Tâm Thức Luyến Ái

THỰC HÀNH VỀ TÌNH YÊU

Đã đề cập đến khía cạnh lý thuyết của nghệ thuật về tình yêu, bây giờ chúng ta đối diện một vấn đề khó khăn hơn nhiều đó là thực hành của nghệ thuật về tình yêu. Người ta có thể học điều gì về sự thực hành của một nghệ thuật ngoại trừ bằng cách thực hành nó ?

Sự khó khăn của vấn đề được đặt nặng thêm bởi lẽ rằng, hầu hết mọi người ngày nay, cả đến nhiều độc giả của tập sách này, mong mỏi có được những qui định "làm sao để tự mình có thể thực hiện được điều đó", và trong trường hợp chúng ta điều ấy có nghĩa phải được chỉ vẽ làm cách nào để yêu. Tôi e ngại rằng không ai đọc đến chương cuối cùng này trong tinh thần ấy mà không khỏi thất vọng nặng nề. Yêu thương là một kinh nghiệm riêng tư mà mỗi người chỉ có thể có bởi và cho chính mình ; sự thật chắc hẳn không có ai lại không có kinh nghiệm này trong một đường lối phôi phai, ít ra, như một trẻ thơ, một thành niên, hay một thành nhân. Điều mà việc thảo luận về sự thực hành của tình vêu có thể làm được là thảo luận về những tiền đề của nghệ thuật về tình yêu, những tương tự với nó trong tính cách gần đúng, và sự thực hành của những tiền đề và những tương tự này. Những bước hướng về mục đích chỉ có thể thực hành bởi chính mình, và sự thảo luận chấm dứt trước khi bước tới bước quyết định. Tuy nhiên, tôi tin rằng việc thảo luận về những điều tương tự có thể hữu ích đối với sự tinh thông của nghệ thuật – đối với những ai mà ít ra đã thoát mình ra khỏi chuyện mong cầu "những qui định".

Sự thực hành của bất cứ một nghệ thuật nào đều có một vài nhu yếu tổng quát, bất kể dù là chúng ta bàn đến nghệ thuật đồ gỗ, y dược, hay nghệ thuật về tình yêu. Trước hết, sự thực hành của nghệ thuật đòi hỏi kỷ luật. Tôi sẽ không bao giờ giỏi về một thứ gì cả nếu tôi không thực hiện điều đó trong một đường lối có qui củ ; bất cứ điều gì mà tôi chỉ làm vì cái ý dục của tôi có thể là một sự đắc ý thích thú hay thưởng ngoạn, nhưng tôi sẽ không bao giờ trở thành một tay lão luyện về nghệ thuật ấy. Nhưng vấn đề không phải là vấn đề kỷ luật trong sự thực hành của nghệ thuật chuyên biệt (tức là sự thực hành thường nhật về một số giờ khắc nhất định), mà là vấn đề kỷ luật trong sự sống toàn diện của mình. Người ta có thể nghĩ rằng không có gì dễ hơn đối với con người thời mới là học hỏi kỷ luật. Há chẳng phải là người ta bỏ ra tám giờ một ngày trong một đường lối có qui củ để làm việc một cách rất ư đều đặn ? Tuy nhiên, sự thực là con người ngày nay, bên ngoài lãnh vực làm việc thì việc ghép mình vào qui củ quả ít. Khi người ta không làm việc, người ta cần được "ngồi lê ở rỗi " một cách biếng nhác.

Nói cho dễ nghe hơn muốn " buông trôi". Chính ước muốn rỗi rãi này là một phản ứng sâu rộng chống lại nhật qui đều đặn của sự sống. Chính vì con người bị bắt buộc tám giờ trong một ngày phải tiêu phí khí lực của mình cho những chủ đích không phải của chính mình, không nằm trong những đường hướng của chính mình, mà được qui định cho mình bởi nhịp điệu của công tác, nên người ta mới đề kháng, và sự đề kháng của họ mang hình thức buông lung trẻ con.

Thêm nữa, trong cuộc tranh chấp chống lại chủ nghĩa chuyên quyền, người ta lại mất tin tưởng về mọi kỷ luật, về những gì bị ép buộc bởi thẩm quyền phi lý, cũng như về kỷ luật do chính mình đặt ra.

Tuy nhiên, không có kỷ luật như thế, sự sống trở nên tán loạn, hỗn độn, thiếu sự tập trung.

Sự tập trung là một điều kiện tất yếu để tinh thông một nghệ thuật : điều này hẳn cần phải minh chứng. Ai đã từng có công học hỏi một nghệ thuật thì biết rõ điều đó.

Nhưng, sự tập trung, còn hơn cả việc tự gò bó, là điều hiếm hoi trong văn hóa chủng ta.

Trái lại, nền văn hóa chúng ta dẫn đến một cách sống phân tâm và ly tán ; hẳn là cái cách sống tán tâm khắp nơi. Bạn làm nhiều việc ngay một lúc ; bạn đọc sách, nghe truyền thanh, nói chuyện, hút thuốc, ăn, uống. Bạn là kẻ tiêu thụ với lỗ miệng há rộng, hăng hái và sẵn sàng nuốt chửng mọi thứ, tranh ảnh, rượu trà, kiến thức. Sự thiếu sót về tập trung này được thấy rõ trong khó khăn của chúng ta khi chúng ta ở một mình. Ngồi yên lặng không nói chuyện, hút thuốc, đọc, uống rượu, là điều không thể được đối với hầu hết mọi người. Họ trở thành bực tức khó chịu, và chắc chắn phải làm một việc gì với lỗ miệng hay đôi tay của họ. (Hút thuốc là một trong nhưng triệu chứng thiếu tập trung này ; nó làm bận đến tay, miệng, mắt và mũi.) Yếu tố thứ ba là kiên nhẫn. Lại nữa, ai đã từng cố công tinh luyện một nghệ thuật thì biết rằng kiên nhẫn là thiết yếu nếu bạn muốn hoàn thành bất cứ việc gì. Nếu người ta vội vã với những kết quả, người ta không bao giờ học hỏi một nghệ thuật. Nhưng, đối với con người hiện đại, kiên nhẫn khó thực hành như kỷ luật và tập trung. Toàn thể hệ thống kỹ nghệ của chúng ta chắc chắn dung dưỡng điều ngược lại : sự nhanh chóng. Tất cả những máy móc của chúng ta được cung ứng cho sự nhanh chóng : xe hơi và máy bay mang chúng ta đến nơi đến chốn một cách nhanh chóng - và càng nhanh càng tốt. Máy nào có thể sản xuất cùng số lượng nhưng chỉ trong phân nửa thời gian thì tốt gấp hai bộ máy cũ hơn và chậm hơn. Dĩ nhiên có những lý do kinh tế quan trọng đối với điều này.

Nhưng như trong rất nhiều khía cạnh khác, những giá trị nhân bản đã trở nên hạn định bởi những giá trị kinh tế. Điều gì tốt đối với máy móc chắc chắn là tốt đối với con người - luận lý cứ thế mà diễn tiến. Con người hiện đại nghĩ là mình đánh mất điều gì đó - thời gian - khi nó không làm các sự việc mau chóng; nhưng nó không biết phải làm gì với thời gian.

Sau hết, điều kiện để học hỏi một nghệ thuật là mối quan tâm rất mực với việc tinh thông về một nghệ thuật. Nếu nghệ thuật là cái gì không có tầm quan trọng rất mực, người học sẽ không bao giờ học nó. Cùng lắm người ta sẽ là một tài tử giỏi nhưng sẽ không bao giờ là một bậc thầy. Điều kiện này cũng cần thiết cho nghệ thuật về tình yêu như bất cứ một nghệ thuật nào khác. Dù vậy, hình như tỉ lệ giữa những tay lão luyện và những tay tài tử càng nặng cân so với những tay tài tử trong nghệ thuật về tình yêu hơn là trong những nghệ thuật khác.

