanh,

Nguyện thứ mười hồi hướng tất cả).

Và một lời thệ nguyện khác cũng rất độc đáo:

“Chúng sanh độ tận phương chứng Bồ đề,

Địa ngục vị không, thệ bất thành Phật”.

(Chúng sanh độ hết mới chứng Bồ đề,

Địa ngục còn người, thề chẳng thành Phật.)

Đó là thệ nguyện rộng lớn của Địa Tạng Bồ tát, mà có lẽ bất cứ ai trong chúng ta cũng đã từng nghe. Nhưng, chúng ta thường nghe hơn hết đó là hạnh nguyện hoằng đại tầm thanh cứu khổ của Quan Thế Âm Bồ tát. Ở đâu có tiếng kêu cứu là ở đó có hình ảnh Quan Thế Âm xuất hiện để cứu khổ độ nguy:

“Phổ Đà lạc già thường nhập định,

Tùy duyên phú cảm mị bất châu.

Tầm thanh cứu khổ độ quần mê,

Thị tắc danh vi Quán Tự Tại.”

(Nhập định thường xuyên núi Phổ Đà,

Tùy duyên cứu độ khắp gần xa,

Ở đâu cầu cứu Ngài đều đến,

Quan Ân Tự Tại hiện Ta bà.)

Chúng ta cũng không thể quên được hình ảnh của Bồ tát Thường Bất Khinh trong kinh Pháp Hoa, một hình ảnh vô cùng kỳ thú: “Bấy giờ có vị Bồ tát Tỳ kheo tên Thường Bất Khinh, mỗi khi gặp các vị Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, Ưu bà tắc hay Ưu bà di, đều đảnh lễ ngợi khen rằng: “Tôi rất quí kính các Ngài, chẳng dám khinh mạn. Vì quí Ngài đều tu hành đạo Bồ tát, sẽ được thành Phật”. Có kẻ thấy thế lấy làm lạ, buông lời mắng nhiếc: “Ông vô trí Tỳ kheo này từ đâu đến đây tự nói: “Ta chẳng dám khinh các Ngài”, mà thọ ký cho chúng ta sẽ thành Phật. Chúng ta chẳng cần lời thọ ký hư đối như thế”. Lại có những kẻ nghe Ngài nói thế nổi cơn giận dữ, lấy đá ném, hoặc lấy gậy đánh. Ngài liền chạy tránh, đứng từ xa to tiếng xướng rằng: “Ta chẳng dám khinh quí các Ngài, quí Ngài đều sẽ thành Phật”. Bởi Ngài thường thọ ký như vậy nên hàng tăng thượng mạn Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, Ưu bà tắc, Ưu bà di gọi Ngài là Thường Bất Khinh Bồ tát.” (Kinh Pháp Hoa, phẩm Thường Bất Khinh Bồ tát)

Những hành vi của các vị Bồ tát này dường như rất huyền hoặc, không thể nào tin nổi. Nhưng nếu tin ý một chút, chúng ta sẽ thấy các Ngài từng hóa thân bằng xương bằng thịt, chung sống với chúng ta trong cuộc sống đời thường. Cho nên, mỗi khi chúng ta gặp điều bất hạnh, thì các Ngài liền ra tay cứu độ mà chúng ta không hề biết.

6. CÁC VỊ VUA PHẬT TỬ ỨNG DỤNG THÔNG ĐIỆP HÒA BÌNH

Vua A Dục, một vị hoàng đế Phật tử lừng danh của xứ Ấn Độ vào thế kỷ thứ ba trước Tây lịch, nhờ thấm nhuần đạo từ bi khoan dung, sống chung hòa của đạo Phật, nên kính trọng và nâng đỡ tất cả mọi tôn giáo khác trong quốc độ rộng lớn của ông. Trong một lời tuyên bố của hoàn đế khắc trên trụ đá, đến nay ta còn đọc được: “Người ta không nên chỉ kính trọng tôn giáo của riêng mình mà bài bác những tôn giáo của kẻ khác, mà phải kính trọng tôn giáo của kẻ khác vì bất cứ lý do nào. Như thế, ta có thể làm cho tôn giáo mình phát triển, và giúp đỡ các tôn giáo khác nữa. Nếu không thế, tức là ta đã đào huyệt cho chính tôn giáo của mình, và còn làm hại các tôn giáo khác. Kẻ nào chỉ kính trọng tín ngưỡng của mình mà bài xích những tín ngưỡng của kẻ khác với ý nghĩ rằng: “Ta sẽ làm rạng danh tôn giáo của ta”, thì kỳ thực khi hành động như thế họ đã làm tồn thương tôn giáo của mình một cách trầm trọng. Bởi vậy, chỉ có hòa hảo là tốt đẹp hơn hết. Mọi người nên lắng nghe, và có thiện chí lắng nghe những lý thuyết mà người khác đề xướng.”

