Đại cương Luận Câu Xá

1. Phẩm phân biệt giới

LUẬN BẢN

I. PHẨM PHÂN BIỆT GIỚI

A. BA PHẦN CỦA LUẬN

Trừ phẩm Phá ngã, Luận có 600 bài tụng và văn trường hàng, gồm trong chín phẩm 29 quyển, được chia làm ba phần: phần Tự, phần Chính tông và phần Lưu thông.

[trong 9 phẩm này có nhấn mạnh đến cụm từ, trừ phẩm phá ngã. Phá ngã, có chỗ để phần đó như một tác phẩm riêng, chư nó không dính dáng gì đến câu-xá, nên có nhà phiên dịch thì không dịch chung với câu-xá. Do đó phẩm Phá ngã đặt riêng ra ngoài và ở đây tôi cũng không giảng, mặc dầu chỗ khác trong văn thích thì có.

Luận có 600 bài tụng và văn trường hàng. Sau bài tụng phần nhiều các ngài bên Trung Hoa xưa hay tụng lắm, cho nên trong Kinh sở dĩ có nhiều kệ nhiều như trưởng Lão Tăng Kệ, Trưởng Lão Ni kệ, mở đầu nói ít câu là có kệ liền. Thời đại đó là thời đại sính văn kệ lắm. Còn trường hàng là giải thích. Lối văn đó như nhà học giả Lương Khải Siêu cho là, các tiểu thuyết Trung Hoa thời đó và sau nó, ảnh hưởng lối văn này rất nhiều. Tiểu thuyết Trung Hoa họ viết từng hồi. Mỗi hồi bắt đầu bằng 4 câu văn vần, sau đó họ mới viết văn xuôi. Chứ trước đây không có lối văn vần này. Đó là ảnh hưởng theo lối văn của Phật giáo. Giải thích bài tụng đó là văn trường hàng gồm 9 phẩm 29 cuốn chia 3 phần: Phần tựa, Chánh tông và lưu thông.]

Phần Tự, từ câu "Chư nhất thiết chủng chư minh diệt" cho đến hết ba bài tụng thất ngôn đầu sách và văn trường hàng.

- Phần Chính tông, từ câu "Hữu lậu vô lậu pháp" cho đến hết 600 bài tụng căn bản và văn trường hàng.

- Phần Lưu thông, từ câu "Ca-thấp-di-la nghĩa lý thành" cho đến hết bài tụng thất ngôn cuối sách.

[Phần tựa ít chỉ có 3 bài đầu và phần Lưu thông chỉ có 4 bài tụng sau chót. Còn tất cả dều là chánh tông hết.]

Ở đây, lược giảng luận này chỉ dựa vào văn trường hàng để lần lượt giải thích một số bài tụng chủ yếu trích trong 600 bài tụng căn bản và các bài tụng thất ngôn ở đầu và cuối sách mà thôi.

[Để anh em thấy rõ trong Đại Cương Câu-xá Luận này là vậy. Dựa theo văn trường hàng rồi giải thích một số bài tụng chủ yếu chứ không phải giải thích hết. Nếu giải thích cho đủ thì coi như dịch giải cả bộ luận. Ở đây tôi chỉ giải thích một số phẩm chủ yếu mà thôi. Cho nên tôi đặt chứ Đại Cương đầu sách là đủ.]

B. PHẦN TỰA (có 4 tiết)

w TIẾT 1 : QUY KÍNH VÀ PHÁT KHỞI

Quy kính bậc hữu đức và phát khởi phần Chính tông như thế nào ? Tụng đáp :

Nguyên văn Hán

"Chư nhất thiết chủng chư minh diệt,

Bạt chúng sinh xuất sinh tử nê,

Kính lễ như thị như lý sư,

Đối pháp tạng luận ngã đương thuyết".(I)

• Dịch nghĩa

Các đấng đã diệt trừ nhất thiết chủng minh và chư minh, cứu vớt chúng sanh ra khỏi bùn sinh tử. Kính lễ bậc thầy Như lý như thế, tôi sẽ nói luận Đối pháp tạng.

[Nghĩa đen câu ấy là vậy. Thường thường các ngài luận sư mỗi khi làm luận đều có bài kính đức Phật trước. Bài kính lễ trước, thứ nhất là cầu Tam Bảo gia bị. Thứ hai là không bao giờ quên ơn Tam Bảo. Thứ ba là chứng tỏ việc làm của mình luôn luôn thuận với Tam Bảo, tương ưng với Tam Bảo và thứ tư là để cho người đọc sinh lòng tin, người học thấy người luận chủ trong khi làm luận hướng về Tam Bảo, cầu nguyện Tam Bảo gia bị, tức biết rằng vị làm luận đó không phải tự ý, hoặc để cầu danh, cầu lợi, tự ý hung ức phân biệt, đem cái riêng tư của mình ra mà làm. Họ thực tâm làm với mục đích để phát huy chánh pháp, làm cho chánh pháp cửu trụ và lợi lạc quần sanh, việc làm này không bao giờ xa rời Phật, không quên Phật, gắn bó với Phật, không quên ơn Phật nên sự cầu nguyện kính lễ đầu tiên của các vị luận sư là như thế.

Trong bài kính lễ này, phân tích giải thích ý nghĩa của nó ra là như vầy: Trong câu tụng đầu là phần qui kính. Câu thứ 4 là phần phát khởi. Chữ chư ở đây là chỉ các đức Phật, ý nói

ý nói các đức Phật chứ không phải chỉ một đức Phật, mà là chỉ chung cho hết thảy tam thế Phật cho nên gọi là chư.]

* Giải thích

Trong bài tụng này, ba câu đầu là phần quy kính, câu thứ tư là phần phát khởi.

Chư: Chỉ các đức Phật.

Nhất thiết chủng chư minh diệt : Hai chữ "minh diệt" gồm tán thán hai phương diện: nhất thiết chủng minh diệt và chư minh diệt. Vì minh (sự mờ ám) chứ không phải minh sáng có hai thứ:

1. Nhất thiết chủng minh : tức liệt tuệ. Liệt tuệ này đối với sự lý không hiểu biết rõ ràng, nó thường làm cho tư tưởng chúng ta hôn ám. Đối với sự vật, lẽ ra chúng ta có thể hiểu biết trọn vẹn, nhưng vì không có trí tuệ viên mãn cao thượng, nên chúng ta không hiểu, hoặc hiểu biết mù mờ. Sở dĩ như thế vì chính liệt tuệ làm chướng ngại.

2. Chư minh : tức phiền não. Phiền não chính là động cơ làm nhiễu loạn thân tâm, khiến chúng ta mờ ám đối với tất cả sự lý.

Nhất thiết chủng minh còn được gọi là "bất nhiễm ô vô tri"; chư minh còn được gọi là "nhiễm ô vô tri". Sự khác nhau giữa bất nhiễm ô vô tri và nhiễm ô vô tri như thế nào ?

[Trước hết tôi nói nhất thiết chủng chư munh diệt. Nhất thiết chủng chư minh và chư minh (chư minh ăn liền 2 nghĩa). Minh là mờ, mà mờ có hai thứ mờ. Nhất thiết chủng minh là lấy liệt tuệ

làm thể. Liệt tuệ là sao? Tức là trí tuệ rất yếu kém. Sự vật gì cũng biết một cách lờ mờ và phiến diện, cục bộ không biết được rõ ràng, biết một cách toàn diện đúng đắn cho nên gọi là liệt tuệ, nghĩa là cái tuệ yếu kém. Chữ liệt tuệ đó là thể của vô minh, hay nói cách khác liệt tức vô minh. Khi ta nói vô minh không cón nghĩa là tối lù mù, không biết gì hết, biết nhưng mà không sáng. Có biết chứ không phải như cục đá, cục đất không biết gì cả. có biết nhưng biết không đúng, biết lờ mờ, biết cục bộ, phiến diện, không toàn thể cho nên gọi là vô minh hay gọi là liệt tuệ, cái biết ở đây vì sao gọi là Nhất Thiết chủng? là bởi, đối với tất cả sự vật, chủng chủng tánh, chủng chủng tướng, tánh tướng rất nhiều cho nên gọi là Nhất Thiết chủng. Đối với những sự vật Nhất thiết chủng như thế mà biết lờ mờ cái nào cũng biết nhưng không cái nào đúng hết nên gọi là Nhất thiết chủng minh. Vì đối tượng có nhiều mà biết cái lờ mờ cho nên gọi là Nhất thiết chủng minh.Cái này cũng ám chỉ tập khí hay là sở chi chướng .Sở chi chướng là cái trí tuệ lờ mờ, nó làm chướng ngại cảnh sở tri, làm cho cảnh sở tri không phát hiện ra được, không tỏa rạng ra được. Hoặc giả chính cái sở tri làm chướng ngại. Lại có người cắt nghĩa cái sở tri là chướng, nhưng cắt nghĩa cho đúng là nó làm chướng cảnh sở tri. Cũng có người cắt nghĩa khác, vì sở tri chướng là cái cảnh sở tri làm chướng. Tỷ dụ như thế này, mình biết một cái gì đó thì cái đó là cái sở tri. Nhưng mình chấp chặt nơi cái biết đó , giữ chặt lấy nó tức nhiên mình bị cái sở tri đó làm chướng cho cái hiểu biết trọn vẹn nên gọi là sở tri chướng. Hiểu biết chưa trọn vẹn là vì chấp tất cả sự vật đều có thật thể, đều có thật tánh,có ngã nên nó làm chướng cho cảnh sở tri hoặc giả chấp cái biết sở tri nào đó, giữ chặt lấy nó mà không biết thêm nữa, gọi là sở tri chướng. Có hai cách cắt nghĩa như vậy cần phải nhớ.

Nhưng cái nghĩa nó làm chướng cảnh sở tri là nghĩa chính xác nhất. Vậy cái gì làm chướng cảnh sở tri? Chính là cái liệt tuệ. Cái cảnh sở tri của chúng ta là như vậy. Lý đáng anh có một cái trí tuệ vững vàng, cao thượng, sáng suốt biết rõ tường tận thì đằng này cái trí tuệ của anh nó lờ mờ, yếu kém quá, thành đối với cảnh sở tri đó nó bị chướng ngại, không thấy rõ được nên gọi là sở tri chướng. Còn phiền não ở đây là phiền não chướng có nghĩa khác. Chính cái phiền não nó làm chướng. Phiền não đó nó làm chướng ngại cho cái chứng Niết-bàn. Diệt được sở tri chướng thì chứng được Bồ-đề. Bồ-đề và Niết-bàn, hai chữ đi chung, nó diễn tả cảnh chứng ngộ quả vị Phật một cách trọn vẹn. Trong hàng Thanh văn phần nhiều nói chứng Niết-bàn chứ ít nói chứng Bồ-đề. Vì lẽ trong hành Thanh văn mới diệt được phiền não chướng chứ chưa nói đến diệt cái sở tri chướng, cho nên chỉ nói chứng Niết-bàn, ít nói chứng Bồ-đề.

Nhất thiết chủng minh còn gọi là bất nhiễm ô vô tri. Chư minh còn được gọi nhiễm ô vô tri. Sự khác nhau giữa bất nhiễm ô vô tri và nhiễm ô vô tri là như thế nào? Giờ đây nói Nhât thiết chủng minh mà gọi bất nhiễm ô vô tri là sao? Bởi vì đối với tất cả cảnh tướng sự vật nhận thức một cách lờ mờ, như vậy thì nó chỉ là vô tri. Nhưng cái vô tri đó không tạo nghiệp, không làm ác, nên gọi là bất nhiễm ô. Nó không đắm trước, chẳng qua vì không biết rõ mà thôi, chứ khôngtham gia không giận gì nó, không ngã mạn cống cao, không phiền não chi với nó hết, nên gọi là bất nhiễm ô. Bất nhiễm ô mà vô tri vì lẽ lờ mờ chứ không thấy rõ. Còn bên kia nhiễm ô vô tri là vì phiền não, chính là vì cái không những không thấy rõ mà còn tham đắm mê say, hành động những điều

sai trái theo với nó, nên gọi cái phiền não đó là nhiễm ô vô tri. Làm một việc mà mình khồn biết lại còn đối theo cái nhiễm ô nơi đó nữa. Ví dụ: Đối với một thỏi vàng giả như vậy mà mình nói là vàng thật, đó là vô tri. Nhưng vô tri đó không nhiễm ô. Anh nói vàng thật thì nói chứ không đưa tay ra lấy. Còn anh nhiễm ô là khi anh nói vàng thật rồi, anh đưa tay ăn cắp bỏ vào túi thì gọi là nhiễm ô vô tri. Vì lẽ đó nên trên kia gọi là bất nhiễm ô là vì vậy. Mặc dầu vàng thật mà anh nói vàng giả, đó là nói sai vô tri, nhưng anh không đưa tay lấy gọi là bất nhiễm ô. Còn anh nhiễm ô chẳng những anh không hiểu rõ nó mà anh còn đưa tay lấy, đắm trước theo nó nên gọi là nhiễm ô. Đó là phiền não.]

Tính chất của tâm có hai cách chia: chia làm ba tính thì có thiện, ác và vô ký; chia làm hai tính thì có nhiễm ô và bất nhiễm ô. Nhiễm ô chính là tính ác và hữu phú vô ký trong ba tính; bất nhiễm ô là tính thiện và vô phú vô ký trong ba tính. Nhất thiết chủng minh là tính thiện vì là liệt tuệ, nhưng có một phần vô ký, nên gọi là nhiễm ô vô tri. Chư minh tức phiền não, tính chất là ác và cũng có một phần vô ký, nên gọi là nhiễm ô vô tri. Đức Phật đã diệt trừ tất cả liệt tuệ, tức dứt hết nhất thiết chủng minh, chứng đắc trí tuệ vô thượng viên mãn, hiểu biết cùng tột các pháp một cách như thật, nên thành tựu trí đức. Ngài lại đoạn trừ tất cả phiền não, tức dứt hết chư minh nên thành tựu đoạn đức. Trí đức, đoạn đức là phần tự lợi.

[Tôi nói thêm chữ vô tri. Vô tri này cũng là vô minh, nhất thiết chủng minh này cũng là vô minh. Tùy tánh cách từng nơi mà tên gọi khác nhau. Nên chỗ khác ở trong thân, kiến hoặc, tư hoặc gọi là si thì cũng là vô minh: Thâm sân si thì si

đó cũng là vô minh. Chữ vô minh có nơi cắt nghĩa là áo tưởng hay mê tưởng. Nó có 3 loại:

- ảo tưởng về nhận thức hay vọng thức hay thức điên đảo.

- ảo tưởng về tư tưởng hay vọng tưởng hay tưởng điên đảo.

- ảo tưởng về quan điểm hay vọng kiến (kiến điên đảo).

Chữ vô minh có nhiều mặt nhìn, nhìn mặt nào cũng tối tăm hết.

Đức Phật có 3 đức: Trí đức, đoạn đức và ân đức. Hai phần vừa rồi là trí đức và đoạn đức. (Đoạn là đoạn phiền não , mà trí là được nhất trí, đoạn vô minh. Đoạn vô minh thì chứng được Nhất thiết trí. Đoạn phiền não thì chứng được đoạn đức, Niết-bàn.]

Bạt chúng sinh xuất sanh tử nê : Chúng sinh bị chìm đắm trong sinh tử thật khó ra khỏi, như người bị sa trong bùn lầy, nên gọi là bùn sinh tử. Đức Phật thương xót truyền trao Chính pháp để cứu độ. Đó là đức lợi tha của Ngài, nói cách khác, Ngài là ân nhân của chúng sinh, đã thành tựu được ân đức.

Kính lễ như thị Như lý sư : Đức Phật khéo léo nói pháp đúng như lý để cứu vớt chúng sinh. Ngôn giáo như lý ấy nhằm chỉ cho chúng sinh sự thật không điên đảo; lại hợp lý, hợp thời, hợp cơ, làm lợi lạc hữu tình. Vì vậy, để nhớ ân Phật, để chứng tỏ việc làm không quên gốc và để cầu Phật trợ lực cho việc tạo luận được viên mãn, hợp lý, hợp thời, hợp cơ như Phật, nên cúi đầu đảnh lễ bậc thầy như lý và đầy đủ ba đức như thế.

[Chữ như lý và như nhị, hai chữ nó có 2 nghĩa. Bậc thầy như lý và đầy 3 đức như nhị. Đức Phật dậy chúng sinh không

ngoài hai cách. Đó là giáo thọ và giáo giới. Sao gọi là giáo thọ? Giáo thọ tức Ngài khai thị giáo nghĩa, chỉ rõ chân lý cho chúng sinh được nhận thức, được thấu hiểu cho đúng đắn. Còn giáo giới là Ngài đặt ra những qui luật , hướng dẫn chúng sinh, cải tạo hành vi. Bên kia là khai thị giáo pháp để cải tạo trí thức thì gọi là giáo thọ. Bên này là thiết chế giới luật để cải tạo hành vi gọi là giáo giới, hay nói cách khác, Kinh và Luật, hay Pháp và Luật. Trong Nikaya Phật nói rằng: Ta để lại Pháp và Luật cho các ngươi. Đó là Thầy của các ngươi. Chữ Pháp đó là giáo thọ, chữ Luật đó là giáo giới.

Vậy chữ Pháp là để cải tạo trí thức, Luật là để cải tạo hành vi nên gọi là giáo thọ và sgiáo giới. Phật chỉ dậy 2 cách đó thôi nên Ngài nói: Ta để lại cho các ngưới Pháp và Luật. Đó là Pháp tạng và Luật tạng. Còn sau này gọi là Luật tạng bất quá là các chữ pháp mà thôi, chữ Luật tạng không có tính cách gì khác hơn mà là giáo (dạy) một cách đúng như lý. Vậy bằng cách nào mà ngộ đúng được như lý? Đúng như lý tức là một lối dạy mà không vướng, không mắc phải ba cái tính điên đảo. Một là nhân đảo. Sao gọi là nhân đảo? Ví như người ta tham thì cần dạy cho pháp quán Bất tịnh để cho họ bớt tham, nhưng không dạy như vậy mà lại dạy họ quán pháp Nhơn duyên. Ngược lại là người ngu si nhiều đáng lý dạy cho họ pháp quán Nhơn duyên, không dạy như vậy mà lại dạy pháp quán bất tịnh. Như vậy là nhân đảo. Khi cho đệ tử quán các pháp mà không đúng căn cơ của họ thì tu hành khó lắm. Quán không hợp thì sẽ không có kết quả.

Ngày xưa có 2 vị đệ tử tại gia nghe vị Tỳ-kheo kia dạy cho pháp môn quán để tu hành. Tu một thời gian lâu mà không có kết quả, bèn đến trình bày với đức Phật. Họ nói: Bạch Thế Tôn,

con là đệ tử của các ngài, lâu này con có nhờ vị Tỳ-kheo kia dạy cho một pháp môn để tu mà không biết sao, ngài dạy như thế nào mà tu mãi tu hoài không thấy kết quả chi cả. Phật hỏi: Ông Tỳ-kheo dạy cho ông tu pháp gì? Bạch Phật, vị Tỳ-kheo dạy con tu quán bất tịnh. Phật hỏi: Vậy ông làm nghề gì? Dạ thưa, con làm nghề thợ rèn. Rồi một bữa khác có người vào yết kiến Phật. Phật hỏi: Ai vữ cho con tu? Dạ vị Tỳ-kheo vẽ cho con tu. Nhưng con tu mãi tu hoài mà không tinh tấn chi hết. Phật hỏi: Vậy vị Tỳ-kheo vẽ ông tu pháp môn gì? Dạ vị ấy vẽ con tu quán Sổ tức (niệm hơi thở). Vậy con là nghề gì? Dạ con làm nghề thợ giặt. Phật nghĩ, lẽ ra làm nghề thợ giặt thì phải dạy quán bất tịnh thì mới mau thành, bởi hàng ngày phải tiếp xúc với sự dơ bẩn như vậy thì quán bất tịnh mới mau tiến bộ chứ. Còn cái anh thợ rèn, hằng ngày anh lo thổi ống bệ, thổi bệ thì phải thụt ống bệ kéo lên để xuống, như vậy thì thuận theo cái hởi thở ra vào nên phải quán Sổ tức thì mới mau thành được. Ông Tỳ-kheo này dạy 2 vị cơ sĩ quán lộn mất rồi. Vậy gọi là nhân đảo. Giờ Phật không có dạy cái nhân điên đảo đó gọi là như lý.

Thứ hai là Pháp đảo. Đáng ra người chấp hữu thì nên đem cái không pháp mà dạy cho họ. Đáng ra người chấp vô thì nên đem cái chấp hữu mà dạy cho họ, chứ người chấp vô lại đem cái không pháp mà dạy thì họ sẽ hư mất. Vì vậy trong cách thuyết giáo của mình có 2 mặt. Một mặt lý và một mặt sự. Nếu anh đã nói lý quá rồi mà bây giờ đem lý dạy cho anh nữa, thì anh sẽ bay bổng lên trời mây, không thấy gì hết, đi hỏng chân hỏng cẳng, thì đó là điều không tốt. Có nhiều người học Kim Cang rồi nói: Nhược dĩ sắc kiến ngã, dĩ âm thanh cầu ngã, thị nhơn hành tà đạo bất năng kiến Như Lai nên trong lễ Phật đản,năm kia một hôm mọi người đều treo cờ kết hoa đèn, thì có một anh Phật

tử anh không treo đèn, treo cờ kết hoa gì hết. Đã không treo mà anh lại còn nói: Phật đản treo cờ kết hoa làm gì? Thờ Phật làm gì? Các anh treo đèn, thờ Phật là các anh hành tà đạo hết. Ngài đã từng dạy: Đừng lấy sắc thấy Ta, dùng âm thanh mà nghe ta, mà tìm Ta. Thế mà bây giờ cứ bày Phật ra thờ, treo đèn, kết hoa là các anh hành tà đạo hết. Họ vốn là người học lý mà đem Kim Cang dạy cho họ thì thật nguy khốn. Dạy mà không khéo thì đưa họ đi vào chỗ hư không, đưa họ đi vào cái không kiến, đi vào đoạn kiến. Còn ngược lại, đối với người chấp sự tướng, đụng cái gì họ chấp cái nấy. Họ cúng 5 đồng cũng bắt ghi tên cho họ ký, còn đưa cúng âm thầm thì không chịu. Phải treo cái bảng ghi thật to tên tôi thì mới cúng vào lạy Phật ở trong chánh điện thì họ bảo để tôi lạy trước, còn nếu đứng sau mọi người mà lạy thì tôi không lạy đâu. Với người đã chấp tướng như vậy, nếu đem cái tướng mà dạy cho họ thì chắc chắn càng thêm cái nghiệp, cái chất tướng của họ lên mà thôi. Đó là pháp đảo,tức là đem cái pháp đặt không đúng chỗ vậy.