Ta phải kể thêm một điểm nữa đối với những điều kiện tổng quát để học hỏi một nghệ thuật. Người ta không bắt đầu học hỏi trực tiếp một nghệ thuật mà gần như là gián tiếp người ta phải học hỏi một số lớn những cái khác - và thường hình như những cải không thích ý - trước khi khởi sự với chính nghệ thuật ấy. Một người học về thợ gỗ bắt đầu bằng cách bào chuốt gỗ ; một người học nghệ thuật chơi dương cầm bắt đầu bằng thực hành những âm giai ; một người học về nghệ thuật bắn cung trong thiền tông bắt đầu bằng những thực tập hơi thở (⁴²) Nếu người ta muốn trở thành một tay lão luyện trong bất cứ một nghệ thuật nào, toàn thể đời sống của mình phải được cống hiến cho nó, hay ít ra có liên hệ với nó. Nhân cách riêng của chính mình trở thành một trang bị trong sự thực hành về nghệ thuật, và phải được giữ cho thích ứng, phù hợpvới những nhiệm vụ đặc biệt mà nó phải làm tròn. Đối với nghệ thuật về tình yêu, điều này có nghĩa rằng bất cứ ai khao khát trở thành một tay lão luyện trong nghệ thuật này đều phải bắt đầu trong cách thực hành kỷ luật, tập trung và kiên nhẫn suốt trong mọi giai đoạn của đời sống mình.

Người ta thực hành kỷ luật như thế nào ?

Tổ tiên chúng ta thường đã được trang bị rất đầy đủ để trả lời cho câu hỏi này. Khuyến cáo của họ là hãy thức dậy sớm vào buổi mai, không phóng đãng trong những xa hoa vô ích, ngày làm việc cần cù. Kiểu kỷ luật này có nhưng sở đoản thấy rõ. Nó nghiêm nhặt và chuyên quyền, được quy tụ quanh những đức tính kiệm ước và tồn trữ và trong nhiều trường hợp nó nghịch lại sự sống- Nhưng, phản ửng lại thứ kỷ luật này, đã có một xu hướng tiến thêm là nghi ngờ về bất cứ một kỷ luật nào, và khiến cho phần đổi xứng và bình hành đối với lối sống nhật qui đặt trên chúng ta suốt tám giờ làm việc trở thành sự phóng túng vô kỷ luật, biếng nhác trong phần còn lại của đời sống của mình. Thức giấc vào một giờ khắc đều đặn, để dành một số giờ đều đặn suốt ngày cho những hoạt động như suy tư, đọc sách, nghe nhạc, đi dạo ; không phóng túng, ít ra không vượt ngoài một mức độ tối thiểu nào đó trong những hoạt động lẩn tránh như những mẩu chuyện huyền bí và điện ảnh, không ăn uống quá độ là một vài qui luật hiển nhiên và sơ đẳng. Tuy nhiên, điều chính yếu là không nên thực hành kỷ luật giống như một qui luật đặt trên chính mình từ bên ngài, mà là, nó trở thành một biểu lộ của ý chí riêng mình : nó được cảm thức như là xứng ý và dần dà người ta làm quen với một lối cư xử mà cuối cùng người ta sẽ đánh mất nếu thôi không thực hành nó nữa. Một trong những khía cạnh không may của khái niệm về kỷ luật ở Tây Phương chúng ta (cũng như về mọi đức tính khác) là sự thực hành ở đây được coi là hơi khốn đốn và chỉ khi nó khốn đốn thì nó mới có thể "tốt". Đông Phương từ lâu đã nhận ra rằng cái tốt đối với con người - đối với thân xác và thể phách của nó - cũng phải là dễ chịu, ngay dù từ khởi đầu người ta phải vượt qua một vài đề kháng nào đó.

Sự tập trung lại càng rất khó thực hành hơn trong nền văn hóa chúng ta, trong đó mọi vật hình như hoạt động chống lại năng tính tập trung. Bước quan trọng nhất trong việc học hỏi sự tập trung là phải học sống đơn độc với chính mình mà không đọc sách, không nghe truyền thanh, hút thuốc hay uống rượu. Thực vậy, có thể tập trung có nghĩa là có thể sống đơn độc với chính mình - và năng tính này rõ ràng là một điều kiện cho năng tính yêu thương. Nếu tôi quyến luyến một người khác bởi vì tôi không thể đứng bằng đôi chân của chính tôi, người ấy có thể là một cứu tinh sự sống, nhưng mối quan hệ không phải là một quan hệ của tình yêu.

