Chữ Nghiệp Trong Đạo Phật

Lời Giới Thiệu

THÍCH THIỆN SIÊU

CHỮ NGHIỆP

TRONG ĐẠO PHẬT

NHÀ XUẤT BẢN TÔN GIÁO

LỜI GIỚI THIỆU

Trong gần 50 năm qua, nhiều công trình nghiên cứu và dịch thuật của Hòa thượng Thích Thiện Siêu, hàng giáo phẩm lãnh đạo có uy tín trong Giáo hội, được Tăng Ni Phật tử trong và ngoài nước mến mộ, đã được in thành sách. Ngoài ra, Hòa thượng có những bài thuyết pháp rất lợi ích và những bài viết đã hoặc chưa được đăng tải trên các tạp chí Phật học. Do đó, Ban tu thư Học viện Phật giáo Việt Nam tại Huế đang sưu tập để bổ sung vào việc học hỏi, nghiên cứu và giảng dạy tại các cơ sở Giáo dục của Giáo hội Phật giáo Việt Nam tại Huế nói riêng, đặc biệt rất cần thiết cho các Phật tử học Phật.

Chữ nghiệp trong đạo Phật là tuyển tập gồm 13 đề tài Phật học khác nhau khi thì mang tính nghiên cứu, luận giải chuyên sâu; khi thì chứa đựng nội dung phong phú, khi thì phân tích nhẹ nhàng, cách trình bày tự nhiên, trầm ổn như lời dạy bảo, dặn dò khích lệ tiến tu. Tất cả đều thể hiện bằng một hình thức trong sáng, giản dị và toát ra từ một công phu tu tập thâm sâu, một kiến thức

uyên bác, một kinh nghiệm rất thực tiễn và nhất là một tấm lòng từ ái đối với hàng hậu học.

Để các bài viết của Hòa thượng không bị thất lạc; bên cạnh đó, do yêu cầu của nhiều Tăng Ni và Phật tử muốn có thêm tài liệu về Phật pháp để tu học, nên chúng tôi tuyển tập các bài pháp theo ý nghĩa nội dung và theo thứ tự thời điểm hoàn thành.

Tuyển tập Chữ nghiệp trong đạo Phật này ra mắt độc giả, chúng tôi hy vọng nhận được sự chỉ giáo của chư thiện tri thức để trong lần tái bản tới chúng tôi có thể thực hiện tốt hơn.

Phật lịch 2545

Huế, ngày 5 tháng 4 năm 2001

BAN TU THƯ

Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP. Huế

Mục Lục

Lời giới thiệu 3

1. Chữ nghiệp trong đạo Phật 7

2. Gặp gỡ tuổi trẻ 46

3. Nghiệp và luân hồi 72

4. Tổng luận kinh Lăng nghiêm trực chỉ 86

5. Phải có con mắt trạch pháp khi xem kinh 101

6. Vô vi cư điện các 112

7. Quá trình hình thành Đại tạng kinh Hán Văn 120

8. Thái độ cần có khi đọc kinh phật 136

9. Gia chủ hỏi pháp 145

10.An tâm 162

11. Vô thường 176

12. Ngài Huyền Trang 187

13. Câu chuyện số mệnh 262

Chữ Nghiệp Trong Đạo Phật

CHỮ NGHIỆP

TRONG ĐẠO PHẬT (1)

Định mệnh và định nghiệp là hai vấn đề thường được các nhà bình giảng truyện Kiều nêu lên khi đọc những câu:

“ Bắt phong trần phải phong trần,

Cho thanh cao mới được phần thanh cao”.

Hay:

“ Đã mang lấy nghiệp vào thân,

Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa.”

Rồi cho đây như là tư tưởng chủ đạo của truyện Kiều, là năng lực chi phối suốt cuộc đời Kiều, để suy rộng ra cũng có là năng lực chi phối suốt cuộc đời của mọi người. Nếu chỉ nhìn vội bên ngoài, thì người ta không khỏi cho rằng thuyết định mệnh “ Bắt phong trần phải phong trần” hay theo thuyết định nghiệp vào

———

¹ Tài liệu tham khảo:

- Truyện Kiều – Nguyễn Du

- Đức Phật và Phật pháp của Ngài Narada.

- 5 bộ kinh Nikàya của HT. Thích Minh Châu dịch.

- Luận Câu Xá

- Luận Du Già

thân, đều có cùng một sự thể chỉ cho các năng lực chi phối cuộc đời con người, bắt sao chịu vậy, con người phải bó tay nhận lãnh, không có quyền can dự thay đổi. Do đó đã không ít người đinh ninh rằng định nghiệp cũng như định mệnh. Có đúng vậy không? Ở đây cần phải xem lại định mệnh là thế nào? Định nghiệp là thế nào?

Định mệnh là một mệnh lệnh thiêng liêng, một sức mạnh vô hình từ đâu không rõ, nó đặt định cho con người này thế này, người kia thế kia, phải sao chịu vậy, tự mình không thể nào thay đổi được. Để rõ nghĩa hơn, Trung văn đại tự điển giải thích: “ Định mệnh giã thần tiên định chi mệnh giả”. “ Định mệnh là mệnh do thần quy định từ trước”. Như vậy định mệnh là một sức mạnh từ bên ngoài áp đặt bắt buộc con người phải tuân theo thứ tự; mình là vật thụ động hoàn toàn, không thể cưỡng lại được. Con người không tự do, “ Bắt phong trần phải phong trần”. Con người chỉ như một chiếc bóng “ mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm bởi, con quay búng sẵn lên trời!”

Định nghiệp mới xem bề ngoài cũng có phần tương tự như định mệnh, tức đã tạo nhận gì phải gặt quả nấy, gieo gió gặp bão. Nhân tốt quả tốt, nhân xấu quả xấu. Không thể có nhân mà không

quả, hay có quả mà không nhân. Đó là một quy luật đương nhiên. Tuy nhiên luật nhân quả nơi con người không phải do bên ngoài sắp đặt mà chính do tự con người chủ động. Con người tự tạo ra nhân, ấy là tạo nghiệp nhân, rồi chính con người thu lấy quả, ấy là thọ nghiệp quả. Do vậy, dù ở trường hợp thọ quả báo có lúc khắt khe khó ngưỡng lại được, nhưng tự bản chất đã do chính con người tạo ra thì nó vẫn là pháp vô thường chuyển biến theo ý chí mạnh hay yếu, tốt hay xấu của con người.

Nghiệp là nhân, báo là quả. Chúng lại gọi là nghiệp báo. Nghiệp báo là một định luật luân lý đạo đức.

Nghiệp nhân của sự không bình đẳng giữa xã hội loài người là gì ? Vì sao người này lại sinh trưởng trong cảnh xa hoa, mà bẩm tanh ngu dốt, người kia thì bị chìm đắm trong cảnh nghèo khó mà bẩm tánh thông minh, người thì vừa nghèo vừa chậm chạp, kẻ khác đã giàu lại lanh lợi ? Có người suốt cuộc đời làm gì cũng gặp trắc trở, có người làm gì cũng thông suốt ? Vì sao người này là bậc Vĩ nhân thánh thiện, người kia là kẻ điêu trá sát nhân ? Người này là một nghệ sĩ tài ba, nhà toán

học, nhạc sĩ từ khi mới lọt lòng, người kia sinh ra đã mù điếc què quặt ? người này vừa trông thấy đã có cảm tình, người kia vừa trông thấy đã khó chịu ? … Đối với những sự sai khác không bình đẳng này, cần phải có một hoặc nhiều nguyên nhân hay chỉ là một sự ngẫu nhiên hoàn toàn ? Không một thức giả nào lại cho rằng sự không bình đẳng này chỉ là một sự may rủi mù quáng hay một sự ngẫu nhiên tình cờ. Tất cả sự hưởng thụ của một người nào cũng vậy đều do vì nguyên nhân, và nguyên nhân này có thể vượt ra ngoài sự hiểu biết thông thường của chúng ta. Cái nguyên nhân chính đáng vô hình của những hiện tượng hữu hình có thể không ở trong hiện tại mà ẩn núp trong một quá khứ gần hay xa.

Nếu hạn cuộc trong phạm vi tương đối của các giác quan, có thể rằng những sự sai khác bất bình đẳng này chính do nguyên nhân của sự di truyền và hoàn cảnh. Nhưng sự di truyền và hoàn cảnh dù có thể thuộc trong sự sinh hoạt đến mấy cũng không đủ để cắt nghĩa những sự sai khác nhỏ nhiệm giữa người với người. Ví dụ sao anh em sinh đôi về hình thể rất giống nhau lại được nuôi dưỡng trong một hoàn cảnh như nhau mà tính tình, tư tưởng, học thức, cuộc đời, lại trái ngược

hẳn nhau. Theo đạo Phật, tất cả những sự cách biệt sai khác, không những chỉ do sự di truyền, hoàn cảnh chung quanh, thức ăn uống, mà thâm sâu cốt tủy nhất là do nghiệp lực của tự mỗi người. Nói cách khác, do gia tài chúng ta hưởng thụ từ những nghiệp chúng ta đã tạo ra ở quá khứ và tạo ra từng giây từng phút trong hiện tại cộng lại. Chúng ta chịu trách nhiệm đối với cuộc sống hạnh phúc hay đau khổ của chính chúng ta ( cá nhân và tập thể), thiên đường hay địa ngục đều do chúng ta tạo nên . Tóm lại, chúng ta là kết tinh của tất cả những nghiệp do chúng ta đã gây ra.

Theo đạo Phật, nghiệp không phải là nguyên nhân duy nhất, nhưng là nguyên nhân chủ yếu của mọi sự sai biệt trên cõi đời này.Nếu đời sống hiện tại hoàn toàn do nghiệp quá khứ của chúng ta quy định chị phối, chúng ta không có một chút quyền gì can dự thay đổi, như vậy nghiệp cũng tương tự như định mệnh, và vấn đề tự do ý chí chỉ còn là hư danh. Đời sống của chúng ta khi ấy sẽ trở thành hoàn toàn máy móc, thụ động. Đức Phật không bao giờ dạy một lý thuyết nghiệp khăn khăn cố định như vậy. Theo Hòa thượng Narada Mahàthera ( Sri-Lanka) dẫn từ bộ luận

Abhidhamàvatàra có năm Niyàmas hay là năm môn loại hoặc năm qui luật, thường chi phối trong cảnh giới vật chất và tinh thần :

1. Uta Niyàma (Vật chất luật) thuộc các vật chất không có cơ quan, như những hiện tượng thời tiết, vận chuyển, những nguyên nhân của gió mưa, sức nóng v.v…

2. Bija Niyàma (Chủng nhân luật) thuộc các loại cơ quan (hữu cơ) như các mần giống, cây cỏ… Định lý khoa học về tế bào và về chủng tử, sự tương đồng giữa anh em sinh đôi có thể thuộc loại này.

3. Kamma Niyàma (Nhân quả luật hay Nghiệp luật) thuộc loại hành động và quả báo. Như những hành vi thiện ác phát sinh những quả báo tốt xấu cũng thiết thực như nước tìm sự thăng bằng của nước, nghiệp cũng tìm đến kết quả tất nhiên của nó. Không phải dưới một hình thức một sự thưởng phạt nào mà chỉ là một liên tục đương nhiên theo luật nhân quả, như sự tàn diệt của những gì sinh nở, sự phản ứng của các giác quan trước một kích động.

4. Dhamma Niyàma (Danh thực luật) thuộc về phân loại các nguyên tắc như những hiện tượng thiên nhiên phát sinh khi một vị Bồ-tát ra đời hay khi vị ấy nhập Niết-bàn. Sự hấp dẫn, sức chuyển

vận định lý tương tự của đất trời v.v…có thể thuộc loại này.

5. Citta Niyàma (Tâm trí luật) phân loại của tâm trí hay của những định lý, sự vận chuyển hay sự sinh diệt của tâm thức. Tất cả hiện tượng về tâm lý học đều thuộc loại này . Sự giao cảm, sự phản ứng của nhận thức, sự tiên liệu, thiên nhãn thông, tha tâm thông đều bao trùm bởi định lý này. Tất cả hiện tượng về tâm lý, vật lý hay luân lý đều có thể do một hay nhiều trong năm môn loại này ắt nghĩa.