Thứ ba là thời đảo, người căn cơ đã thuần thục thì chúng ta nên nói cho họ pháp môn thuần tịnh để họ nghe, nhưng lại không nói để cho qua cái thời khắc đó thì gọi là quá thời, tức là cái thời căn cơ thuần thục đáng ra nên nói cho họ nghe thì lại để cho nó trôi qua mà không nói. Ngược lại có người chưa biết gì cả, căn cơ còn thấp mà cứ bắt người ta phải nghe pháp thượng thừa, đó là nghịch thời. Thời chưa đến mà đã nói đó là thời đảo. Đức Phật thuyết pháp không vướng vào ba cái thời đó nên gọi là Như lý thuyết pháp. Như lý thuyết pháp bằng 2 cách là giáo thọ và giáo giới. Đó là 2 cách mà đức Phật áp dụng để độ sanh.

Tóm lại, giáo thọ là nói về Pháp, giáo giới là nói về Luật. Phật dạy: Phật và Luật, Ta đã dạy cho các ngươi rồi đó là hai

chữ mà Phật đã nói cho các đệ tử của Ngài biết mà trọng tạ Nikaya còn ghi lại.]

Đối pháp tạng luận ngã đương thuyết : Câu này là phần phát khởi. Lý do ở đây kính lễ Phật là gì ? Là để nói luận Câu-xá, tức Đối pháp tạng.

[Chứ không phải lạy Phật như vậy để cầu Ngài cho tôi trúng số độc đắc đâu. Lạy như vậy là để mong Ngài gia hộ cho tôi viết đối pháp tạng. Cho nên lạy Phật cũng nhiều người lạy lắm, nhưng mục đích lạy của mỗi người một khác.

Giờ đấy tôi nói đến Danh và thể của Đối pháp.]

w TIẾT 2 : Danh thể pháp của đối pháp

Đối pháp là gì ? Thể của nó ra sao ? Tụng đáp :

• HÁN VĂN :

"Tịnh tuệ tùy hành danh đối pháp,

Cập năng đắc thử chư tuệ luận".

* Dịch nghĩa

Tịnh tuệ, tùy hành gọi là Đối pháp, và các tuệ các luận có công năng đưa đến tịnh tuệ và tùy hành ấy cũng đều gọi là Đối pháp.

[Đối pháp này có 2 phần. Một phần là sở đối và một phần là năng đối. Sở đối là gì? Sở đối là Tứ đế và Niết-bàn hay gọi bằng cách khác là pháp tương pháp và thắng nghĩa pháp. Thắng nghĩa pháp là chỉ cho Niết-bàn. Chữ nghĩa có

nghĩa là chân thật. Chữ thắng có nghĩa là vô hậu. Pháp chân thật vô lậu đó là gì? Đó là Niết-bàn. Còn Tứ đế là pháp tướng pháp, là pháp về pháp tướng. Ta có thể phân biệt: Khổ, tập, diệt, đọa, trong đó còn đang hữu vi hữu lậu, chưa phải hoàn toàn vô hậu hết nên gọi là pháp tướng. Đó là nói về sở đối. Còn năng đối là gì? Năng đối có 4 cái: 1. Tịnh tuệ, 2. Tùy hành, 3. Chư huệ, 4. Chư luận. Hai thứ này còn có một danh từ nữa là sở đối pháp. Sở đối pháp tức là chữ năng, trong mình thường hay dùng chữ sở là bị, chữ năng là khả năng. Cái pháp vị đối và pháp năng đối. Cũng y như mình nói con mắt bị thấy và con mắt hay thấy. Một cái bị và một cái năng. Vậy cái pháp bị đối là gì? Tức là Tứ đế, Niết-bàn hoặc gọi cách khác là pháp tướng pháp, thắng nghĩa pháp. Pháp tướng pháp là chỉ cho Tứ đế, thắng nghĩa pháp là chỉ cho Niết-bàn. Còn năng đối là gì? Là tịnh huệ, là tùy hành, là các huệ, là các luận. Lấy cái này mà đổi quán cái kia, lấy 4 cái này để đổi quán 4 Tứ đế và để đôi hướng tới Niết-bàn. Lấy cái tịnh huệ, tùy hành, các huệ các luận để đối lý quán tứ đế và đối hướng Niết-bàn. Cho nên 4 thứ này gọi là pháp năng đối. Tịnh huệ có nghĩa là huệ vô lậu nên gọi là tịnh. Trí tuệ vô lậu gọi là tịnh. Trí tuệ biết các pháp, không còn vướng mắc phiền não ngã chấp trong đó gọi là huệ vô lậu.

Trước hết tôi nói về tinh huệ. Tịnh huệ hay trí tuệ thanh tịnh là chỉ chung cái trí tuệ mà biết được Tứ đế và ngộ được Niết-bàn, trí tuệ nó không vướng mắc gì phiền não mà ngã chấp thì trí tuệ đó là trí tuệ vô lậu gọi là tịnh huệ. Nhưng tịnh huệ đó không khởi lên đơn độc mà khi khởi lên thì nó có những tâm sở tùy theo với nó nữa, chứ nó không phải khởi lên đơn độc 1 mình mà thôi cho nên gọi là tùy hành.]

* Giải thích

Chữ Đối có hai nghĩa, đối quán và đối hướng. Đối quán là tâm và cảnh đối nhau, tức đem tâm chủ quan quan sát cảnh khách quan. Đối hướng là nhân và quả đối nhau, tức từ nguyên nhân này hướng đến kết quả kia để tiến bước tu hành.

Chữ Pháp có hai nghĩa: nhậm trì tự tính và quỹ sinh vật giải. Bất cứ một tồn tại nào, hữu hình hay vô hình, hiện tượng cụ thể hay tư duy trừu tượng, đều có tự tính riêng, không mảy may lẫn lộn. Nhờ nó giữ gìn khuôn khổ, quy cách nhất định của nó, nên khi tiếp xúc nó, ta biết đó là vật gì. Đó là nghĩa quỹ sinh vật giải. Nhưng chữ Pháp ở đây được nói là lý pháp: Khổ, Tập, Diệt, Đạo và quả pháp: Niết-bàn. Lý pháp Tứ đế là tính và tướng của tất cả pháp, nên được gọi là "pháp tướng pháp"; quả pháp Niết-bàn có tính là thiện, là thường nên gọi là thắng; và vì có thật thể nên gọi là nghĩa; gọi chung là Thắng nghĩa pháp.

Nhưng cái khả năng đối quán lý Tứ đế và đối hướng quả Niết-bàn ấy như thế nào ? Tụng đáp:

• Hán văn

"Tịnh tuệ tùy hành danh đối pháp

Cập năng đắc thử chư tuệ luận".(II)

Đây là hai câu nêu lên thể của đối pháp. Thể ấy có hai: 1. Thắng nghĩa đối pháp thuộc vô lậu (tức câu: Tịnh

huệ tùy hành danh đối pháp). 2. Thế tục đối pháp thuộc hữu lậu (tức câu: Cập năng đắc thử chư tuệ luận).

Tịnh tuệ: Trí tuệ vô lậu thanh tịnh, có thể giản trạch sự lý các pháp một cách rõ ràng.

Tùy hành: Tâm, tâm sở, đắc, tứ tướng hữu vi (sinh, trụ, dị, diệt) và vô biểu sắc tương ứng với tịnh tuệ mà sinh khởi. Tịnh tuệ ví như chủ; tùy hành ví như tớ. Khi chủ dấy khởi thì tớ cũng dấy theo. Bộ phận tôi tớ ấy được gọi là tùy hành. Tịnh tuệ và tùy hành được gọi chung là Thắng nghĩa đối pháp.

Nhưng không phải chỉ tịnh tuệ và tùy hành mới được gọi là đối pháp, mà các phương tiện tư lương cần có như các tuệ và các luận để đạt tịnh tuệ ấy cũng gọi là đối pháp, đó là thế tục đối pháp.

[Như vậy những cái tâm, tâm sở với những cái đắc (được) và bốn tướng hữu vi mà khởi cùng với nó (tâm, tâm sở đó) và vô biểu sắc tương ưng với tịnh huệ, gọi chung là tùy hành (tùy hành thường đi theo với tịnh huệ). Chữ hành là đi theo, khởi theo. Còn huệ là huệ trí thanh tịnh. Những tâm, tâm sở này khởi theo cái trí tuệ thanh tịnh đó thì gọi là tùy hành. Thường thì tâm sở này má khởi theo tùy hành thì đó là tâm gì? Tức là phải thiện tâm là phải huệ tâm sở, là phải tư tâm sở, thiện tâm sở chứ không phải ác tâm sở mà đi theo với cái tịnh huệ này được. Thêm nữa, đã là pháp hữu vi (tùy hành là pháp hữu vi) cộng chung với 4 tướng hữ vị là sanh, trụ, dị, diệt nữa và cái đắc ( bởi cái tịnh huệ tùy hành khởi lên) như vậy nó đắc cái gì? Nó đắc nó ngộ được lý Tứ đế, chứ không phải không có cái đắc không. Sở dĩ trong này gọi đắc và bốn tướng hữu vi là bởi theo

Hữu bộ, họ cho các bất tương ưng hành pháp đều có thực thể hết. Cho nên đắc cũng là pháo có thực thể, mà cái sanh tướng cũng là một cái có thật thể và trụ tướng, dị tướng, diệt tướng cũng là cái có thật thể. Nếu pháp sanh đó chưa tới nơi anh này thì anh không sanh ra được. Cái pháp trụ đó mà chưa tới nơi anh, không dính nơi anh thì anh không trụ được, cái pháp dị đó chưa tới nơi anh thì anh không diệt được. Bởi họ cho tướng đó là tướng hữu vi. Anh nào còn mang 4 tướng sanh, trụ, di, diệt thì gọi là tướng hữu vi. Cái đắc khởi lên với tịnh huệ, vói cái vô biểu sắc tương ưng với tịnh huệ.

Nhưng không phải tịnh huệ và tùy hành mới được gọi là đối pháp, [Không phải chỉ hai cái đó mới gọi là đối pháp, nghĩa là không phải hai thứ đó mới là đối quán lý Tứ đế và đối hướng Niết-bàn. Không phải chỉ có hai thứ đó thôi đâu.] mà các phương tiện từ lương cần có các huệ và các luận để đạt tịnh huệ ấy cũng gọi là đối pháp. Đó là thế tục đối pháp. Ở đây các huệ là gì? Là sanh đắc huệ, văn huệ, tư huệ, tu huệ; còn các luận là chỉ cho luận Lục túc và luận Phát trí, được liệt kê dưới đây:

– Tập Dị Môn Túc luận (Sangtiparyaya-

pada), thời Phật, Xá-lợi-phất tạo, Huyền Trang dịch, 20 cuốn.

– Pháp Uẩn Túc luận (Dharma-Skandha-

pada), thời Phật, Mục-kiền-liên tạo, Huyền Trang dịch, 12 cuốn.

– Thi Thiết Túc Luận (Prajnapati-pada), thời Phật, ca-chiên-diên tạo, Huyền Trang đem về chưa dịch.

* Lục Túc

– Thức Thân Túc luận (Vijnanakaya-pada),

100 năm sau Phật Nb, Đề-bà-thiết-na tạo, Huyền Trang dịch, 16 cuốn.

* Lục Túc

– Phẩm Loại Túc luận (Prakarama-pada),

300 năm sau Niết-bàn, Thế Hữu tạo, Huyền Trang dịch, 18 cuốn.

• Giới Thân Túc luận (Dhatukaya-pada), 300 năm sau Niết-bàn, Thế Hữu tạo, Huyền Trang dịch, 3 cuốn.

• Phát Trí luận (Jnanaprasthana), 300 năm sau Niết-bàn, Ca-đa-diễn-ni Tử tạo, Huyền Trang dịch, 20 cuốn.

Lục túc là sáu bộ luận làm chân; Phát trí là bộ luận làm thân, nên cũng gọi là Thân luận. Bởi do luận Phát Trí mà Hữu bộ bộc phát, tách khỏi bộ phái mẹ là Thượng tọa bộ.

[Bây giờ tôi nói về các tuệ. Các huệ sanh đắc tuệ, văn tuệ, tư tuệ, tu tuệ. Các tuệ có 4 thứ: trước hết là sanh đắc tuệ. Sanh đắc tuệ là cái trí tuệ thọ trì được giáo pháp tam tạng. Chẳng hạn như chúng ta nghe giảng đây mà có cái trí tuệ hiểu được, nhớ được những lời giáo pháp như vậy gọi là sanh đắc tuệ. Nếu không sanh đắc tuệ thì không có trí tuệ khi bẩm sinh. Nhờ có trí tuệ ấy mói nghe lọt được giáo pháp.

Văn tuệ: Văn tuệ là trí tuệ có được trong khi tu Ngũ đình tâm quán. Tư tuệ là trí tuệ có được trong khi tu tứ Niệm xứ. Và tư tuệ là trí tuệ có được trong khi tu 4 hạnh.

Bây giờ tôi tóm lại các tuệ. Các tuệ là sanh đắc huệ, văn tuệ, tư tuệ và tu tuệ. Nếu không có tuệ này thì làm sao có cái tùy hành trên được. Không có tuệ này thì làm sao có trí tuệ thanh tịnh kia được. Phải có tuệ này mới đưa đến trí tuệ thanh tịnh tịnh

tuệ trên. Nếu không có trí tuệ tư lương này thì trí tuệ kia làm sao có được. Nhưng nếu có trí tuện mà không có phương tiện bên ngoài giúp đỡ vào, tức không có các bộ luận giảng giải đạo lý thì trí tuện của anh cùng nằm một đống, không phát sinh phát hiện ra được. Cho nên phải có những thứ tư lương để giúp cho 4 cái tuệ đó được phát triển. Các luận đó là gì? Là Lục túc và Phát trí.

Nói tóm lại, Lục túc và Phát trí đó thuộc về thế tục và đối pháp. Bởi các tuệ và các lục còn thuộc về thế tục dối pháp. Vì sao? Bởi những thứ này đi lên tới thắng nghĩa rồi bỏ rơi lại chứ không mang theo nữa, nên gọi là thế tục. Nhưng khi lên trên tịnh tuệ thì cái tuệ đó không bỏ rơi, tuệ khi đó là một cái tuệ cùng tột, thanh tịnh, ngộ rõ cái lý Tứ đế, tuệ khi đó là cái tuệ viên mãn, chứ không có bỏ rơi. Cho nên cái tuệ đó thuộc về thắng nghĩa. Còn cái đích là các tuệ và các luận là thế tục đối pháp. Bởi vì đến một mức nào đó thì bỏ rơi nó đi. Ví như giờ đây mình cần kinh sách để học, chứ mai mốt thuộc rồi mang nó đi theo làm gì. Bây giờ còn tu Ngũ đình tâm quán, tu Tứ niệm xứ, tu Tứ gia hạnh, chứ khi mình ngộ đượ Niết-bàn rồi thì mấy thứ đó đem theo làm gì. Cho nên những thứ đó bị bỏ rơi lại hết. Vì vậy, những thứ đó gọi là thế tục. Nhưng thế tục đó không có không được, không có thì không lấy gì giúp cho tịnh tuệ được thành tựu. Cho nên nó cũng được gọi là đối pháp. Mà đối pháp là năng đối pháp, còn sở đối pháplà Tứ đế và Niết-bàn. Lục túc là 6 bộ luận làm chân. Bởi do luận Phát trí mà Hữu bộ bộc phát, tách khỏi bộ phái mẹ là Thượng tọa bộ. Sao gọi là Lục túc? Sao gọi là thân luận? 6 bộ kia coi như 6 chân ( túc là chân). Bộ luận Phát trí dựa trên 6 bộ đó mà phát triển ra. Nhưng khi phát triển lên rồi thì cái lý nghĩa của trong bộ Phát trí lại phong phú, còn

cái lý nghĩa của Lục túc hơi hẹp hòi, nhỏ thì nhỏ như chân, còn bên kia to thì to như cái thân. Cho nên bộ Phát trí gọi là Thân luận, mà 6 bộ kia gọi là Túc luận.

Như ta đã biết, lịch sử của Hữu bộ được truyền bá đến Càn-đà-ra rồi đên Ca-thấp-di-la. Trong khi nó được truyền bá ra nhưng chưa hệ thống giáo lý một cách đầy đủ, cho đến khi bộ phát trí ra đời, thì giáo lý của Hữu bộ lúc đó mới đầy đủ. Cho nên tuy nói 20 bộ nhưng sách vở của các bộ phái đều mất tiêu đâu hết, không còn tìm thấy dấu vết nữa. Duy chỉ có sách vở của Hữu bộ đang còn, đó là Phát trí và Lục túc. Bên Thượng tọa bộ cũng được 7 bộ. Tức nhiên Thượng tọa bộ là bộ mẹ và Hữu bộ là bộ con. Như vậy Thượng tọa bộ còn được 7 bộ và Hữu bộ cũng còn được 7 bộ. Trong Thượng tọa bộ thì những bộ con luận lý không được đầy đủ hoặc giả là không có gì đặc sắc nên đã tiêu mất khi nào không biết, duy chỉ còn mấy bộ luận bên Hữu bộ mà thôi. Còn Đại chúng bộ nó có tư tưởng cấp tiến cho nên tư tưởng trong Đại chúng bộ sao này nó hòa nhập vào trong các kinh luận Đại thừa hết. Đại chúng bộ cũng không còn bộ luận nào. Cũng không rõ ngày xưa bên Đại chúng bộ có làm bộ luận nào không thì mình không biết! Kinh bộ thì nay còn 1 bộ là Thành Thật luận. Thành Thật luận cũng ra đời sau Ngài Thế Thân. Ngoài ra các bộ khác bây giờ không còn nữa. Không còn hay họ không làm mình cũng không hiểu. Bây giờ chỉ còn bô Hữu bộ. Từ đó mà biết cái sức truyền bá của Hữu bộ và lý nghĩa của Hữu bộ có giá trị nhất định nào đó nên mới cong tồn tại cho đến bây giờ, trong khi các bộ khác thì mất hết.]

Các tuệ và các luận không phải là đối pháp của thắng nghĩa vô lậu, mà là phương tiện tư lương cần có để đạt thắng nghĩa đối pháp, cho nên gọi chúng là thế tục đối

pháp. Hai loại thắng nghĩa và thế tục đối pháp này nếu phân tích tỉ mỉ thì có bốn loại :

1. Tự tính đối pháp : tức tịnh tuệ (tuệ tâm sở).

2. Tùy hành đối pháp : tức quyến thuộc của tịnh tuệ (các tâm sở cùng khởi).

3. Phương tiện đối pháp : tức bốn tuệ hữu lậu (sinh đắc tuệ, văn tuệ, tư tuệ, tu tuệ).

4. Tư lương đối pháp : Tức các luận (lục túc, phát trí).

Trên đây chỉ mới giải thích khái quát về tụng văn, còn thể của tùy hành, tức là tâm, tâm sở, đắc, bốn tướng hữu vi và vô biểu sắc của đạo cọng giới tương ưng với tịnh tuệ như thế nào ? Bởi vì tịnh tuệ không thể sinh khởi một mình mà còn phải có tâm vương, tâm sở... cùng khởi theo nữa. Xem bản đồ biểu dưới đây:

TÙY HÀNH (bốn nhóm) :

1. Sắc pháp: đạo cọng giới vô biểu.

[Có 3 loại giới: việc giải thoát giới thì cũng có hữu biểu sắc và vô biểu sắc. Đạo cọng giới có vô biểu sắc. Định cọng giới có vô biểu sắc.

Nhưng trong này ta chỉ nói cái sắc của Đạo cọng giới mà thôi chứ không nói cái sắc của Biệt giải thoát và Định cọng giới. Vì lẽ đây là nói về tuệ, anh giới không dính gì vô đây, cho nên không nói Vô biểu sắc của Biệt giải thoát giới. Hai nữa đây là nói về tuệ, anh định không dính gì vô đây, cho nên không nói cái Định cọng giới vô biểu mà chỉ nói Đạo cọng giới vô biểu tức là nói về cái tuệ nhận thức được đạo lý Tứ đế mà phát sinh nhận

thức, ngộ được thì tự nhiên giới thể được thanh tịnh nên gọi là Đạo cọng giới. Nói về tuệ vì lẽ đó.]

