Tâm Thức Luyến Ái

TÂM THỨC LUYẾN ÁI

Erich Fromm

TÁC PHẨM TÂM PHÂN HỌC

VIẾT VỀ TÌNH YÊU

Nguyên tác:

THE ART OF LOVING Người dịch:

TUỆ SĨ Ebook miễn phí tại : www.SachMoi.net

MỤC LỤC

Ebook miễn phí tại : www.SachMoi.net

TỰA I TÌNH YÊU LÀ MỘT NGHỆ THUẬT?

II LÝ THUYẾT VỀ TÌNH YÊU 1. Tình Yêu Giải đáp cho vấn đề Hiện Hữu của con Người. 2. Tình Yêu Giữa cha mẹ và con cái.

3. Đối tượng của tình yêu.

III TÌNH YÊU VÀ SỰ ĐỔ VỠ CỦA TÌNH YÊU TRONG XÃ HỘI TÂY PHƯƠNG HIỆN ĐẠI

IV THỰC HÀNH VỀ TÌNH YÊU

TỰA

Bất cứ ai mong đợi một khuyến thị dễ dãi trong nghệ thuật về tình yêu khi đọc tập sách này sẽ cảm nghiệm một thất vọng. Bởi vì, tập sách muốn chứng tỏ rằng tình yêu không phải là một cảm thức mà ai cũng có thể mơ tưởng dễ dàng, không đếm xỉa đến trình độ trưởng thành mà người ấy đạt được. Nó muốn gây xác tín cho độc giả rằng mọi cố gắng của mình cho tình yêu đều phải tan vỡ, trừ phi mình cố gắng rất hăng nồng cho phát triển nhân cách toàn diện của mình để rồi hoàn thành một chiều hướng phong phú ; rằng mình không thể đạt được sự thỏa mãn trong tình yêu cá biệt nếu không có khả năng yêu thương người láng giềng của mình, nếu không có những đức khiêm tốn, -dũng cảm, tín thành và kỷ luật thật sự. Trong một nền văn hóa mà những tức tính này hiếm có, sự thành đạt khả năng yêu thương chắc chắn còn là một công trình họa hiếm.

Hoặc giả, ai cũng có thể tự hỏi mình rằng đã có bao nhiêu người thực sự yêu thương.

Nhưng, sự khó khăn của công việc ấy hẳn không phải là một lý do ngăn cản cố gắng nhận thức những khó khăn cũng như những điều kiện để kiện toàn nó. Để tránh những phức tạp không cần thiết, tôi đã cố gắng đề cập vấn đề trong một ngôn ngữ không chuyên môn, tùy trường hợp có thể . Với cùng lý do ấy, tôi cũng đã tham khảo một ít văn chương viết về tình yêu.

Lại còn một vấn đề nữa, là tôi đã không tìm thấy một giải quyết hoàn toàn thoả đáng tức là vấn đề tránh lặp lại những ý tưởng đã được nêu lên trong tác phẩm về trước của tôi, nhất là độc giả quen thuộc với Escape From Freedom ( Chạy trốn tự đo, ) Man For Himself ( Con người với chính mình) The Sane Society (Xã hội lành mạnh) sẽ tìm thấy trong tập sách này có nhiều ý tưởng đã được diễn tả trong những tác phẩm trước đó. Tuy nhiên The Art of Loving không hẳn chỉ là một tóm lược. Nó trình bầy nhiều ý tưởng bên ngoài những ý tưởng đã được diễn tả trước đây, và hẳn nhiên ngay cả những ý tưởng cũ hơn đôi khi lại mang những viễn tượng mới vì rằng chúng thảy đều qui tụ quanh một chủ điểm duy nhất : nghệ thuật về tình yêu.

E.F. KẺ NÀO KHÔNG BIẾT GÌ CẢ, KHÔNG YÊU GÌ CẢ. KẺ NÀO KHÔNG THỂ LÀM ĐƯỢC GÌ CẢ KHÔNG THỂ HIỂU ĐƯỢC GÌ CẢ. KẺ NÀO KHÔNG HIỂU ĐIỀU GÌ CẢ, KHÔNG CÓ GÌ XỨNG ĐÁNG CẢ. NHƯNG KẺ NÀO CÓ HIỂU THÌ CŨNG CÓ YÊU, CÓ CHÚ Ý, CÓ THẤY . . .

SỰ HIỂU BIẾT CÀNG Ở TRONG LÒNG TỤ THỂ, TÌNH YÊU CÀNG LỚN . . . AI NGHĨ TƯỞNG RẰNG MỌI TRÁI CÂY ĐỀU CHÍN CÙNG LÚC VỚI TRÁI DÂU THÌ KHÔNG BIẾT GÌ VỀ TRÁI NHO CẢ. PARACELSUS .

TÌNH YÊU LÀ MỘT NGHỆ THUẬT?

Phải chăng yêu thương là một nghệ thuật? Vậy thì nó đòi hỏi sự hiểu biết và cố gắng. Hoặc giả phải chăng yêu thương là một cảm giác xứng ý mà cảm nghiệm là vấn đề cơ duyên, là cái mà người ta "sa vào" nếu gặp duyên may ? Tập sách nhỏ này y cứ trên tiền đề thứ nhất và ngày nay chắc chắn phần lớn người ta tin vào tiền đề thứ hai.

Không phải mọi người đều nghĩ rằng tình yêu không quan trọng. Họ khao khát nó, họ để ý vô số các phim ảnh về những chuyện tình may mắn hay không may mắn, họ nghe hàng trăm bài ca chẳng hay ho gì cả về tình yêu, nhưng chắc hẳn không ai nghĩ rằng cần phải học hỏi một điều gì đó về tình yêu. Thái độ kì dị này dựa trên nhiều tiền đề đặc dị hay hỗn hợp nhằm binh vực nó.

Hầu hết người ta nhìn vấn đề tình yêu chủ yếu là vấn đề được yêu hơn là vấn đề yêu, vấn đề năng tính yêu thương của mình. Bởi vậy vấn đề đối với họ cốt làm sao để được yêu, làm sao để đáng yêu. Đuổi theo mục tiêu ấy họ chạy theo nhiều nẻo. Một nẻo, đặc biệt ở nam giới là để thành công, là có thế lực cũng như sung túc về mặt xã hội mà địa vị của mình cho phép. Đằng khác, đặc biệt ở nữ giới là tạo vẻ quyến rũ cho mình bằng cách trau chuốt thân thể , trang phục của mình v v .. Những lối khác, tạo vẻ quyến rũ cho mình cả đàn ông lẫn đàn bà đều dùng, là triển khai những phương cách xứng ý, đàm thoại hứng thú, là hay giúp đỡ, khiêm tốn, hiền hòa. Có nhiều lối làm cho mình khả ải giống như những lối làm cho mình thành công được "bạn và cảm hóa mọi người". Sự thật, nhữn gì mà hầu hết trong nền văn hóa của chúng ta nói là khả ái chính ra là một sư hỗn hợp giữa tính cách thông tục và sự gợi dục. Một tiền đề thứ đằng sau thái độ cho rằng không có gì phải học hỏi về tình yêu đó là sự mặc nhận rằng vấn đề tình yêu là vấn đề của một đối tượng không phải là vấn đề của một khả năng. Người ta nghĩ rằng yêu là một việc giản dị, nhưng tìm thấy một đối tượng chính thực để yêu – là khó. Thái độ này có nhiều lí do, chúng bắt rễ trong sự phát triển của xã hội tân tiến.

Một lý do là sự thay đổi lớn lao đã xảy ra ở thế kỷ XX đối với việc lựa chọn một đối tượng tình yêu. Trong thời đại Victoria, cũng như trong nhiều nền văn hóa cổ truyền, tình yêu gần như không phải là cảm nghiệm riêng rẽ bất chợt để rồi có thể đưa đến hôn nhân. Trái lại, hôn nhân được ký kết bởi ước chế, hay bởi các gia đình với nhau, hay bởi một môi nhân : hay không qua những trung gian phụ trợ như thế, nó được qui kết trên căn bản của những nhân ước xã hôn và tình yêu được coi như để phát triển một khi hôn nhân đã được qui kết. Trong một vài thế hệ trước xây, khái niệm về tình yêu lãng mạn đã trở thành hầu như phổ biến trong thế giới Tây phương. Ở hoa kỳ, trong khi những nhân ước về bản chất ước chế không vắng bóng, phần lớn người ta tìm kiếm "tình yêu lãng mạng", tìm kiếm kinh nghiệm riêng rẻ, để rồi nó phải đưa đến hôn nhân. Khái niệm mới mẻ về tự do trong tình yêu ấy chắc chắn đã làm tăng gia rất nhiều tầm quan trọng của đối tượng xét như là chống đối với tầm quan trọng của nhiệm vụ.

Liên hệ chặt chẽ với yếu tố này là nét đặc trưng khác của nền văn hóa hiện đại. Toàn thể nền văn hòa của chúng ta được đặt trên thị hiếu mua sắm, trên ý niệm về một sự giao dịch thuận lợi. Hạnh phúc của con người ngày nay nằm ở sự kích thích của công việc, nhìn vào những cửa tiệm, ở chỗ mua tất cả những gì mà mình đủ sức mua, trả tiền ngay hay trả lần hồi. Họ nhìn người khác cũng giống vậy. Với đàn ông một cô gái quyến rũ - và với đàn bà, một gã đàn ông quyến rũ - là những trị giá mà họ theo đuổi.

"Vẻ quyến rũ thông thường có nghĩa là một gói đồ khéo léo đựng những đức tính thông tục và được tìm tòi trên thị trường nhân cách. Những gì đặc biệt tạo cho một người cỏ vẻ quyến rũ tuỳ thuộc sự lưu hành của thời thượng, về vật lý cũng như về tâm lý. Trong vòng hai mươi năm trước đây, một cô gái uống rượu và hút thuốc, ngổ ngáo và gợi dục là có vẻ quyến rũ , ngày nay thời thượng đòi hỏi tính thùy mị và cả thẹn nhiều hơn. Vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX một người đàn ông phải là hùng hổ và có tham vọng - ngày nay thì phải có tinh thần xã hội và cởi mở - mới là một "gói đồ" quyến rũ. Dù sao, ý vị của sự sa vào tình yêu thông thường chỉ phát triển tùy theo nhưng hóa phẩm của con người là những hóa phẩm nằm trong tầm mức mà khả năng riêng biệt của mình có thể với đến hầu dễ trao đổi.