Nói ngược lại, năng tính sống một mình là điều kiện cho năng tính yêu thương. Ai cố gắng sống đơn độc với chính mình sẽ thấy rõ là khó khăn như thế nào. Người ấy sẽ bắt đầu cảm thấy xốn xang không yên, hay cảm giác cả đến mối ưu tư quan trọng. Người ấy sẽ hay cố tình biện lý việc mình không thích tiếp tục sự thực hành này bẵng cách nghĩ rằng nó không có giá trị, nó thực là hồ đồ, rằng nó chiếm quá nhiều thì giờ, vân vân và vân vân. Người ấy cũng sẽ nhận định rằng mọi thứ tư tưởng xảy ra trong tâm trí mình đều thuộc sở hữu của mình. Người ấy sẽ tự tìm cách suy nghĩ về những kế hoạch cho ngày sắp tới, hay về khó khăn nào đó trong công việc mà mình phải làm hay ngày mai sẽ đi đâu hay về một số sự việc nào đó sẽ làm đầy tâm trí mình - hơn là để cho nó tự trống không. Điều thường cóích là thực hành một ít những thực tập rất đơn giản, thí dụ như ngồi trong một tư thái thoải mái (không nặng nề, không cứng nhắc), nhắm mắt lại, và cố gắng nhìn thấy một màn trắng ngay trước mắt, và cố gạt bỏ tất cả những hình ảnh và tư tưởng xen vào, rồi cố gắng theo dõi hơi thở của mình ; không suy nghĩ về nó, không gò ý nó, nhưng theo dõi nó - và làm thế để cảm thức nó : lại có gắng thêm để có một ý vị về cái "tôi" ; Tôi - chính tôi, như là trung tâm của những năng lực của tôi, như là tạo chủ của thế giới tôi. Ít ra, người ta phải thực hiện một thực tập tập trung như thế mỗi buổi sáng trong hai mươi phút (và nếu có thể lâu hơn) và mỗi buổi tối trước khi đi ngủ (⁴³) Ngoài những thực tập như thế, người ta phải học tập trung trong mọi sự việc mà mình làm, khi nghe nhạc, khi đọc một quyển sách, khi nói chuyện với một người, khi nhìn một phong cảnh. Hoạt động ngay lúc này phải là một sự việc duy nhất có quan hệ mà người ta hoàn toàn để tâm vào. Nếu người ta được lập trung, nó ít hệ trọng đến cái gì mà người ta đang làm ; những sự thể quan trọng, cũng như những sự thể không quan trọng đều giả định một chiều kích mới của thực tại, bởi vì chúng có sự chuyên nhất toàn vẹn của người ta. Học hỏi về sự tập trung đòi hỏi xa lánh, nếu như có thể, luận đàm phù phiếm, nghĩa là sự luận đàm không chất thực. Nếu hai người nói chuyện về sự sinh trưởng của một cái cây mà cả hai đều hiểu biết, hoặc về mùi vị của bánh mì, mà họ đã cùng ăn, hoặc về một kinh nghiệm chung trong công việc của họ, luận đàm như thế có thể là hào hứng, nếu như họ kinh nghiệm về cái mà họ đang đàm luận, và không đề cập đến nó trong một đường lối trừu tượng hóa ; đằng khác, một luận đàm có thể đề cập đến những chủ đề chính trị hay tôn giáo, nhưng lại là phù phiếm , điều này xảy ra khi hai người nói theo sáo ngữ, khi trái tim họ không ở trong điều mà họ đang nói. Tôi phải thêm ở đây rằng, cũng như điều quan trọng là xa lánh sự luận đâm phù phiếm, điều quan trọng là xa lánh bạn xấu.Với bạn xấu, tôi không chỉ nói đến những người có thói xấu hay tác hại ; người ta phải xa lánh bạn bè của họ vì ở con mắt của họ có chất độc và hay áp chế. Tôi cũng muốn nói đến bằng hữu sống dở, những người mà tâm hồn họ đã chết, mặc dù thể xác của họ đang sống ; những người mà những tư tưởng và luận đàm của họ đều phù phiếm ; những người bàn suông thay vì thảo luận, và nhưng người thừa nhận những ý kiến nhai lại thay vì suy tư. Tuy nhiên, không phải luôn luôn có thể xa lánh bạn bè với những người như thế, ngay dù không cần thiết. Nếu người ta không phản ứng trong một đường lối có hy vọng- nghĩa là, trong những sáo ngữ và phù phiếm - nhưng trực tiếp và nhân đạo, ta sẽ thường thấy rằng những người như thế hay thay đổi hành vi của họ, thường được trợ giúp với sự ngạc nhiên do kích động của cái không mong đợi gây ra. Được tập trung trong tương quan với những kẻ khác chính yếu có nghĩa là có thể nghe. Hầu hết người ta nghe theo nhưng kẻ khác, hay còn đưa ra cả khuyến dụ nữa, nhưng không đang nghe thực sự. Họ không nói chuyện nghiêm chỉnh với kẻ khác, họ cũng không trả lời nghiêm chỉnh Do đó, câu chuyện làm cho họ mệt mỏi. Họ mang ảo tưởng rằng họ sẽ còn mệt mỏi hơn nữa nếu họ nghe với sự tập trung. Nhưng sự thực thì ngược lại. Bất cứ một hoạt động nào, nếu được thực hiện trong một tư thái tập trung, khiến người ta tính táo hơn, (dù sau đó thường có sự mệt mỏi tự nhiên nhưng thoải mải, trong khi mọi hoạt động tán tâm khiến người la buồn ngủ-và đồng thời nó cũng làm cho người ta khó ngủ vào lúc chấm dứt một ngày. Được tập trung có nghĩa là sống trọn vẹn trong hiện tại, trong cái bây giờ và ở đây, và không suy nghĩ về sự thể sắp được thực hiện, trong khi tôi đang làm một điều gì chân chính lúc bây giờ. Không cần phải nói rằng sự tập trung phải được những người yêu nhau thực hành. Họ phải học cách siết chặt nhau mà không tìm mọi cách tránh né nhau do thói quen. Khởi sự thực hành tập trung sẽ là điều khó khăn ; nó sẽ có vẻ như người ta không bao giờ hoàn thành nổi mục tiêu. Rằng điều này bao hàm tính chất thiết yếu là phải có kiên nhẫn, điều đó chắc chắn cần phải được nói đến. Nếu người ta không biết rằng mọi vật đều có thời gian của nó, và muốn cưỡng bách mọi việc, thì quả thực người ta sẽ không bao giờ thành công trong việc tập trung được - cả đến trong nghệ thuật về Tình yêu. Để có một ý niệm về kiên nhẫn là gì người ta chỉ cần để ý một đứa bé đang tập đi. Nó té, rồi lại té, và lại té nữa, nhưng nó tiếp tục cố gắng, sửa đổi, cho đến một ngày nó đi mà không té nữa. Điều gì mà người lớn- có thể hoàn thành được nếu người ta đã có sự kiên nhẫn của đứa bé và sự tập trung của nó trong những mục đích quan trọng đối với mình! Người ta không thể học cách tập trung mà không tự cảm. Điều đó có nghĩa gì ? Phải chăng người ta suy nghĩ về mình mọi lúc, "phân tích" chính mình, hay là gì ? Nếu chúng ta mà nói về xúc cảm đối với một cái máy, ta sẽ có vài khó khăn trong việc giải thích ý nghĩa của điều đó. Tỉ ụ, bất cứ ai mà lái một chiếc xe hơi là có xúc cảm đối với nó. Ngay dù một tiếng động nhỏ, lạ thường, cũng được chú ý, và như thế là có một biến đổi nhỏ trong máy phát điện của xe hơi. Cũng như thế người lái xe có xúc cảm đối với nhưng thay đổi ở mặt đường đối với những chuyển động của các xe hơi phía trước và phía sau nó. Song, ông ta không phải đang suy nghĩ về tất cả những yếu tố này ;

tâm trí của ông đang ở trong trạng thái báo động được buông lỏng, mở ra cho tất cả những biến đổi có liên hệ trong tình trạng mà ông ta được tập trung vào - tình trạng lái xe an toàn.

Nếu chúng ta nhìn vào tình trạng xúc cảm đối với một người khác, chúng ta thấy điển hình hiển nhiên nhất trong một xúc cảm và sự đáp ứng của bà mẹ đối với con trẻ của bà.

Bà chú ý đến nhưng biến đổi về thể xác, những đòi hỏi, những buồn phiền, trước khi chúng được bộc lộ công khai. Bà thức giấc vì tiếng kêu của con trẻ, khi một âm thanh khác và to hơn lại không đánh thức bà. Tất cả điều này có nghĩa rằng bà đang cảm nhận tất cả những biểu lộ về sự sống của trẻ ; bà không lo lắng hay buồn phiền, mà trong một trạng thái quân bình cảnh giác, bà nhận bất cứ một cảm thông có ý nghĩa nào nảy ra từ con trẻ. Người ta xúc cảm về chính mình cũng như thế. Chẳng hạn, người ta ý thức về một cảm giác mệt mỏi hay nặng chĩu, và thay vì đặt mình vào đó và chịu đựng nó bằng những tư tưởng chĩu nặng luôn luôn ở bên mình, người ta tự hỏi cái gì đã xảy ra? Tại sao tôi bị đè nặng ? Người ta cũng chú ý như vậy khi bị chọc tức hay giận dữ, hay ưa mơ mộng hay những hành động lẫn tránh khác Trong mỗi điển hình này, điều quan trọng là ý thức về chúng, chứ không phải lý sự chúng theo hàng nghìn lối mà điều này có thể được thực hiện ở trong đó, thêm nữa, để mở rộng cho tiếng nói từ bên trong chính ta, tiếng nói sẽ nói cho chúng ta - thường là trực tiếp - vì sao mà chúng ta lo lắng, bị đè nặng, bị kích động.

Người bình thường có một xúc cảm đối với diễn tiến về thân xác của mình ; nó chú ý những biến đổi, hay cả đến một ít đau đớn ; loại xúc cảm về thân xác này tương đổi dễ cảm nghiệm bởi vì hầu hết mọi người đều có một hình ảnh làm sao cho cảm thấy sảng khoái. Cùng xúc cảm ấy khi hướng đến diễn tiến của tâm lý của một người thì khó khăn hơn, bởi vì nhiều người chưa từng biết đến một kẻ làm việc bằng thị giác. Họ xác định qui tắc theo hoạt động tâm thần của cha mẹ và thân quyến họ, hay của bè nhóm mà họ sinh ra trong đó, và bao lâu họ còn không khác biệt những người này họ còn cảm thấy bình thường và không bận tâm quan sát điều gì cả. Chẳng hạn, có nhiều người chưa từng thấy một kẻ yêu thương, hoặc một kẻ có đức liêm khiết, dũng cảm, hay sự tập trung. Hiển nhiên rằng, để có xúc cảm về chính mình, người ta phải có một hình ảnh về hoạt động toàn vẹn, đầy chất người - và làm thế nào để một người thâu nhận được một cảm nghiệm như thế nếu người ta đã không có nó từ tuổi ấu thơ của mình, hay về sau này trong đời sống? Chắc chắn không có câu trả lời giản dị nào cho vấn đề này ; nhưng vấn đề ấy cho thấy một yếu tố rất gây cấn trong hệ thống giáo dục của chúng ta.

Trong khi chúng ta giảng dạy kiến thức chúng ta đang đánh mất cái điều giảng dạy quan trọng đối với các sự phát triển của con người, cái điều giảng dạy chỉ có thể thi hành được do một người trưởng thành, hay yêu thương.