Như vậy, nghiệp là gì ? Tiếng Pàli : Kamma, tiếng Sanskrit : Karma, có nghĩa là hành vi hay hành động có tác ý. Tất cả những hành động cố ý gọi là nghiệp. Còn những hành động không cố ý không đủ sức gây ra quả , nên không gọi là nghiệp. Ngoại trừ hành động của các đức Phật và A-la-hán, vì rằng các Ngài đã thoát ly ngoài sự thiện ác và đã dứt sạch nguồn gốc của những thiện ác đó, tức là những dục vọng và chấp ngã. Bởi vậy, khi ý chí buông lung thời các hành vi về thân, miệng, ý đều không được kiểm soát chặt chẽ, mà bị sa ngã vào điều tội lỗi ; khi ý chí được kiểm soát chặt chẽ thời các hành vi về thân, miệng, ý được

hướng dẫn đi vào con đường trong sáng, lợi lạc, từ đó nâng dần lên đến khi trở thành những hành vi thuần thiện bắt nguồn từ trí tuệ vô ngã. Hành vi thuộc về nghiệp vô lậu, không đưa đến quả báo trong vòng luân hồi mà đưa đến cảnh giới Niết-bàn an lạc giải thoát.

Theo định lý nghiệp nói trên, tạo nhân tốt hướng quả tốt, gây nhân xấu hưởng quả xấu. Khi nhân đã thuần thục và sự thọ quả đã đến kỳ và nó trở thành như một sức mạnh ngoài ý muốn, bấy giờ muốn thay đổi liền kết quả của nó cũng không thể nào kịp được. Như thế là định nghiệp.Ví như người học trò làm biếng học suốt năm, đến giờ thi muốn thay đổi kết quả thi hỏng ra thi đậu, cũng khó mà thay đổi cho kịp. Tuy khó thay đổi chứ không phải không thể thay đổi. Trái lại những nghiệp chưa đến lúc thuần thục, chưa đủ khả năng gây quả thì gọi là bất định nghiệp, nếu muốn thì còn đủ thì giờ để thay đổi được.

Tuy nhiên chúng ta không phải luôn luôn bị một định nghiệp khắc khe chi phối, bởi vì nghiệp không phải là số mệnh, định mệnh hay thiên mệnh bắt ta phải nhắm mắt tuân theo. Chính do ý chí của ta mà ta có thể thay đổi nghiệp để thay đổi đời sống của mình.

Như vậy nếu hiểu chữ Nghiệp trong đạo Phật một cách đúng đắn thì định lý Nghiệp đã không làm cho chúng ta nhụt chí, trái lại làm cho chúng ta tự tin hy vọng, sự nhận thức ý nghĩa trách nhiệm và can đảm nhận lãnh khi bị những sự khó khăn gần như không thể vượt qua nổi, hay gặp sự thử thách không thể kham nổi với ý chí rằng đó là kết quả của những hành động mình đã gây ra hoặc gần hoặc xa, chứ không mù quáng để buông xuôi chịu đựng. Khi đã biết rõ nó do mình gây ra thì cũng do mình thay đổi chứ không thể cậy ai thay đổi giúp. Khi đó ta sẽ cố gắng lập chí sửa đổi theo ý chí tự do của mình. Hẳn nhiên đây không phải là điều dễ hay khó , mà dễ hay khó là tự ta. Như một hiền triết đã nói : ‘ Cảnh khổ là nấc thang cho những anh tài, là kho tàn cho những người khôn khéo, nhưng cũng là hố thẳm cho những kẻ yếu hèn ”

Nghĩa chữ Nghiệp trong đạo Phật rất sâu rộng, muốn rõ chữ nghiệp được đầy đủ hơn, hãy đọc tiếp sau đây nhưng giải thích về Nghiệp trong các kinh luận.

Chữ nghiệp trong các kinh :

Kinh Pháp Cú:

“Trong các pháp¹, tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, tâm tạo tác. Nếu nói hoặc làm với tâm ô nhiễm, sự khổ sẽ theo nghiệp kéo đến như bánh xe lăn theo chân con vật kéo xe²”(Pc.1)

“Trong các pháp, tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, tâm tạo ác. Nếu nói hoặc làm với tâm thanh tịnh, sự vui sẽ theo nghiệp kéo đến như bóng theo hình”(Pc.2)

“Lành dữ bởi ta, mà ô nhiễm cũng bởi ta; làm lành bởi ta, mà thanh tịnh cũng bởi ta. Tịnh hay không tịnh đều bởi ta, chứ không ai có thể làm cho ai thanh tịnh được”(Pc.165)

Trung Bộ kinh, tập 3, 1986, tr.360, Kinh Phân Biệt Tiểu Nghiệp:

Thanh niên Subha bạch Thế Tôn: “Thưa Tôn giả Gotama, do nhân gì, do duyên gì, giữa loài người với nhau, khi họ là loài người, lại thấy có người liệt, có người ưu ? Có người đoản thọ ? Có người nhiều bệnh, có người ít bệnh ? Có người đẹp sắc, có người xấu sắc, có

———

¹Pháp: Dhamma. Ở đây chỉ về pháp bất thiện, câu thứ hai chỉ về pháp thiện.

² Nguyên văn: Cakkam va vahato padam.

người trí tuệ yếu kém, có người đầy đủ trí tuệ ? v.v…”

“ Này Thanh niên, các loài hữu tình là chủ nhân của nghiệp, là thừa tự của nghiệp, nghiệp là thai tạng, nghiệp là quyến thuộc, nghiệp là điểm tựa. Nghiệp phân chia các loại hữu hình, nghĩa là có liệt, có ưu. Ở đây, này Thanh niên, có người đàn bà hay đàn ông sát sanh tàn nhẫn, tay lấm máu, tâm chuyên sát hại đã thương, tâm không từ bi đối với các loại chúng sanh, bị sanh vào cõi dữ, ác thú, địa ngục. Ở đây, khi mạng chung nếu được đi đến loài người, chỗ nào nó sinh ra, nó phải đoản mạng. Nhưng nếu có người đàn bà hay đàn ông từ bỏ sát sanh, có lòng từ, sống thương sót đến hạnh phúc tất cả chúng sanh. Do nghiệp ấy, khi thân hoại mạng chung, được sanh vào thiện phú, thiên giới, ở đời. Ở đây khi mạng chung nếu nó đi đến loài người, chỗ nào nó sinh ra, nó được trường thọ v.v…”.

Trung Bộ kinh, tập 3, Kinh Phân Biệt Đại Nghiệp:

“Này A Nan, vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào nói như sau: “ Chắc chắn không có ác nghiệp,

không có quả báo ác hạnh, chắc chắn không có thiện nghiệp, không có quả báo thiện hạnh” Như vậy Ta không chấp nhận cho vị ấy” Này A Nan vị Sa-môn hay Bà-la-môn nà nói như sau: “Chắc chắn có ác nghiệp, có quả báo ác hạnh; chắc chắn có thiện nghiệp, có quả báo thiện hạnh”. Như vậy Ta chấp nhận cho vị ấy.

Này A Nan, vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào nói như sau: “ Tôi đã thấy ở đây có người sát sinh, lấy của không cho … có tà kiến, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy sinh vào cõi dữ, ác thú, địa ngục”. Như vậy ta chấp nhận vị ấy. Nếu vị ấy nói: “ Chắc chắn tất cả những ai sát sinh, lấy của không cho … có tà kiến, tất cả đều sanh vào cõi dữ , ác thú, địa ngục’. Như vây Ta không chấp nhận cho vị ấy.

Này A Nan, nếu vị ấy nói như sau: “Tôi đã thấy ở đây có người sát sanh, lấy của không cho … có tà kiến, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy sinh vào thiện thú, thiên giới, cõi đời này”. Như vậy Ta chấp nhận cho vị ấy. Nếu vị ấy nói như sau: “Chắc chắn tất cả những ai sát sanh, lấy của không cho … có tà kiến, sau khi thân hoại mạng

chung, tất cả đều sinh vào thiện thú, thiên giới, cõi đời này’. Như vậy Ta không chấp nhận cho vị ấy”.

Này A Nan, nếu vị ấy nói như sau: “Tôi đã thấy ở đây có người từ bỏ sát sinh, từ bỏ lấy của không cho … có chánh kiến, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy sinh vào thiện thú, thiên giới, cõi đời này”. Như vậy Ta cũng chấp nhận cho vị ấy. Nếu vị ấy nói: “Chắc chắn tất cả những ai từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho … có chánh kiến, sau khi thân hoại mạng chung, tất cả đều sinh vào thiện thú, thiên giới, cõi đời này’. Như vậy Ta cũng không chấp nhận cho vị ấy”.

Này A Nan, nếu vị ấy nói: “Tôi đã thấy ở đây có người từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho … có chánh kiến, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy sinh vào cõi dữ, ác thú, địa ngục”. Như vậy Ta chấp nhận cho vị ấy. Nếu vị ấy nói: “Chắc chắn tất cả những ai từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho … có chánh kiến, sau khi thân hoại mạng chung, tất cả đều sinh vào cõi dữ, ác thú, địa ngục”. Như vậy Ta cũng không chấp nhận cho vị ấy”.

“ Này Potaliputta, nếu một ai có dụng ý làm thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp, có khả năng đưa đến lạc thọ, nó sẽ cảm giác lạc thọ; nếu một

ai có dụng ý làm thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp có khả năng đưa đến khổ thọ, nó có cảm giác khổ thọ, nếu một ai có dụng ý làm thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp có khả năng đưa đến đến bất khổ lạc thọ, nó cảm giác bất khổ bất lạc thọ”.

Này A Nan, người nào sát sanh, lấy của không cho… có tà kiến, sau khi thân hoại mạng chung, nó sinh vào cõi dữ, ác thú, địa ngục. Hoặc là một ác nghiệp đưa đến cảm giác khổ thọ do nó làm từ trước, hay do nó làm về sau, hay trong khi mạng chung, một tà kiến được nó chấp nhận và chấp chặt. Do vậy nó sinh vào cõi dữ, nó phải lãnh thọ quả báo được khởi lên ngay hiện tại trong một đời khác.

Này A Nan, người nào sát sanh, lấy của không cho… có tà kiến sau khi thân hoại mạng chung được sinh vào thiện thú, thiên giới, cõi đời này. Hoặc làm một thiện nghiệp đưa đến cảm giác lạc thọ do nó làm từ trước, hay do nó làm về sau, hay trong khi mạng chung, một chánh kiến được nó chấp nhận và chấp nhặt. Do vậy nó sinh vào thiện, nó phải thọ quả báo được khởi lên ngay trong hiện tại hay trong một cuộc đời khác”.

Đoạn này ý nói một người phải thọ quả báo dữ ngay trong hiện tại hay trong một đời khác bởi

các nghiệp ác của họ tạo ra từ trước, hay tạo ra về sau, hay tạo ra vì ác niệm khởi lên trong giờ phút lâm chung. Trái lại, có những người cả đời tạo nghiệp ác nhưng do thiện nghiệp của họ tạo ra từ trước, hoặc tạo về sau, hoặc trong giờ phút lâm chung mà khởi lên chánh kiến hướng về điều thiện, thì họ tạo được thọ quả bảo vui ngay trong hiện tại hay trong một đời khác chớ không phải thọ khổ. Đây là trường hợp làm ác mà thọ vui vậy. Kinh còn dạy về người làm lành mà phải đọa ác thú, địa ngục, ý nghĩa cũng tương tự như vừa giải thích trên đây. Đó là do trong giờ phút lâm chung họ khởi lên tà kiến hướng về việc ác, và cái ác niệm này rất mạnh nên phải bị đọa lạc. Bởi nghiệp do tâm tạo, trong giờ lâm chung tâm khởi lên chánh kiến thiện niệm hoặc tà kiến ác niệm mạnh hơn các nghiệp đã tạo ra lúc sống, thì các nghiệp này sẽ chuyển theo tâm niệm khi lâm chung mà thọ báo.