Tôi xuất hiện cho một giao dịch ; đối tượng phải là khả ái xét theo lập trường về giá trị xã hội của nó, và đồng thời nó phải cần có tôi, nhìn vào những di sản và những tiềm năng khơi mở và ẩn dấu của tôi. Hai người trở thành yêu nhau khi họ cảm nhận họ đã tìm thấy đối tượng tuyệt hảo hữu ích trên thị trưởng. xét theo những giới hạn về các giá trị giao hoán của chính họ. Thường thường như khi mua một tài sản thực tế, những tiềm năng ẩn khuất mà người ta có thể khai triển được giữ một vai trò quan trọng trong sự giao dịch này. Trong một nền văn hóa mà ở đó chiều hướng thị trường chiếm ưu thế, và ở đó sự thành công về mặt vật chất có giá trị nổi bật, không có lý do gì phải nhạc nhiên cho lắm về những quan hệ tình yêu của con người tùy theo cùng dạng thức giao hóan chi phối hóa phẩm và thị trường lao đông.

Sự sai lầm thứ ba dẫn đến mặc nhận rằng không cỏ gì phải học hỏi về tình yêu là ở chỗ lẫn lộn giữa kinh nghiệm sơ khởi về việc "sa" vào tình yêu và tình trạng thường trực của việc đang yê, hay chúng ta có thể nói rõ hơn của sự việc "đứng" trong tình yêu.

Nếu hai người trước kia xa lạ nhau, như tất cả chúng ta đều vậy, bỗng chốc để cho bức tường giữa họ ngả xuống, và cảm thấy thân thiết, cảm thấy là một, thì cái lúc đơn nhất thể này là một trong nhưng cảm nghiệm cao hứng nhất, phấn khích nhất trong cuộc sống. Đấy lại là điều lạ lùng và kỳ diệu hơn nữa đối với những người đã từng khép kín, cô lập, không có tình yêu. Cái kỳ diệu của sự thân thiết bất chợt ấy thường được tạo nên dễ dàng nếu nó được kết hợp hay bắt đầu bởi sự hấp dẫn và sự cực thành của dục tính. Tuy nhiên, loại tình yêu này tự bản chất nó không bền vững. Hai người trở nên chí thân, sự thân thiết của họ càng lúc càng đánh mất đặc tính kỳ diệu của nó, cho đến khi sự chống đối và bất mãn; sự nhàm chán lẫn nhau của họ tận diệt những gì do phấn khích sơ khởi để lại. Nhưng, ban đầu họ đã không biết được tất cả những điều này : thực vậy, họ lấy cường độ mê luyến, sự "ngây dại" nhau ấy, làm chứng cớ cho cường độ của tình yêu họ, trong khi nó chi có thể minh chứng mức độ cô đơn trước đây của họ. Thái độ này- cho rằng không có gì dễ dãi hơn là yêu-đã không ngớt là ý niệm phổ biến về tình vêu mặc dù có sự hiển nhiên rằng trái ngược lại. Chắc hẳn không có một hoạt động, một ý thú nào khởi đầu với những ước vọng và mơ tưởng to lớn như vậy - nhưng thất bại đều đều - như là tình yêu. Nếu đấy là trường hợp của một hoạt động nào khác, người ta sẽ hăng hái hơn để nhận thức những lý do thất bại, và để học hỏi sao cho mình có thể làm hay hơn-hay họ sẽ bỏ đi hoạt động ấy. Bởi vì điều này không thể có trong trường hợp tình yêu, hình như chỉ có một cách thích đáng, duy nhất để vượt qua sự thất bại của tình yêu - để xét những lý do đưa đến sự thất bại này, và để tiến tới việc tìm hiểu ý nghĩa của tình yêu.

Bước thứ nhất là phải ý thức rằng tình yêu là một nghệ thuật, cũng như sống là một nghệ thuật; nếu chúng ta muốn học cách yêu thương chúng ta phải tiến hành trong cùng đường lối mà chúng ta phải tiến hành khi chúng ta muốn học hỏi một nghệ thuật nào khác, như nhạc, học đồ mộc hay y thuật hay cơ thuật.

Đâu là những bước cần thiết trong việc học hỏi một nghệ thuật ? Tiến trình của việc học hỏi một nghệ thuật có thể được tạm chia thành hai phần : một là tinh thông về lý và một nữa là tinh thông về thực hành. Nếu tôi muốn học về y thuật trước hết tôi phải biết những sự kiện về thân thể của con người và về những chứng bịnh khác nhau. Khi tôi đã có tất cả những kiến thức về lý thuyết này rồi, không phải đương nhiên tôi giỏi về y thuật. Tôi sẽ trở thành một bậc thầy trong nghệ thuật này chỉ sau khi có một số vốn thực hành cho đến khi những thành quả của kiến thức lý thuyết và những thành quả thực hành của tôi sau cùng được kết dệt thành một - sự trực giác của tôi, yếu tính của sự tinh thông về bất cứ một nghệ thuật nào. Nhưng, ngoài việc học lý thuyết và thực hành còn có một yếu tố thứ ba cần thiết để trở thành một bậc thầy trong bất cứ một nghệ thuật nào - sự tinh thông về nghệ thuật phải là một vần đề rất đáng quan tâm ; chắc hẳn, trong thế giới này không có gì quan trọng hơn là nghệ thuật. Điều này đúng cho nhạc, cho y, cho mộc - và cho tình yêu. Và, có lẽ, ở đây đặt ra câu trả lời cho câu hỏi tại sao trong nền văn minh của chúng ta rất hiếm có người học về nghệ thuật này dù có những thất bại rõ ràng của nó : dù có khát vọng thầm kín đối với tình yêu, hầu như mọi tư vụ khác được coi là quan trọng hơn tình yêu : thành công, thanh thế, tiền bạc, uy quyền. Hầu như tất cả nghị lực của chúng ta được dùng để học hỏi làm sao hoàn thành những mục tiêu này và hầu như không có ai học nghệ thuật về tình yêu.

Cỏ thể rằng chỉ những sự thể ấy mới được coi là đáng được học hỏi vì nhờ chúng mà người ta có thể kiếm ra tiền tài hay danh vọng, còn tình yêu, nó chỉ có lợi cho tâm hồn nhưng không lợi gì cả theo ý nghĩa thời mới, là một xa xỉ mà chúng ta không được quyền bỏ ra nhiều nghị lực như thế ? Tuy nhiên, dù có thể là thế, thảo luận sau đây sẽ bàn đến nghệ thuật về tình yêu theo chiều hướng như đã vạch ở trên: trước hết tôi sẽ bàn về lý thuyết của tình yêu. Và điều này sẽ chiếm phần lớn của sách ; và thứ đến tôi sẽ bàn đến sự thực hành về tình yêu - ở đây ta có thể nói được chút ít về sự thực hành, cũng như ở những phạm vi khác.

LÝ THUYẾT VỀ TÌNH YÊU

1. Tình Yêu Giải đáp cho vấn đề Hiện Hữu của con Người.

Bất cứ một lý thuyết nào về tình yêu cũng phải bắt đầu với một lý thuyết về con người, về hiện hữu con người. Trong khi chúng ta tìm thấy tình yêu hay đúng hơn : cái tương đương với tình yêu, ở loài vật ; những quyến luyến của chúng chính yếu là một phần thuộc trang bị bản năng của chúng ; chỉ có những tàn vật của trang bị bản năng này là còn có thể tác động trong con người. Điều chính yếu trong hiện hữu của con người là sự kiện rằng con người đã vươn lên khỏi phạm vi loài vật, khỏi sự thích ứng bản năng ; rằng con người đã vượt lên trên nhiên giới - dù nó không bao giờ rời bỏ nhiên giới ; nó là một phần của nhiên giới - nhưng một khi đã chạy khỏi nhiên giới, con người không thể quay về với nhiên giới : một khi đã rút lui khỏi thiên đường- một trạng thái hợp nhất nguyên thủy với thiên nhiên - có những thiên đường với những ngọn kiếm rực lửa đóng chặn đường về của mình. Nếu con người phải cố trở về. Con người chỉ cỏ thể đi tới bằng cách phát triển lý tính của mình, bằng cách tìm một nhịp điệu mới, một nhịp điệu của con người, thay vì một nhịp điệu tiền-nhân-tính bị mất hút hẳn. Khi con người sinh ra, chủng loại người cũng như cá thể, nó đi ra từ một tình trạng đã cố định, cố định như những bản năng, mà vào một tình trạng bất định, bất xác và mở rộng. Chỉ có sự xác thực nằm trong quá khứ - và chỉ khi nào đó là sự chết mới là ở trong tương lai. Con người có phú bẩm của lý tính : người là sự sống ý thức về chính mình, con người có ý thức về chính nó, về đồng loại người của nó, về quá khứ và về những khả tính tương lai của nó. Sự thức tỉnh về chính mình ấy, mình như một thực thể ly cách , sự thức tỉnh về đối sống ngắn ngủi trong khoảnh khắc của chính mình, về sự kiện rằng mình sinh ra không do ý chí mình và chết đi cũng nghịch với ý chí mình. Và mình chết trước nhưng người mình yêu hay họ chết trước mình, sự thức tỉnh về nỗi cô đơn và ly cách của mình, về mối vô vọng của mình trước những thế lực thiên nhiên và xã hội, tất cả những điều này tạo nên hiện hữu ly cách, phân rẽ của mình thành một ngục tù không thể chịu đựng. Con người có thể phát cuồng nếu nó không thể giải phóng mình bước ra khỏi ngục tù này, hợp nhất mình trong một hình thức nào đó với những người khác, với thế giới bên ngoài.