(W. Rahula. What the Buddha taught)

Nước Ấn Độ thật đáng hãnh diện có một vị hoàng đế Phật tử khéo áp dụng những lời dạy cao cả của

đấng Giác Ngộ trong cuộc xây dựng đất nước phú cường, khiến cho sử sách ngàn thu còn ca tụng. Thế còn đất nước ta thì sao?

Nhìn lại lịch sử nước ta, thời kỳ huy hoàng nhất của Phật giáo Việt Nam là thời Lý. Vua Lý Thánh Tông là ông vua rất nhân từ, nhờ thấm nhuần giáo lý từ bi của Đức Phật, không những vua thương yêu những người dân lương thiện như con ruột, mà ngay cả những kẻ phạm tội vua cũng rủ lòng thương xót. Trong một phiên tòa xử kiện ở điện Thiên Khánh, vua đã chỉ vào công chúa Động Thiên đứng hầu bên cạnh mà bảo ngục lại rằng: “Lòng ta yêu con ta, cũng như lòng cha mẹ dân yêu dân. Dân không biết mà mắc vào hình pháp, ta rất lấy làm thương xót. Từ nay về sau không cử tội gì nặng hay nhẹ đều nhất luật khoan giảm.” (Đại Việt sử ký toàn thư).

Vào mùa Đông năm Ất Mùi 1055, trong khi trời giá rét, cũng chính nhà vua này đã bảo các quan: “Trẫm ở trong cung, nào lò sưởi ngự, nào áo lót cầu, mà còn rét như thế này, nghĩ đến người tù giam trong ngục, bị gông cùm khổ sở chưa biết rõ ngay gian mà ăn không no bụng, áo chẳng kín mình, gió rét khổ thân, hoặc có kẻ chết không nơi nương tựa, Trẫm rất thương xót. Vậy, Trẫm hạ lệnh cho quan hữu ty phát chăn chiếu, và mỗi ngày cho ăn hai bữa.” (Đại Việt Sử ký toàn thư)

Một ông vua ngồi trên ngôi báu xa cách muôn trùng đối với dân chúng như thế mà vẫn nghĩ đến từng cuộc sống của mỗi người dân, thậm chí còn xót xa lo lắng và chăm sóc cả những người phạm tội. Thật là nhân từ biết bao!

Sang đời Trần, đọc câu chuyện Thượng hoàng Thánh Tông đốt tài liệu hàng giặc của các quan, khiến chúng ta không khỏi nghiêng mình bái phục: Khi quân Nguyên tràn vào nước ta, thế giặc đang mạnh, triều thần lắm kẻ hài lòng, có ý tư thông với giặc. Đến lúc giặc thua chạy về Bắc, triều đình bắc được một tráp đựng những biểu hàng giặc của các quan. Đình thần muốn truy để trị tội, nhưng Thánh Tông nghĩ rằng trị tội những kẻ tiểu nhân cũng vô ích, bèn sai đem đốt cái tráp ấy cho yên lòng mọi người.

Đó là lòng khoan hồng đối với các quan của Thánh Tông. Còn vua Nhân Tông mỗi khi ra đường gặp gia nhân các vương thần thì hay dừng lại để hỏi han, không cho vệ sĩ quát nạt họ. Vua hỏi: “Lúc thái bình thì nhờ có thị vệ tả hữu, mà lúc nước nhà lâm hoạn nạn, thì chính những người gia nhân ấy đi theo bảo vệ.” (Đại Việt Sử ký toàn thư).

“Những ông vua ấy đã áp dụng tinh thần giáo lý đạo Phật để liên kết nhân tâm, tuy có phục vụ cho mục đích chính trị, nhưng không phải vì vậy mà giả danh Phật tử. Họ là những Phật tử chân chính, và có ý nguyện cung phụng sự đạo Phật một lần với phụng sự quốc gia và triều đại của họ”. (Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, quyển I).