Kinh Tăng Chi tập I, ĐTKVN, Xb 1966, tr.451- 453:

Ai nói như sau: “ Người này làm nghiệp như thế nào, như thế nào nó cảm thọ quả như vậy, như vậy. Nếu sự kiện là vậy, này các Tỷ- kheo, thời

không có đời sống phạm hạnh, không có cơ hội để nêu rõ đâu khổ được chân chính đoạn trừ. Và này, ai nói như sau: Người này làm nghiệp được cảm thọ qủa báo như vậy, như vậy. Nếu sự kiện là vậy, này các Tỷ-kheo, có những người làm nghiệp ác nhỏ mọn, và nghiệp ấy đưa nó vào địa ngục. Có người làm nghiệp ác nhỏ mọn tương tự, và nghiệp ác ấy đưa đến cảm thọ ngay trong hiện tại cho đến chút ít cũng không được thấy trong tương lai.

“ Hạng người như thế nào, làm nghiệp ác nhỏ mọn đưa nó vào địa ngục? – Đó là hạng người thân không tu tập, tâm không tu tập, tuệ không tu tập, hạn hẹp, tự ngã nhỏ nhen, sống chịu khổ ít ỏi. Người như vậy, làm nghiệp ác nhỏ mọn đưa nó vào địa ngục.

“ Hạng người như thế nào làm nghiệp ác tương tự, đưa đến cảm thọ ngay trong hiện tại, cho đến chút ít cũng không thấy được trong tương lai? – Đó là hạng người thân được tu tập, giới, tâm tuệ được tu tập, không có hạn hẹp, tự ngã to lớn, sống đời vô lượng. Người như vậy làm việc ác tương tự đưa đến cảm thọ ngay trong hiện tại.

“ Ví như có người bỏ một nhúm muối vào trong một chén nước nhỏ, nước trong chén nước nhỏ ấy vì nhúm muối này trở thành mặn và không uống được không? – Thưa có, bạch Thế Tôn. Vì nước trong chén nước nhỏ này ít, do nhúm muối này, nước trở thành mặn, không uống được.

“ Này các Tỷ-kheo, ví như có người bỏ một nhúm muối xuống sông Hằng, sông Hằng ấy có vì nhúm muối này trở thành mặn và không uống được không? – Thưa không, bạch Thế Tôn. Vì khối lượng nước sông Hằng rất lớn, khối nước ấy không vì nhúm muối này trở thành mặn và không uống được…”

Kinh Tăng Chi tập I, ĐTKVN xuất bản 1996, tr.311-312:

“ Này các Tỷ-kheo, đối với các Sa-môn, Bà-la-môn thuyết như sau, chấp kiến như sau: Phàm có cảm giác gì con người lãnh thọ lạc, khổ hay không khổ không lạc, tất cả đều do nhân nghiệp quá khứ. Đối với vị ấy, Ta đến và nói: Chư Tôn giả, có thiệt chăng, chư Tôn giả có thuyết như sau, chấp kiến như sau: Phàm có cảm giác gì…(như trên) … đều do nhân nghiệp quá khứ? – Được Ta hỏi như vậy, họ trả lời: “ Thưa phải, có như vậy”. – Ta nói với họ như sau: Như vậy, thời các Tôn giả do nhân nghiệp

quá khứ sẽ trở thành người sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói láo v.v… Nhưng này các Tỷ-kheo, với những ai trở lại dựa vào nghiệp quá khứ và lý do Kiên thật ( chắc chắn), với những người ấy sẽ không có ước muốn, không có tinh tấn, không có đây là việc phải làm hay đây là việc không nên làm. Như vậy sự cần thiết cần phải làm hay không cần phải làm, không được tìm thấy là chân thật, là đáng tin cậy, thời danh từ Sa-môn không thể áp dụng đúng pháp cho các ngươi được, vì các ngươi sống thất niệm và các căn không được hộ trì. Như vậy, đây là sự chỉ trích đúng pháp của Ta đối với các vị Sa-môn, Bà-la-môn thuyết như vậy, có chấp kiến như vậy”.

Đoạn này đức Phật chỉ trích những người cho nghiệp quá khứ giống như một định mệnh. Nhất thiết những cảm thọ gì, hành vi gì trong hiện tại cũng đều cho rằng do nghiệp quá khứ quy định cả, thế thì hiện tại chỉ quay theo quá khứ. Sát sanh, trộm cắp, nói láo v.v… đều do nghiệp quá khứ sai khiến, chứ hiện tại không có trách nhiệm gì. Vậy thì không còn sự lựa chọn: đây là việc nên làm, đây là việc không nên làm, đây là tu, đây không phải tu; thời danh từ Sa-môn, ( người tu) trở thành vô nghĩa; bởi không thể kể đây là một công phu của một ý chí tự do lựa chọn, mà chỉ một sự thụ

động tuân theo nghiệp quá khứ sai sử, hiện tại chẳng có công lao gì.

Nghiệp được giải thích theo Luận Câu Xá:

a. Thể tánh của nghiệp

- Thuyết minh về thể tánh của nghiệp là đề cập đến hai nghiệp, ba nghiệp, năm nghiệp. Hai nghiệp là tư nghiệp và tư dĩ nghiệp. Chính sự hoạt động phân biệt suy tư trong nội tâm, đó là tư nghiệp. Từ đó phát sinh ra hành động và nói năng nơi thân và miệng, đó là tư dĩ nghiệp. Lại từ hai nghiệp này chia ra làm ba nghiệp là thân nghiệp, ngữ nghiệp và ý nghiệp. Thân nghiệp, ngữ nghiệp tức là tư dĩ nghiệp. ( Do tư duy, cố ý rồi mới phát sinh ra hành động) còn ý nghiệp tức là tư nghiệp. Lại từ ba nghiệp này chia ra năm nghiệp, tức là từ Thân nghiệp chia ra thân biểu nghiệp và thân vô nghiệp, từ ngữ nghiệp cũng chia ra ngữ biểu nghiệp và ngữ vô biểu nghiệp. Như đồ biểu dưới đây:

- Năm nghiệp này như thế nào?

Bất luận làm một việc gì, trước tiên ta suy nghĩ tính toán việc đó và cố ý làm cho được, đó là ý nghiệp. Khi sự tính toán có ý được phát động ra nơi thân với những nét biểu lộ rõ rệt trông thấy được, đó gọi là thân biểu nghiệp. Nhưng trong khi đang khởi lên thân biểu nghiệp, bên trong nội tâm vẫn có một năng lực vô hình không biểu lộ rõ rệt, nó cứ theo thân nhân quả kích động thúc đẩy thân hành động hoặc đừng hành động, đó là thân vô biểu nghiệp vô biểu nghiệp cũng tương tự như vậy.

Năm nghiệp vừa kể trên đây lấy gì làm thể?

Nghiệp là sự hoạt động tư duy của nội tâm, cố nhiên lấy tâm sở “ tư” làm thể. Tâm sở tư này có ba giai đoạn: đầu tiên là thẩm lự tư, tức sự suy nghĩ lựa chọn, tiếp đó là quyết định tư tức sự quyết định sau khi đã phân biệt chọn lựa, sau hết là phát động tư tức tư trong khi phát động ra nơi thân và khẩu. Tư tâm sơ có khả năng khiến thân thể vận động gọi là động thân tư. Chính cái động thân tư là thể của thân biểu nghiệp. Tư tâm sở có khả năng phát động ra ngôn ngữ gọi là phát ngữ tư. Chính cái phát ngữ tư này làm thể của ngữ biểu nghiệp.

Nghiệp có nghĩa là tạo tác, mà tạo tác tức là tư tâm sở, hay sự cố ý. Chính cái tư tâm sở đó dựa nơi thân phát hiện, gọi là thân nghiệp, dựa nơi miệng phát hiện gọi là ngữ nghiệp, dựa nơi ý phát động gọi là ý nghiệp. Ba nghiệp sở dĩ khác nhau vì có thân, ngữ, ý khác nhau, chứ thực thể không ngoài tư tâm sở.

b.Tánh chất của Nghiệp:

Nghiệp có thiện tánh, ác tánh, vô ký tánh. Tuy hiên chỉ có ác và thiện tánh mới là nghiệp, chứ vô ký tánh không đủ sức mạnh tạo thành quả nên không gọi là nghiệp.

Nhưng sao gọi rằng thiện, ác, vô ký?

Luận Bà Sa cuốn 51 nói: “ Nếu pháp gì hay chiêu cảm quả khả ái, khả lạc thì gọi là thiện, nếu chiếu cảm quả báo không khả ái, không khả lạc thì gọi là ác; trái với cả hai sự đó thì gọi là vô ký”.

Luận Câu Xá quyển 15 nói: “ Nghiệp an ổn hay chiêu cảm quả báo khả ái và Niết-bàn, tạm thời và vĩnh viễn xa lìa thống khổ gọi là thiện. Nghiệp không an ổn hay chiêu cảm quả báo bất khả ái gọi là ác . Còn nghiệp trái hai tánh trên gọi là vô ký. Đây là căn cứ vào sự cảm quả để phân biệt ba tánh thiện, ác, vô ký”.

Luận Câu Xá quyển 13: “ Căn cứ vào nguyên do đẻ chia lìa ba tánh thiện, ác, vô ký, mỗi tánh đều có bốn thứ là: Thắng nghĩa, tự tánh, tương ứng, đẳng khởi”.

- Bốn thứ thiện:

1. Thắng nghĩa thiện: Chỉ có Niết-bàn, vì Niết-bàn an ổn vĩnh viễn bặt dứt dấu vết thống khổ. Thắng nghĩa có nghĩa là tuyệt đối.

2. Tự tánh thiện: Chỉ cho năm tâm sở: Tàm quý, vô tham, vô sân, vô si. Năm tâm sở này tự thể nó là thiện chứ không phải nhờ váo cái khác mới thiện. mọi sự thiện đều lấy nó làm gốc.

3. Tương ứng thiện: Chỉ những tâm sở như: Tí, cần, khinh an v.v…nhờ tương ứng, tương hợp với tâm sở tự tánh thiện trên kia mà thành chứ tự thể nó không phải là thiện.

4. Đẳng khởi thiện: Chỉ cho thân ngữ thiện nghiệp là do sự phối hợp bằng nhau giữa tự tánh thiện và tương ứng thiện mà có.

- Bốn thứ ác:

1. Thắng nghĩa ác: Chỉ do sanh tử luân hồi . Vì sanh tử từ bản chất nó là rất khổ, xấu xa.

2. Tự tánh ác: Chỉ cho năm tâm sở: vô tàm, vố quý, tham, sân, si. Vì tự tánh nó là ác chứ không phải chờ tương ứng, đẳng khởi mới ác.

3.Tương ứng ác : Chỉ cho các tâm sở mà tự tánh không phải ác, nhưng vì tương ứng với năm tăm sở tự tánh ác mà hóa ra ác.

4. Đẳng khởi ác: Chỉ cho thân ngữ ác nghiệp do sự phối hợp bình đẳng của tự tánh ác và tương ứng ác mà khởi lên.

Vô ký tánh thì chỉ có thắng nghĩa vô ký, đó là chỉ cho hư không vô vi, phi trạch diệt vô vi. Hai vô vi này thể nó thường trú nên gọi là thắng nghĩa.

Nhưng nó không phải là kết quả chứng đắc của sự

tu đạo, nên không phải là thiện mà chỉ là vô ký. Ngoài ra trong 46 tâm sở còn lại, không có thứ nào thuần là vô ký, nên không lập tự tánh vô ký thì cũng không có tương ưng và đặng khởi vô ký.

c. Các loại nghiệp:

1. Hữu lậu nghiệp là nghiệp ác hoặc thiện, tạo ra bởi động cơ của tâm chấp ngã, tham ái, nó chỉ đưa tới quả báo loanh quanh trong vòng ba cõi sáu đường. Trái lại nghiệp thiện tạo ra bởi động cơ của tâm vô ngã, của trí tuệ Bát-nhã thì gọi là vô lậu nghiệp, bởi nghiệp này không làm chúng sanh rơi vào trong ba cõi sáu đường nhưng làm cho giải thoát khỏi ba cõi sáu đường, chứng được Niết-bàn an lạc.

2. Phước nghiệp là nghiệp lành thọ quả báo ở cõi Dục: phi phước nghiệp là nghiệp ác thọ quả báo khổ ở cõi Dục; bất động nghiệp là nghiệp tu Thiền thọ quả báo ở cõi Sắc và Vô sắc.

3. Tam thọ nghiệp là nghiệp thuận theo lạc thọ ở cõi Dục và Sơ, Nhị, Tam Thiền; là nghiệp thuận theo khổ thọ ở cõi Dục, là nghiệp thuận theo bất khổ bất lạc thọ Tam Thiền trở lên đến cõi trời Hữu đảnh.