Cảm nghiệm về sự ly cách khơi dậy mối ưu tư ; quả thực, nó là cội nguồn của ưu tư. Chịu ly cách tức là bị cắt rời ra, không có khả năng nào để sử dụng những quyền lực con người của tôi. Từ đó ly cách cỏ nghĩa là vô vọng, không thể với tới, thế giới - vạn hữu và mọi người - một cách hoạt bát ; có nghĩa là thế giới có thể xâm chiếm tôi mà tôi không thể phản ứng lại. Như thế sự ly cách là cội nguồn của mối ưu tư mãnh liệt. Ngoài ra, nó khơi dậy sự hổ thẹn và cảm giác tội lỗi. Cảm nghiệm về tội lỗi và sự hổ thẹn ấy, trong ly cách được diễn bằng câu chuyện Adam và Eve của Thánh kinh. Sau khi Adam và Eve đã ăn phải "cây biết thiện ác " , sau khi họ đã bất tuân (không có thiện và ác trừ phi có sự tự do bất tuân), sau khi họ đã trở thành loài người bằng cách tự loại bỏ mình ra khỏi sự hoà điệu nguyên thủy loài vật với nhiên giới, tức là sau khi họ sinh ra với tư cách loài người - họ thấy rằng "mình trần truồng - và họ hổ thẹn" Phải chăng chúng ta phải thừa nhận rằng một huyền thoại vừa cổ lỗ và sơ đẳng như huyền thoại này mang đạo đức quan thái quá của thế kỷ XIX, và điểm quan trọng mà câu chuyện muốn trao cho chúng ta là tình trạng bối rối về sự phát sinh của đạo đức thật là rõ rệt ? Có thề cưỡng nhận như thế, và bằng cách hiểu câu chuyện theo tinh thần thời đại Victoria, chúng ta bỏ mất điểm chính ; điểm ấy hình như là vầy : sau khi người đàn ông và người đàn bà khởi thức về chính mình và lẫn nhau, họ ý thức về sự ly cách và về sự khác nhau của họ, vì họ mang những dị tính. Nhưng trong khi nhận ra sự ly cách họ vẫn còn xa lạ nhau vì họ chưa học yêu nhau (ta cũng thấy rất rõ bởi sự kiện Adam tự bảo vệ bằng cách nguyền rủa Eve, hơn là cố gắng bảo vệ Eve). Sự thức tỉnh về ly cách của con người không có hợp nhất bằng tình yêu - là cội nguồn của hổ thẹn. Đồng thời nó cũng là cội nguồn của tội lỗi và ưu tư.

Vậy thì, nhu cầu sâu thẳm nhất của con người là nhu cầu vượt qua sự ly cách của mình, lìa bỏ ngục tù cô độc của mình. Sự thất bại toàn triệt không hoàn thành được mục tiêu này có nghĩa là cơn bịnh cuồng dại, bởi vì, chỉ có thể chế ngự được nỗi kinh hoàng về cái cô lập hoàn toàn bằng cách rút lui hẳn khỏi thế giới bên ngoài để cho cảm giác về ly cách biến mất - bởi vì thế giới bên ngoài, mà người ta bị ly cách từ đó, đã biến mất.

Con người - thuộc mọi thời đại và mọi nền văn minh - đều bị đối đầu với sự giải quyết cùng một vấn đề duy nhất ; vấn đề làm sao vượt qua ly cách, làm sao hoàn thành hợp nhất, làm sao vượt qua đời sống cá biệt của mình và tìm thấy sự chuộc tội. Vấn đề cũng giống như con người thái cổ sống trong hang hóc, người du mục chăm sóc đàn thú của mình, người nông dân ở Ai Cập, thương nhân Phoenix, binh sĩ La-mã, tu sĩ thời trung cổ, võ sĩ Nhật bản, thư ký và công chức ngày nay. Vấn đề như nhau vì nó khởi lên từ nền tảng như nhau : tình cảnh của con người, những điều kiện của hiện hữu con người. Câu trả lời thì khác nhau- Vấn đề có thể được trả lời bằng bái vật, bằng hy sinh người hay chinh phục sinh lực, bằng phóng túng trong xa hoa, bằng yểm ly trong khổ hạnh bằng công việc nhức óc, bằng sáng tạo nghệ thuật, bằng tình yêu Chúa và bằng tình yêu người. Trong khi có nhiều câu trả lời - lịch sử nhân loại là ký lục về chúng - nhưng không phải là vô số lượng. Trái lại, ngay khi người ta không, biết những sai biệt nhỏ, sai biệt về ngoại diện hơn là trung tâm, người ta khám phá ra rằng chỉ có một số có hạn những câu trả lời đã được đưa ra, và chỉ có thể được đưa ra do con người trong nhiều văn hóa khác nhau mà con người sống trong đó. Lịch sử tôn giáo và triết học là lịch sử của những câu trả lời ấy, của dị biệt cũng như của sự hạn cuộc trong số lượng của chúng. Câu trả lời, phần lớn lệ thuộc trình độ cá biệt hóa mà một cá thể đã đạt được. Trong trẻ thơ, Ngã tính đã phát triển- nhưng còn ít ; nó vẫn còn cảm thấy là một với mẹ nó, không có cảm giác về ly cách bao lâu mẹ nó còn hiện diện. Ý vị cô độc của nó được chữa trị bằng sự hiện diện vật lý của bà mẹ, lồng ngực của mẹ, da thịt của mẹ. Chỉ ở mức mà đứa trẻ phát triển ý vị ly cách và cá biệt tính của nó, sự hiện diện vật lý của bà mẹ không còn đủ nữa và nhu cầu vượt qua ly cách bằng những cách khác mới khởi lên.

Cũng vậy, chủng loại người trong thời ấu trĩ của nó vẫn còn cảm thấy là như với nhiên giới. Đất đai, thú vật, cây cối vẫn còn là thế giới của con người. Nó đồng hóa mình với loài vật và điều này được biểu lộ bằng cách mang những dấu hiệu loài vật, bằng cách thờ một vật tổ hay các linh thú. Nhưng chủng loại người càng vươn khỏi nhưng thúc phược ban sơ này, nó càng phân ly mình với thế giới tự nhiên, nhu cầu tìm những lối mới để trốn thoát, ly cách càng trở nên mãnh liệt. Một đường lợi để hoàn thành mục tiêu này là tất cả những thứ trạng thái say. Những trạng thái này có thể có hình thức hôn mê tự tạo đôi khi nhờ đến những ma túy. Nhiều nghi tiết của những bộ lạc thái cổ cung cấp một bức hình sống động về loại giải quyết này. Trong một trạng thái biến chuyển của sự xuất thần, thế giới bên ngoài biến mất, và cảm giác về ly cách có từ nó cũng mất theo.

Nếu như những nghi tiết này được thực hiện công cộng, một cảm nghiệm về sự hỗn hợp với nhóm được thêm vào nó làm cho giải pháp này càng có hiệu lực hơn. Có liên hệ mật thiết với và thường được hỗn hợp với giải pháp sau này là sự cảm nghiệm dục tính. Cơ năng dục tính có thể sản xuất một trạng thái tương tự với trạng thái được tạo ra do một hôn mê hay với hiệu quả của những ma túy nào đó. Những chú thuật của những cuồng túy dục tính công cộng là một phần của nhiều nghi tiết thái cổ.

Hình như là sau cảm nghiệm say, con người có thể tiếp tục trong một thời gian mà không đau khổ quả nhiều vì ly cách của mình. Sự căng thẳng của ưu tư tăng lên chậm chạp và rồi bị khắc phục lần nữa do lặp lại thực hành của nghi tiết.

Bao lâu nhưng trạng thái say còn là một sự vụ thực hành chung trong một bộ lạc, chúng không tạo ra ưu tư hay tội lỗi. Hành động theo đường lối này là đúng và có đức nữa, vì nó là một đường lối mà tất cả cùng chia xẻ, được tán thành và được yêu cầu bởi thầy thuốc hay thầy tháp ; từ đó không có lý do gì để có cảm giác tội lỗi hay hổ thẹn. Nó hoàn toàn khác biệt khi cùng giải pháp được lựa chọn bởi cá nhân trong một nền văn hóa đã bỏ lại đằng sau những thực hành công cộng này. Ghiền rượu và nghiền ma túy là nhưng hình thức mà cá nhân trong một nền văn hóa không cuồng lạc lựa chọn. Trái với những kẻ tham dự trong giải pháp mang kiểu mẫu xã hội, những cá nhân như thế chịu khổ vì nhưng cảm giác tội lỗi và sự hối hận. Trong khi họ cố thoát khỏi ly cách bằng cách lẫn trốn vào rượu hay thuốc, họ càng cảm thấy ly cách hơn sau khi cảm nghiệm cuồng loạn đi qua, và như thế lại phải cầu cứu đến nó làm tăng thêm độ số và cường độ. Khác hơn sau việc ấy một chút là cầu cứu đến giải pháp cuồng lạc dục tính. Ít ra đây là hình thức tự nhiên và bình thường để vượt qua ly cách, và là giải đáp một phần cho vấn đề cô lập. Nhưng trong nhiều cá nhân mà ly cách không được loại trừ bằng những đường lối khác, sự tìm tòi cho cơ năng dục tính mang một phận sự khiến nó không khác mấy với sự ghiền rượu hay ghiền ma túy.

Nó trở thành một cố gắng tuyệt vọng không thoát khỏi mối ưu tư phát sinh do ly cách và chung cục trong một ý vị tăng gia mãi mãi của ly cách, vì hành vi dục tính mà không có tình yêu thì không bao giờ bắt cầu cho khoảng cách giữa hai con người ngoại trừ trong thoáng chốc.

Tất cả những hình thức về hợp nhất có tính cách say đều có ba đặc điểm : chúng mãnh liệt, bạo tợn nữa : chúng xảy ra trong nhân cách toàn diện, tâm và thân ; chúng biến chuyển và có từng lúc. Ngược lại chính là hình thức hợp nhất đã từng là giải pháp cực kỳ thường trực nhất được lựa chọn bởi con người trong quá khứ và trong hiện tại : Sự hợp nhất căn cứ nên phù hợp với nhóm, với những phong tục, những thực hành và những tin tưởng của nó. Đây chúng ta lại thấy một phát triển khả quan.

Nhóm trong xã hội thái cổ thì nhỏ : nó gồm những ai cùng chia xẻ dòng máu và địa cư với nhau. Khi sự phát triển của văn hóa gia tăng, nhóm rộng ra ; nó trở thành nhóm dân của một cư dân thủ phủ, nhóm dân của một quốc gia rộng lớn, những phần tử của một giáo hội. Ngay cả một người La Mã nghèo cũng cảm thấy hãnh diện vì nó có thể nói civis romanus sum (Tôi là dân La Mã).La Mã và đế quốc là gia đình, gia cư, thế giới của nó. Cũng vậy, trong xã hội Tây Phương hiện đại, sự hợp nhất với nhóm là đường lối hữu hiệu để vượt qua ly cách. Đó là một hợp nhất mà trong đó bản ngã cá biệt biến mất phần lớn và ở đó mục tiêu là tuỳ thuộc tập quần. Nếu tôi giống như mọi kẻ khác, nếu tôi không có cảm giác hay tư tưởng nào làm tôi khác biệt, nếu tôi phù hợp với dạng thức của nhóm trong phong tục, trang phục, ý tưởng, tôi được cứu rỗi, cứu rỗi khỏi cảm nghiệm về sự cô độc. Các hệ thống độc tài sử dụng những đe dọa và khủng bố để đưa đến sự phù hợp này, những xứ dân chủ thì dùng quyến dụ và tuyên truyền.