2. Tâm pháp: Đệ lục ý thức.

3. Tâm sở pháp:

a. Chín đại địa pháp: thọ, tưởng, tư, xúc, dục, niệm, tác ý, thắng giải, tam-ma-địa.

b. Mười đại thiện địa pháp: tín, cần, hành, xả, tàm, quý, vô tham, vô sân, vô si, bất hại, khinh an.

c. Hai bất định địa pháp: tầm, tứ.

[Trong Câu-Xá lố phân loại câu sở này có khác hơn Duy thức. Duy Thức tỷ dụ như là nói đưa cho cái xúc tác ý, thọ, tưởng, tư về biến hành tâm sở, mà dục thắng giải định niệm tuệ thuộc biệt cảnh tâm sở. Nhưng ông này ông đưa cho cái Đại địa pháp là tưởng tư, xúc, dục, niệm, tác ý, thắng giải, tam-ma-địa, ông nói qua cách khác.

Nhưng cái tâm sở mà khởi lên với tịnh tuệ là gì? Là thọ, tưởng, tư, xúc, dục tức nhiên là 5 tâm sơ biến hành luôn luôn, khi nào tâm khởi đều có hết, cho nên gọi là tâm sở biến hành. Bất cứ khi nào hễ tâm vương, tâm sở khởi lên đều có 5 tâm sở ấy cùng khởi, đó là 5 biến hành. Rồi dục, thắng giải, niệm định là 4 tâm sở biệt cảnh cũng cùng khởi với tịnh tuệ đó cho nên đưa nó vào đây. Rồi đại thiên địa pháp nữa. Trong đại thiên địa pháp thì có tín, có cần, xả (xả đây là thuộc về hành ấm). Có hai loại. Xả là hành uẩn xả và xả thọ. Đối cảnh gì mà mình nhận thấy vui gọi

là lạc thọ. Khi mình cảm giác khổ thì gọi là khổ thọ. Đối với cảnh mà mình dửng dưng, không khổ không lạc gì cả thì gọi là xả thọ. Còn xả thuộc hành uẩn này thì thuộc thiện tâm sở. Xả đây có tính cách là phóng xả, buôn bỏ, không chấp trước thuộc về thiện, chứ không thuộc về vô ký như anh xả kia. Do đó người ta phân biệt xả thọ để tránh cái lầm lẫn ở bên hành uẩn xả. Hành uẩn xả tức tránh hiểu lầm chữ xả thọ bên kia. Đó là một từ chứ không phải hai từ. Tàm quí vô tham. Vô tham, vô sân, vô si, bất hại, khinh an thì dễ hiểu rồi nhưng khó tu.]

4. Tâm bất tương ưng hành pháp: đắc, sinh, trụ, dị, diệt.

w TIẾT 3 : Giải thích chữ tạng

Từ Đối pháp đã giải thích, còn Đối pháp tạng là gì ? Tụng đáp:

* Hán văn:

Nhiếp bỉ thắng nghĩa y bỉ cố

Thử lập Đối pháp Câu-xá danh.(III)

* Dịch nghĩa:

Vừa thâu (nhiếp) thắng nghĩa kia, vừa căn cứ vào đó. Vì thế bản luận được mệnh danh là "Đối pháp tạng".

[Sao gọi là tạng? Tạng có 2 nghĩa: Vừa thâu nhiếp thắng nghĩa kia (nhiếp bỉ thắng nghĩa) y bỉ cố là vừa căn cứ vào đó (hai nghĩa). Câu-Xá luận tức là Đối pháp tạng luận. Câu-Xá là

kosa. Kosa là tạng vì hai nghĩa này chi nên gọi là Câu-Xá hay là Đối pháp tạng. Một là vừa thâu nhiếp thắng nghĩa kia, hai là vừa căn cứ vào đó.]

Như vậy, chữ tạng có hai nghĩa:

1. Năng nhiếp: Luận này bao hàm, thâu chứa giáo nghĩa đặc thù (thắng nghĩa) của đối pháp như đã được thuyết minh trong các luận Lục Túc và Phát Trí, nên gọi là tạng.

[Giáo lý trong Lục túc, Phát trí là tất nhiên trong đó có những giáo nghĩa chưa đúng hẳn, chưa phải thắng nghĩa, mà có cái thứ giáo nghĩa đúng thì gọi là thắng nghĩa, những cái nghĩa thù thắng đặc biệt, những cái nghĩa rất sai trong Lục túc, Phát trí thì nó được thu vào trong này hết cho nên gọi là tạng.]

Ví như cái hầm, cái kho, có công năng chứa giữ các giống lúa và tài sản. [Cho nên ta kêu kho, ta kêu hầm. Còn không chứa gì cả thì ai kêu kho ai kêu hầm làm gì.]

2. Sở y: Giáo nghĩa Đối pháp được thuyết minh trong các luận Lục Túc và Phát Trí là chỗ dựa, là nơi căn cứ cho luận này, mặc dù có vài chỗ bị bài bác nhưng nguyên văn vẫn là chỗ dựa. Ví như cái bao đựng gươm là chỗ dựa của gươm, nên gọi là bao gươm. Có 2 nghĩa:

Nếu căn cứ nghĩa năng nhiếp thì "Đối pháp tạng" là chỉ riêng cho luận này. Theo văn pháp Sanskrit, đây là giải thích tập hợp danh từ theo luật y chủ thích (Tat-purusa). Nhưng nếu cứ theo nghĩa sở y thì "Đối pháp tạng" cũng chỉ chung cho các luận Lục Túc và Phát Trí chứ không riêng cho luận này... Đây là giải tập hợp danh từ theo luật hữu

tài thích (Bahuvrihi). [Mấy chữ này là từ mới nhất phải không? Ra chợ Bến Thành hỏi mua cũng không có đâu, tìm không ra chữ này đâu! Y chủ thích và hữu tài thích là chữ mới nhất.

Văn phạm Sauskrit rắc rối lắm. Đây là văn phạm Sauskrit, ngữ pháp Sauskrit. Trong Sauskrit ngoài bát chuyển thanh qua còn có lục ly hợp thích. Sao gọi là ly? Ly là ví như anh kia nằm đó, anh này nằm đây, không có dính chi nhau hết, hay từ này nằm đây từ kia nằm kia không dính gì nhau gọi là ly. Nhưng bây giờ đem chung vào một chỗ gọi là hợp. Nhưng khi đem chung vào một chỗ thì có nghĩa gì? Những danh từ nào có 2 từ trở lên thì mới dùng phương pháp này cắt nghĩa nó, để giải thích nó. Còn một từ thì khỏi nói. Ví như từ núi, sông không đi vào chỗ này. Khi nào có 2 từ trở lên thì người ta dùng 6 cách này để tìm hiểu cái nghĩa lý của nó, coi nó hướng về đâu? Nó hướng như thế nào nên gọi là lục ly hiệp thích. Nói cách khác là 6 cách giải thích danh từ.

1. Y chủ thích: Tỷ dụ như nói nhãn thức y chủ thích vì 2 từ. vì sao gọi là y chủ thích? Vì sao kêu nhãn thức? tức cái thức dựa nơi nhãn căn phát sinh ra cho nên gọi là nhãn thức. Như vậy trong đó nhãn căn là chủ nhãn thức là phụ. Nhãn căn là sở y, nhãn thức là năng y. Y nói nhãn căn phát ra nhãn thức, y nơi chủ mà có, mà xuất hiện ra, gọi là y chủ thích. Trong luật nhiều khi họ để nhãn thức, y chủ thích thôi, mình muốn hiểu dao thì hiểu, mặc kệ mình. Thích nương nơi nhãn căn tức nhãn chi thức là cái thức của nhãn, chứ không phải thức của nhĩ, của tỷ. Đó gọi là y chủ thích. Nhưng như ta biết nhãn thức phải nương nơi nhãn căn và sắc trần mới khởi lên. Tại sao luôn luôn nói nhãn thức mà không nói sắc thức. Nói sắc thức cũng được nhưng không trọn vẹn. Vì sao? Vì

nhãn là sở y bất cọng (sở y riêng). Cái thức đó chỉ nương nơi nhãn căn chứ không nương nơi đâu hết. Cái nhãn căn là cái sở y riêng không chung với cái nào hết, cho nên ta nói nhãn thức là nó cố định vào đó rồi, chứ nói sắc thức là cái sắc nó cộng y, là chỗ nương chung. Một cái sắc đó mà anh cũng nhìn, tôi cũng nhìn, anh cũng nương vào đó, tôi cũng nương vào đó, chứ đâu phải một mình anh nương được thôi, tôi không nương được. Còn cái nhãn căn của tôi chỉ tôi nương, nhãn căn của anh chỉ anh nương, chứ tôi không nương cái căn của anh được, mà anh cũng không nương cái căn của tôi được. Anh không mượn cái nhãn căn của tôi để anh nhìn thấy được. Ví dụ như anh đi chợ Bến Thành cho tôi mượn một chút nhãn căn của anh để tôi nhìn có được không ? không được. Vì ta luôn luôn gọi là nhãn thức chứ ta không gọi là sắc thức, mặc dầu phải có căn có trần mới ra thức.

2. Trì nghiệp thích : Như tạng thức. Bên kia ta thấy nhãn thức, nhãn là riêng, thức là riêng. Còn bên này là tạng thức, tạng là công năng chứa nhóm mà thức là một thật thể. Thật thể đây nó có công năng chứa nhóm, nó có công dụng chứa nhóm, mà sự chứa nhóm đó là cái nghiệp của nó. Tỷ dụ như cái tay hay đánh, thì cái đánh là nghiệp của tay. Giờ cái thức hay chứa nhóm ta gọi là tạng thức, như vậy gọi là trì nghiệp. Thức là thể, nghiệp là nghiệp dụng. Do cái nghiệp dụng đó mà chấp trì có cái nghiệp dụng đó cho nên gọi là nghiệp thức. Nghiệp thức đây cũng có nghĩa là tạng biệt thức. Thứ nữa cái này cũng gọi là đồng y thích.

3. Hữu tài thích : Hữu tài thích là sao? Tài là của, hữu là có của. Giải thích theo cái nghĩa có của như giác giả. Sao gọi giác giả ? là bởi có sự giác ngộ. Con người có sự giác ngộ gọi là giác giả (có của).

Câu-xá luận là bộ luận có đối, nó chứa cái đối pháp tạng của Lục túc và Phát trí trong đó nên gọi là Hữu tài hoặc như Duy thức luận là cái luận có cái lý Duy thức trong đó. Hữu duy thức chi luận là cái luận có lý Duy thức trong đó nên gọi là Duy thức luận, đó là thuộc về hữu tài. Hữu tài thích như giác giả. Duy thức luận Câu-xá hữu giác chi giả, hữu Duy thức chi luận hữu đối pháp chi luận.

Hữu giác giả là con người có sự giác ngộ . Hữu Duy thức chi luận là bộ luận có cái lý Duy thức. Câu-xá là bộ luận có cái đối pháp trong đó, ấy là Hữu tài. Hữu tài là nó có chứa cái có của nó.

4. Tương vi thích. Tương vi là trái nhau. Ví dụ quán về vũ trụ. Vũ là không gian, trụ là thời gian, gọi chung một danh từ là vũ trụ. Hai từ không gian và thời gian nằm chung một chỗ mà cứ quay lưng lại với nhau nên gọi là tương vi. Tương vi là trái nhau gọi là tương vi thích.

5. Lân cận thích. Ví dụ như nói thầy đó ở đâu ? thầy ở chùa Quán Âm. Do nơi chỗ ở gần đó mà cắt nghĩa thầy chứ không có gì hết. Hoặc nói anh người ở đâu ? tôi người Sài Gòn. Tôi người Sài Gòn nhưng không thật ở Sài Gòn mà ở tận Thủ Thiêm. Dựa vào chỗ gần nhau đó mà cắt nghĩa mà đặt danh từ. Đó gọi là lân cận.

6. Đới số thích. Như 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới. Mỗi danh từ nó mang một con số trong đó. Đới số là mang con số trong đó nên gọi là đới số.

* TIẾT 4: Ý nói và người nói

Danh từ Đối pháp tạng đã giải thích xong. Song, vì sao cần phải có Đối pháp ? Và trước đó đã có ai đề cập đến chưa ? Tụng đáp:

• Nguyên văn:

Nhược ly trạch pháp định vô dư,

Năng diệt chư hoặc thắng phương tiện.

Do hoặc thế gian phiêu hữu hải,

Nhân thử truyền Phật thuyết Đối pháp.

* Dịch nghĩa:

Nếu lìa trạch pháp thì nhất định không còn phương tiện thù thắng nào có khả năng diệt trừ mê hoặc. Do mê hoặc mà thế gian trôi nổi trong biển hữu. vì vậy mà truyền thuyết cho rằng chính Phật đã nói Đối pháp.

* Giải thích:

- Trạch pháp: Là trí tuệ, vì trí tuệ có khả năng giản trạch các pháp, cũng có nghĩa của chữ Đối pháp nói trên.

[Chữ trạch pháp, chữ đối pháp, chữ trí tuệ thì trí tuệ là thể, trạch pháp đối pháp là dụng. Cho nên nói trí tuệ cũng có nghĩa trạch pháp đối pháp, mà đối pháp cũng có nghĩa trí tuệ, bởi vì dụng bất lý thể. Phải hiểu 3 danh từ đó thông đồng với nhau.]

- Chư hoặc: Phiền não làm phát sinh và tăng trưởng các nghiệp, chính là loại phiền não mê lý và mê sự, chỉ có địa vị Kiến đạo và Tu đạo mới đoạn trừ được.

-Thế gian: Có hai nghĩa là hữu tình thế gian và khí thế gian. Ở đây đề cập đến hữu tình thế gian, tức chúng sinh trong thế giới mê vọng.

- Hữu hải: Biển sinh tử của ba cõi. Sự xoay vần trong ba cõi, nhân quả không mất, nên gọi là Tam hữu. [Chữ hữu gọi là nhân quả không mất nên goi là hữu. Chỗ khác cắt nghĩa hữu này là hữu cụ. Thế nào goik là hữu và hữu cụ. Chữ này hơi khó hiểu một chút. Hữu là quả còn hữu cụ là nhơn. Cái để làm ra hữu gọi là hữu cụ. Như vậy cái nghĩa cũng là nhơn quả chứ không có chi hết. Nhơn quả không mất gọi là hữu. Hữu, hữu cụ mấy chỗ khác họ định nghĩa như vậy.] Chúng sinh sống và chết trong đó nên gọi là biển sinh tử.

Đoạn này ý nói, nếu lìa trí tuệ có công năng giản trạch các pháp, quyết định không có cách nào khác hơn để đoạn trừ phiền não. Nếu phiền não chưa đoạn trừ thì sức mạnh của nó làm cho chúng sinh trôi lăn trong biển sinh tử ba cõi. Ở đây, vì muốn chúng sinh đạt được trí tuệ vô lậu có công năng biện biệt các pháp để dứt trừ phiền não, ra khỏi biển sinh tử nên nói Đối pháp.

[Trên kia là cắt nghĩa đối pháp tạng. Bây giờ vì lý do gì mà nói đối pháp tạng? là vì để cho chúng sinh có được một cái trí tuệ, biết giảng trách các pháp. Mà giảng trạch các pháp vì mục đích gì? Giảng trạch các pháp là để đoạn trừ mê hoặc. Mà có đoạn trừ mê hoặc thì mới thoát ly ra khỏi biển tam hữu.]

Song, Đối pháp này trước đã có ai nói chưa ? Có. Đức Phật đã nói rải rác trong các kinh. Về sau các đệ tử kết tập thành Kinh tạng truyền lại cho đời. Chẳng hạn vào khoảng 300 năm sau Phật, có ngài Đạt-ma-đa-la (Dharmatrata, Hán dịch là Pháp Cứu) kết tập những bài tụng rải rác của Phật nói về vô thường thành phẩm Vô thường, về không, vô ngã thành phẩm Không, Vô ngã.

[Nếu tương lai các vị trích trong 5 bộ Nikàya ra những câu nào, đoạn nào mà nói về vô thường cho nó về một phẩm, câu nào nói về vo ngã cho nó về một phẩm, câu nào nói về khổ cho nó lại một phẩm. đó cũng gọi là Đối pháp tạng. Để tổng quát lại tất cả các nghĩa Phật nói rải rác về trong các kinh, ví dụ để cho thấy rõ cái nghĩ vô thường đủ các khía cạnh, đủ các nghĩa lý, mà chỗ này thì Ngài nói một phần, chỗ khác Ngài nói một phần. Như vậy cũng gọi là A-tỳ-đạt-ma Đối pháp tạng. Vậy cũng gọi là Đối pháp. Đó cũng đem cái trí giản trạch lựa chọn sắp đặt để cho cái nghĩa còn uẩn khuất trong đó được rõ ràng hơn gọi là Đối pháp. Hiểu sâu chữ Đối pháp là như vậy. Nhưng lấy cái gì làm Đối pháp? Tức lấy cái trí tuệ vô lậu mới có khả năng làm Đối pháp. Như tôi đã nói: Trí tuệ là thể mà Đối pháp hay trạch pháp là dụng. Vì vậy trong kinh Tăng nhất tăng 1 pháp đến 11 pháp mà tôi đã nói là do Tăng đoàn sắp đặt lại cũng coi như là một cái dạng Đối pháp. Bởi Ngài nói đâu phải là Ngài nói hết một loạt là nhất pháp rồi đến nhị pháp... và sang năm Ngài nói tam pháp và sang năm nữa Ngài nói tứ pháp đâu. Nhưng về sau này Tăng đoàn của Ngài sắp lại, sự sắp lại đó cũng có nghĩa là Đối pháp. Tức là dùng cái trí hiểu biết của mình mà sắp đặt lời Phật dạy theo một hệ thống có qui củ, để cho nghĩa nó được rõ ràng hơn lên, đó cũng gọi là Đối pháp.

Như vậy là Phần Tựa gồm ba bài tụng:

1. Chư nhất thiết chủng chư minh diệt

Bạt chúng sinh xuất sinh tử nê

Kính lễ như thị như lý sư

Đối pháp tạng luận ngã đương huyết.

2. Tịnh tuệ tùy hành danh đối pháp

Cập năng đắc thử chư tuệ luận

3. Nhược ly trạch pháp định vô dư,

Năng diệt chư hoặc thắng phương tiện.

Do hoặc thế gian phiêu hữu hải,

Nhân thử truyền Phật thuyết Đối tạng.

Nhân thử truyền Phật thuyết đối pháp. Chữ truyền là truyền thuyết này trong luận Câu-Xá ngài Thế Thân hay dùng lắm. Bởi Hữu bộ cũng tin Đối pháp do Phật nói. Cũng như Thượng tọa bộ là bộ mẹ của Hữu bộ, họ cũng tin là Đối pháp do Phật nói, nhưng các bộ khác không tin và ngài Thế Thân cũng không tin. Cho nên ngài nói là truyền thuyết. người ta truyền đó là do Phật nói nghĩa là không tin hẳn đó là do Phật nói . Chữ truyền thuyết là vậy, để thấy thái độ của ngài Thế Thân và của Hữu bộ có sự bất đồng đó. Vì có sự bất đồng cho nên ngài Thế Thân qua học luận A-tỳ ở Ca-tỳ-đát-na rồi về. Từ đó họ cho ngài là người phản bội Hữu bộ. Sau này ngài dùng chữ truyền thuyết là với ý đó. Vì ngài không tin nên nói truyền thuyết,

Bài tụng này nói về các pháp. Trong kinh mà nói chữ các pháp như vậy là nói cái dụng và cái thể của đối pháp. Vì Giới phẩm là nói về hữu lậu và vô lậu pháp, tức chỉ về các pháp. Còn phẩm Căn là nói cái tác dụng của cai hữu lậu vô lậu, thể dụng

các pháp. Thể tức phẩm 1 là phẩm Giới. Dụng là phẩm hai tức phẩm Căn. Trong hai phẩm này là nói tổng quát hữu lậu và vô lậu. Qua đó chúng ta thấy bố cục của luận này chặt chẽ vô cùng. Hai phẩm này có thể dụng các pháp. 6 phẩm sau là nói quả mê lầm và nhân duyên của mê lầm là phẩm Thế gian và Nghiệp. Ba phẩm tiếp đó là nói về phẩm Hiền Thánh là quả của giác ngộ, Tuệ là nhơn của giác ngộ và Định phẩm là duyên của giác ngộ. Tuy gọi phân biệt nhơn quả có 6 phẩm như vậy, nhưng rốt cuộc trong đó nói cái gì? Chủ yếu 6 phẩm đó nói lý Tứ đế chứ không có gì khác. Lý Tứ đế nói như thế nào? Nói về Thế gian tức Khổ đế. Nói về nghiệp hoặc tức nói Tập đế. Nói về Hiền Thánh tức Diệt đế và nói về Tuệ định tức Đạo đế, để nhìn rõ cách trình bày của Câu-Xá luận là như vậy.

Nhưng trước khi giảng lý Tứ đế thì ngài đưa ra hai phẩm. Một phẩm giới nói về thể của cá pháp Hữu lậu vô lậu và phẩm Căn nói về tác dụng của hữu lậu vô lậu. Trình bày của luận là như vậy đó.]

Bố cục phần chánh tông

BỐ CỤC PHẦN CHÁNH TÔNG

Phần chính tông có sáu trăm bài tụng và văn trường hàng, biện giải nghĩa lý, trong ấy tuy bao la nhưng tóm tắt có thể thu vào hai phần lớn:

1. Trình bày tổng quát toàn bộ luận, gồm ba bài tụng đầu của phẩm Giới (từ câu "Hữu lậu vô lậu pháp" đến câu: "Biệt đắc phi trạch diệt").