4. Tam thời nghiệp tức là nghiệp thọ quả báo trong ba thời kỳ: Có nghiệp thọ quả ngay trong hiện tại, có nghiệp thọ quả trong đời kế tiếp, có nghiệp thọ quả từ đời thứ ba trở đi. Về điểm này có hai chủ trương như sau:

a. Nhà bốn nghiệp: Chủ trương có thuận hiện nghiệp là hiện tại tạo nghiệp, hiện tại thọ quả; thuận sanh nghiệp là hiện tại tạo nghiệp, đời kế tiếp thọ quả; thuận hậu nghiệp là hiện tại tạo nghiệp, đời thứ ba trở đi mới thọ quả; thuận bất định nghiệp là hiện tại tạo nghiệp nhưng thời kỳ thọ quả không nhất định.

b. Nhà tám nghiệp: Chủ trương trong bốn cách thọ quả nêu trên, lại chia ra có quả báo (dị thục) nhất định mà thời kỳ thọ quả không nhất định, có thời kỳ thọ quả nhất định mà quả báo không nhất định, có cả quả báo và thời kỳ thọ quả đều nhất địnhv.v…nhân lên thành tám nghiệp, như đò biểu dưới đây:

Trong Luận Tỳ Bà Sa cuốn 114 ghi có ba thuyết:

1. Hai nghiệp thuận sanh thọ, thuận hậu thọ có đủ cả tánh chất dẫn nghiệp và mãn nghiệp. Còn hai nghiệp thuận hiện thọ và thuận bất định thọ thì chỉ giới hạn ở mãn nghiệp.

2. Ba thuận thuận sanh thọ , thuận hậu thọ, và thuận bất định thọ đều có đủ cả dẫn nghiệp, mãn nghiệp, còn thuận hiện nghiệp thì chỉ giới hạn ở mãn nghiệp.

3. Cả bốn nghiệp đều có đủ dẫn nghiệp và mãn nghiệp.

Mười nghiệp đạo ác là thân sát sanh, trộm cắp, dâm dục; miệng nói dối, nói hai lưỡi (ly gián);

nói thô ác, nói thêu dệt; ý tham lam, sân hận, tà kiến. Mười nghiệp đạo thiện là thân xa lìa ác, xa lìa trộm, xa lìa dâm; miệng xa lìa nói dối, xa lìa ní hai hai lưỡi, xa lìa nói thô ác, xa lìa thêu dệt; ý không tham, không sân, chánh kiến.

Tất cả việc lành dữ phát động ở thân, khẩu, ý đều trải qua ba giai đoạn là gia hạnh, căn bản, hậu khởi. Gia hạnh là tiền phương tiện, Căn bản là ngay lúc sự việc hoàn thành, Hậu khởi là những hành động kế tiếp sau đó như bắt thú, lột da, xẻ thịt… Trong ba phần gia hạnh, căn bản, hậu khởi đó, chỉ phần căn bản mới gọi là nghiệp đạo, chứ không phải phần gia hạnh hay hậu khởi. Như Luận Câu Xá cuốn 16 nói: “ Về bất thiện, thân ác nghiệp đạo trừ một phần của thân ác hành không kể vào, đó là các thân nghiệp ác thuộc gia hạnh và hậu khởi, và các việc như uống rượu, đánh, trói… Vì những việc ác này không thô bạo rõ rệt bằng những thân ác hành làm kẻ khác mất mạng, mất của, mất vợ… mà chư Phật dạy đặc biệt phải xa lánh”. Chỉ mấy việc ác chính như làm mất mạng, mất của… này mới gọi là nghiệp đạo. Ngữ ác nghiệp đạo không kể những ngữ ác hành thuộc gia hạnh hậu, hậu khởi và kinh vi. Ý ác nghiệp đạo, không kể những ý ác hành thuộc tư duy ác và lòng

tham nhẹ…Về thiện, thân thiện nghiệp đạo trừ một phần của thân diệu hạnh không kể vào, đó là thân thiện nghiệp thuộc gia hạnh, hậu khởi và các việc khác như sự lìa uống rượu, bố thí, cúng dường. Ngữ thiện nghiệp đạo, trừ một phần của ngữ diệu hạnh như ái ngữ, thật ngữ…không kể vào. Ý thiện nghiệp đạo, trừ một phần của ý diệu hạnh như các tư duy thiện không kể vào.

*Hỏi : Vì sao chỉ cứ vào phần căn bản để lập nghiệp đạo?

- Vì chính phần căn bản của các hành động thiện, ác như sát sanh, trộm cắp…, mới là thô bạo rõ rệt, làm cho vật bên trong bên ngoài có sự tăng giảm, còn phần gia hạnh thì chỉ vì phần căn bản mà khởi lên, phần hậu khởi cũng từ phần căn bản mới có nó không thô bạo rõ rệt cũng không làm cho vật trong ngoài có sự tăng giảm, vì vậy không gọi nó là nghiệp đạo.

*Hỏi: Tại sao ba nghiệp thân, bốn nghiệp khẩu, ba nghiệp ý gọi là nghiệp đạo?

- Đạo là đường đi. Trong mười ác nghiệp, tham, sân, tà kiến là đường đi của tư tâm sở; ba nghiệp thân, bốn nghiệp ngữ tự nó là nghiệp và cũng là đường đi của tư nghiệp ( ý nghiệp), nên gọi

nó là nghiệp đạo, hoặc gọi đủ là nghiệp nghiệp đạo. Nghĩa mười thiện nghiệp đạo cũng chiếu theo đó để hiểu.

* Hỏi: Mười điều lành, mười điều ác làm sao trở thành nghiệp đạo?

Trước nói mười điều ác trở thành nghiệp đạo:

1. Thành nghiệp đạo sát sanh, do có đủ năm duyên: (a) Có tâm muốn giết. (b) Đối với loài hữu tình. (c) Tưởng đó là loài hữu tình. (d) Dùng sức giết. (đ) Không giết lầm.

2. Thành nghiệp đạo không cho mà lấy (trộm), do có đủ năm duyên: (a) Móng tâm lấy cắp. (b) Đối với tài vật kẻ khác. (c) Tưởng đó là tài vật kẻ khác. (d) Dùng sức lấy. (đ) Không phải lấy lầm đem về làm của mình.

3. Thành nghiệp đạo tà dâm do có đủ bốn duyên: (a) Đối với không phải cảnh (vợ hầu) mà làm việc không đáng làm. (b) Đối với không phải thê (đạo) mà làm việc không đáng làm. (c) Đối với không phải nơi mà làm việc không đáng làm. (d) Đối với phi thời mà làm việc không đáng làm.

4. Thành nghiệp đạo vọng ngữ ( hư cuống ngữ) do có bốn duyên: (a) Tâm ô nhiễm. (b) Tư tưởng và phát ngôn trái với điều được đem nói. (c)

Người bị lừa dối hiểu rõ điều được nghe. (d) Người nói dối biết rõ mình nói dối.

5. Thành nghiệp đạo hai lưỡi ( ly gián ngữ) do có đủ bốn duyên: (a) Tâm ô nhiễm. (b) Phát lời nói hại kẻ khác. (c) Người nghe hiểu rõ. (d) Người nói biết rõ mình nói hai lưỡi.

6. Thành nghiệp đạo nói thô ác ( ác khẩu) do có đủ bốn duyên: (a) Tâm ô nhiễm. (b) Phát lời cộc cằn, thô bạo, chửi mắng kẻ khác. (c) Người nghe hiểu rõ. (d) Người nói biết rõ minh nói thô ác.

7. Thành nghiệp đạo nói thêu dệt ( ỷ ngữ- tạp uế ngữ) do có đủ hai duyên: (a) Tâm ô nhiễm. (b) Phát ngôn lời lẽ tà vạy, thêu dệt, vẽ vời, dua nịnh, tạo những từ khúc ca ngợi sự sai trái, dâm ô…phạm vi ỷ ngữ rất rộng,trừ ba thứ hư cuống ngữ, thô ác ngữ, ly gián ngữ trên, tất cả những ngôn từ điên đảo, tà vạy phát ra, với tâm ô nhiễm đều thuộc loại ỷ ngữ này.

8. Thành nghiệp đạo tham, do đối với tài vật của người khác – sanh lòng tham mong cầu nghĩ tưởng làm sao vật đó thuộc về mình, chứ không còn thuộc người khác.

9. Thành nghiệp đạo sân, do đối với loài hữu tình sanh lòng giận dữ muốn làm hại cho được.

10. Thành nghiệp đạo tà kiến, do mê lầm bài bác lý nhân quả chính đáng, và chấp theo nhân quả không chính đáng.

* Hỏi: Trên đã nói đến mười nghiệp đạo ác, còn thành tựu 10 nghiệp đạo thiện như thê nào?

- Đây nói về người Cần sách (Sa-di) thọ Cụ túc giới. Khi lên giới đàn, lễ đại Tăng, phát lời thành khẩn thỉnh thân giáo sư truyền giới, cho đến xong lần Yết-ma thứ ba, ngay ở sát- na này thành tựu mười nghiệp đạo thiện.

* Hỏi: Dựa vào tâm nào thành tựu mười nghiệp đạo thiện và ác ấy?

- Gia hạnh của mười nghiệp đạo ác đều dựa vào ba căn bất thiện là tham, sân, si mà phát sanh. Nhưng rốt cuộc chính thức thành nghiệp đạo thì do tâm sân nhuế mà thành nghiệp đạo sát sanh; do tham dục mà thành trộm cắp, tà dâm; do cả tham sân si mà thành hư cuống ngữ, ly gián ngữ, tạp uế ngữ; do sân nhuế mà thành thô ác ngữ; do tham phiền não mà thành nghiệp đạo tham; do sân phiền não mà thành nghiệp đạo sân; do si phiền não mà thành nghiệp đạo tà kiến.

Còn mười nghiệp đạo thiện, theo luận Câu Xá cuốn 16 nói: “ Các nghiệp đạo thiện, vô luận là gia hạnh, căn bản hay hậu khởi đều từ ba thiện căn vô tham, vô sân, vô si mà phát khởi. Bởi dù gia hạnh, căn bản, hậu khởi đều là thiện tâm, mà thiện tâm tất nhiên tương ưng với ba thiện căn vậy.

11. Ba tà hạnh, tức tà ngữ ( nói lời tà vạy), tà nghiệp ( hành động tà), tà mạng ( nuôi sống tà) tà ngữ là ngữ nghiệp là do sân và si phát sanh, tà mạng là thân ngữ nghiệp do tham và si phát sanh.

* Hỏi: Ngoài tà ngữ, tà nghiệp còn lập thêm tà mạng là tại sao?

- Luận Bà Sa cốn 16 nói: “ Như trong ngữ nghiệp tạo bất thiện nghiệp, nếu do làng tham mà phát khởi thì gọi là tà ngữ, cũng gọi là tà mạng, bởi vì trong đó gồm có mục đích nuôi sống nữa; nếu do tâm sân si mà phát khởi, thì chỉ gọi là tà ngữ chứ không gọi là tà mạng, bởi không vì mục đích nuôi sống. Về thân nghiệp đạo bất thiện cũng vậy, nếu do lòng tham phát khởi gọi là tà nghiệp, cũng gọi là tà mạng; nếu do sân si phát khởi chỉ gọi là tà nghiệp chứ không gọi là tà mạng”. Lại hỏi: Nếu vậy vì sao đức Phật lại dạy riêng hai thứ chánh mạng, tà mạng?- “ Vì tà mạng là làm mê

hoặc lòng người, vi tế khó nhận thấy, cũng khó trừ cho sạch được. Như thế, lối sống tà vạy là hành vi khó cấm chế, nên đức Phật nêu riêng nó ra để nhắc nhở cần phải cố gắng sống theo lối sống chánh mạng

Ngoài các loại nghiệp trên, luận Câu Xá cuốn 17 còn đề cập hai thứ dẫn nghiệp và mãn nghiệp. Dẫn nghiệp là nghiệp dẫn đến quả báo chung ( cựu dịch là tổng báo nghiệp); mãn nghiệp là nghiệp dẫn đến quả báo riêng ( cựu dịch là biệt báo nghiệp). Ví như loài người tuy không đồng nhau về cơ thể trai, gái, lớn, bé, mập, gầy, xấu, đẹp, cao, lùn, mạnh, yếu; về trí tuệ sang, tối, lanh, chậm; về tánh tình lành, dữ, nhiều tham, sân, si, ngã mạn, ít tham, sân, si, ngã mạng, cho đến sang, hèn, thọ, yểu, cuộc đời suông sẻ hay gặp khó khăn…nhưng vẫn là đồng nhất dưới dạng con người chứ không phải trời, hay thú vật. Nguyên nhân đưa đến kết quả đồng nhất đó gọi là dẫn nghiệp. Còn mọi sự bất đồng về cơ thể, trí tuệ, tánh tình giữa người này và người khác, đó gọi là biệt báo và nguyên nhân đưa đến biệt báo là mãn nghiệp. Vậy khi nghiệp thiện hoặc ác mà phải sanh đến cõi lành hay cõi dữ, đó là do dẫn nghiệp. Tuy đồng sanh ra ở cõi lành hoặc dữ nhưng từ cơ thể đến

tánh tình, không ai giống ai, đó là do mãn nghiệp gây nên.