Thực vậy, có một sai biệt lớn lao giữa hai hệ thống. Trong những xứ dân chủ sự không phù hợp có thể có và quả thực, không phải hoàn toàn vắng mặt trong những hệ thống chuyên chế, chỉ có một ít những anh hùng và tử đạo phi thường là có thể mong từ chối phục tùng. Nhưng dù có sự sai biệt này, những xã hội dân chủ chứng tỏ có một trình độ phù hợp rất cao . Lý do là vì rằng phải có một giải đáp cho sự truy tầm về. hợp nhất, và nếu không có đường lối nào khác tốt hơn thì sự hợp nhất của phù hợp tập quần trở thành trên hết. Người ta chỉ có thể hiểu được quyền lực của sự sợ hãi rằng mình phải khác biệt, sợ hãi phải bỏ xa tập quần dù chỉ vài bước, nếu người ta hiểu những chiều sâu của yêu sách không bị ly cách. Đôi khi sự sợ hãi về việc không phù hợp ấy được lý sự như là sợ hãi về những hiểm nghèo thực tiễn chúng có thể đe dọa sự không phù hợp. Nhưng về mặt thực tế một người muốn phù hợp với một trình độ cao hơn hơn là họ bị cưỡng bức phải phù hợp, ít ra ở trong những xã hội dân chủ Tây phương.

Hầu hết mọi người lại không ý thức yêu sách phải phù hợp của mình. Ho sống trong ảo tưởng rằng họ tuân theo những ý tưởng và những xu hướng riêng của họ, rằng họ theo chủ trương cá nhân, rằng họ đạt tới những quan điểm của mình như là kết quả của lý tưởng riêng của họ - và rằng rõ ràng những ý tưởng của mình đồng với của đại đa số. Sự đồng ý của tất cả coi như là một luận cứ cho sự chính xác của nhưng ý tưởng "của họ". Bởi vì vẫn còn có một yêu sách là phải cảm thấy có một cá biệt tính nào đó, yêu sách như thế được thỏa mãn bởi những dị biệt rất nhỏ ; những mẫu tự trên cái xách tay hay trên áo lót, bảng tên của kế toán viên ngân hàng, thuộc đảng dân chủ như là chống lại đảng cộng hòa, thuộc tập đoàn thân hữu thay vì thuộc tập đoàn Tăng lữ, trở thành biểu lộ của nhưng dị biệt cá biệt. Khẩu hiệu quảng cáo "thứ đặc biệt" lộ rõ yêu sách bi thiết ấy đối với sự dị biệt, khi nào trong thực tế chắc chắn đả có thứ ấy rồi.

Sự gia tăng khuynh hướng nhắm loại bỏ sai biệt như thế có liên quan mật thiết với khái niệm và kinh nhiệm về bình đẳng như đang phát triển trong những xã hội kỹ nghệ tiến bộ nhất. Trong chiều hướng tôn giáo, bình đẳng có nghĩa rằng chúng ta tất cả đều là con cái của Thượng đế, thảy đều cùng chia xẻ trong một bản thể nhân linh, thảy đều là một. Nó cũng có nghĩa rằng những dị biệt thực sự giữa những cá thể phải được tôn trọng, dù sự thực chúng ta thấy đều là một, nhưng cũng thực sự rằng mỗi chúng ta là một thực thể độc nhất, là một vũ trụ tự tại. Niềm xác tín về sự đơn nhất của cá thể như thế được biểu lộ trong câu hỏi của pháp điển Talmudic là một thí dụ : "Ai cứu thoát sự sống độc nhất cũng như là cứu thoát cả thế giới, ai hủy diệt sự sống độc nhất cũng như là đã hủy diệt cả thế giới".

Bình đẳng như là điều kiện cho sự phát triển của cá biệt tính cũng đã là ý nghĩa của ý niệm bình đẳng trong triết học tôn sùng lý trí của Tây phương. Nó có nghĩa (được định thức sáng tỏ nhất bởi Kant)

không ai có thể là phương tiện cho những cứu cánh của một người khác. Mọi người đều bình đẳng bởi vì chúng đều là những cứu cánh, duy chỉ là nhưng cứa cánh, và không bao giờ là phương tiện cho nhau. Y theo những ý niệm của triết học tôn sùng Lý trí, những tư tưởng gia chủ nghĩa xã hội thuộc nhiều phái khác nhau đã định nghĩa bình đẳng như là bãi bỏ bóc lột, bãi bỏ việc người sử dụng người..

bất ký sử dụng đó là ác đức hay "nhân đạo". Trong xã hôi tư bản hiện đại, ý nghĩa bình đẳng đã thay đổi. Người ta xem bình đẳng như là bình đẳng cơ giới, bình đẳng của những người đã đánh mất cá biệt tính. Ngày nay bình đẳng có nghĩa và "đồng đẳng" hơn là "nhất tính". Đó là sự đồng đẳng của những trừu tượng, của những người cùng làm một công việc có cùng những sở thích, đọc cùng thứ báo chí, có cùng những cảm giác và những ý tưởng.

Trong phương diện này người ta hẳn là cũng nhìn theo kiểu hoài nghi luận nào đó một vài công trình thường được tán dương như là nhưng dấu hiệu của sự tiến bộ của chúng ta như bình đẳng của phụ nữ.

Khỏi phải nói, không phải tôi đang nói ngược lại bình đẳng của phụ nữ; nhưng những sắc thái thực tế của xu hướng nhắm đến bình đẳng này chắc chắn không phải là một sắc thái quyết định. Nó là một phần của thiên trọng hướng về sự loại bỏ nhưng dị biệt bình đẳng được đặt vào giá trị này : phụ nữ bình đẳng vì họ không có gì khác biệt cả. Mệnh đề của triết học tôn sùng Lý trí l' âme n'a pas đe sexe, linh hồn không có tính biệt đã trở nên thực liễn tổng quát. Lưỡng cực của những tính biệt biến mất và tình yêu dục tính cũng biến mất theo nó, tình yêu này được đặt trên lưỡng cực tính biệt. Đàn ông và đàn bà trở thành như nhau, không phải là bằng nhau như những đối cực. Xã hội hiện tại rao truyền lý tưởng bình đẳng vô cá biệt này, bởi vì nó cần có những nguyên tử người, mỗi nguyên tử đều như nhau, lãnh nhiệm vụ trong một tổ hợp khối lượng, một cách ổn đáng, không có sự va chạm; tất cả tuân theo những chỉ thị như nhau, nhưng mỗi người xác tín rằng mình chiều theo những ham muốn của riêng mình. Cũng như sự sản xuất khối lượng đòi hỏi chuẩn thằng của những hóa phẩm, cũng thế, tiến trình xã hội đòi hỏi sự chuẩn thằg của con người và, sự chuẩn thằng này được gọi là " bình đẳng " .

Hờp nhất bằng phù hợp không mạnh và bạo ; nó ôn hòa , được chỉ huy bởi quán lệ, và chính vì lý do này mà nó không đủ sức làm an bình mối ưu tư về ly cách. Bịnh nghiền rượu, đam mê ma túy, nhục dục cưỡng bức, và tự tử trong xã hội tây phương hiện đại là những triệu chứng của sự khiếm khuyết tương đối về hợp quần ấy. Thêm nữa, giải pháp này chỉ quan hệ đến tâm chứ không quan hệ đến thân, và đó là lý do thiếu sót kể cả những giải pháp cuồng lạc. Sự phù hợp tập quần chỉ có một lợi điểm : nó thường trực và không nhất thời.

Cá nhân được đưa vào kiểu mẫu phù hợp ở cái tuổi lên ba hay lên bốn, và do đó không bao giờ đánh mất sự tiếp xúc của nó với tập quần. Ngay cả tang lễ của nó, mà nó biết trước đó là phận sự xã hội trọng đại cuối cùng của nó vẫn ứng hợp mật thiết với kiểu mẫu đó.

Ngoài sự phù hợp như là một đường lối cởi bỏ ưu tư khởi lên từ ly cách, ta phải nhận xét một yếu tố khác của đời sống hiện đại : vai trò của nhật qui làm việc và nhật qui lạc thú. Con người trở thành một thứ "bạc lẻ", nó là thành phần của thế lực cần lao, hay thế lực "thầy ký" của những thơ lại hay cán sự.

Nó ít có tự chủ các phận sự của nó đều được qui định bởi tổ chức của công việc ; cả đến sự khác biệt giữa người nấc cao và người nấc thấp cũng ít. Họ thảy đều thi hành những phận sự được qui định bởi toàn bộ cơ cấu của tổ chức theo một tốc độ được qui định và trong một phương cách được qui định. Ngay cả những cảm giác cũng được qui đinh : sư thân ái, khoan thứ, trung thực, cao vọng, và có thể song hành với mọi người mà không có va chạm. Sự vui chơi được sắp đặt tương tự dù không hoàn toàn như là những đường lối kịch liệt. Sách vở được tuyển lựa do những thư xá, kịch ảnh do những sở hữu chủ phim ảnh, kịch trường và những khẩu hiệu quảng cáo đánh giá cho chúng, những gì còn lại cũng nhất loạt: chủ nhật đi xe hơi, khai diễn truyền hình, đánh bài, những đảng xã hội. Từ sinh ra cho đến chết, từ chủ nhật cho đến thứ hai, từ sáng cho đến chiều - tất cả những hoạt động đều được sắp đặt và được định trước. Làm sao cho một người bị cuốn trong màn lưới nhật qui này không được quên rằng là một con người, một cá thể đơn nhất, một người chỉ được giành cho cái cơ hội duy nhất này để mà sống, với những hy vọng và thất vọng, với khát vọng tình yêu và khiếp sợ hư vô và ly cách?