2. Giải thích riêng về ý nghĩa và tông chỉ trong phần tổng quát ấy, gồm 597 bài tụng (từ câu "Hựu chư hữu vi pháp" ở đầu phẩm Giới cho đến câu "Do thử trú thế gian" ở cuối phẩm Định). [Tức phẩm sau chót, phẩm thử 8. Đó là phần chánh tông: bắt đầu từ câu “hữu lậu vô lậu pháp” đến câu “ Do thử trú thế gian”.]

Trong ba bài tụng đầu:

- Câu 1, nói tổng quát về pháp hữu lậu, sẽ được quảng diễn trong hai phẩm Giới (42 tụng) và Căn (74tụng). Trong đó phẩm Giới thuyết minh về bản thể của pháp hữu lậu và vô lậu; Phẩm Căn thuyết minh tổng quát về tác dụng của pháp hữu lậu và vô lậu.

- Ba câu kế, (từ "Trừ đạo dư hữu vi... Cố thuyết danh hữu lậu" thuyết minh riêng về pháp hữu lậu, sẽ được quảng diễn trong ba phẩm: Thế gian (39 tụng), Nghiệp (131 tụng) và Tùy Miên (69 tụng). Trong đó phẩm Thế gian nói chi tiết về quả của pháp hữu lậu, phẩm Nghiệp nói chi

tiết về nhân và phẩm Tùy Miên nói chi tiết về duyên của pháp hữu lậu.

- Hai bài tụng sau thuyết minh riêng về pháp vô lậu, sẽ được quảng diễn trong ba phẩm: Hiền Thánh (83 tụng), Trí (61 tụng) và Định (93 tụng).

[Trên đây là nói vắn tắt. Bây giờ trong cái tóm tắt đó được nói rõ trong phần Chánh tông dưới đây.]

A. Phần Chánh Tông (2 phần)

I. Phần tổng nêu đại cương

Như giải thích trong phần tựa, trí tuệ giản trạch là phương tiện thù thắng để đoạn trừ mê hoặc, nêu rải rác khắp nơi, Phật đã thuyết minh về Đối Pháp, tức thuyết minh trí tuệ vô lậu. Vậy những pháp nào là đối tượng của trí tuệ giản trạch đó ? Tụng đáp:

• Nguyên văn :

Hữu lậu vô lậu pháp.

Trừ đạo, dư hữu vi,

Ư bỉ lậu tùy tăng,

Cố thuyết danh hữu lậu.

Vô lậu vị Đạo đế,

Cập tam chủng vô vi,

Vị hư không nhị diệt.

Thử trung không vô ngại,

Trạch diệt vị ly hệ,

Tùy hệ sự các biệt,

Tất cảnh ngại đương sinh

Biệt đắc phi trạch diệt.(V)

* Dịch nghĩa:

Các pháp gồm hữu lậu và vô lậu. [Hữu vi và vô vi, cho nên chia ra muôn nghìn vạn pháp, cũng từ 4 tiếng đó mà thôi. Hay gom lại trong 5 uẩn 12 xứ, 18 giới cũng đủ vạn pháp; hay Hữu lậu vô lậu, hữu vi vô vi cũng đủ vạn pháp; hay Tứ đế cũng đủ vạn pháp. Học như vậy để nhìn mà phối qua lại mới hiểu rõ được cái lý bên này và bên kia.]

Hữu lậu là các pháp hữu vi, trừ Đạo đế, vì nơi các pháp này, lậu hoặc tùy thuận tăng trưởng, nên gọi là hữu lậu. Vô lậu là Đạo đế và ba pháp vô vi, tức hư không và hai thứ diệt. Trong ba pháp vô vi, hư không vô vi có nghĩa là vô ngại (tụng 2); trạch diệt vô vi có nghĩa là ly hệ, tùy theo hệ sự mà có sai khác; do các pháp hoàn toàn bị chướng ngại, nên không thể sinh khởi mà đặc biệt đắc phi trạch diệt (tụng3).

Từ bài tụng này về sau là phần chính tông, có 600 tụng căn bản. Theo phân định của chương trên, chia làm hai phần tổng tiêu (giới thiệu tổng quát) và biệt thích (giải thích chi tiết), thì ba tụng này là phần tổng tiêu. Tám phẩm tiếp theo phần này, như phẩm Giới, phẩm Căn v.v...là phần biệt thích. Vậy nên, luận Câu-xá Quang ký 1 gọi phần này là tổng tiêu cương yếu. Những pháp làm đối tượng giản trạch cho trí tuệ có phạm vi vô cùng rộng rãi, bao gồm tất cả các pháp mê, ngộ, nhân, quả; nhưng kết lại chúng không

ngoài các pháp hữu lậu và vô lậu. Vì thế câu đầu của bài tụng nói: "Các pháp là hữu lậu và vô lậu".

Trong Tứ đế, trừ Diệt đế còn lại là pháp hữu vi. Trong các pháp hữu vi đó, trừ Đạo đế còn lại là Khổ đế và Tập đế là thuộc pháp hữu lậu, vì rằng Khổ, Tập và Đạo đế là những pháp có biến dịch, có sinh diệt nên đều thuộc hữu vi (Samskrità); chỉ có Diệt đế tức Niết-bàn là pháp thường trụ, bất biến nên thuộc vô vi (Asamskrità).

Vì sao nói Khổ đế và Tập đế là Pháp hữu lậu ? Lậu (Asravà), nghĩa là rỉ chảy, chỉ cho phiền não, như sự rỉ chảy của nước, nó xoi mòn đê điều, ngập tràn ruộng lúa, làm tổn hại giống mạ. Phiền não cũng vậy, nó phá hoại đê điều thân tâm, làm tổn hại giống mạ thiện căn. Những phiền não này theo thuận duyên mà tăng trưởng. Nơi các tâm, tâm sở, cảnh sở duyên đều thuận theo nó tăng trưởng đều được gọi là Pháp hữu lậu (Sàsravà). Trường hợp này, khi phiền não cùng tương ứng với tâm và tâm sở tùy thuận tăng trưởng thì gọi là "tương ưng tùy tăng", khi phiền não cùng với cảnh sở duyên tùy thuận tăng trưởng thì gọi là "sở duyên tùy tăng".

[Hữu lậu vô lậu pháp. Xưa nay ta thường nge nói hữu lậu. Chữ lậu mà xưa họ nói là rỉ chảy. Lậu có 2 nghĩa: 1.Tiết lậu, 2.Lậu lạc. Tiết lậu là sao? Là nó thấm, nó rỉ vào trong tâm, làm cho tâm biến thoại thiện căn. Khi con mắt nhìn sắt mà nếu có phiền não tươm ra thì con mắt đó cũng nhìn tầm bậy. Tai nghe tiếng mà co phiền não nó tươm ra nơi đó thì tai đó cũng la ta tầm bậy. Nó như cái mụt ghẻ mà tươm nước ra nên dùng nghĩa là lậu. Nghĩa thứ hai của lậu lạc là sao? Vì nó làm cho chúng sinh phải

rơi lại, phải rớt lại trong tam giới chứ không thoát ra được, không vượt lên được, cứ sa đọa mãi nên gọi là lậu lạc. Nói tóm lại , chữ lậu có nghĩa như vậy. Nói như Kinh tạng Pàli thì chữ lậu có nghĩa là gì? Trong Nikàya thường hay kèm theo chữ hoặc để cho rõ nghĩa. Hoặc tức là sự mê lầm. Lậu có nghĩa là tươm chảy, rỉ chảy và có cái nghĩa lạc lậu đó cho nên ghép chúng lại gọi là lậu hoặc. Do vậy chúng ta thấy chữ lậu hoặc này có nghĩa như vậy. Chữ lậu có cái nghĩa chỉ về cái dụng của nó. Chữ hoặc là cái thể của nó. Nếu theo Lục ly hiệp thích có thể gọi là Hữu tài thích. Đó là một thứ hoặc nó mang tính chất tiết lậu nơi đó nên gọi là lậu hoặc. Nhưng trong Hán văn phần nhiều dịch là: có cái lậu hoặc đó là hữu lậu. Tâm mình có cái lậu hoặc đó là hữu lậu tâm, mà con người có cái lậu hoặc đó gọi là hữu lậu nhơn. Người nào thọ cái quả theo cái lậu hoặc đó gọi là hữu lậu quả. Cái lậu đó nói cho đủ theo Nikàya là lậu hoặc, nghĩa lad hữu laauh nhơn hoặc hữu lậu quả. Cho nên trong bài sám có câu: tích thành hữu lậu chỉ nhơn ( chứa thành cái nhơn hữu lậu). Chứa thành cái nhơn mà còn bị phiền não, còn lọt trong tam giới thành cái nhơn hữu lậu. Như vậy đó là pháp hữu lậu. Còn ngược lại pháp vô lậu tức nhiên lad không có tính cách đó, nghĩa là không có phiền não. Cái tâm không có tính cách đó, nghĩa là không có phiền não. Cái tâm không có phiền não gọi là tâm vô lậu. Con người không có phiền não gọi là con người vô lậu. Nhơn không phiền não đó gọi là nghiệp nhơn vô lậu, quả không phiền não gọi là quả vô lậu. Nhưng nói vô lậu đó thì nói còn có mặt khác nữa. Thế thì những cái gì thuộc về hữu lậu, cái gì thuộc về vô lậu? Trong này cái gì còn đang là pháp hữu vi thì cái pháp đó nhất định còn trong hữu lậu chứ không vô lậu được. Pháp còn thuộc về hữu vi thì pháp nhất định là hữu chứ không vô lậu được. Cái gì vô lậu thì cái đó vừa là hữu vi vừa là vô vi. Nói rõ hơn là ở trong Tứ đế, phân tách trong Tứ đế thì thất ở trong Tứ đế cái gì hữu lậu, cái gì vô lậu, cái gì hữu vi

cái gì vô vi? Một là có pháp vừa hữu vi vừa là hữu lậu, pháp đó tức là Khổ đế và Tập đế. Có pháp vừa vô vi vừa vô lậu, đó là Diệt đế. Có pháp vừa vô lậu nhưng hữu vi đó là Đạo đế. Có 3 loại đó: Hữu lậu hữu vi, vô lậu hữu vi, vô lậu vô vi.

Ư bỉ lậu tùy tăng cố thuyết danh hữu lậu. Thế là chúng ra đã biết lậu là cái gì? Lậu là cái hoặc lậu. Lậu hoặc chỉ cho phiền não: Nếu lậu hoặc chỉ cho phiền não thì tại sao mà lục trần cũng gọi là hữu lậu, Khổ đế thế gian cũng gọi là hữu lậu? Đó là pháp hữu lậu hữu vi. Vì sao như thế? Trong các nhà luận sư cho rằng nó có 2 thuyết. Một thuyết cho rằng: bởi vì cái pháp đó nó sinh ra phiền não, nghĩa là sinh ra lậu hoặc cho nên pháp đó gọi là hữu lậu. Cái sắc đó hễ ta nhìn vào thì nó sinh ra phiền não, sinh ra tham cho nên ta nói cái sắc đó là hữu lậu. Cái tiếng đó hễ ta nghe nó thì nó sinh ra ái cho nên ta nói cái tiếng đó là hữu lậu, đó gọi là hữu lậu pháp chứ không phải là hữu lậu tâm. Nhưng theo một số ngài trong Hữu bộ, và chính ngay ngài Thế Thân, ngài cũng không thừa nhận thuyết đó. Ngài nói rằng: Ư bị lậu tăng là đối với cái pháp đó mà cái lậu hoặc nó tăng trưởng lên thì pháp đó gọi là hữu lậu chứ không phải vì sanh lậu hoặc mà gọi là hữu lậu. Vì lẽ nhìn tới đức Phật cũng có người phiền. Nhìn tới đức Phật cũng có người đắm. Nếu tùy sanh thì nhìn tới đức Phật, vì nhìn đức Phật mà nảy sinh cái tham đắm của người ta thì gọi Phật là hữu lậu là sao? Hay bây giờ nói tới việc tu đạo. Tu mà bây giờ cứ bắt ngồi thiền mãi thì cũng sinh chán, cũng phiền não, như vậy Đạo đế cũng gọi là hữu lậu? Cho nên ngài Thế Thân và nhiều vị khác không thừa nhận và cho cái nghĩa tùy sanh nó không xác đáng, nên đổi lại tùy tăng. Cái pháp gì mà người ta nhìn vào nó sanh phiền não và cứ tăng trưởng lên mãi thì cái đó gọi hữu lậu. Còn đối với pháp đó dầu có nhìn tới nó sanh phiền não, nhưng sanh rồi nó diệt, nó không

tăng trưởng thì không gọi cái đó là hữu lậu. Cho nên dầu có nhìn đối với đức Phật sinh phiền não, anh sinh một lúc rồi anh cũng mỏi chứ không thêm lên được, nên không gọi là hữu lậu. Chữ tùy tăng trong này là ý nói như vậy. Vậy thì các pháp hữu vi, cái nào nếu đối với nó làm cho cái phiền não của ta cứ tăng lên mãi, cái đó gọi là pháp hữu lậu chứ không phải pháp đó làm sinh phiền não mà cho là hữu lậu pháp. Như vậy nó có 2 nghĩa, một nghĩa tùy sanh và một nghĩa khác là tùy tăng. Nghĩa tùy tăng xác đáng hơn vì cắt nghĩa được trọn vẹn hơn, chứ tùy sanh thì như trường hợp Đạo đế, người tu họ cũng phiền thì nói Đạo đế cũng hữu lậu à? Và với đức Phật khi ta nhìn tới ngài ta sinh tham đắm, rồi nói đức Phật cũng là hữu lậu pháp à? Không được. Đó đó trong này nói ư bỉ. Bỉ là gì? Là chỉ cho pháp hữu vi hữu lậu. Bỉ là chỉ cho các pháp đó, nơi cái đó ta nhìn vào lậu hoặc nó tăng lên cho nên gọi là ư bỉ lậu tùy tăng. Ư bỉ, chứ không phải ư bỉ lậu ( không biết) Ư bỉ là đối với cái pháp đó mà cái lậu hoặc cứ tăng lên mãi, ta gọi đó là hữu lậu pháp. Do vậy cho nên cái hữu lậu đó chỉ để nói, chỉ để chỉ cái gì thuộc trong Khổ đế, cái gì thuộc trong Tập đế, thì cái pháp đó gọi là hữu lậu. Ngược lại không thể gọi Đạo đế và Diệt đế là pháp hữu lậu được, vì đạo đế không làm tùy tăng, mặc dầu Đạo đế Diệt đế có tùy sanh nhưng không tùy tăng, không làm phiền não tăng thêm. Nó có sanh lên rồi nó cũng diệt đi thôi, cho nên gọi là hữu lậu pháp. Mà hữu lậu pháp chỉ cho cái gì thuooch trông Khổ đế, thuộc trong Tập đế còn Đạo đế và Diệt đế không có cái đó. Cho nên Đạo đế và Diệt đế không gọi là hữu lậu pháp mà thuộc về vô lậu pháp. Tuy vậy giữa Diệt đế và Đạo đế có cái sai khác. Diệt đế vô lậu mà vô vi, còn Đạo đế vô lậu mà hữu vi. Nhưng tùy tăng này có 2 nghĩa: khi phiền não tương ưng với tâm, tâm sở tùy thuận tăng trưởng thì

gọi là tương ưng tùy tăng. Khi phiền não nó tăng như vậy tức nhiên nó phải dựa vào 2 phía: một phía tâm và một phía cảnh, chứ không chỉ dựa vào phía tâm mà không tăng, không được, mà phía cảnh không tăng cũng không được. Cho nên phiền não nó dựa vào hai phía. Thế khig nó dựa vào tâm, tâm sở của nó tăng trưởng thì gọi là tương ưng tùy tăng, mà nó dựa vào cảnh vật mà tăng trưởng thì gọi là sở duyên tùy tăng.]

Luận Chính Lý 4 nói về tướng trạng của hai thứ tùy tăng như sau. Như ở ngoài thành ấp có một đống uế tạp do phẩn, đất và nước tạo thành. Trong đống uế tạp ấy, vì có phẩn nên đất nước trở thành dơ bẩn. Đồng thời,cũng vì pha trộn với đất và nước nên phẩn càng dơ bẩn thêm.Ví dụ muốn nói, phẩn phiền não thường làm cho đất, nước tâm, tâm sở trở thành dơ bẩn và đất, nước tâm, tâm sở cũng tùy thuận phẩn phiền não càng làm cho nó trở thành dơ bẩn thêm. Đây là tướng trạng của "tương ưng tùy tăng".

Lại nữa, như con heo ở trong đống uế tạp. Nhưng con heo ăn, ngủ, đùa giỡn trên đó, thì không những toàn thân của chúng trở thành dơ bẩn,vì toàn thân bám đầy phẩn uế mà đống uế tạp kia cũng vì chúng mà trở nên càng dơ nhớp hơn. Ví dụ muốn nói, uế phiền não làm cho heo sở duyên trở thành dơ bẩn, đồng thời heo sở duyên cũng làm cho uế phiền não trở thành càng dơ bẩn hơn. Đây là tướng trạng của "Sở duyên tùy tăng".

Vì rằng, nếu chấp nhận nghĩa "tùy sinh” là pháp hữu lậu thì khi duyên các pháp vô lậu như Đạo đế hay Diệt đế mà sinh phiền não thì Đạo đế và Diệt đế đó cũng phải

được gọi là pháp hữu lậu hay sao ? Thế nhưng, khi duyên Đạo đế, Diệt đế dù có sinh phiền não, cũng vẫn không thể gọi Đạo đế và Diệt đế là hữu lậu pháp, vậy nên nghĩa "tùy sinh" là không đúng.

Ngược lại, theo nghĩa tùy tăng, khi duyên dù có sinh phiền não, nhưng đối tượng sở duyên đó không làm phiền não tăng thêm, thì không gọi là pháp hữu lậu. Ví như ruộng phì nhiêu thường sinh lúa mạ, và cũng làm cho lúa mạ tăng trưởng, nên gọi là ruộng lúa. Còn ruộng muối dù có sinh lúa mạ, cũng không thể làm cho lúa mạ tăng trưởng, nên không được gọi là ruộng lúa. [nghĩa trên là tùy sanh.]

Tóm lại, vì tùy thuận tăng trưởng theo các sở duyên tương ưng của Khổ đế và Tập đế, nên Khổ đế và Tập đế được gọi là pháp hữu lậu ( Sàsravà).

Pháp vô lậu (aàsravà) là Đạo đế trong Tứ đế và ba pháp vô vi. Ba pháp vô vi (Asamskrità) là hư không vô vi, trạch diệt vô vi và phi trạch diệt vô vi, nên tụng văn nói: "Vô lậu là Đạo đế và ba pháp vô vi: hư không và hai thứ diệt (vô lậu vị Đạo đế cập tam chủng vô vi, vị hư không nhị diệt"). Đạo đế và ba pháp vô vi vì sao được gọi là vô lậu ? Vì đối với các pháp này phiền não không tùy thuận tăng trưởng. [Nên gọi là vô lậu pháp, còn vô lậu là chuyện khác. Vô lậu là không phiền não, vô lậu pháp là cái pháp không phiền não, không tăng thêm phiền não.

Như vậy là tôi đã giảng về hữu vi vô vi, hữu lậu vô lậu một cách tổng quát.

Bây giờ nói vô vi. Sao gọi là vô vi? Vô vi là cái gì? Theo Duy thức có 6 cái vô vi. Còn đây có 3 thứ thôi. Đó là hư không vô vi, Trạch diệt vô vi và Phi trạch diệt vô vi.]

Bây giờ hãy nêu rõ về hư không vô vi và hai thứ diệt:

- Hư không vô vi : (àkàsa- asamskrità) tụng văn dịch là vô ngại (anàvrti), vì lấy sự không chướng ngại làm tính. Thế nào là không chướng ngại? Đối với bất kỳ vật nào trong không gian, dù tồn tại hay không tồn tại, pháp vô vi này vẫn trải khắp trong mọi sự mọi vật mười phương thế giới, mà không làm chướng ngại vật khác, cũng không bị vật khác làm chướng ngại, nên vạn vật trong hư không khi sinh thì hiện đến, khi diệt thì bỏ đi, tuy hiện tượng tùy thời gian mà biến hóa, vị trí tùy không gian mà thay đổi, nhưng hư không ấy không hề bị biến đổi chuyển dời, nó thường trú bất động. Do đó, nói hư không là vô vi. Hư không trong quan niệm thông thường, tuy tương tự với hư không này, nhưng thật ra đó chỉ là sắc pháp hiện hữu trong không gian mà thôi, không những nó làm ngăn ngại vật khác, mà trên mặt hiện tượng nó vẫn chịu sự thay đổi. Ví như ném viên đá vào nước, nước chướng đá, nhường chỗ cho đá chiếm cứ rồi bao quanh phía ngoài viên đá, nên thuộc hữu vi, khác với hư không vô vi này.

Làm thế nào để biết được trong pháp vô vi có hư không vô vi ? Vạn vật trong vũ trụ mỗi cái đều có thể phô bày tướng dạng của nó theo một trình tự nhất định, không hề rối loạn. Cố nhiên, ấy là nhờ năng lực nhân duyên của chúng, nhưng cũng nhờ vào cái "không" (không chướng ngại) để hoàn

thành tự thể. Nhân duyên hòa hợp thì hốt nhiên mà sinh, nhân duyên tan rã thì hốt nhiên mà diệt. Khi sinh thì đến mà không bị chướng ngại, khi diệt thì đi cũng không bị ngăn cản. Như thế ắt phải có pháp hư không vô vi không chướng ngại này mới có thể dung chứa vạn vật để cho tự tính của chúng được hiển nhiên. Vì vậy, văn trường hàng giải thích : "Nhờ vô ngại nên sắc pháp luân lưu trong đó".