Trong những thời trước của nền văn hóa chúng ta, hay ở Trung hoa và Ấn độ, con người có giá trị cao nhất là kẻ có những phẩm cách tinh thần lỗi lạc. Ông thầy không những là, mà còn chính là, một nguồn suối truyền thông, nhiệm vụ của ông là truyền trao những thái độ nào đó của con người. Trong xã hội tư bản hiện đại – kể luôn cả chủ nghĩa Cộng Sản Nga – những người hiến mình cho sự hâm mộ và cạnh tranh chỉ là những kẻ mang những phẩm cách tinh thần có ý nghĩa. Những gì thiết yêu trong mắt quần chúng là những thứ mang cho thường nhân cái ý vị thỏa mãn trí trá. Minh tinh điện ảnh, kịch sĩ, truyền thanh, ký giả tạp chí, doanh mưu quan trọng, bộ mặt chính quyền, đấy là nhưng kiểu mẫu cho cạnh tranh. Sự thẩm định chủ yếu của họ đối với nhiệm vụ này thường lả thẩm định rằng họ đã thành công khi tạo ra những cái mới. Song tình trạng không có vẻ hoàn toàn bất hạnh. Nếu người ta nhận xét sự kiện rằng một người giống như Albert Schweitzer có thể được nổi tiếng ở Hoa kỳ, nếu người ta cụ thể hóa những khả tính để làm cho tuổi trẻ của chúng ta quen với những nhân vật hiện sống hay lịch sử, những người chứng tỏ nhân loại có thể hoàn thành được điều gì với tư cách nhân thể chớ không phải v ới tư cách những kịch sĩ (theo nghĩa rộng). Nếu người ta nghĩ về những tác phẩm lớn của văn học và nghệ thuật trong mọi thời đại hình như có một cơ hội nào đó để tạo ra một quan điểm về lối hành sự tốt đẹp của con người, và từ đó có một quan điểm về xúc cảm hành sự lệch lạc. Nếu chúng ta mà không thể giữ nổi tính cách sống động của một quan điểm về đời sống trưởng thành thì quả thực chúng ta phải đứng trước điều có thể xảy ra là toàn thể truyền thống văn hóa của chúng ta sẽ sụp đổ. Truyền thống này chính ra, không y cứ trên sự lưu truyền một vài kiểu mẫu kiến trúc nào đó, mà lưu truyền một vài đường nét nhân tínhnào đó.

Nếu những thế hệ đến sau mà không còn thấy những đường nét này nữa, thì một nền văn hóa qua năm ngàn năm sẽ sụp đổ, dù kiến thức của nó được lưu truyền và được phát triển thêm.

Như thế tôi đã bàn xa những gì cần có cho sự thực hành của bất cứ một nghệ thuật nào. Bây giờ tôi sẽ thảo luận những tính chất nào có ý nghĩa riêng biệt cho năng tính yêu thương. Phù hợp với những gì mà tôi đã nói về bản chất của tình yêu, điều kiện chủ yếu để tựu thành tình yêu là vượt qua óc tự tôn. Chiều hướng tự tôn là chiều hướng mà trong đó người ta cảm nghiệm cái xét như là thực tế chỉ khi cái đó hiện hữu ở trong chính mình, trong khi mọi hiện tượng ở thế giới bên ngoài tự chúng chẳng có gì là thực cả, mà chỉ được cảm nghiệm theo quan điểm chúng hữu ích hay nguy hiểm đối với mình. Đối cực của óc tự tôn là khách quan tính ; đó là khả năng nhìn mọi người và mọi vật xét nó như là nó, mộ t cách khách quan, và có thể phân tách khuôn hình khách quan này khỏi khuôn hình do ham muốn và sợ hãi tạo ra. Tất cả những hình thái tâm bịnh chứng tỏ là không thể khách quan nổi, ở một trình độ nghiêm trọng. Đối với kẻ mất trí, chỉ có thực tại hiện hữu ở trong đó, thực tại của những sợ hãi và ham muốn của nó. Nó coi thế giới bên ngoài như là những biểu tượng cho thế giới bên trong nó, như là tạo vật của nó. Tất cả chúng ta cũng làm y vậy khi chúng ta mộng.

Trong giấc mộng, chúng ta tạo tác những biến cố, chúng ta diễn những vở kịch, chúng là biểu lộ của những ước vọng và sợ hãi của chúng ta (dù đôi khi chúng cũng là biểu lộ của những quan điểm và phán đoán của chúng ta) ; và khi ngủ chúng ta tin rằng sản phẩm mộng mị chúng ta cũng thực như thực tại mà chúng ta tiếp nhận lúc thức.

Kẻ mất trí hay mộng mị không thể có được một quan điểm khách quan về thế giới ngoại tại một cách toàn vẹn ; nhưng tất cả chúng ta đều mất trí hay ngái ngủ hoặc ít hoặc nhiều ; tất cả chúng ta đều có một quan điểm không khách quan về thế giới, một thế giới bị bóp méo vì chiều hướng tự tôn của chúng ta. Tôi có cần đưa ra những điển hình hay không ? Ai cũng có thể thấy những điển hình này dễ dàng bằng cách cảnh giác về chính mình, láng giềng mình, bằng cách đọc báo chí. Chúng biến thiên trong trình độ bóp méo thực tại do tự tôn. Chẳng hạn, một người đàn bà gọi bác sĩ nói rằng bà muốn đi đến phòng việc của ông ngay buổi chiều hôm ấy. Ông ta trả lời rằng mình không rảnh vào buổi chiều ấy, nhưng có thể tiếp bà vào ngày mai. Câu trả lời của bà là : "Nhưng thưa bác sĩ. tôi chỉ ở lại văn phòng bác sĩ trong năm phút thôi" . Bà ta không thể hiểu được sự giải thích của bác sĩ rằng ông không dư thời gian để dành cho bà trong một khoảng rất ngắn. Bà ta cảm nghiệm tình cảnh một cách tự tôn : vì bà rỗi rãi thời gian, nên ông rỗi rãi thời gian ; thực tại duy nhất đối với bà là chính bà.

Nhưng sự bóp méo ít nghiêm trọng hơn, và có lẽ còn ít hiển nhiên hơn là những sự bóp méo có mặt khắp trong mọi tương quan tương liên. Có bao nhiêu đấng cha mẹ cảm nghiệm những phản ứng của con cái ngay trong sự tuân phục của nó, ngay trong việc nó khiến họ xứng ý, khiến họ tin tưởng, vân vân, thay vì nhận thấy hay được lưu ý những gì mà con trẻ cảm nhận vì và bởi chính nó ? Có bao nhiêu ông chồng có được một khuôn hình về những bà vợ hay thị uy của họ, vì sự quyến luyến mẹ của họ khiến họ giải thích bất cứ đòi hỏi nào như là một sự gò ép cái tự do của họ ? Có bao nhiêu bà vợ nghĩ rằng các ông chồng của mình là vô tâm và ngớ ngẩn vì họ không theo khuôn hình huyền hoặc của một hiệp sĩ sáng chói mà họ có tự dựng lên coi như là con cái ? Nếu đề cập đến nhưng dân tộc ngoai bang, sự thiếu sót về tính chất khách quan thật là rõ rệt. Luôn luôn, quốc gia khác bị coi là hoàn toàn tồi bại và tai ác, trong khi quốc gia của mình đại diện cho những gì tốt đẹp và cao quí. Mọi hành động của kẻ thù đều được phán đoán bằng một tiêu chuẩn duy nhất – mọi hành động của chính mình được phán đoán bởi một kẻ khác. Ngay cả những hành vi tốt ở kẻ thù cũng bị xét đoán như là một dấu hiệu của sự xấu xa đặc biệt, được dùng để đánh lừa chúng ta và thế giới, trong khi những hành vi xấu của chúng ta lại cần thiết và được minh chứng bởi những mục đích cao thượng của ta mà chúng hướng đến.

Quả thực, nếu ta khảo sát mối quan hệ giữa hai quốc gia cũng như giữa hai cá nhân, ta đi đến kết luận rằng khách quan tính là cái ngoại lệ, và công lệ là một trình độ to lớn hơn hay bé hơn của sự bóp méo do tự tôn. Cái khả năng để suy tưởng một cách khách quan là lý tính thái độ cảm xúc đằng sau lý tính là thái độ khiêm tốn. Chỉ khi nào ta thành tựu thái độ khiêm tốn, chỉ khi nào ta vươn ra khỏi những giấc mộng toàn trí và toàn năng ta có như một đứa trẻ, ta mới khách quan được, mới xử dụng được lý tính của mình.