Con đường thử ba để đạt đến sự hợp nhất là hoạt động sáng tạo, dù là hoạt động của nghệ sĩ hay nghệ công. Bất cứ công việc sáng tạo nào, kẻ sáng tạo hợp nhất mình với chất liệu đại diện cho thế giới ở bên ngoài chính mình. Người thợ mộc làm một cái bàn hay thợ vàng làm một chuỗi hạt ngọc ;

nông phu trồng lúa hay họa sĩ vẽ tranh, trong tất cả những loại công việc sáng tạo, tác giả và đối tượng của mình trở thành một, con người hợp nhất mình với thế giới trong tiến trình của sáng tạo. Nhưng điều này chỉ đúng cho những công việc sản xuất cho cái công việc mà trong đó tôi thiết kế, thi hành, nhìn kết quả của công việc của tôi. Trong tiến trình công việc ngày nay của một thư lại, tác giả ở trên một dây dài vô tận, phẩm tính hợp nhất này của công việc được ghi lại rất ít. Tác giả trở thành bổ túc cho một bộ máy hay một tổ chức văn phòng. Nó không còn là nó nữa - bởi đó không có sự hợp nhất nào xuất hiện ở ngoài sự hợp nhất của phù hợp tính. Cái nhất tính được tựu thành trong công tác sản xuất không phải là liên vị : nhất tính được tựu thành trong hỗn hợp say thì tạm thời ; nhất tính được tựu thành bởi phù hợp thì chỉ là nhất tính giả tạo. Bởi đó, chúng chỉ là những giải đáp phiến diện cho vấn đề hiện hữu. Giải đáp trọn vẹn nằm ở sụ thành toàn của hợp nhất liên vị, của phối hợp với người khác, trong tình yêu .

Sự ham muốn nhắm đến hỗn hợp liên vị này là nỗ lực mãnh liệt nhất ở con người. Nó là đam mê căn bản nhất ; nó là thế lực duy trì chủng loại, bộ tộc, gia đình, xã hội của loài người. Sự thất bại không hoàn thành được nó nói lên chứng phong cuồng hay hủy diệt - tự hủy diệt hay hủy diệt những kẻ khác. Không có tình yêu, nhân loại không thể hiện hữu một ngày. Nhưng nếu chúng ta gọi sự tựu thành của hợp nhất liên vị là "tình yêu", chúng ta tự thấy mình ở trong một khó khăn nghiêm trọng. Sự hỗn hợp có thể được tựu thành trong nhiều đường lối khác - và những sai biệt không phải kém quan trọng hơn những gì chung cho nhiều hình thái khác nhau của tình yêu. Phải chăng ta phải gọi chúng thảy điều là tình yêu ? Hay chúng ta phải để dành từ ngữ "tình yêu" cho một loại hợp nhất đặc biệt mà thôi, một loại đã là đức tính lý tưởng trong tất cả những tôn giáo nhân bản lớn và những hệ thống triết học trong hơn nghìn năm qua của lịch sử Đông và Tây ?

Vì có những khó khăn về từ nghĩa, giải đáp chỉ có thể là tự ý.Vấn đề là chúng ta nhận thức loại hợp nhất nào mà chúng ta đề cập đến khi nói về tình yêu . Chúng ta xem tình yêu như là câu trả lời chín mùi cho vấn đề hiện hữu, hay chúng ta nói về những hình thái non nớt nào của tình yêu mà chúng có thể được gọi là hợp nhất cọng sinh ? Những trang sau đây tôi sẽ chỉ gọi cái trước là tình yêu. Tôi sẽ bắt đầu thảo luận về "tình yêu" với cái sau.

Hợp nhất cọng sinh có dạng thức sinh vật trong mối liên hệ giữa thai mẫu và thai nhi.

Tuy hai nhưng mà một. Cả hai sống "chung" cọng sinh, cần có nhau. Thai nhi là một phần của bà mẹ, nó nhận mọi thứ mà nó cần từ bà ; bà mẹ là thế giới của nó, có thể nói như vậy ; bả nuôi dưỡng nó, bảo vệ nó, nhưng sự sống của bà cùng được gia tăng bởi nó. Trong sự hợp nhất cọng sinh của tâm thần cả thể xác đều biệt lập, nhưng có cùng một quyến luyến như nhau về mặt tâm lý.

Hình thái thụ động của hợp nhất cọng sinh là hình thái khuất phục, hay nếu chúng ta nói theo thuật ngữ thầy thuốc, hình thái tự hành hạ (masochism). Kẻ tự hành hạ chạy trốn cảm giác cô lập và ly cách không chịu nỗi bằng cách biến mình thành một phần của kẻ khác, kẻ chỉ đạo nó, hướng dẫn nó, bảo hộ nó; kẻ ấy là đời sống và hơi thở của nó, có thể nói như vậy. Quyền lực của kẻ mà người ta khuất phục theo được khoa đại; kẻ ấy có thể là một người hay một thần linh ; kẻ ấy là tất cả, tôi không là gì cả, ngoại trừ điều tôi là một phần của nó. Với tư cách một bộ phận, tôi là một phần của cái vĩ đại của quyền lực của xác thực.

Người bị hành hạ khỏi phải có những quyết định, không phải có những mạo hiểm nào cả : nó không bao giờ đơn độc - nhưng nó không độc lập ; nó không có sự toàn vẹn, nó chưa nảy nở đầy đủ. Trong phương diện tôn giáo, đối tượng của thờ phụng được gọi là một thần tượng ; trong chiều hướng thế tục của một quan hệ tình yêu tự hành hạ, bộ máy chính yếu, tức là của sự sùng bái, cũng như nhau. Mối quan hệ tự hành hạ có thể được nối kết với ham muốn sinh lý nhục dục ; trong trường hợp này, nó không phải chỉ là một sự khuất phục mà ở đó có sự tham dự của tâm thức nhưng có cả toàn thể thể xác của mình . Có thể có sự khuất phục tự hành hạ đối với mạng vận, bịnh tật, đối với nhạc điệu, đối với trạng thái cuồng lạc được tạo ra do ma túy hay dưới sự hôn mê khoái cảm - trong tất cả những điển hình này, con người từ chối sự toàn vẹn của nó, biến mình thành một cộng cụ của một ai đó hay cái gì đó ở bên ngoài chính mình ; nó không cần giải quyết vấn đề sống bằng hoạt động phong phú.

Hình thái chủ động của hỗn hợp cọng sinh là sự chế ngự hay nói theo thuật ngữ tâm lý học, đối chiếu với sự tự hành hạ, là sự bạo hành (Sadism). Kẻ bạo hành muốn chạy trốn cô độc và ý nghĩa tù đày của mình bằng cách biến kẻ khác thành một bộ phận của mình. Nó làm mình to lớn thêm lên bằng cách kết hợp vào mình, kẻ thờ phụng nó. Kẻ bạo hành cũng lệ thuộc kẻ khuất phục như là kẻ khuất phục lệ thuộc nó ; kẻ này không thể sống mà không có kẻ kia. Chỉ có khác nhau là kẻ bạo hành thì ra lệnh, bóc lột, dày vò điếm nhục. Đây là một sai biệt quan trọng theo nghĩa thực tế ; trong một chiều hướng cảm xúc sâu hơn sự sai biệt này không lớn bằng sự sai biệt mà cả hai cùng có chung : hỗn hợp mà không có toàn vẹn. Nếu hiểu điều này, người ta không lấy gì làm ngạc nhiên khi thấy rằng thông thường có kẻ chống lại cả hai phương cách bạo hành và tự hành hạ thường hướng đến những đối tượng khác. Hitler ban sơ phản ứng theo kiểu bạo hành nhằm đến dân chúng, nhưng theo kiểu tự hành hạ đối với số mệnh, lịch sử "quyền lực trên cao" của thiên nhiên. Chung kết của ông - tự tử trong sự hủy diệt thường tình - cũng là đặc trưng như giấc mộng thành công của ông-chế ngự toàn diện (¹).

Tương phản với hợp nhất cọng sinh, tình yêu trưởng thành là sự hợp nhất dưới điều kiện duy trì sự toàn vẹn của mình cá biệt tính của mình.

Tình yêu là một quyền năng chủ động trong con người ; một quyền năng chọc thủng những bức tường ngăn cách người với người, hợp nhất mình với kẻ khác ; tình yêu khiến mình vượt qua ý vị cô lập và ly cách nhưng nó cho phép mình là mình, giữ lại sự toàn vẹn của mình. Trong tình yêu, có điều ngược ngạo là hai sinh thể trở thành một nhưng vẫn cứ là hai. Nếu tôi nói tình yêu là một hoạt động tính, tôi chạm trán một khó khăn nằm trong ý nghĩa hàm hỗn của chữ "hoạt động tính" .

Với "hoạt động tính" , theo sự thông dụng ngày nay của chữ này. nó chỉ cho một hành động mang lại biến đổi trong một tình cảnh hiện hữu do một phí dụng năng lực. Như thế, mọi người được coi là hoạt động nếu nó làm một việc, nghiên cứu y dược, làm việc trên một chuỗi dài vô tận, dựng một cái bàn, hay tham gia thể thao . Chung cho tất cả những hoạt động này là chúng được nhắm vào mục đích bên ngoài phải hoàn thành. Điều không được người ta ghi nhận là sự phát động của hoạt động. Lấy thí dụ một người được điều động đối với công việc không ngừng bởi một ý vị về sự bất ổn và cô độc thâm sâu ; hay một người khác điều động bởi danh vọng, hay tiền tài. Trong tất cả nhưng trường hợp này kẻ đó là nô lệ của một tham dục và hoạt động của nó trên thực tế là một "thụ động", vì nó bị thúc đẩy; nó là kẻ chịu trận chứ không phải là kẻ chủ chốt. Đàng khác, một người ngồi yên và ngắm không có chủ đích hay mục tiêu nào ngoại trừ chủ đích cảm nghiệm chính mình và đơn nhất tính của mình với thế giới, người ấy được coi là "thụ động" vì không "làm" gì cả.