* Hỏi: Nhưng dẫn nghiệp ấy do nhiều nghiệp hợp lại hay do một nghiệp dẫn sanh đến cõi này cõi nọ? Và chỉ dẫn sanh ra một đời hay nhiều đời?

- Luận Câu Xá cuốn 17 giải thích rằng: “ Nhất nghiệp dẫn nhất sanh, đa nghiệp năng viên mãn”. Do một nghiệp dẫn sanh một đời, do nhiều nghiệp làm trọn vẹn- Ví như người thợ vẽ, phác họa hình dáng một đồ hình tổng quát là một con người hay một con trâu chẳng hạn, đó là ví dụ cho dẫn nghiệp; lại từ trên đồ hình đó tô vẽ thêm đủ các bộ phận, màu sắc ví dụ cho mãn nghiệp.

Tóm lại, nghiệp có nhiều thứ nhưng không ngoài ba thứ thân, ngữ, ý, hoặc thiện, hoặc ác, hoặc trung dung, thuộc hữu hậu hay vô lậu. Thiện hữu lậu tánh nó có ít nhiều mùi vị bất lương, vị ngã trong đó, còn thiện vô lậu trái lại, hoàn toàn thanh tịnh, thoát hẳn nùi vị bất lương vị ngã. Đấy là diệu thiện.

Nay đây, gọi rằng nguyên nhân của mê không những chỉ ba nghiệp ác, mà cũng luôn cả nghiệp thiện hữu lậu, vì nó là nguyên nhân chiêu

cảm quả báo tốt lành trong cõi người, cõi trời. Nhưng đồng thời nó cũng làm trợ duyên tiến lên thiện vô lậu, mở đường cho sự giác ngộ, nên không thể xem thường được.

Theo tân Thượng tọa bộ như Ngài Phật Minh (Budhaghosa), căn cứ trên ba điểm là thời gian, công dụng và quả báo nặng nhẹ để phân loại các nghiệp như sau:

1. Căn cứ trên thời gian, chia nghiệp ra bốn thứ:

a. Cấp hiệu nghiệp: là nghiệp chỉ thọ quả báo ngay trong đời này. Nếu vì một tha lực nào đó ngăn chặn không thể thọ quả thì nghiệp đó không còn hiệu lực để thọ quả nữa. Như người thợ săn bắn mũi tên đến con vật, nhưng không trúng thì mũi tên đó coi như bỏ, con vật không bị thương. Nghiệp này tương tự thuận hiện thọ nghiệp nói trên.

b. Hoãn hiệu nghiệp: là nghiệp sẽ thọ quả báo vào đời sau, nếu đời sau vì một tha lực nào đó ngăn chận không thực hiện được, thì nghiệp ấy vĩnh viễn không thực hiện ra được.

c.Vô định kỳ hiệu nghiệp: là nghiệp sẽ thọ quả báo vào bất cứ một thời gian nào trong tương lai,

trừ phi trước khi thọ quả báo người đó chứng được Niết-bàn, nghiệp ấy mới trở thành vô hiệu. Đây cũng tương tự định nghiệp nói trên.

d. Vô hiệu nghiệp hay “ Dĩ hữu nghiệp”: đây chỉ chung cả ba nghiệp trên, mà hoặc vì tự nó bạc nhược không thể sanh kết quả, hoặc bị nghiệp khác mạnh hơn làm tiêu hủy, thì nghiệp này trở thành vô hiệu.

2. Căn cứ trên công dụng ( hành tướng), chia nghiệp ra bốn thứ:

a. Năng sanh nghiệp: đây chỉ cho (hữu chỉ) trong 12 chỉ nhân duyên, nó tiềm ẩn chờ cơ hội thuận hay nghịch mà phát sanh quả hay không phát sanh quả. Nghiệp này có tánh chất giống như hoãn hiệu nghiệp trên kia.

b. Năng trì nghiệp: nghiệp này giúp cho Năng sanh nghiệp đứng vững.

c. Năng tiêu nghiệp: Nghiệp này làm cho năng sanh, năng trì nghiệp trên dù thiện dù ác, đều bị thủ tiêu.

d. Năng hủy nghiệp: nghiệp này còn nặng hơn năng tiêu nghiệp, vì nó đủ sức nhổ tận gốc tất cả nghiệp đang phát hiện hay sắp phát hiện.

3. Căn cứ trên quả báo nặng nhẹ, chia nghiệp ra bốn thứ:

a. Cực trong nghiệp: là nghiệp rất mạnh và rất trọng, đủ sức lôi cuốn các nghiệp khác theo nó về thiện cũng như về ác, nên nó có thể bao hàm bốn tánh chất năng sanh, năng trì, năng tiêu, năng hủy nghiệp trên kia.

b. Cận tử nghiệp: là nghiệp có tánh chất quyết định cho sự thọ sanh đời sau, hiện lên trong khi sắp chết. Một người có cực trọng nghiệp, tự nhiên đã quyết định sự thọ sanh về sau vào cảnh khổ hay vui, nhưng nếu cực trọng nghiệp này không có thời kẻ sắp chết, trong giờ phút đó bất cứ nghiệp gì hiện lên nơi họ, nghiệp đó đủ khả năng quyết định cho sự thọ sanh về sau.

c. Tập quán nghiệp: là nghiệp do sự tập quán liên tục về ngôn ngữ, hành động, suy tư, nó yếu thua cận tử nghiệp, nhưng nếu nó chiến thắng các nghiệp khác thì nó trở thành cận tử nghiệp.

d. Tích lũy nghiệp: là nghiệp tích lũy từ vô thỉ mà mỗi hữu tình đều có đủ cả toàn bộ trong mình. Có thể gọi nó như là con chó săn thuộc vô định kỳ hiện nghiệp. Nếu không có những nghiệp mới làm thay đổi, thì tích lũy nghiệp sẵn sang hiện lên trong giờ sắp chết và trở thành cận tử nghiệp. Phi

kẻ trí khó lòng nhận rõ được nó, nên các nhà tân Thượng tọa bộ ví nó như một hòn đá được người ngu ném đi, mà dù khi chưa ném thì hòn đá vẫn đã ném rồi, nghĩa là tự nó rơi xuống không cần chờ ném mới rơi.

Theo Du-già tông còn căn cứ trên điểm dị, đồng, tự biến, cộng biến, chia ra có cộng nghiệp và bất cộng nghiệp ( biệt nghiệp) như mọi người tương đồng tạo nghiệp đưa đến kết quả hiện hành một thế giới, một xã hội tương đồng hoặc như mười người chung sức dựng nên một ngôi nhà, thế giới, xã hội và ngôi nhà đó là cộng báo do cộng nghiệp tức là công sức đồng nhau của mọi người trong đó tạo ra, đó gọi là cộng nghiệp. Tuy ở trong một thế giới, xã hội, nhà ở đồng nhau, nhưng mỗi người có mỗi cơ thể, thái độ tâm lý, tình cảm khác nhau, hoặc mỗi người làm mỗi nghề, tập mỗi việc khác nhau để đưa đến mỗi đời sống không giống nhau; đó gọi là bất cộng nghiệp hoặc biệt nghiệp,biệt báo. Nhưng hai thứ cộng nghiệp, bất cộng nghiệp luôn luôn gắn liền nhau, nên lại diễn ra nghiệp. “ Cộng trung bất cộng”, như cùng ở chung một ngôi nhà, rủi bị bão nhà sập, có người chết, có người gãy tay, có người u đầu, nhưng có người bình yên vô sự. Kiểu như đồng sang dị mộng. Và nghiệp “ Bất cộng trung cộng” như trong ngôi nhà

đó có một người tập trung uống rượu, nói khùng, gây gổ, thậm chí châm lửa đốt nhà, và người đó bị chết thiêu. Như vậy là nghiệp riêng người đó làm người đó phải chịu, nhưng những người khác ở cùng nhà phải chịu họa lây.

Gặp Gỡ Tuổi Trẻ

GẶP GỠ TUỔI TRẺ

Chùa ở Việt Nam là một danh từ rất quen thuộc và rất gần gũi với người dân Việt. Từ “ Chùa” thường ghép với một từ láy là “ chiền”, gọi là “ Chùa chiền”. Cả hai từ này rất quen thuộc, bởi hiện tại trên đất nước chúng ta làng nào cũng có chùa- ở Bắc, Trung, Nam đều có. Và chùa như là một bộ phận không thể thiếu của dân tộc Việt Nam. Như một số nhà thơ đã nói:

Quê tôi có gió bốn mùa,

Có trăng giữa tháng có chùa quanh năm.

Chuông hôm gió sớm trang rằm…

Hoặc:

Mái chùa che chở hồn dân tộc

Nếp sống muôn đời của tổ tông .

Vì sao nhà thơ nói như vậy? Vì Phật giáo truyền đến Việt Nam kể từ thứ kỷ thứ nhất, lúc đó chúng ta đang còn lệ thuộc phương Bắc, chưa có một nền độc lập tự chủ và vững chắc. Và chính các vị Sư thời ấy là người bạn làng của nhân dân; giúp đỡ nhân dân; đem giáo lý từ bi, hỷ xả, bình đẳng, vị tha truyền bá cho nhân dân; giúp cho nền văn hóa của chúng ta mạnh lên,

có một sắc thái để đứng vững trước sự đô hộ của phương Bắc hầu có thể giành được độc lập. Chính cái hồn dân tộc đó, nó còn mãi mãi trong lòng người dân chúng ta. Cho nên dù trải qua bao nhiêu cơn sóng gió, khó khăn, cuối cùng chúng ta cũng giành được độc lập. Nhờ đó, chúng ta có những giai đoạn vong quốc nhưng không vong bản. Vong bản thì không có thể kéo lại được nhưng vong quốc thì có thể kéo lại được. Vì cái gốc đã mất rồi thì không làm sao mà kéo lại. Chính nó là điều hết sức cần thiết mà bây giờ chúng ta nói: trở về cội nguồn dân tộc. Mà khi trở về cội nguồn dân tộc thì chúng ta cần phải đọc lại lịch sử và tư tưởng văn hóa qua các văn bản được truyền lại. Và chúng ta thấy những gì? Thấy những bản văn của những nhà trí thức yêu nước xưa, đồng thời chúng ta thấy bản văn của các vị Thiền sư để lại.

Sự nghiệp gọi là tạo dựng nền văn hóa cho Việt Nam, chính những nhà sư xưa là những người đã đóng góp rất lớn. Đọc lịch sử Việt Nam mà nếu không đọc lịch sử Phật giáo Việt Nam thì không trọn vẹn. Tôi tin rằng, các bạn học sử Việt Nam, chắc chắn các bạn cũng đã đọc sử Phật giáo Việt Nam, mà càng đọc thì các bạn càng thấy rõ sự tương quan giữa lịch sử Phật giáo Việt Nam và lịch sử Việt Nam ta như thế nào. Nhất là đời Lý và đời

Trần, là hai đời mà chúng ta thấy phần nhiều những ông vua đều là đệ tử Phật, tin Phật một cách thuần thành, chơn chính đồng thời là những ông vua sáng suốt, hùng mạnh, vô úy; biết đem tin thần Phật giáo áp dụng vào đời sống nhân dân để được tự lợi, lợi tha. Cho nên các ông vua trong các triều đại đó đã có những đóng góp, xây dựng đất nước một nên độc lập hùng mạnh, vững chắc. Chúng ta biết rằng, sau một nghìn năm Bắc thuộc, là đến triều Lý, một triều đại dựng nước lâu bền nhất, trên 200 năm. Một lịch sử tốt đẹp vừa có sức mạnh đối bên ngoài, vừa có sự cai trị tốt lành đối với dân chúng bên trong. Và rồi từ triều Lý mới có được triều Trần nối tiếp, một triều đại chống cả Nguyên Mông – lúc bấy giờ là một lực lượng hùng cường, đi đến đâu người ta cũng khiếp sợ - nhưng đến Việt Nam, chúng ta đã đánh thắng, giữ được độc lập. Như vậy, chính những cái đó đã nói lên Phật giáo đối với dân tộc Việt Nam ta như thế nào!