Trong phạm vi thảo luận sự thực hành của nghệ thuật về tình yêu này điều ấy có nghĩa: tình yêu y cứ trên sự khiếm diện tương đối của óc tự tôn, nó đòi hỏi sự phát triển của đức khiêm tốn khách quan và lý tính.

Toàn thể đời sống của mình phải được cống hiếl cho mục tiêu này. Đức khiêm tốn và khách quan là những cái bất khả phân cũng như tình yêu vậy. Tôi không thể khách quan thực sự đối với gia đình tôi, nếu tôi không thể khách quan với kẻ lạ, và ngược lại. Nếu tôi muốn học hỏi nghệ thuật và tình yêu tôi phải cố gắng cho khách quan tính trong mọi hoàn cảnh và cảm giác được những hoàn cảnh mà ở đó tôi không khách quan.

Tôi phải cố gắng nhìn thấy sự sai biệt giữa khuôn hình của tôi và một người và hành vi của nó, coi như bị bóp méo do óc tự tôn, và thực tại của người ấy xét như nó hiện diện mà không vì những quyền lợi, nhu cầu và sợ hãi của tôi. Đạt được năng tính cho khách quan và lý tính là phân nửa con đường hoàn thành nghệ thuật về tình yêu nhưng phải thành đạt nó trong tương quan với kẻ mà ta tiếp xúc. Nếu kẻ nào mà muốn để dành khách quan tính của mình cho người yêu và nghĩ rằng mình có thể không cần đến nó trong mối quan hệ với những kẻ khác, người ấy sẽ phát hiện ngay rằng mình thất bại trong cả hai phương diện.

Khả năng yêu thương dựa trên năng tính theo đó ta vươn ra khỏi óc tự tôn, và khỏi sự cố thủ loạn luân đối với bà mẹ hay bộ tộc ; nó dựa trên tính tăng trưởng của chúng ta, năng tính khai triển một chiều hướng phong phú trong mối quan hệ của chúng ta nhắm vào thế giới và chính mình. Tiến trình thoát vượt, sinh thành, tỉnh thức này đòi hỏi một phẩm cách coi như là điều kiện tất yếu : đức tin.

Sự thực hành nghệ thuật về tình yêu đòi hỏi sự thực hành về đức tin.

Tin là gì ? Phải chăng nhất thiết đức tin là một chất liệu của niềm tin ở Thượng đế, hay ở những học thuyết tôn giáo ? Phải chăng tin nhất thiết là tương phản với, hay ly dị với lý tính và tư duy hữu lý ?

Vả lại, để bắt đầu hiểu rõ vấn đề tin, ta phải giản biệt tin hữu lý và tin phi lý: Theo tôi hiểu, tin phi lý là đức tin y cứ trên sư phục tùng của mình đối với thẩm quyền phi lý. Trái lai đức tin hữu lý là một xác tín bắt rễ trong chính kinh nghiệm suy tư và cảm thức của mình, đức tin hữu lý thực ra khônh phải là niềm tin ở một cái gì đó, nhưng là phẩm cách xác thực mà xác quyết mà những xác tín của chúng ta có.

Tin là một nét đặc trưng thấm nhuần toàn thể nhân cách, chứ không phải là một niềm tin riêng biệt. Đức Tin hữu lý bắt rễ trong hoạt động trí năng và xúc cảm phong phú. Trong tư duy hữu lý, nơi mà đức tin được coi như không có đất đứng, đức tin hữu lý là một thành tố quan trọng. Chẳng hạn, nhà khoa học làm thế nào để đi đến một phát kiến mới mẻ ? Phải chăng ông bắt đầu với việc thí nghiệm rồi thí nghiệm, thâu lượm sự kiện này đến sự kiện khác, chứ không có một viễn kiến nào về cái mà ông mong tìm thấy ? Một phát kiến thực sự quan trọng trong bất cứ lãnh vực nào mà được thực hiện theo kiểu này thật là họa hiếm. Không có ai đi đến nhưng kết luận quan trọng mà họ chỉ săn đuổi một sự huyền hoặc. Tiến trình tư duy sáng tạo trong mọi môi trường nỗ lực của con người thường bắt đầu với điều mà ta có thể gọi là một viễn kiến hữu lý, và đó là kết quả của việc nghiên cứu xâu xa, tư duy phản tỉnh, và quan sát. Khi nhà khoa học thâu lượm được khá nhiều dữ kiện, hay đề ra một công thức toán học khiến cho viễn kiến đặc sắc của ông rất đáng tán thưởng, ta có thể nói ông đã đi đến một giả thiết đề nghị. Phân tích kỹ lưỡng về giả thiết để nhận ra nhưng hàm ẩn của nó, và thu thập những dữ kiện binh vực nó, như thế dẫn đến một giả thiết thích đáng hơn là sau cùng có lẽ đến kết luận của nó trong một lý thuyết bao quát.

Lịch sử khoa học đầy dẫy những điển hình về đức tin ở lý tính và những viễn kiến chân lý. Copernicus, Kepler, Galileo và Newton, tất cả đều thâm nhiễm một đức tin kiên quyết ở lý tính. Vì thế mà Bruno bị thiêu sống trên dàn hỏa và Spinoza phải chịu lưu đày. Trong một bước đường từ khái niệm về một viễn kiến hữu lý đến hợp thức hóa một lý thuyết, đức tin là điều tất yếu : tin ở viễn kiến như là mục tiêu hữu giá hợp lý , đáng theo đuổi, tin ở giả thiết như là một mệnh đề hữu hiệu và hữu giá, và tin ở lý thuyết cứu cánh, ít ra cho đến khi một thỏa hiệp đại đồng về hiệu năng của nó đã được đạt đến. Đức tin ấy bắt rễ trong chính kính nghiệm của ta, trong niềm xác tín ở năng lực suy tư khảo sát và phán đoán của ta. Trong khi đức tin phi lý là sự chấp nhận điều coi như đúng chỉ bởi vì một thẩm quyền hay đa số bảo thế, thì đức tin hữu lý bắt rễ trong một xác tín độc lập dựa trên quan sát và tự duy tích cực của chính ta, bất kể ý kiến của đa số.

- Suy tư và phán đoán không phải chỉ là lãnh vực của kinh nghiệm mà trong đó đức tin hữu lý được biểu lộ. Trong môi trường những tương quan nhân loại tin là một phẩm cách bất khả ly của bất cứ mỗi thân hữu hay tình yêu có ý nghĩa nào. " Có đức tin " ở những kẻ khác có nghĩa là chắc chắn về tình cách dị cảm và bất biến của những thái độ căn bản của kẻ ấy, trung tâm nhân cách của kẻ ấy, tình yêu của kẻ ấy. Nói thế không có nghĩa rằng một người hẳn là không thay đổi những ý kiến của mình, nhưng tôi muốn nói rằng những vận động cơ bản của kẻ ấy vẫn y nhiên, chẳng hạn, sự trọng thị của người ấy đối với sự sống và sự cao quí của con người thuộc phần chính kẻ ấy không bị biến đổi.

Cũng trong ý nghĩa ấy, chúng ta có đức tin ở chính mình, chúng ta ý thức về một hiện hữu của bản ngã, của một tâm điểm trong nhân cách của chúng ta, nó bất biến và tồn tại suốt cả đời sống chúng ta dù có những hoàn cảnh biến thiên, và không kể những biến đổi nào đó trong các quan điểm và cảm thức. Chính tâm điểm ấy là thực tại đằng sau thế giới "cái Tôi" , và sự xác tín của chúng ta về đồng nhất tính của chính ta được đặt trên đó.Nếu ta không có đức tin ở sự tồn tại của bản ngã ta thì cảm thức của ta về đồng nhất tính mới bị đe dọa, và chúng ta phải lệ thuộc kẻ khác, và rồi ra sự tán thưởng của họ trở thành nền tảng cho cảm xúc chúng ta về đồng nhất tính. Chỉ kẻ nào tin ở chính mình mới thành thực với kẻ khác, bởi vì chỉ kẻ ấy mới có thể quả quyết rằng mình sẽ vẫn y nhiên ở thời vị lai như là mình hôm nay và do đó quả quyết rằng mình sẽ cảm thức và hành động như mình đang mong mỏi bây giờ.