Trên thực tế, thái độ tập trung tư tưởng này là hoạt động cao nhất: đây là một hoạt động của tâm hồn chỉ có thể có dưới điều kiện của tự do và độc lập nội tại. Một khái niệm về hoạt động, khái niệm tân thời, coi sự sử dụng năng lực như là tựu thành những mục tiêu ngoại tại : một khái niệm khác về hoạt động thì xét đến sự sử dụng những quyền năng nội tại của con người, bất kể có sự biến đổi bên ngoài nào được thực hiên hay không. Khái niệm sau về hoạt động đã được Spinoza hợp thức một cách rõ ràng nhất. Ông giản biệt những hậu quả giữa những hậu quả thụ động và chủ động, những "hành động" (actions-active) và những "đam mê" (Passions – Passive). Trong sự thực tập về một hậu quả chủ động con người được tự do, nó là chủ nhân của hậu quả của nó ; trong sự thực tập về một hậu quả thụ động, con người bị thúc đẩy, nó là đối tượng của những sự phát động mà chính nó không có ý thức đến. Như vậy Spinoza tiến tới quan điểm cho rằng đức tính và quyền năng là một và như nhau (²). Ganh ghét, tị hiềm, tham vọng, bất cứ loại ham muốn nào đều là nhưng đam mê. (passions) ; tình yêu là một hành động, là sự thực hành một quyền năng của con người, chỉ có thể được thực hành trong tự do và không bao giờ như là thành quả của một cưỡng bức. Tình yêu là một hoạt động tính, không phải một hậu quả thụ động , nó là một sự "đứng trong" chứ không phái là một sự "sa vào". Trong đường lối thường tình nhất, đặc tính chủ động của tình yêu có thể được mô tả bằng cách giới thuyết rằng tình yêu tự ban sơ là cho chứ không phải là nhận.

Cho cái gì? Trả lời cho câu hỏi này cỏ vẻ đơn giản, nhưng sự thực nó đầy cả những hàm hồ và phức tạp. Sự hiểu lầm nhiều nhất là cho rằng cho là "cho đi" (³) một cái gì, tước bỏ đi, cung hiến. Cái người mà cá tính của nó không phát triển ra ngoài giai đoạn của chiều hướng thụ lãnh, tước đoạt, hay tàng trữ, nỏ cảm nghiệm hành vi cho theo lối này. Đặc tính buôn bán là muốn cho, nhưng chỉ trong trao đổi để mà nhận; cho mà không nhận đối với nó là bị biển thủ (⁴). Những người mà chiều hướng chính yếu của họ là một chiều hướng không sản xuất cảm thấy cho là một sự nghèo đói. Vì thế phần lớn những cá nhân của loại này không chịu cho. Một vài người tạo nên nhân đức từ sự cho theo nghĩa một hy sinh. Họ cảm thấy rằng chính bởi khổ cực mà cho, người ta phải cho ; đức tính của sự cho, đối với họ chính là hành vi nhận lãnh của hy sinh. Theo họ, qui luật cho tốt hơn nhận có nghĩa là chịu đựng sư thiếu thốn tốt hơn là cảm nghiệm sự vui sướng. Đối với đặc tính sản xuất, sự cho có một ý nghĩa khác hẳn. Sự cho là biểu lộ cao nhất của tiềm lực. Trong chính hành vi của sự cho, tôi cảm nghiệm sức mạnh tài sản, quyền năng của tôi. Cảm nghiệm về sinh lực và tiềm lực được cất cao này làm tôi tràn trề vui sướng. Tôi cảm nghiệm chính tôi như là đang sung mãn, tận dụng, sinh tồn, và như vậy là vui sướng (⁵). Cho vui sướng hơn nhận, không phải vì nó là một sự giảm thiểu, mà vì trong hành vi cho có sự biểu lộ của sinh tồn của tôi.

Nhận ra hiệu lực của nguyên lý này bằng cách áp dụng nó vào nhiều hiện tượng đặc biệt không phải là khó. Thí dụ điển hình nhất là ở phạm vi dục tính. Cực điểm của nhiệm vụ dục tính giống đực là ở hành vi cho, người đàn ông tự hiến mình, cơ quan dục tính của mình cho người đàn bà. Vào lúc cực độ, ông cho bà tinh dịch của mình. Ông ta không thể nào cho được nếu năng lực không hiện hành. Nếu ông ta không thể cho, ông ta bất lực. Đối với người đàn bà, sự diễn tiến không khác dù hơi phức tạp hơn. Bà cũng tự hiến mình: bà mở ngõ cho trung tâm nữ tính của mình ; trong hành vi nhận, bà cho. Nếu bà không thể làm được hành vi cho này, nếu bà chỉ có thể nhận mà thôi, bà bị liệt âm. Hành vi cho tái diễn với bà không phải trong nhiệm vụ của mình như là một người yêu mà trong nhiệm vụ như là một bà mẹ. Bà hiến mình cho việc nuôi lớn đứa con ở trong mình, bà cho sữa của mình cho đứa trẻ, bà cho sự ấm áp thể xác của mình. Không cho thì sẽ là đau đớn.

Trong phạm vi những sự thể vật chất, sự cho có nghĩa ta đang sung túc. Không phải ông ta có nhiều là sung tức, nhưng ông ta cho nhiều. Người tích của buồn phiền áy náy vì mất một cái gì đó, về mặt tâm lý mà nói, là một người khốn khó, nghèo đói, không cần biết ông ta có bao nhiêu. Bất kể ai nếu có thể tự hiến mình đều là sung túc. Ông ta cảm nghiệm chính mình như là một người có thể trao tặng mình cho kẻ khác. Chỉ có người nào bị tước đoạt tất cả mọi thứ cho thì những nhu yếu cần thiết nhất cho sự tồn tại sẽ không thể thụ hưởng hành vi cho đối với những sự thể vật chất. Nhưng kinh nghiệm thường nhật chứng tỏ rằng những gì mà một người coi là những nhu yếu tối thiểu đều lệ thuộc cá tính của nó cũng như lệ thuộc rất nhiều những sở hữu của nó. Ta biết rõ rằng người nghèo càng thích cho hơn người giàu. Tuy nhiên sự nghèo khốn, ngoại trừ một điểm nào đó, có thể làm cho nó không thể cho, và như vậy là đang giảm thiểu dần, không phải chỉ bởi vì sự khổ mà nó tạo ra trực tiếp, bởi vì nó cướp mất của người nghèo sự vui sướng về cho.

Tuy nhiên phạm vi quan trọng nhất của sự cho không phải là phạm vi vật chất mà là ở lãnh vực đặc biệt của con người..Một người cho kẻ khác cái gì ? Nó cho chính mình, cho cái tinh tế nhất mà nó có, nó cho sự sống của nó. Điều này không nhất thiết phải có nghĩa rằng nó hiến sự sống của mình cho kẻ khác, nhưng nó cho kẻ đó cái đang nằm ở trong mình, nó cho kẻ đó sự vui sướng của mình, quyền lợi của mình, sự hiểu biết của mình, tri thức của mình, khí chất của mình, sự buồn phiền của mình - cho tất cả những biểu lộ và biểu thị của cái đang nằm ở trong mình. Trong cái cho sự sống của mình như thế, nó làm giàu kẻ khác, làm lớn cái ý vị sinh tồn của kẻ khác bằnn cách làm lớn ý vị sinh tồn của chính mình. Nó không cho để mà nhận ; sự cho tự nó là một niềm vui kịch liệt. Nhưng trong khi cho, nó không thể nào mang cái gì đó cho sự sống. của kẻ khác, cái được mang đến cho sự sống này phản chiếu trở lại nó , trong sự cho thực thụ, nó không thể nào nhận lãnh cái được cho trở lại nó. Sự cho bao hàm việc biến kẻ khác cũng thành người cho nữa và cả hai chia xẻ trong niềm vui về những gì mà họ đã mang lại cho sự sống. Trong hành vi cho có cái gì được sinh ra, và cả hai đều cảm kích vì sự sống được nảy sinh cho họ. Nói riêng về tình yêu điều này có nghĩa : tình yêu là một quyền năng tạo ra tình yêu. Tư tưởng này đã được diễn tả hoa mỹ bởi Marx. Ông nói : " Bạn hãy thừa nhận con người như là con người, và một tương quan của nó với thế giới như là một thế giới con người, và bạn chỉ có thể trao đổi tình yêu cho tình yêu, tin cẩn cho tin cẩn. v.v... Nếu bạn muốn thưởng thức nghệ thuật, bạn phải là một người được đào luyện về mặt nghệ thuật ; nếu bạn muốn gây ảnh hưởng trên mọi người, bạn phải là một người có một ảnh hưởng kích thích và tán trợ thực thụ trên kẻ khác. Mỗi một trong những quan hệ của bạn với con người và nhiên giới phải là một biểu lộ quyết định của sự sống cá biệt, thực tế của bạn tương xứng với đối tượng của ý chí của bạn. Nếu ban yêu mà không gợi lên tình yêu nghĩa là, nếu tình yêu của bạn mà không sản xuất tình yêu như thế, nếu không bằng vào một biểu lộ của sự sống với tư cách một kẻ đang yêu, bạn không khiến mình thành một kẻ được yêu. Thế là bạn bất lực, một sự bất hạnh(⁶) Nhưng không phải chỉ trong tình yêu sự cho mới có nghĩa là nhận. Thầy giáo được giảng dạy bởi học trò của ông, diễn viên được kích thích bởi khán giả của mình ; nhà tâm phân học được chữa trị bởi con bịnh của mình - thảng hoặc họ không coi nhau như là những đối tượng, nhưng có quan hệ với nhau hoàn toàn và phong phú.

Không cần nhấn mạnh cho lắm trên sự kiện trong khả năng yêu thương như là một hành vi của sự cho tùy thuộc sự phát triển cá tính của một người. Nó tiên định sự thành đạt của một chiều hướng phong phú hữu hiệu ; trong chiều hướng này, một người đã vượt qua sự lệ thuộc, tính vạn năng tự tôn, lòng muốn khai thác kẻ khác, hay muốn tàng trữ, và đã đạt được niềm tin ở những quyền năng con người của chính mình, lòng dũng cảm đặt trên những quyền năng của mình trong sự thành đạt mục đích của mình. Vào mức độ mà những đặc tính này khiếm khuyết, nó sợ cho đi chính mình - tức là sợ cho tình yêu.

Ngoài yếu tố cho, đặc tính chủ động của tình yêu rất hiển nhiên bởi sự kiện rằng nó luôn luôn bao làm một số yếu tố căn bản, chung cho mọi hình thái của tình yêu. Những yếu tố này là :quan tâm, trách nhiệm, trọng thị và nhận thức.