• Trước hết, tôi muốn nói với các bạn, tóm tắt một vài điểm lịch sử của chùa Từ Đàm này.

Chùa Từ Đàm được khai sang vào khoảng năm 1690, tức là cuối thế kỷ thứ XVII, đến nay trên 300 năm vào thời đại Trịnh và Nguyễn phân tranh.

Ngài Minh Hoàng Tử Dung – Một vị Thiền sư Trung Hoa, sáng lập chùa này. Đầu tiên Ngài đặt tên chùa là “Ấn Tông Tự”, ba chữ ở bảng hiệu phía trước chùa là tên chùa do Ngài đặt đầu tiên.

“Ấn Tông” nghĩa là thế nào? “Ấn Tông” theo nhà Phật gọi là “dĩ tâm ấn vi tông”, tức là lấy sự truyền tâm làm tông chỉ. Nhà Phật cốt ở cái tâm. Tâm mê thì làm việc trái; tâm ngộ thì làm việc phải. Mọi sự ở giữa đời này cốt ở cái tâm, do tâm chỉ huy. Vì vậy, vị Thiền sư này đã dùng hai chữ “Ấn Tông” để đăt cho hiệu chùa. Đạo Phật chú trọng nơi “ấn tâm”, cho nên đạo Phật gọi là đạo Giác ngộ cũng chính là nói cái tâm giác ngộ.

Đến thời Triệu Trị, vua đặt thêm một cái tên khác cho chùa nữa, gọi là “Từ Đàm Tự”. “Từ” là lành; “Đàm” là đám mây. Vậy Từ Đàm là đám mây lành, có ý tượng trưng cho đức Phật, cho hình ảnh ngôi chùa Việt Nam như đám mây lành che mát chúng sanh.

Chùa Từ Đàm lúc sơ khai chỉ làm bằng tranh, tre, nứa…, tồn tại lâu dài với thời gian gần 300 năm. Trải qua bao thăng trầm thay đổi của lịch sử thì năm 1935, khi Phật giáo Việt Nam phục hưng sau bao năm bị phân hóa, tan rã, suy vi dưới

thời Pháp thuộc. Cũng vào năm này, Phật giáo ba miền Bắc, Trung, Nam phục hưng. Khi Phật giáo phục hưng, ở miền Trung, lấy ngôi chùa Từ Đàm này làm trụ sở và kiến thiết lại quy mô, trở thành chùa Từ Đàm như ngày hôm nay.

Từ khi xây dựng ngôi chùa này cho đến nay đã có những sự kiện xảy ra. Điều thứ nhất là chùa được trụ sở chung cho cả Phật giáo miền Trung. Các tỉnh miền Trung (17 tỉnh) mỗi năm về đây họp để vạch chương trình hoằng dương Phật pháp, phát huy Phật giáo. Điều thứ hai là, vào năm 1963, dưới chế độ Ngô Đình Diệm cai trị miền Nam; chính quyền này rất hung bạo và rất kỳ thị Phật giáo, chèn ép Phật giáo để tân bốc một tôn giáo khác lên. Cho nên Phật giáo ở miền trung đã có sự phản ứng, gọi là “Cuộc vận động Phật giáo đòi quyền tự do bình đẳng tôn giáo”, thì cũng phát xuất tại chùa Từ Đàm này. Chuyện này bây giờ đối với các bạn, nó đã trở thành chuyện dĩ vãng, bởi chuyện xảy ra từ năm 1963, chắc chắn trong này ít có bạn nào mà sinh trước năm 1963.

Tôi nói vài nét đặc trưng về lịch sử chùa như vậy để các bạn thất sự ảnh hưởng Phật giáo tại Huế và tại miền Nam này như thế nào mà đã có sự tham gia ủng hộ của đông đảo quần chúng như

vậy. Cũng là nhờ sự ảnh hưởng này nên lúc bấy giờ dưới thời chế độ độc tài Ngô Đình Diệm mà Phật giáo dám đứng lên chống lại, đó là một chuyện không phải dễ. Dựa vào đâu mà Phật giáo dám chống đối như vậy? Tất nhiên là phải có quần chúng ủng hộ. Mà Phật giáo có ảnh hưởng rất lớn đến quần chúng, vì quần chúng tìm thấy cái gì hay, đúng đắn, thích hợp đối với đạo đời, với tín ngưỡng, với tri thức, với luân lý và với dân tộc, cho nên mới có một sự đứng dậy như vậy.

Đó là tôi nói một vài nét về sự ảnh hưởng của Phật giáo ở miền Trung và miền nam trong những năm qua như thế nào cho các bạn biết.

*Bây giờ tôi nói tiếp thế nào là đạo Phật?

Đạo Phật phát xuất từ Ấn Độ. Cuối thế kỷ thứ VI trước Tây lịch, xứ Ca-tỳ-la-vệ, xưa thuộc Ấn Độ nay là nước Népal, có một vị hoàng tử ra đời, tên là Tất-đạt-đa, con vua Tịnh Phạn. Ngài là một vị hoàng tử sẽ làm vua nhưng Ngài không làm. Bởi vì Ngài thấy làm vua thì cũng rất lợi, nhưng chỉ lợi cho dân tộc Ấn Độ mà thôi. Cho nên Ngài không muốn làm hoàng tử hoặc làm vua, mà Ngài muốn làm một đấng Giác ngộ, tìm ra một phương pháp để cởi mở sự vô minh khổ đau của con người. Trong khi mới hạ sinh, Ngài đi bảy bước trên hoa

sen, đưa một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất và nói rằng: “Trên trời, dưới trời chỉ có Ta là tối thượng”. Ngài nói câu ấy là ý nghĩa thế nào? Có hai ý nghĩa chính:

1. Ngài Ấn Độ thời bấy giờ, đa số theo Bà-la-môn giáo, họ tin tưởng rằng, người nào sinh ra ở trần thế mà có trí tuệ, thông minh, học giỏi thì họ cho đó là người được Phạm thiên sai xuống. Trong khi mọi người dân Ấn Độ đều tin tưởng như thế, thì đức Phật không tin tưởng điều đó. Phật muốn phá sự sai lầm đó của mọi người nên Ngài nói: “Trên trời, dười trời chỉ có Ta là tối thượng”. Nghĩa là không có Thượng đế nào sinh ra Ta, không có đấng tạo hóa nào sinh ra Ta. Chỉ có Ta là tối thắng.

2. Câu này còn có nghĩa là, sự sống chết của Ta đều do Ta quyết định. Cuộc đời của ta như thế nào; sướng hay khổ; giàu hay nghèo; sang hay hèn…tất cả đều do Ta quyết định. Cho nên sau này Phật có dạy rằng: “Không cha mẹ, trời đất hay ai làm cho Ta cao thượng hay thấp hèn, chỉ có hành động của Ta làm cho Ta cao thượng hay thấp hèn mà thôi; không phải ai khác làm cho Ta ô nhiễm hay trong sạch, mà chỉ do Ta làm cho Ta ô nhiễm hay trong sạch mà thôi”.

Đó là ý nghĩa chính mà đức Phật nói trong câu: “Trên trời, dưới trời chỉ có Ta là tối thượng”. Ngài muốn khai thị cho chúng ta rằng, mọi hành động đúng sai, thiện ác, khổ đau hay hạnh phúc… trong cuộc đời này đều do mình tự làm, tự mình quyết định lấy cuộc đời cuả mình. Sau này, giáo lý của đức Phật luôn nhắm theo hướng đó; nhắm theo hướng nhắc nhở của chúng sanh phải tự giác ngộ lấy mình. Nếu không tự giác ngộ lấy mình, thì bao nhiêu tật xấu sẽ dắt dẫn, chỉ huy, chi phối làm cho chúng ta trở nên xấu xa, ngu muội.

Tại sao chúng ta chưa thể giác ngộ? Trong các nguyên nhân đức Phật đã dạy, có ba nguyên nhân chính mà đức Phật gọi đó là thứ độc. Đó là: tham, sân và si.

Tham là sự đam mê, ham muốn; sân là sự thù hận, hung dữ, ghen ghét; si là sự ngu muội. Trong ba thứ đó không ai là không có. Chính ba thứ này là nguyên nhân, là tai hại mà nếu như chúng ta không sửa nó, thì nó sẽ làm cho tiêu tan mất sự nghiệp của chúng ta, làm cho con người thấp hèn, bị hạ giá, bị sa đọa, khổ đau… Cho nên Phật dạy phải trừ ba độc đó đi.

Muốn chỉ cho chúng sanh sự tai hại của ba thứ đó, và muốn họ diệt trừ chúng sanh, nên trong bài pháp

mà đức Phật thuyết lần đầu cho hàng đệ tử của mình sau khi Ngài thành đạo, gọi là sơ Chuyển pháp luân, đức Phật đã dạy về tứ diệu đế mà chắc chắn các bạn đã từng học hoặc nghe đến danh từ này, trong đó Ngài dạy về thật thứ nhất, gọi là Khổ đế: Đời là khổ. Một bài thuyết pháp mà bây giờ những nhà trí thức khi nghiên cứu Phật giáo rất thán phục.

Đời là khổ. Nói như vậy, có những người mới nghe thì chối tai lắm. Đời tại sao gọi là khổ được? Có nhiều chuyện vui lắm, cớ sao gọi là khổ?

Đức Phật nói đời là khổ có nhiều thứ,như: Sự sống là khổ; già là khổ; chết là khổ. Người nào mình yêu, vật nào mình thích mà bị xa lìa thì khổ. Người nào mình oán hận, vật gì mình không ưa mà bị gặp mãi, đụng đầu mãi cũng khổ. Sự cầu mong mà không đạt được cũng khổ. Chính những cái khổ đó tôi mới thiết tưởng rằng, trên đời này không ai dám nhận rằng tôi không có các khổ đó. Người giàu tới mấy, đau có thuốc chữa, đủ mọi thử tiện nghi vật chất, thuốc men để chữa trị; nhưng anh ta không thể chữa hết cái đau của anh được. Dù cố ý chữa cũng không thể chữa hết cái đau được, như đau chân, bị cưa chân, nhất định là khổ. Bị mổ ruột là khổ. Già bị lẩm cẩm là khổ. Không muốn

chết mà chết là khổ. Đó là cái khổ hiển nhiên chứ không ai có thể nói đó là sướng được.

Rồi đến những điều yêu thích. Những điều đó không nằm luôn trong bàn tay ta được, thế nào cũng có lúc bay đi. Chính bản thân chúng ta là vật yêu quí nhất, nhưng nó cũng vuột đi, đó là sự ái biệt ly khổ, điều ta yêu quí nhưng phải xa lìa là khổ. Rồi những điều ta ghét, tức là điều ta không ưa, ta chê, ta mắng mà nó cứ sừng sững trước mắt. Những điều thất bại, ta không ưa, những người ta ghét bỏ, ta không thích gặp, thế mà vẫn gặp, tránh ngả nào cũng không xong. Quả thật là khổ. Vậy thử hỏi có ai trong chúng ta trên cuộc đời không có những thứ khổ đó? Không nhiều thì ít, không ai tránh được. Cho nên, đức Phật tổng kết lại: đời là khổ.