[Đây là một chữ mới. Một cái hư không và một cái không giới. Không giới là thuộc về sắc pháp, thuộc về cái sắc trần của nhãn thức duyên. Còn hư không này chỉ cái tính cách không làm ngăn ngại, không chướng ngại. Nó không làm chướng ngại cái khác, và cái khác không là chướng ngại nó. Nó đến, nó tự do đến không ai ngăn. Nó đi nó tự do đi không có cái gì cản trở nó. Chính cái tính cách không cản trở không chướng ngại đó gọi là hư không. Vì cái tính cách không chướng ngại, không cản trở đó, nó không biến chuyển theo người đến người đi. Nó đến có biến chuyển kệ nó, nó đi có biến chuyển cũng kệ. Nó vẫn là nó cho nên gọi là vô vi. 1. Đứng về mặt sắc và phi sắc để phân biệt. Không giới lấy cái sáng và tối làm thể. Mình thấy cái sáng tối ở giữa hư không, ở giữa trống không và lấy sáng tối làm thể thì nó thuộc về sắc, về hiển sắc thuộc sắc pháp. Còn hư không lấy vô ngại làm thể, nó không phải là sắc bởi vì hư không, vô vi không phải là chỗ trống không này. Chỗ trống không này lấy tối và sáng làm thể. Hữu không vô vi là lấy khắp trong tất cả sự vật, nó không ngại nhau, vì sự không ngại đó cho nên hột lúa càng ngày càng nảy mầm nảy mầm lên được. Chứ nếu có sự chướng ngại thì hat lúa không nảy mầm nảy mộng được.

Thế là chỉ về tính vô ngại, tính thông suốt của tất cả các sự vật, chứ không phải chỉ cái khoảng trống không này. Cái khoảng trống không này lấy ánh sáng của bóng tối làm thể, nó thuộc về sắc pháp, còn hư không giới lấy vô ngại làm thể cho nên không thể thuộc về sắc pháp. Thứ hai là Kiến vô kiến quang ám. Không giới quang ám cho nên nhãn sở kiến. Nhãn sở kiến hư không vô ngại nhãn sở kiến. Nhóm sở kiến hư không vô ngại nhãn sở kiến. Còn hư không giới vô ngại không phải con mắt thấy. Mắt không thấy thì vô ngại. Thứ ba là đối với vô đối. Không giới thuộc sắc thị hữu đối. Có sắc thì có đối. Sáng đối với tối, tối đối với sáng. Nó có chỗ cái trống không này cho nên giờ đây ta đem cái bàn ta để đó, ta để cục đất đó thì cái không không có nữa, thế là có sự đối ngại không có mặt nó nữa, có sự đối ngại, khi có khi không. Còn hư không vô vi vô ngại cho nên nó không có sự đối ngại đó, vì nó suốt hết cho nên không có gì đối ngại hết, nó không ngại ai thì không ai ngại nó. Thứ tư là lậu vô lậu không giới vi phiền não cập tùy tăng. Không giới mà duyên giữa này là có cái phiền não tùy tăng đó, chứ ở đây hư không vô vi phiền não sở duyên thì bất tùy tăng. Tuy có duyên mà không tùy tăng, để nói theo cái nghĩa như Đạo đế, duyên mà không tùy tăng. Thứ năm là vi vô vi không giới hữu sanh diệt thị hữu vi. Hư không vo vi vô sanh diệt thị vô vi. Đó là phân biệt giữa hai tính cách không giới và hư không vô vi để thấy rõ như vậy. Rõ ràng hư không đó là vô vi, tính cách vô chướng ngại. Giờ qua trach diệt vô vi. Chữ trạch diệt này cũng là một danh từ khác của tịch diệt, của chứ Niết-bàn.]

- Trạch diệt vô vi: (Pratisamkhyànirodha), được tụng văn định nghĩa là ly hệ (Visamyoga). [Chữ hệ là trói buộc, cái gì trói buộc ? phiền não trói buộc, nghiệp trói buộc. Như vậy ly hệ là ly gì ? ly phiền não, ly sự trói buộc của phiền não, khỏi

sự trói buộc của phiền não. Như một người mắc nợ, đi đâu họ đòi đó, như mang một cái gông trong cổ, bị hệ. Bây giờ nợ trả xong rồi là ly hệ. Một người mang bịnh (bịnh ngứa) đi đâu gãi nấy, như một sợi dây chằn trong người. Bây giờ hết bịnh ngứa đó rồi gọi ly hệ. Trong kinh Phật nói : Giải thoát Niết-bàn là sao ? Phật nói như người trả hết nợ. Giải thoát Niết-bàn là sao ? Giải thoát Niết-bàn như người hết bịnh (Nikaya). Vậy ly hệ là Niết-bàn. Niết-bàn là vô vi. Chứng Niết-bàn là phải tu cho nhiều mới chứng Niết-bàn là vô vi. Còn nói chứng Niết-bàn mà còn hữu vi thì tu làm gì ? Đó là vô vi ly hệ. Nhưng trong này dùng chứ trạch diệt. Dùng chữ trạch diệt này để ăn với chữ trạch pháp. Bởi dùng trí tuệ để đoạn phiền não. Nhờ trí tuệ để đoạn phiền não cho nê được Niết-bàn, được an lạc, được vô vi thì gọi là trạch diệt. Thành trạch là nhơn và diệt là quả. Có trạch mới diệt, nếu không có trí tuệ giảm trạch thì làm sao mà diệt phiền não được, không diệt phiền não thì làm sao ly hệ được.] Do xa lìa các hệ phược, trói buộc của phiền não vô minh mà hiển bày chân lý các tướng.

[Giờ đây chân lý các tướng, chân lý sự vật cũng vậy. Chân lý sự vật là chân lý sự vật, nó vốn bất sanh bất diệt, nó bất thường bất đoạn, bất nhât bất dị, bất lai bất khứ, nó là nó, nó là thực tại, nó là như thế. Nhưng vì vô minh ngu si của ta gông nó lại vào cái tướng sanh, vào cái tướng diệt, buộc nó với tướng đoạn, vào tướng thường, nên ta mắc kẹt vào trong cái sự trói buộc đó. Bây giờ ta như cái trí tuệ giản trạch, biết rõ cái thật pháp, nó đoạn cái phiền não, thật tự nhiên ta mở trói cho lòng ta, mà ta cũng mở trói cho cá pháp nữa. Cái pháp ta hay như vậy, bất sanh, bất diệt, bất tịnh, bất cấu, bất tăng, bất giảm mà giờ nói nó sanh nó diệt, nó cấu, nó tịnh, trói quách người ta

vào một chỗ, không nhúc nhích gì được hết. Có phải trói nó lại không ? cho nên tôi cũng lấy cái nghĩa đó tôi cắt nghĩa câu ‘‘tình dữ vô tình đồng thành Phật đạo’’. Các pháp là vô tình, nhưng giờ mình mê quá , mình trói nó lại, mình gông nó lại, nó bất sanh mà mình nói nó sanh, nó bất diệt mình nói nó diệt, mình gông nó lại. Cục bộ vào một cái sanh, cục bộ vào một cái diệt, cục bộ vào một cái tướng đoạn, cục bộ vào một cái tướng thường thôi, thế là mình cùng làm cho nó hệ lụy theo với mình, nó không giải thoát được, không đồng viên chưởng trí. Chánh báo và y báo đều được viên mãn, được thành tựu giác ngộ hết.

Thành hết vô minh thì hiển bày chân lý cá tướng. Cái chân lý các tướng đó là lý hệ. Do cái trí tuệ trạch diệt phiền não mà thành tựu được, hiển bày được.]

Chân lý này là diệu lý không tịch của các tướng được chứng đắc bởi trí lực có khả năng giản trạch để diệt trừ hệ lụy. Vậy nếu nói đủ thì phải nói: "trạch lực sở sắc diệt" (sự diệt trừ phiền não hệ lụy được thành tựu bởi năng lực giản trạch), và nói tắt là "trạch diệt".

Trạch (Pratisamkhyarodha) là trí tuệ, nhân của khả năng chứng đắc diệt lý. Diệt (nirodha) là diệt lý, là quả của trí tuệ có khả năng chứng đắc diệt lý đó. Diệt lý này phải do xa lìa các hệ phược của phiền não vô minh mới được hiển bày. Thoạt nhìn, tưởng chừng như xưa không mà nay có. Nhưng khảo sát một cách kỹ càng hơn thì không phải như vậy. [Tỷ dụ như cái gương đó, mình nói cái gương này sanh, anh kia nói cái gương đó diệt, anh nọ nói cái gương này đoạn, anh chót nói cái gương này thường. Bây giờ anh đã ngộ rồi nên anh không nói nó

sanh, nó diệt, anh thả cho nó được thong dong tự tại, mà bây giờ nhờ anh nó mới thong dong tự tại. Có phải không? Không phải. Xưa nó vẫn thong dong tự tại, nhưng anh cột nó theo cách của anh, chứ còn tỷ như: thị chư pháp không tướng bất sanh, bất diệt, giờ đây anh nói sanh diệt thì ông tướng đó sanh diệt theo anh. Chứ không phải nói xưa không mà nay có.] Ví như mây tan trăng hiện. Trăng vẫn sẵn ở trên hư không chứ không phải bây giờ nhờ mây tan mới có. Mặt trăng diệt lý cũng vậy. [chữ diệt lý, diệt tính hay diệt thể, chữ này có thể nói qua bằng cách đó. Thể tịch diệt, tính tịch diệt, lý tịch diệt để cho rõ nghĩa chứ đó là thể. Tức nhiên là thể Niết-bàn, tính Niết-bàn, lý Niết-bàn (lý đây là lý thể).]Chỉ vì từ vô thỉ đến nay bị mây mù phiền não vô minh che khuất, nên không thể thấy được. Một khi gió lớn chân trí thổi tan mây mù phiền não thì mặt trăng diệt lý sáng tỏ. Diệt lý sẵn có tự nhiên chiếu hiện nên chúng ta thấy được. Cái diệt lý do chúng ta chứng đắc diệt lý mà thấy đó, thật ra không phải xưa không mà nay có, mà là xưa nay vẫn thường hằng bất biến, bất sinh, bất diệt, là pháp vô vi.

[Bây giờ đây qua câu thắc mắc.] Nếu vậy, diệt lý được nói trong Tiểu thừa có khác với chân như được nói trong Đại thừa chăng ? Chân như được nói trong Đại thừa thể tính của nó bình đẳng, không hề sai khác, không hai cũng không ba. Còn diệt lý được nói trongTiểu thừa đây thì không phải như vậy. Diệt lý này do xa lìa sự trói buộc của các pháp hữu lậu mà chứng đắc, tùy theo số lượng bất đồng của các pháp hữu lậu trói buộc (hệ sự) được xa lìa

mà sự chứng đắc diệt lý cũng có khác nhau, [được xa lìa mà sự chứng đắc diệt lý cũng có khác nhau, tức là giải thích cái câu tùy hệ sự các biệt. Cái hệ lý này nó cũng có nhiều tầng, nhiều phần tùy theo sự trói buộc có nhiều tầng nhiều phần mà gở được phần nào thì ly hệ tầng đó. Gỡ được nuột nào thì ly hệ nuột đó. Cho nên nó có nhiều cái tướng ly hệ bởi do có nhiều sự trói buộc. Chỗ đó là chỗ không đồng với chơn như tánh của bên Đại thừa. Chơn như tánh của Đại thừa không có hai, có ba, khác ở chỗ đó. Bởi vì bên này là Hữu bộ chấp tướng chấp có nên nó khác Đại thừa, cũng y như nói về tâm tánh, bên tánh tông ngươi ta nói tâm, mà còn tất cả những tham, sân, si, mạn, nghi là thuộc tánh của tâm chứ không có gì cả. Còn bên Tướng tông thì tâm riêng, tâm sở riêng, có tham chủng tử riêng, si chủng tử riêng chứ không là một được.]

Vì thế, tụng văn nói:"tùy hệ sự các biệt", tức tùy theo số lượng sai biệt của các hệ sự mà số lượng của sự ly hệ cũng khác nhau. Đó chính là hiển bày cái thể sai khác của nó. Cho nên, có thể biết trạch diệt của Tiểu thừa và chân như của Đại thừa không giống nhau.

[Thứ hai là Phi trạch diệt vô vi. Phi trạch diệt vô vi đó là nói trạch diệt là cái thể của Niết-bàn. ]

- Phi trạch diệt vô vi (Apratisamkhyà): Nếu chuẩn theo lý trạch diệt được nói ở trên, lẽ đáng phải nói đủ là "phi trạch lực sở đắc diệt "(diệt lý được chứng đắc không do sức giản trạch). Tức không như trạch diệt vô vi phải nhờ trí lực giản trạch mới chứng đắc. Phàm vật được sinh ra đều bắt đầu từ vị lai để đến hiện tại, rồi từ hiện tại đi về quá khứ.

[Bữa qua mình rải hạt giống dưới đất hỏi đã mọc cây chưa? Chưa mọc. Vậy là vị lai. Ngày nay hỏi mọc chưa? Mọc rồi, thấy rõ ràng đó, vậy là hiện tại. Rồi mai mốt cháy mất, quá khứ chưa? Quá khứ. Đây là một cái nghĩa lạ lùng, chưa gặp ( nghe chưa). Từ vị lai đến hiện tại, hiện tại đến quá khứ. Phàm vật chưa sinh thì ở trong vị lai, sinh ra ở trong hiện tại, qua đi rồi là ở về quá khứ.] Đó là thứ lớp tất yếu. Không vật nào là không từ vị lai mà đến. Nhưng cũng có vật vì bị thiếu duyên, nó phải dừng lại ở vị lai, không thể sinh đến trong hiện tại. Nếu vĩnh viễn thiếu duyên thì nó vĩnh viễn ở vị lai, hoàn toàn không sinh khởi. Không sinh khởi tức không có, đồng nghĩa với cái đã sinh khởi mà bị diệt đi. Pháp không sinh như bị diệt này đạt được không phải bằng trí tuệ giản trạch, nên được gọi là "phi trạch diệt". Nó đã vĩnh viễn không sinh thì cũng vĩnh viễn không diệt. Pháp không sinh không diệt chính là tương phản với pháp hữu vi có sinh có diệt nên gọi là vô vi. Vì thế, tụng nói: "Rốt ráo làm ngăn ngại các pháp sẽ sinh, nên gọi là phi trạch diệt".

[Ví dụ anh có lòng tham, hễ gặp đồ gì của ai thì nhắm mắt để ý lấy nấy. Khi nghe thầy giảng nói như vậy là phạm tội, tạo cái nhân không tốt, gắng tu đi, bỏ đi. Bây giờ đem cái trí lực gắng tu, bỏ cái đó, bỏ cái lòng tham đã sanh đó đi. Mai mốt thấy gì của ai, cái gì để gần gần thì tham mà xa thì thôi, đừng với tới. Thấy cái nào nho nhỏ thì bỏ bọc lấy ngay, còn kình càng thì bỏ lại. Từ từ như vậy nghĩa là ly hệ dần dần. Dùng trí tuệ mà ly hệ dần. Bữa nay ly lòng tham nho nhỏ, mai thì ly lòng tham lớn lớn, ly hệ dần dần tùy hệ sự các biệt. Vậy là lòng tham đã sanh rồi thì dùng trí tuệ mà giản lược nó. Nếu trường hợp lòng tham chưa sanh, hay nó sanh rồi mà nằm trong lòng thì chịu thôi, muốn

tham ăn cắp mà không có gì ăn cắp được hết – chịu, vậy thì nói phải ngủ phải tiêu đi chứ.

Vậy là vĩnh viễn tiêu luôn. Tham mà không lòi ra được. Không trồi cái tham đó được, vĩnh viễn tiêu mất nó nằm trong im lặng, nằm trong tịch tịnh luôn, nghĩa là vô vi chứ gì nữa. Nhưng vô vi đó là phi trach diệt, không phải do trí tuệ giản trạch mà nó sanh. Nó tự thiếu duyên mà thành ra, cho nên gọi là phi trach diệt. Cứ quán nơi mình thì biết.]

II. Phần biệt tích

Sau phần tổng tiêu đại cương ở trên, cần có phần biệt thích. Phần biệt thích này lấy phẩm Giới làm đầu, và các phẩm kể tiếp.

w Tiết I: Danh và Thể của pháp hữu vi

[Chúng ta học chữ hữu vi vô vi, hữu lậu vô lậu thì chúng ta thấy rất thường, nhưng khi cắt nghĩa sao xác đáng thì chưa có chữ nào cắt nghĩa theo xác đáng hết. Ở đây cắt nghĩa mất từ đó rất xác đáng.]

Pháp hữu vi lấy gì làm thể ? Và những dị danh của nó là gì? Tụng đáp:

• Nguyên văn:

Hựu chư hữu vi pháp Diệc thế lộ, ngôn y

Vị sắc đẳng ngũ uẩn Hữu ly, hữu sự đẳng.

* Dịch nghĩa:

Lại nữa các pháp hữu vi,

Là năm uẩn, gồm sắc uẩn ...

Cũng còn gọi là thế lộ,

Ngôn y, hữu ly, hữu sự...

Trong tụng văn này hai câu đầu nêu thể của pháp hữu vi, hai câu sau đề cập các dị danh của nó.

Thể của pháp hữu vi chính là năm uẩn (Skandhapancakam) sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Trong 75 pháp, năm uẩn bao hàm hết 72 pháp, trừ ba vô vi, đó là:

[Ngũ uẩn tiếng Sankrit là Pãnca Skandhah, Pali là Pãnca Skhandhà, Trung Hoa dịch là sắc uẩn (Rùpaskandha), Thọ uẩn (Vedanàskandha), Tưởng uẩn (Saamjnãskandha) và Thức uẩn (Vinjnãskandha). Một số người khác dịch là ngũ chúng, ngũ uẩn, ngũ ấm. Chữ Skhandha lại dịch là Kiền độ. Kiền độ này là dịch âm. Dịch theo cái nghĩa của nó thì các ngài xưa có hai chữ. Xưa nhất thì họ dịch là ngũ chúng, có chỗ dịch là ngũ ấm, có chỗ dịch là ngũ uẩn. Nhưng ngũ chúng rất hiếm, chỉ có ngài Chơn Đế dịch chứ ít ai dịch. Ngũ ấm thì rất nhiều người dịch mà nhất là ngài La Thập. Còn ngũ uẩn là ngài Huyền Trang. Cho nên ngũ chúng và ngũ ấm ta gọi là cựu dịch từ ngài Huyền Tran trở về trước. Ngũ uẩn là Tàu dịch chỉ cho ngài Huyền Trang trở về sau. Chữ uẩn có nghĩa cái khác là cái tập hợp cho nên dịch là chúng, chúng có nghĩa là tập hợp. Có người dịch là thiên, là tiết. Thiên và tiết cũng là một sự tập hợp. Chữ uẩn có nghĩa là như vậy. Nhưng vậy thì tại sao ngài La Thập lại dịch là ngũ ấm? Ấm và

uẩn khác nhau như thế nào? Tinh thần của hai ngài theo hai cái chủ trương khác nhau. Ngài La Thập hoằng dương về pháp tánh. Cái pháp tánh vô vi vô sai biệt, pháp tánh Niết-bàn, pháp tánh đó ở nơi chúng sinh thì gọi là tự tánh Niết-bàn. Cái pháp tánh vô vi vô sai biệt đó ở nơi Phật thì gọi là vô thượng Niết-bàn. Cái Niết-bàn đó là vô vi vô sai biệt, không sanh biệt mà giờ đây các pháp hữu vi là pháp có sai biệt, có sanh diệt. Như vậy cái tướng của pháp hữu vi đó làm ngăn che tánh vô vi vô biệt Niết-bàn đi. Vậy tướng hữu vi là cái tướng gì? Tướng hữu vi chính là sắc, thọ, tưởng, hành, thức.

Vì thế sắc, thọ, tưởng, hành, thức có tính cách làm ngăn che, là cho ta không nhận ra được cái tính vô vi vô sai biệt, tịch tịnh Niết-bàn. Vì vậy 5 thứ đó ngài La Thập ngài dịch là ấm. Ngài dịch ấm như vậy là muốn nhắc nhở cho mọi người thấy cái pháp hữu vi nó có cái tánh ngăn che, vô vi tịch tịnh Niết-bàn sai biệt. Cho nên phải trừ nó đi. Do cái lẽ đó cho nên ngài La Thập dịch là ấm. Còn ngài Huyền Trang, ngài chủ trương hoằng về pháp tướng. Trong pháp tướng tất nhiên mỗi sự tướng nó có mỗi chủng tử, mỗi cái hiện hạnh khác nhau. Nhưng mà những chủng tử hiện hạnh đó, nó tùy tùy theo từng củng loại của nó mà kết hợp lại thì không ngoài 5 thứ: sắc, thọ, tưởng, hành, thức. 5 thứ này ở nơi chúng sinh ra hữu lậu ngũ uẩn thành cái vô lậu ngũ uẩn. Chuyển cái pháp tướng hữu lậu ngũ uẩn thành cái pháp tướng vô lậu ngũ uẩn, cho nên ngài dịch là uẩn. Đứng về phía pháp tướng ngài dịch là uẩn. Bây giờ tôi nói về sắc uẩn.]