7. GIỚI TRÍ THỨC TÁN DƯƠNG PHẬT GIÁO

Trong quyển Lý Thường Kiệt, một tác phẩm nổi tiếng của học giả Hoàng Xuân Hãn, khi khảo sát về ảnh hưởng của đạo Phật đối với các vua đời Lý, tác giả viết như sau: “Đời Lý có thể gọi là đời thuận từ nhất trong lịch sử nước ta. Đó chính là nhờ ảnh hưởng đạo Phật”.

Ông Anagarika Dhammapala, một triết gia người Tích Lan, khi diễn thuyết tại một trường Đại học ở Calcutta năm 1915, ông đã nhắc lại với các sinh viên về thời đại huy hoàng của vua A Dục, và ông nói thêm: “Trong một ngàn năm nay Ấn Độ đã ít người theo Phật giáo, nhưng trong ngàn năm ấy, nhân dân Ấn Độ có thể viện ra một điều gì để tự hào không? Nhưng, nếu ta nhìn lại quá khứ về cái thời đại mà giáo lý của đức Đại Giác còn được sùng thượng ở đây, ta thấy rằng tất cả mọi người đều sung sướng viên mãn và tự do, mà không phải chỉ có một giai cấp được vậy mà thôi. Trong những thời đại theo Phật giáo, đời sống cộng đồng ở Ấn Độ đã biến cải hoàn toàn, Ngũ giới được áp dụng trong các làng mạc không phải chỉ bằng sức mạnh của luật pháp, mà bằng sự giáo dục quần chúng, đã thành nền móng của nền luân lý cộng đồng. Đức Phật là bậc thầy đầu tiên đã cấm bán thuốc độc để hại nhau, cấm bán ma túy khiến cho người dùng nó bị tàn phế điên rồ, và khiến cho các gia đình tan nát khốn khổ… Nữ giới và nam giới bình đẳng với nhau trước đạo pháp… Cõi Niết bàn không dành riêng cho một giới nào hay một thế cấp nào, mà dành chung cho tất cả mọi người có tâm hồn hướng thượng.”

Một nhà trí thức Tây phương khác, tiến sĩ K.N. Gayatilleke trong cuộc hội thảo về đề tài “Tôn giáo và hòa bình” tại All Soula College ngày 8/4/1961 nhận xét về đạo Phật như sau: “Lý tưởng của đạo Phật, theo tôi là đạt được một tâm trạng yên tĩnh thường xuyên, không phải trong một tương lai xa xôi nào, mà chính trong đời sống hiện tại. Đừng tưởng đây là một chủ trương cầu an, nhạt nhẽo và thụ động như một

vài nhà phê bình Tây phương đã nghĩ. Bởi lẽ đoạn đường từ lối sống ích lỷ đến Niết bàn được Phật giáo coi như đoạn đường từ tù đày đến tự do, từ khiếm khuyết đến hoàn hảo, từ đau khổ đến cực lạc, từ tối tăm đến sáng suốt, từ cái biết hữu hạn đến cái biết vô biên, từ vô thường biến dịch đến bền vững thường hằng, từ sợ hãi lo ấu đến yên ổn an lạc, từ bệnh hoạn tinh thần đến tráng kiện viên mãn… Sự thanh tịnh ấy vượt khỏi tầm nhận thức của con người; bởi vì nó là kết quả của những gì có tính cách nghịch lý trong công cuộc loại bỏ các dục vọng thấp hèn để đạt đến thực thể siêu việt- cái mà đạo Phật gọi là Thực thể chân như.”

Qua những trình bày trên đây chúng ta có thể khẳng định: Phật giáo là đạo từ bi và trí tuệ; từ là cho vui, bi là cứu khổ, trí tuệ là thấu rõ tính chất vô thường, khổ không của tất cả các pháp. Chính vì thế mà đạo Phật luôn luôn chủ trương chung sống hòa bình, Đức phật dạy mỗi người không những từ bỏ sự độc ác hận thù, tàn sá lần nhau, mà còn phải thể hiện đức nhẫn nhục và lòng khoan dung tha thứ. Bồ tát là hàng kế thừa và tuyên dương tinh thần từ bị cứu khổ của Phật. Phật tử chân chính là người áp dụng tinh thấn từ bi hỷ xả của Phật trong việc mưu tìm hòa bình hầu đem lại an vui, hạnh phúc cho xứ sở và cho cộng đồng nhân loại.