Nói rằng tình yêu bao hàm sự quan tâm là điều hiển nhiên nhất trong tình yêu của một bà mẹ đối với đứa con. Không có sự bao bọc của bà, tình yêu sẽ làm chúng ta có cảm giác thiếu thành thật nếu chúng ta không quan tâm đứa trẻ, nếu bà quên cho nó ăn, quên tắm nó, quên xem lại cho nó tiện nghi vật lý; và chúng ta cảm động vì tình yêu của bà nếu chúng ta thấy bà quan tâm đến đứa trẻ. Ngay cả với tình yêu đối với loài vật hay bông hoa cũng không có gì khác. Nếu một người đàn bà nói với chúng ta rằng bà yêu bông hoa và chúng ta thấy rằng bà đã quên tưới nước cho nó chúng ta sẽ không tin ở tình yêu của bà đối với bông hoa. Tình yêu là mối bận tâm tích cực đối với sự sống và sự tăng trưởng của cái mình yêu. Nơi nào thiếu sự bận tâm tích cực này thì nơi đó không có tình yêu. Yếu tố này của tình yêu đã được mô tả kỳ thú trong sách của Jonah. Chúa bảo Jonah hãy đến Nineveh cảnh cáo dân cư ở đây rằng họ sẽ bị trừng phạt trừ phi tâm hồn họ sửa đổi những đường lối xấu xa của họ. Jonah lẫn tránh sứ mệnh của mình vì ông ta sợ rằng dân chúng Nineveh sẽ hối hận và Chúa sẽ tha thứ cho họ. Ông ta là một người rất có lương tâm về trật tự và luật pháp nhưng không có tình yêu. Tuy nhiên trong sự cố tình lẫn tránh của mình, ông thấy mình ở trong bụng của con cá voi tượng trưng tình trạng cô lập và tù đày mà sự thiếu tình yêu và tình liên đới đã mang đến cho ông. Chúa cứu rỗi ông, và ông đi Nineveh. Ông rao truyền cho dân chúng như Chúa đã bảo, và chính sự thể mà ông sợ đã xảy ra. Những người ở Nineveh ăn năn về những tội lỗi của mình, và hoán cải đường lối của mình ; Chúa tha thứ họ và quyết định không hủy diệt thành phố ấy. Jonah giận dữ và bất mãn ; ông muốn sự "công bằng" phải được thực thi, không muốn có sự thương xót. Cuối cùng, ông tìm thấy một vài tiện nghi trong bóng cây mà Chúa khiến trồng cho ông để che chở ông khỏi mặt trời. Nhưng khi Chúa làm cho cây héo đi, Jonah phiền muộn và nổi xung trách móc Chúa. Chúa trả lời : Nhà ngươi đã có lòng thương đối với cây bí mà ngươi đã không nhọc lòng vì nó, cũng không trồng ra nó : nó leo lên trong một đêm và chết đi trong một đêm. Và há ta không nên dung tha Nineveh, thành phố lớn nơi có hơn một trăm hai chục ngàn dân không thể phân biệt nổi giữa cánh tay phải và cánh tay trái của họ : và cũng bằng gia súc? Câu trả lời của Chúa cho Jonah phải hiểu theo lối tượng trưng. Chúa cắt nghĩa cho Jonah rằng bản chất của tình yêu là "cần lao" đối với một cái gì và "làm cho cái gì đó to lớn lên" .

Rằng tình yêu và cần lao không thể tách biệt nhau.

Một người yêu cái mà mình ra sức cho nó, và kẻ ấy ra sức cho cái mà mình yêu nó.

Quan tâm và chăm sóc bao hàm mặt khía cạnh khác của tình yêu: khía cạnh trách nhiệm. Ngày nay trách nhiệm thường được chỉ cho việc nhận lãnh bổn phận, cái được đặt lên người ta từ bên ngoài. Nhưng, theo nghĩa đúng nhất của nó, trách nhiệm là một hành vi hoàn toàn tự nguyện ; nó là sự đáp ứng của tôi đối với những yêu sách, được bộc lộ hay không, của một người khác.

"Có trách nhiệm" có nghĩa là có thể và sẵn sàng "đáp ứng" (⁷). Jonah không cảm thấy có trách nhiệm đối với dân cư ở Nineveh.

Ông giống như Cain; có thể hỏi : "tôi là người giữ em của tôi chăng ?" Kẻ yêu thương thì đáp ứng. Sự sống của em nó không phải chỉ công việc của em nó thôi mà của chính nó nữa. Nó cảm thấy có trách nhiệm với người đồng loại, vì nó cảm thấy có trách nhiệm chính mình. Trách nhiệm trong trường hợp bà mẹ và đứa con của bà, chỉ liên quan đến việc chăm sóc những nhu cầu vật lý. Trong tình yêu giữa hai người lớn nó chỉ liên hệ đến những nhu cầu tâm lý của kẻ khác.

Trách nhiệm có thể dễ bị bóp méo thành sự chế ngự và chiếm hữu, nếu nó không đi với một yếu tố thứ ba của tình yêu, sự trọng thị. Trọng thị không phải là sợ hãi hay khiếp đảm; theo ngữ căn (respicere ; nhìn ngắm), nó chỉ cho khả năng nhìn một người nó như là nó, ý thức về cá biệt tính độc nhất của nó. Trọng thị chỉ cho sự đề cập đến cái mà một người với tư cách nó là nó phải làm tăng trưởng và bộc lộ. Như thế trọng thị bao hàm sự vắng mặt của khai thác. Tôi muốn kẻ được yêu tăng tưởng và bộc lộ vì chính nó, và trong những đường lối của chính nó không phải vì chủ đích cung ứng cho tôi. Nếu tôi yêu kẻ khác, tôi cảm thấy là một với nó nhưng với nó như là nó, không phải như là tôi yêu sách nó làm một đối tượng cho sự sử dụng của tôi. Rõ ràng trọng thị chỉ có thể có nếu tôi đã hoàn thành sự độc lập ; nếu tôi có thể đi hay đứng mà không cần nạng chống, không cần phải chế ngự hay khai thác một ai khác. Trọng thị chỉ hiện hữu trên nền tảng của tự do (l'amour est l'enfant de la liberté) (tình yêu là đứa con của tự do) như một bài ca cổ của Pháp đã nói ; tình yêu là đứa con của tự do, không bao giờ là của sự chế ngự. Không thể trọng thị một người mà không hiểu biết nó ; quan tâm và trách nhiệm có thể là mù quáng nếu chúng không được hướng dẫn bởi nhận thức. Nhận thức có thể là trống không nếu nó không được điều động bởi sự chú tâm. Có nhiều tầng lớp của nhận thức ; nhận thức xét theo khía cạnh tình yêu là nhận thức không đứng ở ngoại diện, nhưng đi sâu vào trọng tâm. Chỉ cỏ thể có khi nào tôi có thể vượt lên trên sự bận tâm về chính mình và nhìn kẻ khác trong chính môi trường của nó. Chẳng hạn, tôi có thể biết rằng một kẻ đang giận dữ, ngay dù nó không cho tôi thấy một cách lộ liễu ; nhưng tôi có thể biết một cách sâu xa hơn thế nữa ; nên tôi biết rằng nó đang lo lắng và buồn phiền ; rằng nó cảm thấy cô đơn, cảm thấy có tội. Vậy tôi biết rằng sự giận dữ của nó chỉ là biểu hiệu của một cái gì sâu xa hơn, và tôi thấy nó cũng lo lắng và bối rối, nghĩa là, như một kẻ chịu trận hơn là một kẻ giận hờn.

Nhận thức còn có một lớp nữa và là một lớp căn bản hơn liên quan đến vấn đề tình yêu. Cái yêu sách căn bản để từ chối người khác cũng như để vượt khỏi ngục tù ly cách của mình có liên quan mật thiết với ước muốn khác đặc biệt của con người, ước muốn biết được "bí mật của con người.

" Trong khi sự sống trong những khía cạnh hoàn toàn sinh vật của nó là một phép lạ và một bí mật, con người trong những khía cạnh người của nó là một bí mật khôn dò đối với chính nó -và đối với đồng loại nó.

Chúng ta biết mình, nhưng ngay cả với mọi nỗ lực mà chúng ta có thể làm chúng ta không hiểu biết được chính mình. Chúng ta biết người đồng loại của mình nhưng chúng ta không hiểu được nó bởi vì chúng ta không phải là một sự vật và người đồng loại của chúng ta cũng không phải là một sự vật.

Chúng ta càng bước tới miền sâu của thể tính chúng ta, hay thể tính của một ai đó, mục tiêu nhận thức càng lẫn tránh chúng ta. Vậy là chúng ta không trông mong gì ước muốn thâm nhập tận bí mật của linh hồn con người, vào tận tế bào sâu thẳm nhất đang là "nó". Có một đường lối, một đường lối vô vọng, để biết sự bí mật : đó là đường lối của quyền năng toàn vẹn trên kẻ khác ; quyền năng khiến nó làm những gì mà chúng ta muốn, cảm những gì mà chúng ta muốn, nghĩ những gì mà chúng ta muốn, quyền năng biến nó thành một sự vật, sự vật của chúng ta, sở hữu của chúng ta. Mức độ tối hậu của cố gắng để biết này nằm trong những thái cực của bạo hành, lòng ham muốn và khả năng bắt một người phải chịu khổ ; dày vò nó, cưỡng bức nó tiết lộ bí mật của nó trong đau khổ của nó. Trong cái tham muốn thâm nhập bí mật của con người này - của nó rồi chính của chúng ta - có một phát động chủ yếu cho chiều sâu và cường độ của tính hung bạo và hủy diệt. Trong một đường lối rất đơn giản, ý tưởng này đã được diễn tả bởi Isaac Babel. Ông dẫn chứng một viên chức đồng sự trong chiến tranh dân sự ở Nga. Ông này vừa hành hạ người chủ trước của mình đến chết, khi nói : "Với phát súng - tôi sẽ làm theo kiểu này - với phát súng ông chỉ có thể tống cổ một gã .. Với phát súng ông sẽ không bao giờ với tôi linh hồn, leo tới chỗ nó đang ở nơi một người bạn với nó tự chứng tỏ như thế nào. Nhưng tôi không dễ dãi với chính tôi và hơn một lần tôi đã dày xéo một kẻ thù trên một giờ. Ông thấy đó, tôi muốn biết được sự sống thực ra là cái gì, sự sống xuôi theo lối đi của chúng ta giống như cái gì.