1. Sắc uẩn, 11 pháp (5 căn, 5 cảnh và vô biểu sắc);

2. Thọ uẩn, 1 pháp là hai tâm sở thọ và tưởng;

3. Tưởng uẩn, 2 pháp là hai tâm sở thọ và tưởng trong 46 tâm sở.

[Nói về 5 vị 75 pháp. Mà trong đó hữu vi pháp có 72. 72 hữu vi pháp đó trên hết là sắc pháp một thứ, tiếp đó tâm pháp một thứ, tiếp đó tâm sở pháp 64 thứ. Chữ 46 trước đây chính là 46 ở đây. Trong 46 thứ đó trên hết đại địa pháp 10 thứ, 2. Đại thiện địa pháp 10 thứ, 3. Đại phiền não đại pháp 6 thứ, 4. Đại bát thiện địa pháp 2 thứ, 5. Tiểu phiền não địa pháp 10 thứ, 6. Bật định địa pháp 8 thứ.

Trong 46 tâm sở đó có hai thứ thọ và tưởng.

Thế thì thọ uẩn 1 pháp, tưởng uẩn 1 pháp chính là 2 tâm sở thọ và tưởng trong 46 tâm sở đó. Tách ra chứ không phải đâu khác.]

4. Hành uẩn, 58 pháp (44 tâm sở đã trừ thọ và tưởng và 14 pháp bất tương ưng hành).

5. Thức uẩn, 1 pháp, tức tâm vương.

Chữ vi (Krtà) trong hữu vi ( Samskrtà) có nghĩa là tạo tác. Pháp do các duyên tạo tác mà có gọi là hữu vi. Nhưng trong ba đời: quá khứ, hiện tại, và vị lai, các pháp quá khứ và hiện tại, do các duyên tạo tác mà có, nên gọi là hữu vi đã đành. Còn các pháp ở vị lai chưa có sự tạo tác, sao cũng gọi là hữu vi?

[Nói tạo tác quá khứ hiện tại có tạo tác, cái nhà mình đang ở đây có tạo tác, cái nhà hôm qua có tạo tác, cái nhà ngày mai chưa có tạo tác. Sao gọi nó là hữu vi?]Vì những pháp ở vị lai

đồng loại với các pháp trong quá khứ và hiện tại, nên cũng được gọi là hữu vi. Như gỗ bị lửa đốt thì gọi là củi, còn những cỏ cây chưa bị lửa đốt nhưng vì đồng một loại với thứ đã bị đốt nên cũng được gọi là củi. [Để cắt nghĩa vị lai gọi là hữu vi pháp.]

Pháp hữu vi còn có các dị danh dưới đây:

1. Thế lộ (Adhvà): Theo văn trường hàng, có hai cách giải thích:

- Thế là tam thế, lộ là chỗ dựa, đường đi. Các pháp hữu vi là cứ điểm chỗ dựa cho ba thời quá khứ, hiện tại và vị lai đi qua. Đây là giải thích tập hợp danh từ theo luật Y chủ thích (Tat-purusa).

[Chỗ này nghĩa như thế này. Căn cứ vào đâu mà ta nói rằng có ngày hôm qua, ngày hôm nay và ngày mai? Phải căn cứ vào sự vật, ngườ ta mới tính được quá khứ, hiện tại vị lai. Chứ nếu trống rỗng không căn cứ vào đâu cả cho nên thời gian dựa vào không gian để mà tính. Nếu không dựa vào không gian thì thời gian đó không biết dựa vào đâu để mà tính hết. Căn cứ sự vật như vậy cho nên ta gọi quá khứ hiện tại vị lai. Như thế thì các pháp hữu vi là cái chỗ dựa là cái điểm tựa, là chỗ nương để mà tính có quá khứ hiện tại vị lai. Đây là giải thích tập hợp theo danh từ, theo luật y chủ thích.

Hữu vi hữu vi pháp. Tam thế sở y. Pháp hữu vi là chỗ nương của ba đời khi tôi nói khi nãy. Phải nương dựa vào cái pháp đó. Nói quá khứ hiện tại vị lai, nương dựa vào cái anh đó, anh sinh ra, rồi anh lớn lên rồi anh chết đi là quá khứ hiện tại vị lai. Ngày hôm qua ngày hôm nay và ngày hôm sau, dựa vào đâu, dựa vào mặt

trời. Dựa vào đồng hồ. Nếu không dựa vào đâu cả, không không như thế thì lấy đâu định được quá khứ hiện tại vị lai. Như vậy cái pháp hữu vi là chỗ dựa của 3 đời (thị thế chi y) đó là y chủ thích, là cỗ nương của đời, thuộ về loại y chủ thích.]

Trong Câu xá luận ký của ngài Phổ Quang có hai lối giải thích tập hợp danh từ này, theo luật Hữu tài thích và luật Y chủ thích. Câu-xá Luận Sớ của Pháp Bảo thì theo luật y chủ thích. Ở đây dùng luật Y chủ thích của ngài Phổ Quang.

- Thế, chỉ cho các pháp hữu vi đều bị hoại diệt, lộ, là nó làm cứ điểm cho luật vô thường. Vậy, thế tức lộ. Đây là giải thích tập hợp danh theo luật Trì nghiệp thích (Karma-dhàraya). Câu xá luận sớ của Pháp Bảo theo Y chủ thích. Ở đây theo cách giải thích của Câu xá luận ký.

2. Ngôn y (Kàthàvastu) theo giải thích trong văn trường hàng: ngôn là ngôn ngữ. Thể của nó là âm thanh, chỗ dựa của nó là danh và nghĩa. Theo đó, danh là khả năng diễn tả, nghĩa là cái được diễn tả. Cả hai đều là cứ điểm cho âm thanh của ngôn ngữ dựa vào. Bởi vì các pháp hữu vi cùng với danh và nghĩa trên đây cũng hiện hành trong ba thời gian, nên được gọi là ngôn y. Như nói: Tùng, trúc, thì danh với khả năng diễn tả và thể nghĩa được diễn tả của chúng đều có sinh diệt, biến hoại và cũng hiện hành trong ba thời gian, nên gọi là hữu vi.

Pháp vô vi mặc dù cũng có danh để diễn tả, nhưng thể của nó không có sinh diệt như danh. Như nói: Trạch diệt vô vi, thì cái danh xưng để diễn tả là pháp hữu vi có sinh

diệt, nhưng diệt lý được diễn tả trong đó thì thường trú bất biến, nên không thuộc về pháp hữu vi như danh xưng của nó. Vì thế, ba chữ danh câu nghĩa trong văn trường hàng cũng có Thể giải thích theo hai cách:

- Danh và nghĩa kia nói lên bản thể mà ngôn ngữ y cứ.

- Nghĩa và danh kia là để tách biệt với nghĩa trong pháp vô vi, không đồng tính chất với danh.

[Giờ đây cũng chữ thế lộ đó mà cắt nghĩa theo một cách khác thì nó thuộc về tài thích.

Hữu vi pháp thì vô thường, tư tướng chi nghiệp dụng thị thế tức lộ. Đó là thuộc về trì nghiệp thức. Cái pháp hữu vi đó mang trong nó tính vô thường, mang trong nó có đủ 4 tướng là sanh, trụ, dị, diệt. 4 tướng là sanh, trụ, dị, diệt đó là nghiệp dụng của nó, mà đã sanh, trụ, di, diệt tức là 3 đời quá khứ hiện tại vị lai. Ở vị lai nó chưa hiện ra thì vị lai, hiện r rồi thì hiện tại, hiện ra rồi mà qua đi là quá khứ. Chính cái pháp hữu vi nó có từ việc do có chấp giữ cái nghiệp dụng đó. Chính anh có cái sự nghiệp dụng sanh tử (sanh, lão, bệnh, tử) nếu anh không có cái nào thì đời nào anh chết. Chính trong anh sẵn có cái đó , cái nghiệp đó nên anh mới chết. nếu không thì đời nào anh chết. Như thế chính anh tức là sanh lão bệnh tử. Thế tức lộ đó lối giải thích thuộc về trì nghiệp thích.

Có một lối giải thích thứ ba nữa là:

Hữu vi pháp ư tam thế trung thành. Cái pháp hữu vi nó đi xuyên qua 3 thế. Như vậy nó lấy 3 đời làm con đường đi của nó, nó đi trên đó. Như vậy dĩ thế vi lộ lấy đời làm con đường để đi qua. Pháp hữu vi lấy đời làm con

đường để đi qua, đó là hữu tài thích. Chữ hữu vi pháp nhiều khi ta không gọi hữu vi, hữu vi là mình đọc thường, nhưng bây giờ Câu-Xá nhiều khi ông nói chuyện với nhau, ông không nói hữu vi mà ông nói thế lộ. Thế lộ đó là sao? Cũng là danh từ khác của hữu vi. Chẳng những thế thôi ông còn nói thêm danh từ thứ hai là ngôn y. Học thì thấy cái đó. Ngôn y theo giải thích trong văn trường hàng: ngôn là ngôn ngữ. Thể của nó là âm thanh. Lẽ tất nhiên, ngôn ngữ phải lấy âm thanh làm thể, chứ ngôn ngữ mà không có âm thanh mà đưa cái tay múa múa sao được. Đưa cái tay múa sao thành ngôn ngữ được, trừ ra ngôn ngữ thiền, ngôn ngữ người câm điếc thì không nói. Chứ bình thường thì phải lấy âm thanh, nếu không lấy âm thanh sao thành ngôn ngữ được. Cho nên âm thanh là thể của ngôn ngữ. Thể của nó là âm thanh, chỗ dựa của nó là khả năng diễn tả ở trong kinh luận thường nói là năng thuyên là danh là hay nói. Năng thuyên sát nghĩa của nó là hay nói. Vậy hay nói cái gì? Là sở thuyên – nghĩa là như chỗ khác nói: năng thuyên giáo sở thuyên nghĩa. Mà năng thuyên giáo sở thuyên nghĩa ở đây nằm trong 4 biệt tài vô ngại giải, nó trở thành hai cái giải đó. Hiểu chữ danh chữ nghĩa này mới hiểu hai cái giải trên. Cái danh là năng thuyên hay nói, nói cái gì được nói trong đó, cái đó gọi là nghĩa. Sở thuyên bị cái danh nó nói. Tôi đập anh thì tôi là năng đập còn anh là bị đập. Năng thuyên sở thuyên, năng kiến sở kiến, năng đả sở đả, năng đả hay là đánh, sở đả là bị đánh. Chữ đó nói tắt thì dễ hiểu, dịch ra ít ai hiểu. Nhưng hiểu thì nói chữ hay này thì nó thấm hơn. Cả hai đều là cứ điểm cho âm thanh, cho ngôn ngữ dựa vào. Cả danh và nghĩa

là cái cứ điểm, đó là danh nghĩa của pháp. Hữu vi danh cũng sanh, trụ, di, diệt, nghĩa cũng sanh, trụ, dị, diệt. Cái danh cây tùng cũng sanh, trụ, di, diệt. Cái nghĩa của cây tùng cũng sanh, trụ, di, diệt. Khác với pháp vô vi. Tỷ dụ nói trạch diệt vô vi, Niết-bàn tịch tịnh, hay nới chơn như, danh Niết-bàn, danh pháp thân, cái danh đó cũng sanh, trụ, di, diệt. Nhưng cái nghĩa của cái danh đó là pháp thân thì đâu có sanh, trụ, dị , diệt. Niết-bàn thì đâu có sanh trụ dị diệt.

Cho nên cái này là cái danh của pháp vô vi, cái danh đã có thì phải có sanh, trụ, dị, diệt, còn cái nghĩa không sanh, trụ, dị, diệt. Vì thế ở đây nói danh cầu nghĩa là để chỉ cho cáp pháp hữu vi, vừa sanh vừa nghĩa cùng sanh, trụ, dị, diệt chứ không phải là nói cái danh theo cái pháp vô vi. Nếu chỉ pháp vô vi sao tên gọi là dị danh của hữu vi được, tên khác của pháp hữu vi được?

Thứ ba là hữu ly. Pháp hữu vi có danh từ khác, có khi không gọi là hữu vi pháp mà gọi là hữu ly. Cái này là hữu ly pháp chứ không gọi là hữu vi pháp nữa. Anh là hữu ly pháp chứ không gọi là hữu vi pháp nữa. Vì sao?]

3. Hữu ly (Sanihsàra): Ly là vĩnh ly tức Niết-bàn. Tất cả các pháp hữu vi đều có tính chất vĩnh ly đó, nên gọi là hữu ly. Như có của cải thì gọi là hữu tài.

[Tất cả các pháp hữu vi đều tự nó có cái tánh tịch tịnh vô vi. Cái tánh tịch tịnh vô vi đó là tánh vĩnh ly, đó là Niết-bàn. Không phải ngoài hữu vi pháp mà còn vô vi pháp, không phải ngoài sanh diệt biến dị mà có Niết-bàn bất sanh diệt. Chính ngay trong pháp sinh diệt biến dị mà có tánh Niết-bàn.

Vĩnh ly bất sanh diệt đó, cho nên gọi là hữu ly. Nó có chứa chất tính đó nên gọi là hữu ly. Như người có của thì gọi là hữu tài, đó là một nghĩa. Nghĩa thứ hai, pháp đó là cái pháp bị vượt qua, bị xa lìa nên gọi là hữu vi. Trừ cái vô vi tịch tịnh Niết-bàn là cái chứng ngộ rốt ráo, còn tất cả chưa phải là vô vi tịch tịnh Niết-bàn, tất cả những cái khác dù cho là đạo lý, dù cho là đạo đế, thánh giáo cũng đều bị vượt qu hết, bị xa rời hết, đó là cái pháp thường ưng xã hà huống phi pháp. Cái pháp là Đạo đế thuộc về hữu vi vô lậu, vô lậu nhưng hữu vi mà đã hữu vi thì còn bị vượt qua. Khi giác ngộ rồi thì Đạo đế tu làm gì nữa. Anh còn tu Bát chánh đạo không? Còn. Vậy cho biết anh chưa chứng thánh đó nghe. Khi nào anh nói tôi không tu nữa vậy là anh đã chứng thánh. Tôi không tu Bát chánh đạo thì biết anh đã chứng đạo. Đó là nói người tu còn ngoài chợ Bến Thành không có Bát chánh đạo mà nói tôi đã chứng thì cũng không ai tin, nói tôi đã chưa chứng cũng không ai tin. Nếu ra đường người ta hỏi: anh có tu Bát chánh đạo không? Tôi mà tu chi nữa. Khi đó biết, một là biết anh chứng rồi hia là anh không tu gì hết. Vậy biết rằng đạo đế cũng là hữu vi. Khổ tập là hữu vi hữu lậu, còn Đạo đế là vô lậu hữu vi, mà hữu vi thì còn bị vượt qua. Cho nên pháp thường ưng xả hà huống phi pháp. Khổ đế, Đạo đế còn phải nên xả huống chi Diệt đế và Tập đế mà không xả hay sao? Kim cang có nghĩa cao hơn nữa. Còn chấp tướng đây là Đạo đế. Anh chứng Niết-bàn rồi mà anh có thấy tướng Niết-bàn rồi thì cũng cần phải xả đi, còn hữu tướng là chưa được. Tôi còn thấy tôi chứng A nậu đa la tam miệu bồ đề như thế là chưa được. Cho nên chứng A nậu la tam miệu bồ đề mà không có năng chứng sở chứng. Chứ còn có thấy rồi thì cũng nên xả đi. Pháp tướng ưng xả hà huốn phi

pháp. Vì thế trong luận dùng chữ danh câu nghĩa để chỉ tỏ rằng cái danh đó với cái nghĩa đó đều vô thường. Thì cái đó mới là chỗ dựa cho ngôn ngữ chứ không phải cái danh Niết-bàn, danh chơn như (danh vô thường chứ nghĩa thì không vô thường), khác hơn. Danh Niết-bàn, danh chơn như không đặt vào danh câu nghĩa được. Danh câu nghĩa để nói cho cái danh vô thường nghĩa cũng vô thường, vì cái đó là chỗ dựa cho ngôn ngữ, nên gọi là ngôn y.]

4. Hữu sự (Savastu): Sự là nguyên nhân. Tất cả các pháp hữu vi đều có nguyên nhân để sinh ra, do đó chúng được gọi là hữu sự.

[Khi nói hữu sự như thế có ý nói là duyên sinh. Khi nói duyên sinh thì có ý nói bát vô nhơn sinh và bát táo hóa sinh. Khi nói duyên sinh tự nhiên nói bát vô nhân sinh, anh nói vô chơn sinh là không được, tà thuyết. Nó có tạo hóa sinh là tà hết. Cho nên thuyết vô nhơn duyên sinh đứng về mặt biểu thuyên là nói lý nhơn duyên sinh nhưng mặt giá thuyên là để ngăn cái vô nhơn sinh là tự nhiên sinh.]

Nói đẳng, tức vân vân, vì pháp hữu vi còn có nhiều biệt danh khác nữa, như hữu quả, v.v...

[Và rồi các vi đặt thêm mỗi người một danh nữa và nhiều tên nữa cũng được. Đây ngài mới đặt có mấy tên hữu ly, hữu sự, ngôn y. Mai kia các vị đặt cho nhiều tên nữa để cho cái hữu vi pháp nữa, rồi làm một bộ luận tiếp!

Giờ nói Dị danh của hữu lậu.]

TIẾT 2: Dị danh của hữu lậu (là tên khác của Hữu lậu.)

Từ hữu lậu đã giải thích trước kia, còn dị danh của là nó là gì? Tụng đáp:

* Nguyên văn:

Hữu lậu danh thủ uẩn Cập khổ tập thế gian,

Diệc thuyết vi hữu tránh. Kiến xứ, tam hữu đẳng

* Dịch nghĩa:

Hữu lậu còn có tên khác là thủ uẩn, cũng gọi là hữu tránh, và khổ tập thế gian, kiến xứ, tam hữu,v.v...

[Tôi nói tiếp chữ ấm và chữ uẩn một chút nữa để hết cái nghĩa của nó.

Chữ ấm mà ngài La Thập 5 nhóm đó là nói cái nghĩa ngăn che. Như thế là nó chỉ đứng về hữu lậu mà thôi. Nó thuộc về hữu lậu pháp chứ nó không thông qua vô lậu được. Còn khi ngài dịch là ngũ uẩn thì chữ đó nó thông cả vô lậu. Ngũ uẩn coi như 5 nhóm, chưa có tỉnh từ nơi đó. Còn lậu có tính chất u ám, che lấp đi nên nó thuộc về hữu lậu. Còn uẩn là 5 nhóm, nếu như 5 nhóm đó là nơi sinh thành ra ngũ thủ uẩn, 5 nhóm đó còn bị phiền não chấp trước và nó từ nơi lậu hoặc sinh ra thì 5 nhóm đó gọi là ngũ thủ uẩn, thuộc về hữu lậu. Nếu như ngũ uẩn để không như vậy thì nó chưa nói hữu lậu hay vô lậu gì hết. Chỉ 5 nhóm đó thôi sắc, thọ, tưởng, thành, thức, chưa nói hữu lậu hay vô lậu gì hết. Nhưng thêm chữ thủ vô đó tức nhiên nó là hữu lậu, nó đồng nghĩa với chữ ngũ ấm, có nghĩa 5 thứ đó bị lậu

hoặc, do từ lậu hoặc sinh ra và nó được lậu hoặc chấp thủ. Do lậu hoặc chấp thủ nên gọi ngũ thủ uẩn. 5 thứ này ở nơi chúng sinh chính là 5 thứ do nghiệp nhơn phiền não sinh ra cái thân ngũ uẩn này, nên gọi là ngũ thủ uẩn, thuộc về lậu pháp. Còn ở nơi đức Phật cũng có 5 nhóm để kết thân của Ngài chứ. Ta có 5 nhóm để kết thành thân ta thì đức Phật cũng có 5 nhóm như vậy để kết thân đức Phật. Chứ nói đức Phật, ngài không có chi hết là không đúng. Ngài cũng phải có cái gì chứ? Cái gì đó của Ngài tức thân ngũ uẩn nó thuộc về vo lậu. Vô lậu ngũ uẩn của đức Phật là gì? Là giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến. Nếu một đức Phật mà không có giải thoát, giải thoát tri kiến, có giới thì có thành đức Phật không? Có người nói tôi là ông Phật đây rồi thì ta tính sao? Ta phải hỏi anh ta rằng: anh có giới không? không. Có định không? không. Có tuệ không? không. Có giải thoát không? không. Có tri kiến không? cũng không. Vậy thì tại sao anh nói anh là Phật! Thành thì phải có 5 nhóm đó mới gọi là Phật. Vậy Phật cũng có nhóm, mà 5 nhóm nơi đức Phật gọi là vô lậu ngũ uẩn. Bởi vì nó từ nơi lậu hoặc sinh ra và lậu hoặc chấp đắm lấy nó, chấp giữ lấy nó nên gọi là thủ uẩn. Thân ta, ta thấy lất lơ như thế này nhưng hể có ai đụng tới thì phải biết tay ta. Vì ta thủ mà, hãy coi chừng ta. Ta thủ chặt chẽ vô cùng. Vì ta là Thủ uẩn.

Bây giờ lần lượt theo sự giải thích sau sẽ rõ thêm.

* Giải thích:

Thủ uẩn (Upàdàna-skandha): Thủ (Upàdàna), tức phiền não, vì phiền não là công năng mê vọng chấp thủ trong ba

cõi sinh tử. Thủ uẩn, theo văn trường hàng có ba cách giải thích: Vì uẩn do chấp thủ mà sinh, vì hệ thuộc nơi thủ, và vì có công năng sinh ra thủ, nên được gọi là thủ uẩn.

[Ba cách cắt nghĩa này là đẻ cắt nghĩa chữ thủ uẩn cho rõ ràng thêm. Đó là một danh từ cắt nghĩa chữ uẩn rất đặc biệt. Thứ hai là Hữu tránh.]

Hữu tránh (Saragà): Tránh tức phiền não. Phiền não quấy động thiện căn, gây tổn hại cho mình và người. Phiền não cùng các pháp hữu lậu khác tác động hổ tương để tăng trưởng nên gọi là hữu tránh.