Đời là khổ. Đó là khởi điểm làm cuộc hành trình đi tìm giác ngộ giải thoát của đức Phật. Cũng y như nói tấm thân nô lệ, đó là khởi điểm cho những nhà đi làm cách mạng tiến tới nền độc lập tự do. Nếu không nhận thức rằng mình là con người bị nô lệ thì sẽ không có ai làm cách mạng hết. Cả hai việc trên đều như nhau. Có người chưa hiểu kịp, nói đạo Phật là đạo bi quan, yếm thế, mở miệng là nói khổ. Nhưng cái khổ của đạo Phật nói

là khởi điểm để đi tìm giác ngộ. Có một ký giả phỏng vấn một vị Tăng Tây Tạng tên Dagpo Rimpoche, có tiếng là một trí thức, đồng thời cũng là một giáo sư về văn hóa Tây Tạng ở Đại học Pháp. Câu hỏi mở đầu về chữ khổ:

- Các tôn giáo như Thiên Chúa gán cho sự khổ là một giá trị cứu rỗi. Người ta giải thích rằng khổ giúp ta đạt đến một tương lai tốt hơn.

- Trả lời: “ Phật giáo không nghĩ như vậy. Đối với Phật giáo, khổ không bao giờ được xem như hoặc được trình bày như một giá trị. Khổ là cái phải diệt nó. Tất nhiên, phải thực tế: ai cũng nằm dưới luật khổ. Thế thì, thay vì để cho khổ dẫm nát, ta hãy dùng khổ để vươn lên, dùng khổ như là một khí cụ để học cách hiểu mình hơn và hiểu người khác hơn. Sửa đổi bên trong của mình toàn vẹn, lìa ra khỏi khổ, điều đó rất cần thiết để phát triển từ bi và có lẽ sau đó một thái độ vị tha giúp người khác thoát khổ. ( Theo lời GS. Cao Huy Thuần trích từ tạp chí Pháp: Express 307/5.8.1998).

Những cái khổ đó có rất nhiều nguyên do, nhưng lý do chính vẫn ở nơi lòng ta mà ra, chính chúng ta; đức Phật nói do tham ái, tham dục. Tham ái, tham dục, nói một cách khách quan có nghĩa là

đam mê cờ bạc, đam mê rượu chè, đam mê sắc dục, đam mê của cải, đam mê quyền lực… Bao nhiêu cái đam mê đó nó có dày vò trong lòng mọi người.

Người đam mê cờ bạc, thấy sự đam mê cờ bạc không thỏa mãn được, không vui được thì chạy sang đam mê sắc dục. Thấy sự đam mê sắc dục không thỏa mãn, không vui được, thì chạy sang đam mê quyền lực. Lại cũng thấy không thõa mãn, không vui được, thì chạy sang đam mê cái khác. Cuộc đời của một con người với bao nhiêu đam mê như vậy, chắc chắn là một cuộc đời sa đọa, một cuộc đời gây nên tội ác. Vì những sự đam mê đó, cầu cho thỏa mãn đam mê; muốn thỏa mãn đam mê một cái gì là đều đạt được cái đó. Không phải là chuyện dễ nên ta mới đi tìm, tìm cách này không được ta tìm cách khác. Từ con người đang tốt trở nên con người xấu, ăn cắp, ăn trộm, an hối lộ, bán hàng giả v.v…Thường thường, vì sự đam mê đó cho nên người ta nhiều khi tranh nhau, lừa gạt nhau, so bì nhau mua nhà, sắm xe…Vì sự đam mê đó mà làm cho lòng từ bi và tâm sáng suốt thu hẹp lại hoặc bị biến đi. Vì vậy đức Phật nói sự đam mê tham dục là nguồn lực chính, cơ bản nhất của sự đau khổ.

Cụ Nguyễn Du có nói: “ Tu là cội phúc, tình là giây oan”. “ Tình” đây không chỉ là tình ái, mà “tình” đây còn chỉ mọi sự đam mê đó.

Chúng ta biết rằng, những sự đam mê đó gây biết bao nhiêu tai hại, khổ sở ở giữa xã hội, ở giữa hàng thanh niên, ở giữa học đường… Cho nên đức Phật nói chính sự đam mê tham dục là nguyên nhân gốc rễ của đau khổ. Vậy, muốn trừ đau khổ thì trước hết chúng ta phải trừ đam mê ấy. Khi chúng ta đã trừ hết đam mê ấy rồi, thì tâm của chúng ta sẽ sang suốt, chúng ta sẽ nhận thức được những việc của mình làm như thế nào cho có lợi, như thế nào cho đừng thất nhơn ác đức, như thế nào cho đừng gây thêm tai họa cho người khác. Nếu chúng ta tối mắt chạy theo cái đam mê đó, thì chúng ta trở nên tha hóa, không làm chủ được mình nữa. Một người say rượu, thì rượu sẽ làm chủ; một người mê cờ bạc, dục, khi đó sắc dục làm chủ, bị tha hóa, mất tự chủ.

Lại nữa, đức Phật còn nói sự đau khổ vì do vô minh ( Vô minh chác các bạn học triết cũng đã biết). Nếu phá hết vô minh thì được giác ngộ, khi giác ngộ thì hết đau khổ.

Vô minh như thế nào? Sự vật trước mặt ta rõ ràng như thế đó mà ta không nhận ra thực tướng của nó, lại nhận thấy khác đi, đó gọi là vô minh. Hiểu một cách sai lầm, nhà Phật gọi đó là vô minh. Ví dụ, bây giờ đây tôi đưa ngón tay, xin hỏi các bạn ngón tay này dài hay ngắn? Chắc chắn không ai nói được. Có đậu mấy bằng Tiến sĩ cũng chịu thôi, không nói được. Nhưng nếu tôi đem một cây diêm để so sánh, thì chúng ta sẽ nói ngón tay dài. Đem cây thước để so sánh thì ta sẽ nói ngón tay ngắn. Dựa nơi cây thước mà nói ngón tay ngắn, chứ vốn ngón tay có dài có ngắn không? Không dài không ngắn. Dài ngắn như vậy, tốt xấu như vậy, đen trắng như vậy, hơn thua như vậy, cao thấp…cũng đều như thế ấy. Như vậy, sự thật của sự vật là gì? Sự thật của sự vật là không dài không ngắn, sỡ dĩ có dài có ngắn là tại vì người này đem que diêm so với ngón tay của người này mà nói dài; người kia đem cái thước để so thì người kia nói ngắn, một người cho là ngón tay dài. Người này cho mình phải, người kia sai; người kia cho mình phải, người này sai. Cả hai không chịu thua ai, cãi qua cãi lại, cuối cùng sinh ra đánh lộn nhau.

Đánh lộn nhau vì sao? Vì vô minh? Vô minh vì sao? Là vì ngón tay nó không ngắn không dài, nhưng cứ đem tâm so sánh ngón tay nó không dài, nhưng cứ đem tâm so sánh ngón tay với cây diêm, ngón tay với cây thước, bóp méo tướng ngón tay theo ý mình, quyết chắc cho thế là chơn tướng nên sinh ra đánh lộn nhau. Đánh lộn nhau là khổ là vô minh. Chuyện rõ ràng, sờ sờ trước mắt thế mà ta nhận không ra, đạo Phật gọi đó là vô minh.

Hoặc tỷ dụ, ta tên là A. Thật ra tên đó khi cha mẹ sinh ra chưa có. Cha mẹ chỉ sinh ra cục thịt chứ không có A,B gì hết. Đến khi đặt tên A, lúc đầu ta không chấp nhận, nhưng sau đó nghe người gọi A mãi nên huân cái tên A thành cái của ta, rồi cứ đinh ninh ta là A, A là ta, đồng hóa ta với A làm một. Khi đồng hóa ta với A làm một rồi, bây giờ ở trong nhà nghe người nào đi ngoài đường gọi tên A lên để mắng chửi, thì thấy khổ vô cùng. Hoặc có người nào đi ngoài đường gọi tên A lên mà ca ngợi, thì thấy vui sướng lắm. Lúc đầu cha mẹ đặt tên A, thì lúc đó ai muốn khen chê gì cũng mặc, ta không sướng không khổ gì hết. Nhưng khi ta đồng hóa tên A là ta, ta là A rồi, ai khen A thì sướng lắm, ai chê A thì khổ lắm. Họ khen chê tên A không thôi chứ không đụng gì tới thân thể, họ khen chê cái tên, một cái hư danh thôi nhưng mà sướng

lắm, khổ lắm. Nếu như ta biết suy nghĩ một chút, tên A là giả tạo và chắc gì chỉ có ta mới có tên A! Có rất nhiều người tên A. Người đó có thể khen A khác, chứ đâu phải khen A này đâu mà sướng! Chê A khác chứ đâu phải chê A này đâu mà khổ ! Thế nhưng ta cứ níu tên A vào ta, rồi tưởng rằng ngoài ta không có ai tên A vào ta, rồi tưởng rằng ngoài ta không ai có tên A nào khác nữa. Nên nghe khen là sướng, nghe chê là khổ. Điều đó có phải vô minh không?

Lúc đức Phật còn tại thế, một hôm Ngài dẫn một đoàn đệ tử đi trên đường. Đi sau Ngài có hai thầy trò ngoại đạo tên Phạm-ma-đạt. Thầy thì dùng mọi lời lẽ xấu xa, chỉ trích, chê bai Phật, chê bai đệ tử Phật; còn người học trò thì dùng mọi lời lẽ hay ho khen Phật, khen đệ tử Phật. Nhưng Phật vẫn làm thinh không nói gì cả. Đến khi về tinh xá thọ trai xong, các vị đệ tử ngồi lại bàn tán: Hai thầy trò ngoại đạo khen chê như vậy mà đức Thế Tôn có nghe hay không!Nếu Ngài có nghe thì tại sao Ngài làm thinh, không nói gì cả? Chúng đệ tử thắc mắc. Đức Phật đi ngang qua nghe đươc liền hỏi các thầy bàn tán chuyện gì. Các thầy trả lời Phật: Các con bàn chuyện khi nãy. Có hai thầy trò ngoại đạo Phạm-ma-đạt đi sau lưng, người thầy thì

chê mà người học trò thì khen. Không biết đức Thế Tôn có nghe không mà không thấy Ngài nói gì cả. Phật dạy: “ Này các Tỳ-kheo, các thấy khi nghe ai khen chớ vội mừng, vội mừng thì bị sa đọa; khi nghe ai chê chớ vội buồn, vội buồn thì bị sa đọa. Bình tĩnh xét người khen đó có đúng với ta hay không đúng với ta”. Sự bình tĩnh đó quan trọng lắm. Có bình tĩnh tình mới sáng suốt, có bình tĩnh mới đối phó đúng đắn, nếu không có sự bình tĩnh, thì chúng ta sẽ xử sự sai.

Thành thử đức Phật ra đời cốt là để khai thị cho chúng sanh những cái gì thấy trước mặt phải hiểu cho rõ, nhân thức cho đúng. Ngài dạy phải thay đổi cách nghĩ sai lầm đối với sự vật. Khi đã hiểu rõ, nhận thức đúng rồi thì bao giờ cũng đem tới an vui, lợi lạc. Lợi ích của đạo Phật là vậy. Người theo đạo Phật hiểu chừng nào, thực hành chừng nào thì càng thấy sự vui vẻ chừng đó.

Chính đức Phật là người đã tự giác. Giáo lý của Ngài đã dạy chúng ta sự tự giác, nhắc chúng ta phải làm chủ lấy mình, nhìn lại lòng mình, từng hành động của mình trong từng ngày, từng giờ có đam mê điều gì xấu xa, điều gì u tối, điều gì độc

ác hay không, nếu có thì trừ diệt đi. Tự soi lại trong lòng mình ngày nay có được điều thiện nào không, có nghĩ được điều tốt, điều hay nào cho ai không? Nếu chưa thì cố gắng phát huy. Nếu mỗi ngày mà mình tự tin, phản tỉnh lại mình như vậy ( tự giác) thì chắc chắn chúng ta sẽ trở thành người sáng suốt, một con người hiền lành; con người có đạo đức. Nếu thiếu sự tự giác đó, thì tất nhiên chúng ta sẽ sa đọa mãi, mà khi đã sa đọa rồi thì không thể làm lợi cho ai được hết. Đạo Phật được gọi là đạo Giác ngộ cũng vì: Tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn.

Những người đến với Phật giáo, nhất là những người đã thấm nhuần giáo lý đạo Phật, người ấy sẽ thấy rằng, đến với Phật giáo thì tâm hồn ta sẽ mở rộng thêm chứ không phải thu hẹp lại; tâm hồn ta sẽ sang lên chứ không tối tâm lại; tâm hồn ta sẽ hiền ra chứ không phải độc ác. Đến với đạo Phật mà nếu ta đến với một sự chân thành và hiểu rõ, cộng với lòng ưa thích giáo lý của đức Phật, tất nhiên ta sẽ trở nên con người tốt.