Tin ở chính mình là một điều kiện để ta có thể hứa hẹn, và vì, như Nietzche đã nói, con người có thể được xác định bằng khả năng hứa hẹn của nó, đức tin là một trong những điều kiện hiện hữu của con người. Những gì làm chủ điểm trong quan hệ với tình yêu là tin ở tình yêu của chính mình, tin ở khả năng tạo nên tình yêu của nó ở những kẻ khác, và tin ở tính cách dị cảm của nó .

Ý nghĩa khác của sự tin ở một người nào đó liên quan đến đức tin mà chủng ta có trong những tiềm năng của nhưng kẻ khác. Hình thái sơ đẳng nhất mà đức tin này xuất hiện trong đó là cái đức tin mà bà mẹ có đối với con trẻ sơ sinh của bà ; bà tin rằng nó sẽ sống, sẽ lớn lên, sẽ đi và nói.

Tuy nhiên, sự phát triển của con trẻ trong phương diện này diễn ra đều đặn cho đến nỗi cái kỳ vọng về nó hình như không cần đến sự tin tưởng. Điều này khác với những tiềm năng nào có thể không phát triển nổi : những tiềm năng của con trẻ đối với yêu thương, hạnh phúc, sử dụng lý tính của nó, và nhưng tiềm năng đặc biệt hơn như các thiên tư nghệ thuật Chúng là những hạt giống tăng trưởng sẽ thành hình nếu những điều kiện dành riêng cho đà phát triển của chúng được hội đủ và chẳng có thể chết ngắt nếu những điều kiện ấy vắng bặt.

Điều kiện quan trọng nhất là kẻ quan hệ trong đời sống của trẻ thơ phải có tin tưởng ở những tiềm năng này. Sự hiện diện của tin tưởng ấy tạo nên sai biệt giữa giáo dục và điều khiển. Giáo dục đồng nhất với việc trợ giúp trẻ thơ thể hiện những tiềm năng của nó (⁴⁴). Đối nghịch với giáo dục là điều khiển, dựa trên sự vắng mặt của đức tin ở tăng trưởng của những tiềm năng, và trên xác tín rằng trẻ thơ sẽ đi đúng đường chỉ khi người lớn đặt vào nó cái đáng ưa và thủ tiêu cái có vẻ không đáng ưa. Cần gì phải cỏ niềm tin ở người máy, vì chẳng có sự sống ở trong nó.

Tin ở những kẻ khác với cao độ của nó là tin ở loài người. Ở thế giới Tây phương đức tin này được biểu lộ trong những lãnh vực tôn giáo ở đạo Do-thái Cơ đốc, và trong ngôn ngữ phàm tục nó được biểu lộ có thế lực nhất ở những ý niệm chính trị và xã hội nhân bản một trăm rưởi năm trước đây. Giống như sự tin tưởng ở trẻ thơ, nó dựa trên ý niệm rằng những tiềm năng của con người mà với nhưng điều kiện riêng biệt được đưa ra như thế, con người sẽ có thể xây dựng một trật tự xã hội được chỉ đạo bởi các nguyên tắc bình đẳng, công chính và tình yêu. Nhưng con người chưa xây dựng xong một trật tự như thế, và do đó sự xác tín rằng nó có thể làm được như thế cần phải có tin tưởng. Tuy nhiên, giống như tất cả sự tin tưởng hữu lý điều này cũng không phải là tư duy mong đợi, mà là dựa trên chứng cứ của những công trình quá khứ của chủng loại người và trên kinh nghiệm nội tại của mỗi cá thể, trên chính kinh nghiệm của nó về lý tính và tình yêu.

Đức tin phi lý bắt rễ trong sự tùng phục đối với một quyền lực mà ta cảm thấy là vô cùng mãnh liệt, toàn trí và toàn năng trong sự nhượng bộ năng lực và thế lực của chính mình, thì đức tin hữu lý dựa trên kinh nghiệm ngược lại. Chúng ta có tin tưởng ấy ở một tư tưởng bởi vì nó là thành quả của quan sát và tư duy của chính ta Chúng ta tin ở những tiềm năng của kẻ khác, của chính mình, và của nhân loại bởi vì và chỉ bởi vì chúng ta có kinh nghiệm về sự tăng trưởng trong chính ta, sức mạnh năng lực của lý tính và tình yêu của chính ta. Nền tảng của tin tưởng hữu lý là sự phong nhiêu; Sống bằng tin tưởng của chúng ta có nghĩa là sống một cách phong nhiêu. Thế thì, tin vào quyền lực ( theo nghĩa là sự chế ngự ) và sử dụng quyềnlực đều là nghịch đảo của đức tin.

Tin ở quyền lực hiện diện tức là một tin tưởng ở sự tăng trưởng của những tiềm năng không được thể hiện. Đấy là một tiên đoán cho tương lai chỉ y cứ trên cái hiện tại hiện tiền. Song kết quả lại là một sai lầm nghiêm trọng, rất ư là phi lý trong sự lãng quên những tiềm năng nhân tính và tăng trưởng nhân tính của nó. Không có đức tin hữu lý trong quyền lực. Có sự phục tòng quyền lực hay, ở những ai đã có quyền lực có ước vọng nắm giữ nó. Trong khi đối với nhiều người quyền lực hình như là cái thực nhất trong mọi sự, thì lịch sử nhân loại đã chứng tỏ nó là cái bất vọng nhất trong tất cả những công trình nhân loại. Vì rằng đức tin và quyền lực chối bỏ nhau, tất cả những tôn giáo và những hệ thống chính trị mà tự nguyên khởi đã được dựng lên trên đức tin hữu lý sẽ trì trệ và rồi đánh mất cái sức mạnh mà chúng có, nếu chúng dựa trên quyền lực hay liên minh với quyền lực.

Có đức tin cần phải có dũng cảm, cái khả năng nhận lãnh một hiểm nghèo, sự sẵn sàng chấp nhận cả đến đau khổ và thái vọng. Ai mà chú trọng trên sự an toàn và bảo đảm coi như là điều kiện chủ yếu củ8 đời sống thì không thể có đức tin ; ai mà khép trong một hệ thống bảo thủ, ở đó sự lánh xa và chiếm hữu là phương tiện cầu an của mình, thì kẻ đó biến mình thành một tù nhân. Để được yêu hay để yêu cần dũng cảm, cái can đảm đề quyết những giá trị nào đó như là sự vụ tối hậu - và thực hiện bước nhảy và cắm mốc mọi sự trên nhưng giá trị này. Dũng cảm ấy rất khác với dũng cảm mà Mussolini, người khoác lác thời danh, đã nói đến khi ông dùng khẩu hiệu "sống một cách nguy hiểm".

Thứ dũng cảm của ông là dũng cảm của hư vô chủ nghĩa. Nó bắt rễ trong thái độ phá hoại nhắm vào sự sống bởi vì người ta không yêu thương nó nổi. Dũng cảm của thất vọng đối lập với dũng cảm của tình yêu, cũng như đức tin ở quyền lực đối lập ở đức tin sự sống. Ta thực hành được gì về đức tin và dũng cảm ? Thực ra ta có thể thực hành đức tin trong mọi lúc.