[Do chữ tránh này mà mình hiểu qua chữ vô tránh tam muội. Lẽ tất nhiên tu vô tránh tam muội là không còn phiền não nữa. Vì sao gọi là tránh? Chữ tránh ở đây là vì nói cái phiền não nó hay gây lộn, hay cãi lộn. Nó cứ đánh lộn giữa người này người khác, và nó cũng hay đánh lộn với chính nó, ví dụ tham đánh lộn với sân, sân đánh lộn với si, si đánh lộn với ngã mạn, cãi lộn luôn như thế không ngớt. Cả hai người cãi nhau mà chính tự trong mỗi người cũng cãi nhau. Cãi liên miên không có khi nào yên tĩnh hết cho nên gọi là hữu tránh. Còn vô tránh tam muội là không có cái gì để cãi hết. Chính Phật tự trong Ngài cũng không có cái gì để cải. Trong kinh Nikàya nói: Ta không tranh với đời mà chỉ đời tranh với ta mà thôi. Ngài không cãi với ai và tự trong ngài cũng không có chuyện chi để cãi nhau cả. Thành thử ra khi nào mình thấy trong tâm mình có sự cãi lộn đó thì mình biết có hữu tránh. Đã là chúng sinh thì còn hữu tránh, dù anh có làm thinh đi nữa, nhưng trong lòng anh đang lộn xộn, tức là anh đanh hữu tránh. Ngồi đây mà nửa thì muốn học nửa thì muốn ra chơi. Người thì nói vô học người thì nói ngồi chơi chút nữa đã. Người thì nói ưng học

người thì nói học chi mệt quá. Như vậy là hữu tránh. Ai biết hữu tránh thì biết người đó đắc đạo. Khi nói như vậy tức nhiên ta biết vì sao ta có ý nghĩ đó. Còn khi ta nghĩ tới nghĩ lui như vậy, nửa muốn học nửa muốn ra chơi, học chi mệt quá nhưng lại tiếc, nghĩ không học thì uổng, là vì sao? Tức nhiên nó cũng có cái nguồn gốc của nó, mà cái nguồn gốc bắt từ đâu? Có bắt từ cái ta đây mới thấy chuyện đó. Cho nên nói hữu tránh là vậy, nó còn cái ta nên sinh ra chuyện đó.]

Khổ tập thế gian (Dhukkam-samudaya-loka): Khổ là quả của mê vọng. Tập là nhân của mê vọng. Cả hai đều là pháp hữu lậu. Đã là pháp hữu lậu thì không thoát khỏi luật thiên lưu dời đổi qua bốn tướng trạng: Sinh, trụ, dị, diệt. Các pháp này là đối tượng đối trị của Thánh đạo vô lậu nên gọi là thế gian.

[Chữ thế gian này ta có thể cắt nghĩa 2 cách: chữ thế là đời là lưu chuyển. Gian là ở trong. Cái gì lọt trong vòng lưu chuyển đó gọi là thế gian. Cái gì lọt trong sự sanh, trụ, dị, diệt, còn biến chuyển là thế gian. Tóm lại thế là đời là lưu chuyển, gian là trong. Cái gì lọt trong đó gọi là thế gian, ra khỏi cái đó là xuất thế gian. Đó là một nghĩa, nghĩa thứ hai là còn đang bị thánh đạo đối trị, thánh đạo xa lìa cho nên gọi đó là thế gian. Tỷ dụ như nói về việc làm ác thế gian đã đành, nhưng còn việc làm thiện, nhưng cái thiện đó là thiện hữu lậu, cái thiện đó còn đương lọt vào trong cái biến chuyển, thì cái thiện hữu lậu đó còn bị thánh đạo đối trị. Cái thiện đó cũng chỉ sanh vào cõi trời, cõi người mà thôi. Có làm lành cho lắm cũng chỉ sanh cõi trời và cõi người và cũng ở trong vòng thế gian, còn đang bị thánh đạo đối trị là thế gian. Đó là có hai nghĩa như vậy.]

Kiến xứ (Drstisthana): là môi trường cho sự thủ trước của tri kiến. Kiến có nghĩa là suy cầu theo sự thúc đẩy của ác tuệ tà kiến, gồm có thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ và giới cấm thủ. [gọi là kiến xứ.]

[Anh chấp thân kiến, dựa vào đâu mà anh chấp thân kiến? Dựa vào nơi thân ngũ uẩn. Dựa vào thân ngũ uẩn này mà anh chấp thân kiến sao được. Đó là kiến xứ. Cái chỗ cho cái kiến phát sinh ra gọi là thân kiến. Khi đã chấp có thân kiến như vậy, có cái ta nơi đó rồi thì khi đó nó sinh ra cái chấp khác nữa. Chấp rằng ta đây khi chết rồi thì linh hồn còn hay chết rồi mất hẳn chết rồi nó đoạn diệt hay chết rồi thường còn? Vậy là thường kiến và đoạn kiến. Thường kiến một bên đoạn kiến một bên. Hai bên cãi lộn nhau, bên nói thường bên nói đoạn. Đó là biên kiến. Nếu không có thân kiến thì không có biến kiến, nghĩa là không có chấp cái thân ngũ uẩn này là ngã thì cũng không ai tính toán làm chi, rằng ta sẽ còn hay không còn. Vì thế trong Nikaya Phật có nói rằng: trước đây ta đã có nó là ảo tưởng. Trước đây ta có như thế nào là một ảo tưởng. Hiện nay ta đã có là một ảo tưởng. Người còn ảo tưởng thì người không được tịch tịnh. Mà người dã được tịch tịnh rồi thì người đó không thiên về. không thiên về cho nên được an trú. Được an trú cho nên không có đời này, không có đời sau, không có đời chặng giữa; nên không có luân hồi. Chứ không có thân kiến thì làm sao có biên kiến, tà kiến – tà kiến là sao? Tà kiến đây là cái quan niệm nặng nề nhất gọi là bát vô nhân quả - cho là không nhơn không quả gì hết. Anh tu cho mệt rồi anh cũng chết như tôi. Tu nhơn tích dức già đời cũng chết, ở bạo

hung tận số cũng chẳng còn. Không nhơn không quả gì hết, các anh đừng có nghe ai hết là Bát vô nhân quả. Tha hồ mà ăn chơi. Không tin đời này, không có nhơn không có quả. Cũng nhiều người chứng minh là không có nhân quả, sao ông đó ông tu hết sức mà ông đói nhăn răng. Còn cha kia mụ nọ làm thất nhơn ác nghiệp mà nhà lầu nay một cái mai một cái? Nhiều khi họ lấy cái đó để chứng minh thế thì nhân quả đâu? Rõ ràng chuyện sờ sờ ra đó, nhân quả đâu có. Chính cái bát vô nhân quả đó là cái tà kiến độc nhất. Mà đoạn thiện âu cũng chính là cái tà kiến đó. Xiển đề cũng là cái tà kiến đó. Vì vậy trong kinh có nói chỗ người làm ác mà chưa mất cái thiện căn là như vậy. Vì làm ác nhưng chưa có Bát vô nhân quả, chưa đoạn thiện căn. Chừ anh làm ác rồi mà anh còn bát vô nhân quả nữa, rồi tự nhận tích đức già đời cũng chết, không nhân quả gì hết tức nhiên là bát, mà bát vô nhân quả thì anh đó khuyên tu gì cũng được, đoạn thiện căn. Ba là kiến thủ. Kiến thủ tức là chấp chặt ba cái kiến trên đó là chính, chấp nhủ mãi không chịu bỏ, không chịu ly ra, đó là kiến thủ và thứ sau cũng là giới cấm thủ. Giới cấm thủ là giữ cái giới không chính đạo.]

Thân thể của chúng sinh vốn do hai yếu tố tâm và vật tụ hợp mà thành, và gọi đó là "năm uẩn hòa hợp". Đối với thân do ngũ uẩn cấu thành ấy, mê chấp cho rằng có cái ngã thường hằng, chủ tể. Đó gọi là thân kiến. Từ thân kiến sinh ra thiên chấp cho rằng con người sau khi chết hoặc mất hẳn, hoặc còn mãi, như vậy gọi là biên kiến. Do nhận thức sai lầm mà phủ định luật nhân quả, đó gọi là tà kiến. Cũng do nhận thức sai lầm mà chấp rằng ba loại kiến trên là đúng, là thật, là hơn hết, như vậy gọi là kiến thủ kiến. Do nhận thức sai lầm mà đối với cái không phải nhân cho là nhân, không phải đạo cho là đạo,

tà giới của ngoại đạo mà cho là chính giới, đó là giới thủ kiến.

[Giới cấm thủ là vậy. Khi nhơn chấp nhơn ví dụ: Bây giờ cũng đừng quá hơi thở, đừng giữ đừng tu giới, định, tuệ gì hết, anh cứ bất chước tôi ngày nào cũng ra giữa trời, đứng co 1 chân, rồi ngó mặt trời mãi mãi như thế này, chắc chắn 1 ngày nào đó sẽ giải thoát thôi. Đó là khi chơn chấp nhơn. Đứng có một chân mà cái nhơn được giải thoát. Chuyện lạ thiệt! Nhưng ngoại đạo ngày xưa bên Ấn-độ hay có chuyện đó. Cho nên ngoại đạo nói cái khổ của con người nó như một cuốn chỉ, khổ có chừng nấy thôi. Khi nào cuốn chỉ thả ra hết rồi thì tức nhiên hết khổ. Vì vậy cho nên anh cứ để từ từ, nay anh thả cuốn chỉ ra một chút, mai anh thả ra một chút, mốt anh thả ra một chút, nghĩa là nay anh chịu khổ một chút, mai anh chịu khổ một chút, mốt anh chịu khổ một chút, suốt đời chưa chắc đã hết cuốn chỉ đó. Vì thế cho nên ta phải ép xác cho thật nhiều, nội trong 5 tháng thôi, làm sao cuốn chỉ đó thả ra một lần cho hết thì anh được giải thoát. Phi nhơn nói nhơn. Phi đạo lý nói đạo lý, nó không đạo lý gì hết mà nói nó có đạo lý. Phi giới nói giới, vậy phải đọc Nikàya để biết thêm trong đó có cái gì trong đó, giới hành như châu, giới hành con chó... Trong kinh có mô tả hạnh giữ giới như trâu, giới như chó trong đó thì cũng nên đọc. Dầu chưa đọc thì cũng nên tìm mà đọc. Trong kinh mô tả ngoại đạo có nhiều giới lạ lùng vô cùng. Nó cũng tương tợ như mấy ông thầy mằn, không ăn cơm hai nồi. Hễ ăn cơm hai nồi thì mằn không hay. Nhất định là ăn một rồi thôi. Có thiếu cũng chỉ ăn một nồi, chứ đơm qua nồi khác thì ăn mằn không hay. Trong kinh còn có nói ngoại đạo hành xác nhiều chỗ tức cười lắm. Trong khi đi khất thực như vậy nhưng không ăn cơm khi họ đưa 2

tay, trong khi họ đổ trong bình bát, nghĩa là có nhiều cách kỳ cú vô cùng. Cứ chấp theo những cái giới luật như vậy mà cho là giới, đó là giới cầm thủ. Giữ chặt cái đó chứ không bỏ đi là giới cấm thủ. Đó là 5 cái kiến.]

Tam hữu (Bhava): dục hữu, sắc hữu và vô sắc hữu. Pháp hữu lậu là nhân của ba cõi, là điểm tựa của chúng, và không vượt được ra ngoài chúng.

Đẳng: Vân vân, chỉ cho các dị danh khác nữa của hữu lậu, như hữu nhiễm,v.v...

[Đó là hữu lậu rồi. Bây giờ đây tôi giải thích sắc uẩn. Trước giải thích gũ uẩn, giải thích hữu vi, trong này đã nói rõ ràng mấy chữ đó rồi. Như vậy trong ngũ uẩn có 5 thứ. Đầu tiên là sắc uẩn. Ở đây lần lượt giải thích 5 uẩn này.]

w TIẾT 3: Đoạn 1: Giải thích sắc uẩn

Năm uẩn (sắc, thọ...) đã là pháp hữu vi. Như vậy, sắc uẩn gồm những gì? Tụng đáp:

* Nguyên văn:

Sắc giả duy ngũ căn

Ngũ cảnh cập vô biểu.

* Dịch nghĩa:

Sắc gồm năm căn, năm cảnh, và vô biểu

[Năm căn năm cảnh thì ai cũng biết rồi, cho nên tôi lược phần 5 căn 5 cảnh đó. Nói lược nhưng cũng nhắc lại một chút

chứ trong Câu-Xá cũng có cái hay của nó. Năm căn thì ai cũng biết. Còn 5 cảnh là sắc. Sắc đây là sắc trần chứ không phải sắc pháp. Phân biệt chữ này để khỏi lộn. Vậy nó khác nhau ra sao? Sắc pháp là nó gồm cả sắc, thanh, hương, vị, xúc. Còn sắc trần chỉ có cái nhãn sở kiến thôi. Sắc trần chỉ là đối tượng của nhãn thức, chứ sắc trần nhét vào lỗ tai nghe không được, đem lỗ mũi ngửi không được. Đó là nói trường hợp chưa được lục căn viên thông, chứ còn trường hợp lục căn viên thông thì khác. Mũi nghe cũng được, mắt nếm cũng được, thân thấy cũng được. Bởi vì giờ đây có nhiều người họ đoán giỏi lắm. Trong tạp chí Spunit của Liên Xô có kể rằng: có một người Liên Xô nọ họ đưa tay, sờ sờ là biết con gì và màu gì. Để một vật dưới họ đưa bàn tay, sờ là họ biết con số mấy và màu gì.

Như vậy không phải dùng mắt mà thấy. Trường hợp đó là có ngũ căn viên thông rồi đó. Còn đây là nói sắc bình thường. Sắc bình thường đây là sắc trần tức cái thấy của con mắt. Còn đến sắc pháp là đối với tâm pháp, thì sắc pháp đó nghĩa nó rất rộng. Đối với tâm pháp gọi là sắc pháp. Đối với tâm pháp là gồm cả sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, chứ không phải phạm vi nhỏ.

Giờ đây nói sắc trần. Vậy sắc trần gồm nhữn gì mà gọi là sắc trần? Trong sắc trần này tính ra nó có 3 thứ là: Hình sắc, hiển sắc, la sai biệt sắc. Hình sắc là gì? Là những cái trường đoản (dài ngắn).Tỷ dụ như thấy cái thước dài, viên phấn ngắn đó gọi là hình sắc.Thứ hai là hiển sắc là thanh, huỳnh, xích, bạch (xanh, vàng,đỏ, trắng). Có một loại sắc nữa là sai biệt sắc. Vậy sai biệt sắc là gì? Là ảnh quang minh ám vân vụ yên trần. Dài ngắn vuông tròn cao thấp ngang cong. Đó là hình sắc. Hiển sắc không nói đen vì đen là dập dồn chứ không có sắc gì hết.

Sai biệt sắc: Ảnh là cái bóng, quang là ánh sáng, minh cũng là sáng, ám là tối, vân là mây, vụ là mù, yên là khói, trần là bụi. Cái đó là toàn con mắt nhìn thấy hết. Cho nên sắc là vậy đó. Rồi thanh: trong luận này lắm chuyện lắm, vì vậy học kinh khỏe re, còn học luận rất mệt óc. Thanh nó có như thế này: Thanh (tiếng) có chia 2 loại. Một là Hữu chấp thọ đại chủng thanh, hai là vô chấp thọ đại chủng thanh. Một là cái thứ tiếng phát xuất từ không chấp thọ đại chủng. Mà đại chủng là gì? Là nói về 4 đại chủng. Hữu chấp thọ đại chủng thanh là cái tiếng phát xuất từ cái có chấp thọ đại chủng từ 2 nơi loài hữu tình. Đại chủng mà được nơi loài hữu tình chấp thọ, chấp vi tự thể linh sanh giác thọ, chấp làm tự thể và từ đó sinh ra cái sự cảm giác, sự hiểu biết thì cái đó gọi là đại chủng cố chấp thọ. Miếng đậu khuôn để đó, ai muốn chiên thì chiên, ai muốn xào thì xào không ai nói gì hết, không ai rên ai la gì hết, vậy là nó vô chấp thọ đại chủng. Nhưng khi nó nhập vào đây rồi thì nó có chấp thọ, khi đó ai đụng tới là không được, ai chiên cũng không được. Ai xào cũng không được. Nếu đem ra xào là nó la lên liền. Thành tiếng la đó là tiếng la từ nơi có chấp thọ đại chủng. Cái đại chủng có chấp thọ. Còn ví dụ như ngoài đó có nhánh cây nó rớt xuống nghe tiếng rầm, thì đó cũng là tiếng, tiếng đó là vô chấp thọ đại chủng. Cái đại chủng mà không có chấp thọ. Vậy chữ chấp thọ là sao? Là cái đại chủng được loài hữu tình chấp làm tự thể của nó. Miếng đậu khuôn đã nhập vào đây trồi là tự thể của nó. Cho nên chính nơi tự thể đó, ai đụng tới thì nó đau, nó la lên. Đậu khuôn mà biết đau là vì nó chấp thọ. Rồi còn hữu chấp thọ. Họ chia làm hai: Tiếng nói của loài hữu tình có những tiếng nói có ý nghĩa và cũng có những tiếng nói không có ý nghĩa. Tiếng nói có ý nghĩa là có câu có kéo, nói này nói khác. Nó không có ý

nghĩa như vỗ tay, hét lên một tiếng thì không có ý nghĩa gì hết. Thành cũng của loài hữu tình mà hữu chấp thọ đại chủng, ví dụ như nói: anh cho tôi xin một điếu thuốc thì nó có ý nghĩa. Hay nói: Con người của anh sao mà đẹp trai quá. Nói vậy nghe được. Chứ còn bây giờ hét lên một cái hay là vỗ tay một cái là không có ý nghĩa gì hết. Cho nên trong đó chia ra 2 loại: Hữu tình danh và Phi tình danh. Trong hữu tình danh là câu nói có ý nghĩa, câu nói đáng ưa và câu nói không đáng ưa. Câu nói nghe êm tai nhưng cũng có câu nói nghe ra chột dạ lắm. Thành ra câu nói có ý nghĩa nghĩa là câu nói có nghĩa chứ không phải vô nghĩa. Nó có cái nghĩa gì đó hay biểu thị cái gì đó. Câu nói biểu thị một cái nghĩa gì đó, có câu nghe ra đáng ưa mà cũng có những câu nói biểu thị ra một cái nghĩa nghe dễ ghét lắm. Vậy thành ra 4.

Tóm lại, Hữu chấp thọ đại chủng lai có chia ra hữu tình danh và phi tình danh. Hữu tình danh là câu nói có ý nghĩa, phi tình danh ví dụ như một tiếng hét, tiếng vỗ tay thì nó không có ý nghĩa gì hết. Nhưng trong câu nói có ý nghĩa thì cũng có chia ra làm 2 thứ, một thứ nói nghe thì vui một thứ nói nghe dễ ghét. Như vậy là 4. Hữu chấp thọ có 4, vô chấp thọ đại chủng cũng có 4. Nói chung lại tiếng trong này ta chia có 8 tiếng.

Hương: không có gì đặc biệt. Vị không có gì đặc biệt. Xúc trong này có 11 thứ: Địa, thủy, hỏa, phong. Đó là 4 thứ. Khinh là nhẹ, trọng là nặng, sắp là rít, hoạt là trơn, cơ là đói, khát là khát, hàn là lạnh. Tất cả có 11 thứ. Trong 11 thứ đó có 2 loại. Một loại thuộc về đại chủng năng tạo ra và một loại thuộc về đại chủng sở tạo. Loại đại chủng năng tạo là gì? Là địa, thủy, hỏa, phong (đất, nước, gió, lửa). Tứ đại sở tạo là gì? Sắc, hương, vị, xúc. Trong duy thức hay trong pháp tướng hay dùng mấy(

chữ đó. Tứ đại năng tạo là: Địa, thủy, hỏa, phong ( đất, nước, lửa, gió) là vì 4 thứ đó là gốc, nó tạo ra những cái khác. Còn tứ đại sở tạo là sắc, hương, vị, xúc. Trong cái xúc có 11 thứ. Địa, thủy, hỏa, phong (4 xúc đó thuộc về năng tạo. Còn nhẹ, nặng, rít, trơn, dói khát, lạnh thuộc về sở tạo. Vì do 4 đại kia là đất, nước, giớ, lửa mà tạo ra cái đó. Nếu ngoài đất, nước, gió, lửa thì không có cái gì là nhẹ, nặng, rít, trơn, đói, khát, lạnh. Cho nên những cái đó gọi là sở tạo. Nhưng mà nhẹ, nặng, rít, trơn cái đó là thân mình đụng vô là mình biết. Còn đói khát lạnh, cái này cũng là xúc nhưng có tính cách khác. Sao kêu lạnh? Uống gọi là khát và muốn ấm gọi là lạnh. Từ nơi cái quả đó mà đặt tên. Còn về nặng, nhẹ, trơn, rít cái đó đụng vô là biết. 7 cái sau này gọi là sở tạo. Vì sao kêu sở tạo? Vì 7 cái sau này do nơi 4 đạo là đất, nước, gió, lửa mà tạo ra. Nên gọi 4 sở tạo. Nhưng trong Thắng pháp tập yếu luận, có cắt nghĩa, cái này rất hay. Người ta có thể xúc được nước, nhưng Thắng pháp nói người ta không thể xúc được nước. Vì cái tướng nó vi tế quá không xúc được. Nếu như ta sờ tay vào trong nước mà thấy ấm ấm là hỏa đại chứ không phải nước. Thấy nó lạnh lạnh ấm ấm đó là hỏa đại chứ không phải nước. Mà còn nói cảm giác nó cứng là thuộc địa đại chứ không phảo nước. Cảm giác có cái áp lực đó thuộc phong đại chứ không phải nước. Vì vậy ta không thể xúc được nước, ta không thể cham được nước. Ta có chạm chăng là chạm cái áp lực. Áp lực thuộc về phong đại. Chạm ấm lạnh, ấm lạnh thuôc hỏa đại. Chạm cái cứng chắc, cứng chắc thuộc địa đại có gì là nước đâu. Anh có đụng được nước đâu! Đó là nghĩa trong Thắng pháp tập yếu luận.