Tôi mong rằng các bạn hiểu điều này để chúng ta tự giác tỉnh. Trong đạo Phật có phép tu Thiền định để rèn luyện tâm tính. Thiền là gì? Thiền là tập trung tư tưởng. Tâm của chúng ta bây

giờ đây nó tán loạn, suy nghĩ đủ thứ. Khi tâm như vậy thì làm một bài tập thấy đã khó. Vậy nên các bạn phải tập trung tư tưởng lại, không cho tư tưởng chạy qua việc khác, mà phải tập trung vào bài tập đó. Chính sự tập trung này đạo Phật gọi là Thiền. Tham thiền ( ngồi thiền) tức là ngồi yên lặng, gom tất cả tư tưởng chạy loạn của mình có sức tự chủ. Luyện tâm mình như người luyện võ, một anh luyện võ, người đó luyện một cách thuần thục, tuyệt diệu rồi, thì khi bị đánh sau lưng anh đỡ sau lừng; đánh trước mặt anh đỡ trước mặt. Khi ta có tâm tự đinh rồi, thì trước mọi hoàn cảnh đều có thể bình tĩnh đối phó được hết. Còn nếu như không, nhiều khi người ta vô tình nói lỡ một câu nói trái ý, thì đã lồng lộn lên, và căm tức suốt mấy ngày. Vô tình mình mang lại cái khổ cho mình, mà không tự biết, ngủ không được, ăn không ngon. Nếu như ta không có sức bình tĩnh tự chủ thì ta sẽ đối phó sai lầm, đối phó sai lầm là đau khổ. Nếu ta có một sức tự chủ, nhận xét, thì trước mọi sự ta sẽ sang suốt đối phó. Đó là điều mà tôi muốn nhắc nhở các bạn luôn luôn tự giác, mà muốn tự giác thì ta phải tập thêm tín tự tin. Mỗi ngày nên để mười lăm hoặc hai mươi phút ngồi lại, ngồi lắng lòng lại, gạt tất cả những chuyện hơn thua, hay dở, được mất ra ngoài ý

nghĩ, gạt hết tất cả để cho tâm hồn chúng ta được bình an, định tĩnh một lúc.

Nếu muốn dễ dàng hơn nữa thì các bạn chú ý nơi hơi thở vào ra. Đức Phật có phép quán gọi là Sổ tức quán, là đếm hơi thở ra vào. Bởi vì trong người của chúng ta con mắt có khi nhắm lại, lỗ tai có khi không nghe, chân tay có khi không cử động, chứ còn hơi thở lúc nào vẫn có. Ngủ cũng thở, thức cũng thở, ăn cũng thở, thậm chí khi cãi lộn cũng thở… Vì vậy, đức Phật dạy chúng định tâm nơi hơi thở, khi tâm chú định nơi hơi thở, chúng ta có được sức mạnh ( định lực) rồi, thì khi đó y như ngọn đèn đó mới sáng soi, sự vật mới rõ, chứ còn ngọn đèn để trước gió, chao qua liệng lại thì vật gì cũng chỉ thấy lờ mờ, không rõ.

Ý nghĩa ở trong nhà Phật dạy chữ “ tự giác” tức là dạy chúng ta điều đó. Muốn có tự giác thì hằng ngày để dành một thời giờ thật yên lặng. Trong giờ phút ấy không để chuyện gì vướng trong đầu hết, phải giữ cho tâm thật yên lặng, sang suốt. Thân bình lặng, tâm bình lặng thì dễ sang suốt.

Đó là tôi nói những khái quát căn bản về đạo Phật cho các bạn thấy. Bây giờ tôi nói tiếp Phật giáo đối với dân tộc Việt Nam ta như thế nào.

Nói đến đạo Phật hay Phật giáo, thì đối với những người đã học nhiều về lịch sử Việt Nam, lịch sử Phật giáo Việt Nam, họ thường có câu nói: “ Đạo Pháp và Dân tộc”. Vì sao nói vậy?

Nói Đạo pháp và Dân tộc tức là muốn nói sự gắn liền, sự hòa nhập của đạo Phật vào trong dân tôc Việt Nam. Như Trên tôi đã nói, đạo Phật đã ăn sâu và bám gốc rễ vào dân tộc Việt Nam trên hai nghìn năm nay nên những đặc tính của Phật giáo đã thấm vào da thịt của mỗi người dân, đến nay vẫn còn ngấm ngầm tồn tại ở trong đó. Ngày nay mặc dù có nhiều người đi chùa, lạy Phật thì lạy chứ không hiểu Phật là sao, lời của Phật dạy là thế nào. Nhưng họ vẫn đi chùa, vẫn lạy Phật, là vì sao? Vì sao mà lạy ? Một là truyền thống từ xưa đã huân tập thành chủng tử ở trong máu huyết của dân tộc ta. Hai nữa là vì tình cảm tương quan đối đãi của Phật giáo đối với dân tộc này có một nhịp sống rất hòa điệu. Đạo Phật đi đến với Việt Nam chúng ta một cách hiền lành, như người bạn quý đến với nhau, không có một cái gì mưu mô, thủ

đoạn, hung dữ. Dân tộc chúng ta đã tiếp nhận đạo Phật và đạo Phật đã hòa nhập vào dân tộc chúng ta một cách hài hòa, êm thắm, và đã góp sức xây dựng cho nền độc lập vinh quang của Việt Nam. Thế nên, ngày nay trong máu, trong tâm, trong truyền thống gia tộc của chúng ta, không ít thì nhiều, không nhiều thì ít có mầm Phật giáo trong đó. Cho nên, từ chỗ đó nếu như chúng ta đến gần hơn để tìm hiểu đạo Phật nhiều hơn nữa, thì chúng ta theo đạo Phật rất có ý nghĩa, các Ngài không phải tầm thường. Cũng chính vì ý nghĩa đó nên nền tảng lịch sử Việt Nam, đạo Phật đã đóng góp một phần rất lớn, rõ rệt hai đời Lý, Trần mà hiện tại chúng ta thấy trong văn hóa, trong nếp sống và trong phong tục tập quán của dân tộc Việt Nam đã bàng bạc ý nghĩa cũng như tinh thần Phật giáo. Đó là một ảnh hưởng lớn, mà những người nào đã đến với Phật, chắc chắn đã hiểu rõ.

Tháng 3 – 1999 vừa rồi trong buổi liên hoan phim Truyền hình tại Huế, có một nhóm phóng viên truyền hình đã thực hiện một cuốn phim với đề tài là “ Nét đẹp chùa Huế”, đạt được giải thưởng huy chương bạc. Trước đó họ đến chùa

quay phim và hỏi tôi: Đạo Phật ảnh hưởng đến quần chúng như thế nào và động cơ nào đạo Phật cuốn hút được nhiều tín đồ đến với chùa như vậy? Tôi nói: Bởi vì từ xưa đến nay người ta tin tưởng đạo Phật là đạo Từ bi, là đạo hiền lành, đạo vị tha và là đạo hòa bình…Vì sự tin tưởng đó, cho nên khi đến chùa, tự nhiên cảm thấy mình gần với đức Phật. Đó là điều thứ nhất. Điều thứ hai là cảnh trí chùa chiền luôn luôn trang nghiêm, thanh tịnh, ở đó không có sự giành giật, mưu mô; không có sự lấn ép, dối gạt. Chính những tinh thần đó bàng bạc trong cảnh chùa, ngấm ngầm nơi cây cỏ. Nên những người sẵn có thiện tâm khi đến cảnh chùa thấy tâm hồn minh khỏe khoắn, thanh thản. Có giận hờn ở bên ngoài bao nhiêu đi nữa, nhưng đến chùa tự biết rằng, đức Phật là từ bi, nhẫn nhục, dạy con người từ bi, nhẫn nhục. Tự nhiên người ta cảm nhận được điều đó, mà sự thù hằn lúc đó cũng vơi bớt đi. Ở ngoài tham lam, độc ác đến mấy mà người đó đến chùa biết đó là chỗ từ bi, hỷ xả, thì thế nào tâm hồn họ cũng nhẹ bớt chuyện tham lam độc ác ấy đi. “ Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”, đó là lẽ tất nhiên.

Vả lại, có những người khi thấy lòng mình bận rộn, bứt rứt, phiền não, họ liền tìm tới chùa. Nhìn

Phật cũng được, lạy Phật hoặc không lạy cũng được, ngồi bên gốc cây hoặc ở một nơi nào đó, lắng lòng ngồi im lặng, liền tư thấy lòng mình thanh thản, an lạc. Đó cũng là một lợi ích rất lớn. Lúc có những điều trong lòng bứt rứt, rối rắm, bất an, thì chính những lúc đó, tiền bạc không làm cho an lòng được, mà chỉ có tinh thần vô ngã vị tha, tinh thần từ bi, hỷ xả, phá chấp của đức Phật mới đem lại sự an lòng cho ta. Do đó, nhiều người đến với Phật, tự nhiên thấy lòng mình nhẹ nhàng, an lạc. Và cũng vì lẽ này, tinh thần Phật giáo được lan truyền và nhiều người đến với Phật giáo.

Chính tại thành phố Huế này, trong và ngoài Thành nội có hàng chục ngôi chùa. Mà chính những ngôi chùa này toàn do Cư sĩ quản lý. Chư Tăng khi nào có lễ lượt mới về thuyết kinh, giảng dạy giáo pháp, còn bình thường thì Cư sĩ quản lý để đến tụng niệm, tu học. Đến các làng ở thôn quê bây giờ hầu như làng nào cũng có chùa, có làng có đến ba hoặc bốn ngôi chùa. Cũng như miền Bắc nước ta, nhưng miền Bắc phần nhiều chùa lớn, chứ không nhiều khắp xã thôn như ở Thừa Thiên – Huế.

Như vậy điều đó đã nói lên cái gì? Nói lên sự ảnh hưởng của đạo Phật đối với dân chúng, và

cũng nói lên cái tinh thần dân chúng đi đến với đạo Phật. Họ thấy được cái hay, cái an tâm, cái vui thích cho họ thì họ mới đến với đạo Phật. Bởi vì đạo Phật không đem tiền bạc, của cải; không đem sức mạnh để truyền, mà chỉ truyền bằng giáo lý, truyền bằng đạo đức; truyền bằng tinh thần bao dung độ lượng, vị tha, hỷ xả của đức Phật mà thôi.

Trước đây, có một ông Đốc học ở tỉnh Tiền Giang dẫn một đoàn học sinh ra thăm Huế. Sau khi thăm viếng một số cảnh chùa, khi đến đây, ông nói với tôi: “ Đi đến chùa rồi, tôi thấy đây là một chỗ tắm gội tâm hồn cho dân thành phố”.

Tại sao ông ta có thể nói như vậy? Bởi vì con người sống giữa thành phố với giành giựt, với hơn thua, bon chen…đủ thứ, lâu lâu họ đến chùa một lần, tâm hồn họ sẽ gột rửa bớt đi, sạch bớt đi. Đó là một lời cảm nhận rất sâu sắc. Tất cả chúng ta đều biết vậy. Chúng ta đi vào một chỗ toàn mùi hôi thối, khi đi ra tự nhiên y phục, da thịt của chúng ta cũng đượm mùi hôi thối. Đi vào một rừng hương thơm thì khi đi ra tự nhiên y phục, da thịt chúng ta cũng thơm. Đó là một hiện tượng tự nhiên. Đến với đạo Phật có được sự bình an, cởi mở thì cúng là lẽ tự nhiên. Tục ngữ có câu:

“ Kiếp xưa hẳn có nhân duyên,

Thỉnh thoảng ai dễ chống thuyền đến đây”.

Hôm nay, tôi và các bạn gặp nhau để nói chuyện Phật hẳn phải là nhân duyên từ trước. Mong rằng việc gặp gỡ này chúng ta sẽ lưu lại trong lòng những thiện cảm tốt giữa các bạn và chùa. Tôi xin chúc các bạn luôn luôn tinh tiến, dõng mãnh và thành tựu sự nghiệp của mình(1)

Từ Đàm – 1999

———

¹ Nói chuyện với sinh viên khoa Sử Đại học Sư phạm Vinh – 1999