Tin trong việc nuôi nấng một trẻ thơ ; tin trong đi việc đi ngủ, tin trong việc khởi đầu một công tác. Tất cả chúng ta đều quen có loại tin tưởng này. Ai không có sự tin tưởng ấy thì phải chịu sự lo lắng vô cùng về con trẻ mình, hay phải chịu mất ngủ, hay không thực hiện được một công tác hữu hiệu nào; hay kẻ ấy hoài nghi, gò mình cho thắt chặt với một người nào đó, hay mang chứng ưu uất, hay không thể thiết lập nhưng kế hoạch dài hạn. Bám chặt lấy phán đoán của mình về một người ngay dù quan điểm công cộng hay một vài sự kiện không dè hình như làm nó vô hiệu, bám chặt lấy những xác tín của mình ngay dù chúng không phổ cập - tất cả điều ấy đòi hỏi đức tin và dũng cảm. Chấp nhận những khó khăn, thoái hóa và ưu phiền của sự sống như là một thách thức vượt qua khiến chúng ta mạnh thêm, hơn là một trừng phạt bất công không nên xảy ra cho chúng ta, đòi hỏi đức tin và dũng cảm.

Sự thực hành của đức tin và dũng cảm khởi đầu với những tiểu tiết của sự sống thường nhật. Bước đầu là ghi nhận ở đâu và khi nào ta đánh mất đức tin, chọc thủng những hợp lý hóa thường che đậy sự mất mát đức tin ấy, nhận ra ở đâu ta hành động trong một đường lối nhút nhát, và thêm nữa làm sao ta hợp lý hóa nó. Nhận thức bằng cách nào mà mọi phản bội đức tin đều làm ta suy yếu và sự suy yếu liên tục dẫn ta đến phản bội mới như thế nào, vân vân…trong một vòng lẩn quẩn. Rồi ra ta cũng sẽ nhận thức rằng trong khi ta lo sợ một cách có ý thức là mình không được yêu, thì nỗi sợ hãi thực tế dù thường là vô thức, là sợ hãi mình không yêu thương. Yêu thương có nghĩa là phó thác mình mà không cần đảm bảo, là hoàn toàn hiến mình trong hy vọng rằng tình yêu của chúng ta sẽ tạo ra tình yêu trong kẻ được yêu. Tình yêu là một hành vi của tin tưởng và ai ít có đức tin thì ít có tình yêu Ta có thể nói rõ hơn về sự thực hành của đức tin chăn?g Đôi người có thể làm được; nếu tôi mà là một nhà thơ hay một nhà truyền giáo, tôi có thể cố gắng. Nhưng vì tôi không phải là những vị ấy tôi không thể dù cố gắng nói rõ thêm về sự thực hành của đức tin, nhưng tôi chắc chắn rằng ai mà chú tâm thực sự thì có thể học cách có đức tin như một trẻ thơ học đi vậy Có một thái độ, không thể rời khỏi sự thực hành của nghệ thuật về tình yêu mà ta chỉ đề cập mặc nhiên từ trên như thế, phải được thảo luận minh nhiên vì nó là nền tảng cho sự thực hành của tình yêu: hoạt động tính. Trên tôi đã nói rẳng hoạt động không có nghĩa là "làm việc gì đó", mà là một hoạt động nội tại, sự sử dụng hữu hiệu những năng lực của mình. Tình yêu là một hoạt động nếu tôi yêu, tôi ở trong một trang thái thường xuyên của sự chú tâm tích cực với kẻ được yêu nhưng không phải chỉ riêng với kẻ ấy. Bởi vì tôi sẽ không thể kết hợp mình một cách tích cực với kẻ được yêu nếu tôi biếng nhác, nếu tôi không ở trong trạng thái thường xuyên của thức tỉnh, cảnh giác, hoạt động. Buồn ngủ là tình trạng chỉ riêng cho tính bất hoạt; trạng thái thức tỉnh là một trạng thái trong đó sự biếng nhác không có chỗ đứng.

Tình trang nghịch lý với số đông ngày nay là họ nửa ngủ khi thức và nửa thức khi ngủ hay khi họ muốn ngủ. Thức tỉnh hoàn toàn là điều kiện để không bị quấy rầy, hay quấy rầy và quả thực, không bị quấy rầy và quấy rầy là một trong nhưng điều kiện cho tình yêu Tích cực trong tư tưởng, cảm thức, với đôi mắt và đôi tai của mình, trọn cả ngày, tránh sự biếng nhác bên trong. Tích cực trong hình thức tiếp nhận, tàng trữ, hay tiêu phí sòng phẳng thời gian của mình, là một điều kiện bất ly cho sự thực hành của nghệ thuật về tình yêu. Tin rằng ta có thể tách rời sự sống để cho mình phong phú trong lãnh vực tình yêu và cằn cỗi trong tất cả những lãnh vực khác, đây là một ảo tưởng. Sự phong phú không hứa hẹn cho một phân công như thế. Năng tính yêu thương đòi hỏi một trạng thái nhiệt tình, thức tỉnh và sinh lực cường tráng, chúng chỉ có thể là một chiều hướng hữu hiệu và tích cực trong nhiều lãnh vực khác của sự sống. Nếu ta không phong phú trong những lãnh vực khác thì ta cũng không phong phú trong cả lãnh vực tình yêu. Thảo luận về nghệ thuật tình yêu ta không thể hạn hẹp vào lãnh vực riêng tư của việc thu hoạch và phát triển nhưng đặc trưng và thái độ mà ta đã mô tả trong chương này. Nó liên hệ bất phân với môi trường xã hội. Nếu yêu có nghĩa là có thái độ yêu thương hướng đến mọi người, nếu yêu là một nét đặc trưng chắc chắn nó phải hiện hữu trong mối tương quan của ta không chỉ với gia đình bạn hữu mà còn hướng đến những ai mà ta giao tiếp xuyên qua công tác, doanh mưu, nghề nghiệp của mình. Không có sự "phân công" giữa tình yêu đối với chính mình và đối với những kẻ lạ. Trái lại, điều kiện cho hiện hữu của loại trước là hiện hữu của loại sau. Tiếp nhận quan điểm này một cách nghiêm cẩn thực ra có nghĩa là một biến đổi kịch liệt hơn trong những tương quan xã hội của ta từ những tương quan quán lệ. Trong khi một, phần lớn tác vụ hời hợt được qui cho lý tưởng tôn giáo của tình yêu về kẻ láng giềng của mình, thì những tương quan của chúng ta thực sự được xác định đúng mức như bằng nghiên tắc thành thực. Thành thực không thể để sử dụng một cách ngụy trá trong sự giao hoán về những hóa phẩm và nghiệp vụ, và trong sự giao hoán về những cảm thức. "Tôi cho bạn nhiều bằng bạn cho tôi", trong tài vật cũng như trong tình yêu, là cách ngôn đạo đức nổi bật trong xã hội tư bản. Ta cũng có thể nói rằng sự phát triển của thành thực trong đạo đức là cống hiến đặc biệt về đạo đức của xã hội tư bản. Lý do cho điều này là chính ở bản chất của xã hội tư bản. Trong những xã hội tiền-tư-bản, sự trao đổi tài sản được xác định hoặc bằng sức mạnh trực tiếp, bằng truyền thống, hoặc bằg những ràng buộc riêng tư của tình yêu hay thân hữu. Trong chủ nghĩa tư bản, yếu tố phổ cập là sự trao đổi trên thị trường. Hoặc tôi giao thiệp với thị trường hóa phàm, thị trường lao động, hay thị trường của những nghiệp vụ, mỗi người trao đổi bất cứ cái gì mà họ phải bán ra, cái mà họ muốn thu hoạch dưới những điều kiện của thị trường, không cần sử dụng sức mạnh hay xảo quyệt. Đứa lý thành thực mượn danh nghĩa của nó để phối hợp với đạo đức của Luật Vàng, cách ngôn "Làm cho kẻ khác vì bạn muốn bọ làm cho bạn", có thể được giải thích theo nghĩa " hãy thành thực trong trao đổi của bạn với những kẻ khác". Nhưng trên thực tế nó đã được hợp thức độc đáo như một câu nói phổ thông hơn trong Thánh kinh :"Hãy yêu láng giềng ngươi như chính ngươi" . Quả thực qui tắc của đạo Thiên chúa Do thái về tình huynh đệ hoàn toàn khác với đức lý thành thực. Nó chỉ cho việc yêu thương kẻ láng giềng của bạn tức là cảm thấy có trách nhiệm là và một đối với kẻ ấy, trong khi đức lý thành thực không chỉ cho cảm thấy có trách nhiệm và là một mà là xa cách và chia rẽ : ró chỉ cho việc trọng thị những quyền lợi của kẻ lánq giềng bạn, nhưng không yêu thương kẻ ấy. Không phải ngẫu nhiên mà Luật Vàng đã thành cách ngôn tôn giáo phổ thông nhất ngày nay bởi vì ta có thể giải thích nó trong phạm vi đạo đức thành thực nó là một cách ngôn tôn giáo mà ai cũng hiểu rõ và muốn thi hành. Nhưng sự thực hành của tình yêu phải bắt đầu với việc nhận ra sự sai biệt giữa thành thực và tình yêu.