Năm căn năm cảnh ta đã hiểu ra rồi. Bây giờ nói về vô biểu sắc nói về tướng trạng của nó.]

Về vô biểu sắc tướng trạng của nó như thế nào?

Tụng đáp:

* Nguyên văn:

Loạn tâm vô tâm đẳng Đại chủng sở tạo tánh

Tùy lưu, tịnh bất tịnh. Do thử thuyết vô biểu

* Dịch nghĩa:

Loạn tâm, vô tâm, v.v... tùy lưu, tịnh và bất tịnh, có tính chất là do đại chủng tạo thành nên gọi là vô biểu.

Trong bài tụng này, câu đầu chỉ vị trí của vô biểu.

[Câu đầu là câu loạn tâm vô tâm đẳng chỉ vị trí vô biểu. Vô biểu đó trú nơi đâu, nó nằm nơi chỗ nào? Nó nằm nơi loạn tâm vô tâm, không phải nằm trên đầu cũng không phải nằm dưới chân.]

Tùy lưu (anubandha) chỉ tướng trạng của vô biểu. Tịnh và bất tịnh chỉ tánh chất của vô biểu.

[Thành 2 câu này mà có 2 nghĩa. Câu thứ ba nói chuyện nguyên nhân của vô biểu để tránh sự lầm lẫn. Câu thứ 4 là câu kết.]

Câu thứ ba nói cái nguyên nhân của vô biểu để tránh sự lầm lẫn. Câu thứ tư là câu kết, gọi vô biểu sắc là một loại trong sắc pháp, nhưng không phải là vật cụ thể như năm căn hay năm cảnh. Tuy xưa nay, Đại thừa và Tiểu thừa đều sử

dụng, nhưng có nhiều giải thích dị biệt. Đây nói khái quát về vô biểu trước, rồi sẽ giải thích tụng văn sau:

Vô biểu sắc: (Avijnatirupa) là sắc pháp không biểu thị cho người khác thấy, trái với loại sắc pháp có biểu thị thấy được. Lúc chúng ta cử động thân thể, nói năng, làm việc thiện hay ác, thì đối với kẽ khác, có sự biểu thị cụ thể, khiến họ biết đó là làm thiện hay ác. Sự biểu thị cụ thể đó gọi là biểu sắc hay biểu nghiệp. Nhưng sự phát hiện của biểu nghiệp thiện hay ác ấy hoàn toàn nằm trong định luật nhân quả. Bởi lẽ thấy rõ nguyên nhân thế nào, tương lai chiêu cảm kết quả sẽ như thế ấy. Do lẽ đó, có sự kích động trong tâm của mình. Nguyên nhân kích động này không hình tướng, không biểu thị cho người khác thấy được, gọi là vô biểu sắc. Thể của vô biểu sắc không phải do tổng hợp các cực vi, mà chỉ do động tác của thân thể và sự phát động của ngôn ngữ để kích thích phát khởi. Vì tùy theo thân thể và ngôn ngữ, khả năng phát động tạo thành ra nó là vật chất, nên nó được gọi là sắc. Vả lại nếu căn cứ vào lẽ vô biểu sắc là sắc không chuyển động lệ thuộc theo tâm, thì quả thật vô biểu sắc ấy nương vào bốn đại chủng mà có. Vì nương vào bốn đại chủng nên gọi là sắc.

Lại nữa, vô biểu sắc có nhiều loại, như luật nghi vô biểu, bất luật nghi vô biểu, phi luật nghi phi bất luật nghi vô biểu.

[Chữ vô biểu sắc trong đây cắt nghĩa là như vậy. Những việc gì mình làm nơi thân thể, nói năng bằng ngôn ngữ nơi miệng, cái đó nhìn từ bên ngoài, ở nơi nào chúng ta cũng thấy

được hết. Anh làm cái gì bên ngoài ai cũng thấy được. Cho nên gọi là biểu. Biểu sắc hay biểu nghiệp ai cũng thấy được. Nhưng cái ngấm ngầm bên trong nó để tác động cho việc làm nơi thân thể và ngôn ngữ của mình bên ngoài thì gọi là vô biểu sắc hay vô biểu nghiệp. Cái đó nó không biểu thị cho ai thấy được hết. Cho nên nếu ta nghĩ, muốn có một điếu thuốc hút, nhưng nếu mình nghĩ trong bụng thì có ai biết mình ưa hút thuốc không? Không có. Khi mở miệng ra nói cho tôi một điếu thuốc hay cầm điều thuốc hút ngay tức khắc người ta biết anh đó có bệnh nghiền thuốc. Nếu anh để trong bụng thì đố ai biết anh nghiền. Anh nghiền mà không ai biết anh nghiền. Nghiền thì có nghiền mà hút thì không hút, thì chắc không ai biết anh đó nghiền thuốc. (Vô biểu, không biểu thị ra bên ngoài). Sở dĩ hút thuốc nó lộ ra bên ngoài tức nhiên nó có cái nghiền bên trong, còn không hút thuốc, không lộ ra bên ngoài, bởi trong anh không nghiền, nếu bên trong không nghiền thì làm sao lộ ra ở ngoài hút thuốc được. Có người nói: không, cái này là bạn mời tôi hút chơi cho vui, nhưng trong một chút vui đó có chút nghiền, không thể hoàn toàn là vui không được, nhưng nghiền rất nhẹ, nghiền rất ít, một cái nghiền hết sức vi tế chưa trở thành ông chủ trong mình nên mình không biết. Khi nghiền nhiều rồi thì nó trở thành ông chủ trong mình, khi đó mình mới dễ biết. Hễ tới giờ không có điếu thuốc là chảy nước miếng, hay ngáp. Khi trở thành ông chủ thì nó sai chạy đi mua chứ không đứng yên được. Có nửa đêm cũng qua đấm cửa phòng khác để xin một điếu chứ không sao ngủ yên được. Thành khi chưa nghiền mình là chủ nó, khi nghiền rồi nó là chủ mình. Chủ đó nằm bên trong thì vô biểu, phát hiện bên ngoài gọi là biểu. Vấn đề làm thiện làm ác tuy nhiên cũng có một cái sức mạnh suy tư ở trong đó. Suy tư việc đó làm như vậy, kết quả như sau, việc kia làm như kia, kết quả như kia rồi mới

khởi lên tác động ngôn ngữ. Chính cái kích động bên trong đó gọi là vô biểu. Vô biểu đây nó là một loại sắc. Trước hết để hiểu chữ sắc trong này, tôi nói qua chữ sắc cho rộng hơn một chút nữa trong Duy thức luận.

Duy thức có 11 thứ sắc. Câu-Xá cũng có 11 sắc. Bên nào cũng có 11 sắc hết. 10 sắc giống nhau. Duy thức cũng nói 5 căn 5 cảnh, nhưng đến sắc thứ 11 thì bên Duy thức nói Pháp xứ sở nhiếp sắc còn bên Câu-Xá nói Vô biểu sắc.

Pháp sứ sở nhiếp sắc là sao? Pháp sứ là đối tượng của ý thức. Sắc xứ là đối tượng nhãn thức, thanh xứ là đối tượng của nhĩ thức, hương xứ là đối tượng của tỷ thức, vị xứ là đối tượng của nhiệt thức, xúc xứ là đối tượng của thân thức, pháp thức là đối tượng của ý thức gọi là pháp xứ. Bây giờ sắc này nó nhiếp thuộc về nơi pháp xứ đó cho nên ta gọi là pháp xứ sở nhiếp sắc, nhưng ở ý thức đâu có phải biết sắc không mà thôi đâu, nó biết luôn cả tâm nữa. Anh ý thức là một anh Tề thiên đại thánh, lên trời cũng được, xuống biển cũng được, nên anh không nhứng biết sắc mà còn biết luôn cả tâm nữa, vậy nói cho đủ là Pháp xứ sở nhiếp tâm. Bởi vì, tỷ dụ như Tha tâm thông là biết tâm người khác, là tâm ý thức biết tâm, là tâm biết tâm tôi. Ôi chao, tôi biết tâm tôi, tôi ham quá, thấy của ai tôi ưa lấy nấy. Tôi biết tâm tôi mà không có tâm tu kể cũng ngu hiểm vì tham nổi lên. Vậy tại sao không để vào nơi pháp xứ. Nếu nói pháp xứ không tức nhiên là chỉ cho cả sắc cả tâm đều là ý thức, nhưng thêm chữ sở nhiếp sắc, vậy ta phân biệt rằng: nói về sắc đối tượng của ý thức chứ không nói tâm đối tượng ý thức. Bởi vì 11 sắc pháp, 11 xứ thì phải đem cái sắc vào, chứ không đem tâm vào được. Như vậy, nên biết rằng ý thức là biết cả sắc biết cả tâm. Ý thức làm một anh Tề thiên đại thánh mà.

Do đó nên gọi là pháp xứ sở nhiếp sắc mà ta không nói pháp xứ sở nhiếp tâm. Bởi vì đây nói 11 sắc. Khi nói chữ pháp xứ không thì gồm cả sắc cả tâm mà khi nói pháp xứ s nhiếp sắc thì chỉ riêng sắc, pháp xứ sở nhiếp tâm là chỉ riêng tâm. Nghĩa là cái sắc nhiếp thuộc nơi pháp xứ, cái tâm nhiếp thuộc nơi pháp xứ, gọi là pháp xứ sở nhiếp sắc, pháp xứ sở nhiếp tâm.

Giờ đây đương nói 11 sắc. Vì thế ta không nói pháp xứ sở nhiếp tâm, mà ta chỉ nói pháp xứ sở nhiếp sắc. Như pháp xứ sở nhiếp sắc ở trong Duy thức nó rộng nghĩa lắm, nó có 5 thứ: Cực lược sắc, thọ sở dẫn sắc, định sở dẫn sắc, định sở lực sở dẫn sắc. Pháp xứ sở nhiếp sắc trong Duy thức 5 thứ này.

Trước hết nói cực lược sắc. Cực là cực lạc.

Cực lạc cực khổ song song

Hai đường đều cực biết rong ngã nào!

Khi ở Nha Trang có ông thầy ông làm câu thơ đó. Cực là cực vi. Cực lược nghĩa là những cái sắc có chất ngại, có hình chất. Phân tích những sắc có hình chất đó cho đến hết sức rất nhỏ mà mắt không trông thấy được, tuy không trông thấy được nhưng vẫn là sắc, thì sắc đó là sắc của thức chứ không phải sắc của ý thức chứ không phải là sắc của con mắt, không phải là sắc trần mà nó thuộc về pháp trần, sắc của ý thức. Thứ hai là Cực hoánh sắc. Hoánh này có nghĩa là sa thạch, nó ở đằng xa tít mù mù kia, mình thấy không rõ đó là gì? Không rõ mà lại nói đó là cái đó, đó là cái kia. Nói đó là cái đó cái kia chẳng qua đó là cái tướng của ý thức, chứ nó không đúng với cái đó. Nó không đúng với con mắt trông thấy cho nên gọi là cực hoánh sắc. Lại cũng có cái nghĩa nữa mà trên này đã phân tích

là cái hình sắc rất nhỏ, mắt không trông thấy được nhưng là do ý tưởng tượng ra thì gọi là cực lược sắc. Dưới này phân tích cái hiển sắc (xanh, vàng, đỏ, trắng) mà phân tích cái đó cho đến cùng cực, con mắt không thấy được, nhỏ cho tới gần mà như xa, thăm thẳm mù mù, chỉ có ý thức tưởng tượng ra, đó là cái đó nên gọi là cực hoánh sắc. Thứ ba là biến kế sở chấp sắc. Là cái sắc do cái vọng tưởng tâm biến kế chấp trước mà có. Bây giờ ta nói cái nhà, cái bàn, con trâu, con chó, bà cụ, ông cụ, rồi còn thêm quan ba, quan tư, thầy thông, thầy giáo... Cái đó của ai? Cái đó là của nhãn thức hay của nhĩ thức hay của ý thức, thân thức, có xúc được ông thầy giáo không? Có. Đây chỉ cho coi một chút? Ở đây là vách chứ đâu phải nhà. Nó ở đây? Đây là trần chứ đâu phải nhà. Nó ở đây. Đây là nền chứ đâu phải nhà. Tất cả cái này luôn. Tất cả cái này luôn là cái của ai vậy? Cái của ý thức hay cái của con mắt? ngày mai anh xây cho tôi một cái nhà 3 tầng nghe chưa? Dạ. Anh có thấy cái nhà 3 tầng đó chưa mà anh dạ. Anh dạ với cái gì? Với cái ý thức của anh. Cái nhà ba tầng đó cũng với ý thức của tôi. Cái nhà đó ngày mai mới có chứ bây giờ đã có đâu. Có cái nhà đó chưa? Thì ngay bây giờ đây cái phản xạ đó là cái ý thức, chứ lúc đầu anh thấy là thấy của nhãn thức. Đó là điều thứ nhất. điều thứ hai, anh nói anh thấy cái nhà, anh có thấy không? Có thấy. Bây giờ đây có những trường hợp còn 2 cái cột, cái nhà ai mà còn 2 cái cột. khi đó con mắt anh thấy cột hay cái nhà? Cái gì thấy? Con mắt thấy cái nhà hay 2 cái cột? còn cái gì với cái nhà? Ý thức rõ ràng như thế. Cái nhà còn 2 cột, sao còn 2 cột anh nói cái nhà? Vậy cái nhà đó là của ý thức, 2 cái cột là của nhãn thức, nhà đó là của ý thức. Rõ ràng như vậy. Cũng y như trong truyện Na Tiên Tỳ-kheo và chiếc xe. Hỏi

xe nào? Nghĩ một lúc không ra mà nói tôi đi đến bằng xe. Cái xe đó là gì? Là cái xe biến kế sở chấp, vọng tưởng biến kế sở chấp. Biến kế là sao? Là nó biến khắp tất cả. Nó đem cái này nó so cái kia, tính toán cái nọ, nhận cái khác. Nhìn quanh qua mà quẩn lại thành ra một cái sắc. Có sắc đó là sắc của ý thức chứ không phải sắc của nhãn thức.

Có người nói anh nói xạo. Giả sử ai đó tra trong từ điển anh là vần A, còn chữ xạo vần X. Anh đầu này mà chữ xạo đầu kia thì có yên gì đâu có. Không có chuyện gì hết nhưng tại sao nghe nói anh xạo lại tức. Vậy tiếng anh xạo mà giận đó là tiếng của ai. Của ý thức. Nó cũng là một cái từ, mà một cái từ là của ý thức. Nó cho biết cái tướng biến kế sở chấp sắc là cái sắc mà chúng ta chấp ngã và chấp pháp. Nói chung lại ta nói cái này, cái nọ, cái kia, chia tách đủ vạn thứ, nhưng trong Duy thức dồn lại trong hai thứ ngã và pháp. Nơi hữu tình chẳng có cái gì ngã mà nói ngã đó là biến kế sở chấp. Nơi vô tình các pháp có gì là pháp mà nói là pháp, đó là biến kế sở chấp? Nói chung lai chấp ngã chấp pháp, đó là biến kế sở chấp. Mà cái sắc của biến kế sở chấp đó là sắc của biến kế sở chấp, nó ở về nơi pháp hết. Nó nhiếp thuộc nơi pháp chứ không phải thuộc về sắc, hương , vị, xúc xứ, nên gọi là pháp xứ sở nhiếp sắc.

Thứ 4 là dẫn thọ sở sắc. Thọ đây là nói cái sự thọ giới. Chúng đệ tử của Phật, trong khi đăng đàn thọ giới với một cái thân tâm oai nghi, ngôn ngữ oai nghi, đặt vào trong một cái khung cảnh trang nghiêm đẹp đẽ, trên có Tam bảo chứng minh, có các sư truyền giới. Từ ngũ giời trở lên. Nhờ sự thụ đó theo đúng pháp mà khi thọ xong tạo thành một cái giới thể ở trong người giới tử đó, giới thể đó. Có nhiều thuyết khác nhau. Nhưng có một thuyết nói giới thể đó thuộc về sắc, chứ không phải thuộc

về tâm. Thuộc về sắc bởi vì nó do nơi thân tứ đại sắc chất có lạy lên lạy xuống, có chưa có trình. Thầy hỏi: có thọ được không? Dạ có thọ được. Thành được cái giới thể đó. Nếu như khi đó cứ đứng sừng sững không lạy, không thưa, thầy hỏi có thọ được không, mà lại làm thinh thì không thành giới thể. Giới thể đó sở dĩ có được là nhờ có cái miệng nói, nhờ có cái thân hành (thuộc về sắc) nên giới thể đó thuộc về sắc.

Thứ 5 là định lực sở sanh sắc. Tức là cái sắc do định lực sinh ra. Tỷ dụ như trong kinh nói quán thập biến xứ. Quán 10 cái pháp biến khắp cả vũ trụ, quán sắc đỏ biến khắp vũ trụ. Trong khi nói xanh ra xanh, vàng ra vàng, đỏ ra đỏ,trắng ra trắng, nhưng tại sao khi anh nhập định lại thấy toàn xanh hết. Thì cái quán xanh hết tất cả là do cái đinh lực của anh đến một mức có một sức mạnh anh chuyển cái cảnh bên ngoài, chuyển sắc tướng bên ngoài theo cái định lực của anh. Anh bắt đầu quán từ ngọn lá xanh rồi quán tới cây xanh, hòn núi xanh, nước xanh, rồi từ nước xanh quán nhiều ra ít, quán ít ra nhiều, nghĩa là giữa vũ trụ này toàn một màu xanh mà thôi nên gọi là biến xứ. Biến khắp như vậy thì cái biến xanh đó là của ai? Là do nơi định lực mà có ra. Cái xanh của nơi định lực phát sinh ra. Cho nên gọi là định lực sở sanh sắc. Đó là qua cái sắc của ý thức chứ không phải sắc của con mắt. Cái sắc ấy chỉ có người ở trong định đó mới thấy được sắc đó, chứ bên ngoài không thấy được sắc đó. Cho nên nó thuộc về định lực sở sinh sắc. Thế là theo Duy thức cũng nói 11 sắc, nhưng mà cái sắc thứ 11 này của Duy thức là gồm 5 thứ này, trong khi đó sắc thứ 11 của Câu-Xá, có Vô biểu sắc tức là chỉ có thọ sở dẫn sắc mà thôi, tức bằng 1/5 của trong Duy thức. Thọ sở dẫn sắc là như vậy

Vô biểu sắc hay vô tác này nói cho đủ thì phải nói vô tác giới thể. Cái giới có 2 phần. Tác giới và vô tác giới. Khi dịch vô biểu, thì kể từ ngài Huyền Trang trở đi dịch vô biểu là căn cứ vào cái tướng của nó, cái tướng của nó không biểu hiện ra bên ngoài nên gọi là vô biểu. Biểu hiện ra ngoài cho người ta thấy gọi là hữu biểu. Còn đứng về trong giới luật trogn tánh tông thì không căn cứ vào tứ mà căn cứ vào động tác. Tác giới là khi anh lên giới đàn quì lạy, thưa bạch Tam sư Thất chứng truyền giới cho anh và họ hỏi anh, anh đáp qua đáp lại, công việc làm như vậy gọi là tác giới. Anh thọ từ 250 giới gọi là tác giới. Giới nào giới nấy rõ ràng, đó là tác giới. Nhưng sau khi tác giới rồi tạo thành nơi anh có một giới thể mà giới thể này một lần có được là có mãi. Còn tác giới làm một lần rồi thôi, anh không lên trên giới đàn làm lần thứ hai nữa. Ngày nay thọ Cụ túc giới rồi ngày mai cũng lên xin thọ Cụ túc giới, ngày mốt thưa thầy cho tôi thọ Cụ túc giới, không có chuyện đó. Anh thọ một lần là thành Cụ túc giới mãi mãi trong thân anh rồi. Khi anh ngủ anh không làm gì hết giới thể trong anh vẫn còn. Hoặc khi anh có móng tâm làm ác, nhưng nếu anh chưa làm ác thì giới thể vẫn còn. Khi anh vô ký giởi thể vẫn còn, cho nên gọi là vô tác, tồn tại mãi mãi, vẫn còn mãi mãi, ngoại trừ khi anh xả giới, trừ khi anh chết, trừ khi nhị căn thay đổi thì giới thể không còn mà thôi. Chứ khi anh đã đắc thọ giới thể dầu anh ngũ vẫn còn, dầu anh có móng tâm bất thiện vẫn còn. Dầu anh không nhớ tới giới vẫn còn, đó là vô tác. Vô tác là vậy đó, chứ không thọ đi thọ lại gì cả, thọ một lần thôi.

Trên đã nói vô tác và vô biểu rồi. Nhưng nói về vo tác giới thể thì nó có ba chủ trương khác nhau. Một chủ trương cho rằng chính cái vô tác giới thể đó thuộc sắc pháp. Một chủ trương cho rằng nó thuộc tâm, và một chủ trương cho rằng nó phi sắc phi