Tuy nhiên, ở đây, một câu hỏi quan trọng khơi lên nếu toàn thể tổ chức xã hội và kinh tế của chúng ta dựa trên sự truy tầm của mỗi người cho lợi lộc của họ, nếu nó được điều hòa bằng nguyên tắc vị kỷ chỉ được điều hoà bằng nguyên tắc đạo đức vì thành thực, làm sao ta có thể thực hiện doanh nghiệp, làm sao ta có thể hành động trong khung khổ xã hội hiện hữu và đồng thời thực hành tình yêu? Phải chăng điều sau chót này không hàm ngụ việc loại bỏ tất cả những sự nghiệp phàm tục và chia xẻ sự sống của kẻ bần cùng? Câu hỏi này được nêu lên và được giải đáp một cách triệt để bởi những nhà tu Thiên chúa giáo, và bởi những nhân vật như Tolstoi,Albert Schweitzer, và Simone W eil. Có nhưng vị khác (⁴⁵) họ chia xẻ quan điểm và tính chất mâu thuẫn căn bản giữa tình yêu và đời sống thế tục bình thường trong xã hội chúng ta. Họ đi đến kết quả rằng ngày nay nói về tình yêu chỉ có nghĩa là tham dự trong cái trò ngụy đại đồng; họ tuy tuyên bố rằng chỉ có kẻ tử đạo hay người cuồng mới có thể yêu trong thế giới ngày nay, rồi ra mọi thảo luận về tình yêu chỉ là việc rao truyền. Quan điểm rất đáng phục sẵn sàng trao mình cho một sự hợp lý hóa của chủ nghĩa khuyển nho. Trên thực tế, nó mặc nhiên được chia bởi một kẻ tầm thường, kẻ cảm thấy "tôi muốn mình là một con chiên tốt, nhưng tôi sẽ chết đói nếu tôi coi trọng điều này ". Chủ nghĩa triệt để ấy chung quy vào chủ nghĩa hư vô luân lý. Cả những tư tưởng gia triệt để và thường nhân là những cái máy không biết yêu và chỉ khác nhau là thường nhân thì không ý thức về điều ấy còn tư tưởng gia thì biết nó và nhận ra "tất yếu lịch sử" của sự kiện đó. Tôi không có xác tín rằng giải đáp cho mâu thuẫn tuyệt đối của tình yêu và sự sống "bình thường " chỉ xác thực trong một ý hướng trừu tượng. Nguyên tắc của duy trì xã hội tư bản và nguyên tắc của tình yêu trái ngược nhau. Nhưng xã hội tân tiến được nhìn một cách cụ thể là một hiện tượng phức tạp. Chẳng hạn, một khách buôn bán một hóa phẩm vô dụng không thể hành sự một cách tiết kiệm mà không trí trá, một công nhân khéo, một nhà hóa học, hay một nhà vật lý học thì có thể làm được. Cũng vậy một trại chủ, một công nhân, một giáo chức và một số những nhà doanh nghiệp đều có thể cố gắng thực hành tình yêu mà không ngớt hành sự một cách tiết kiệm. Ngay dù ta nhận ra nguyên tắc của chủ nghĩa tư bản xét như trái ngược với nguyên tắc của tình yêu, ta phải thừa nhận rằng "chủ nghĩa tư bản" tự nó là một cơ cấu phức tạp và biến đổi không ngừng, cái cơ cấu vẫn còn dung chứa phần lớn tính cách bất hợp và sự khoan dung riêng biệt.

Tuy nhiên, khi nói điều đó, tôi không muốn hàm ý rằng chúng ta có thể mong hệ thống xã hội hiện tại tiếp tục một cách bất định, và đồng thời hy vọng thể hiện lý tưởng tình yêu đối với anh em mình. Dưới hệ thống hiện tại những người có khả năng yêu thương chắc chắn là những ngoai lệ; hẳn nhiên, trong xã hội Tây phương ngày nay, tình yêu là một hiện tượng bên lề. Không phải vì quá nhiều nghiệp vụ thường không cho phép có thái độ yêu thương, nhưng bởi vì tinh thần của một xã hội tập trung sản xuất, tham đắm hóa phẩm là như thế cho nên chỉ có kẻ bất dung hợp mới có thể bảo vệ mình chống lại nó một cách hữu hiệu. Những ai rất bận tâm đến tình yêu coi như là giải đáp hữu lý duy nhất cho vấn đề hiện hữu con người thì phải tiến tới kết luận rằng những biến đổi quan trọng và triệt để trong cơ cấu xã hội chúng ta đều cần thiết, nếu tình yêu mà là một hiện tượng xã hội chứ không phải là một hiện tượng ngoài lề, cá biệt hóa cao độ. Trong phạm vi tập sách này, hướng đi của những biến chuyển như thế chỉ có thể được ám chỉ thôi (⁴⁶). Xã hội chúng la được thúc đẩy bởi một văn phòng quản trị, bởi những chính khách chuyên nghiệp ; những người được điều động bởi hứng khởi đám đông, mục tiêu của họ là càng sản xuất càng tiêu thụ, coi như những chủ đích trong chính nó. Mọi hoạt động đều phụ thuộc cho các mục đích kinh tế, phương tiện trở thành cứu cánh, con người là một cái máy ăn ngon, mặc đẹp, nhưng không có chủ hướng tối hậu cho cái phẩm cách và nhiệm vụ rất là người của nó. Nếu con người mà có thể yêu thương, nó phải được đặt vào vị trí tối thượng của nó. Cơ khí kinh tế phải phục vụ nó hơn là nó phục vụ cơ khí. Nó phải có khả năng chia xẻ kinh nghiệm, chia xẻ công tác, hơn là chia xẻ những lợi tức. Xã hội phải được tổ chức thế nào để cho bản chất yêu thương và xã hội của con người không tách rời hiện hữu xã hội của nó, mà thành một với hiện hữu. Nếu như tôi đã cố gắng chứng tỏ, quả thực rằng tình yêu chỉ là một giải đáp thỏa đáng và thỏa mãn cho vấn đề hiện hữu con người, thì một xã hội nào mà chối bỏ, một cách tương đối, sự phát triển của tình yêu, chắc chắn cuối cùng tiêu diệt vì mâu thuẫn của chính nó với những nhu cầu cơ bản của bản chất con người. Quả thực, nói về tình yêu không phải là "thuyết giáo", chỉ vì lý do rằng đây không nhắm nói về nhu cầu tối hậu và thực tế trong mọi nhân thể. Nói rằng nhu cầu này đã bị che tối không có nghĩa là nó không hiện hữu. Phân tích bản chất của tình yêu là khám phá ra sự khiếm diện toàn diện của nó ngày nay và giám định những điều kiện xã hội chịu trách nhiệm cho sự khiếm diện này. Tin ở khả tính của tình yêu, xét như một hiện tượng xã hội chứ không chỉ như một hiện tượng cá biệt ngoại lệ, là một đức tin hữu lý dựa trên cái nhìn nhắm vào bản chất đích thực của con người.

HẾT TÂM THỰC LUYẾN ÁI NGUYÊN TÁC THE ART OF LOVING CỦA ERICH FROMM TUỆ SĨ DỊCH CADAO ẤN HÀNH LẦN THÚ NHẤT GIẤY PHÉP SỐ 4044 BTT/NBC/PHNT NGÀY l-10-

69. NGOÀI NHỮNG BẢN THƯỜNG CÒN IN THÊM 20 CUỐN GIẤY TRẮNG DÀNH RIÊNG