" (⁸)

Ở trẻ con chúng ta thấy con đường dẫn đến nhận thức này hoàn toàn mở rộng. Trẻ con tháo cái gì đó ra, bẻ gãy nó để biết nó; hay nó xé một con vật ra ; nó độc ác ngắt cánh một con bướm để biết, cưỡng bức bí mật của con bướm. Tính độc ác tự nó được điều động bởi một cái gì sâu thẳm hơn ; muốn biết bí mật của các sự vật và của sự sống. Con đường khác để biết sự " bí mật " là tình yêu. Tình yêu là sự thâm nhập chủ động vào kẻ khác, trong đó ham muốn hiểu biết của tôi được thoa dịu bằng sự hợp nhất.

Trong hành vi hỗn hợp, tôi biết bạn, tôi biết chính tôi, tôi biết mọi người - và không "hiểu biết" gì cả. Tôi biết trong một đường lối duy nhất sự nhận thức về cái đang còn sống là có thể có đối với con người, do cảm nghiệm về hợp nhất chứ không do bất cứ nhận thức hay tư tưởng nào có thể mang lại tạo hành được. Bạo hành được điều động bởi ý muốn biết sự bí mật, nhưng tôi vẫn còn mù tịt như trước kia. Tôi xé một sinh thể khác ra từng chi thể, nhưng tất cả những gì mà tôi đã làm là để hủy diệt nó. Tình yêu là đường lối duy nhất để hiểu biết mà trong hành vi hợp nhất nó trả lời cho sự thăm hỏi của tôi. Trong hành vi yêu thương, tự hiến, trong hành vi thâm nhập kẻ khác, tôi cảm thấy chính mình, tôi khám phá ra chính mình, tôi khám phá ra cả hai chúng ta, tôi khám phá ra con người.

Lòng thiết tha muốn biết về chính mình và biết người đồng loại của chúng ta đã được diễn tả trong cách ngôn Delphes :"Bạn hãy tự biết chính bạn". Đó là chủ phát điểm của mọi nền tâm lý học. Nhưng vì sự ham muốn là hiểu biết tất cả về con người, bí mật sâu kín của nó, nên sự ham muốn ấy không bao giờ có thể được lấp đầy trong nhận thức thuộc loại bình thường, trong nhận thức duy chỉ bằng tư tưởng. Ngay dù chúng ta đã biết hơn một ngàn lần về chính chúng ta, chúng ta vẫn không bao giờ đi tới đáy. Chúng ta sẽ còn là một bí ẩn cho chính chúng ta, cũng như người đồng loại của chúng ta vẫn còn là một bí ẩn với chúng ta. Con đường duy nhất của nhận thức tròn đầy là ở hành vi của tình yêu : hành vi này vượt lên tư tưởng, nó vượt lên trên các lời lẽ. Nó là việc dám lao mình vào cảm nghiệm hợp nhất. Tuy nhiên, nhận thức trong tư tưởng, tức là nhận thức tâm lý, là một điều kiện tất yếu đối với nhận thức tràn đầy trong hành vi của tình yêu. Tôi phải nhận thức kẻ khác và chính tôi một cách khách quan để có thể nhìn thấy thực tại của nó, hay đúng hơn, để vượt qua những ảo giác, cái hình ảnh méo mó một cách phi lý mà tôi có về nó. Chỉ cần tôi nhận thức một người cách khách quan là tôi có thể biết nó trong yếu tính tối hậu của nó trong hành vi của tình yêu. (⁹)

Vấn đề nhận thức con người song song với vấn đề tôn giáo là nhận thức Chúa. Trong nền thần học cổ truyền của Tây phương, cố gắng là nhằm nhận thức Chúa bằng tư tưởng là tạo những quan điểm về Chúa. Nó được mặc nhận rằg tôi có thể hiểu biết Chúa trong tư tưởng của tôi. Trong thần bí học, hậu quả có từ nhất thần luận (như tôi sẽ cố gắng chứng tỏ về sau), cố gắng là bỏ lối nhận thức Chúa bằng tư tưởng và nó được thay thế bằng cảm nghiệm hợp nhất với Chúa trong đó không còn chỗ - và không cần thiết - cho nhận thức về Chúa.

Kinh nghiệm hợp nhất, với con người, hay nói theo tính cách tôn giáo, với Thượng đế không hẳn là ngoại lý, trái lại, đúng như Albert Schweitzer đã chứng tỏ đó là hậu quả của duy lý luận, hậu quả táo bạo và triệt để nhất của nó. Nó y cứ trên nhận thức của chúng ta về những giới hạn căn bản - chứ không phải tùy thuộc - của tri thức chúng ta. Đó là nhận thức rằng chúng ta không bao giờ "nắm" được bí mật của con người và vũ trụ, nhưng chúng ta có thể nhận thức được trong hành vi của tình yêu. Tâm lý học với tư cách là một khoa học thì có những giới hạn của nó và cũng như hậu quả hợp lý của thần học là thần bí học, cũng vậy, hậu quả cuối cùng của tâm lý học là tình yêu.

Quan tâm, trách nhiệm, trọng thị và nhận thức đều hỗ tương liên đới. Chúng là triệu chứng của những thái độ mà ta phải tìm ở người trưởng thành , nghĩa là ở trong kẻ phát triển những quyền năng của chính mình một cách hữu hiệu, kẻ chỉ muốn có cái mà mình đã làm việc, đã làm việc cho kẻ đã bỏ đi những giấc mộng tự tôn về toàn trí va toàn năng, kẻ đã đạt đưọc tính khiêm tốn dựa trên sức mạnh bên trong chỉ có hoạt động phong phú và thực thụ mới có thể mang lại. Như thế tôi đã nói nhiều về tình yêu như là vượt qua tình trạng ly cách của con người, như là sự tròn đầy của ước muốn hợp nhất. Nhưng bên trên vũ trụ, nhu cầu hiện hữu muốn hợp nhất khởi lên một nhu cầu đặc biệt hơn như cầu sinh vật ; sự ham muốn hợp nhất giữa những cực nam và cực nữ. Ý niệm về sự phân cực này được biểu lộ rõ rệt nhất trong thần thoại nói rằng khởi thủy đàn ông và đàn bà là một và họ bị cắt đứt thành hai, và từ đó một giống đực không ngớt đi tìm lại phần giống cái của mình đã mất để hợp nhất với nó. (Cùng ý niệm về nhất tính nguyên thuỷ của các tính biệt cũng được chứa đựng trong câu chuyện của thánh kinh kể Eve được tạo ra từ xương sườn của Adam, ngay dù trong câu chuyện, theo tinh thần phụ hệ người đàn bà được coi là phụ thuộc cho đàn ông). Ý nghĩa của huyền thoại khá rõ ràng. Phân cực tính biệt dẫn người đàn ông đi tìm sự hợp nhất trong một đường lối đặc biệt, đường lối hợp nhất với tính dục của kẻ khác. Tính chất đối cực giữa hai nguyên lý nam và nữ cũng hiện hữu ở trong mỗi người đàn ông và mỗi người đàn bà. Cũng như về mặt sinh lý đàn ông và đàn bà mỗi bên đều có những kích thích tố của tính dục đối lập, trong ý nghĩa tâm lý họ cũng lưỡng tính. Họ mang trong mình nguyên lý thụ lãnh và thâm nhập, nguyên lý vật chất và tinh thần. Đàn ông - và đàn bà - tìm thấy sự hợp nhất ở trong chính mình, chỉ trong sự hợp nhất của nữ cực và nam cực của mình. Tính chất đối cực này là cơ bản cho tất cả hoạt động. Đối cực nam nữ cũng là cơ bản cho tính chất sáng tạo liên vị. Về mặt sinh vật, điều này thật hiển nhiên với sự kiện rằg sự hợp nhất của tinh dịch và trứng là cơ bản cho sự sinh ra của một đứa con.

Nhưng trong lãnh vực thuần túy tâm thần nó không khác; trong tình yêu giữa nam và nữ, mỗi bên đều được tái sinh, (sự lệch hướng sang đồng tính ái là một thất bại không đạt tới hợp nhất phân cực này, và kẻ đồng tình ái như thế chứa đựng sự đau đớn của ly cách vĩnh viễn vô phương, nhưng đó cũng là một thất bại mà nó chia xẻ với kẻ dị tính ái bình thường mà không thể yêu thương).

Trong nhiên giới, cùng tính chất đối cực của nguyên lý nam và nữ ấy cung có mặt ; không những chỉ có thế, như ta thấy rõ trong các loài động vật và thực vật, mà cả trong đối cực của hai nhiệm vu căn bản, tức là thụ lãnh và thâm nhập. Đó là đối cực của mặt đất và cơn mưa, của sông và biển, của đêm và ngày, của tối và sáng, của vật chất và tinh thần. Ý niệm này được Rùmì, nhà thơ và nhạc của Hồi giáo, diễn tả rất đẹp như sau:

Không bao giờ, thật ra, kẻ yêu tìm kiếm mà không được tìm kiếm bởi người yêu của mình. Khi mà ánh sáng của tình yêu đã soi vào quả tim này thì biết rằng có tình yêu trong quả tim kia. Khi mà tình yêu Thượng đế tràn đầy trong quả tim bạn, chắc chắn Thượng đế có tình yêu cho bạn. Không tiếng vỗ nào phát ra từ bàn tay này mà không có bàn tay kia. Trí tuệ thần linh là định mệnh và thiên mệnh khiến chúng ta thành những người yêu của một kẻ khác. Bởi vì tiền định ấy mỗi phần của vũ trụ được kết đôi với lứa đôi của nó. Trong cái nhìn của hiền triết, Trời là nam và đất là nữ : Đất nuôi dưỡng những gì Trời buông xuống. Khi Đất thiếu hơi nóng. Trời gởi nó cho , khi bà đã mất hết sự tươi mát và ướt át của mình, Trời trả lại cho. Trời đi trên những vòng tròn của mình, như một người chồng đi tìm tòi vì vợ ; Và Đất bận rộn với việc nhà : bà chăm lo những sự sinh sản và bú mớm những gì bà mang.

Bạn hãy coi trời và đất như phú bẩm với sự khôn ngoan, vì họ làm công việc của những sinh vật khôn ngoan.

Nếu cả hai không nếm lạc thú của nhau, tại sao họ quấn quít nhau giống như những tình nhân? Nếu không có đất bông hoa và cây cối phải trổ bông ra sao ? Rồi thì, nước và hơi nóng của trời sẽ sinh ra cái gì? Vì Thượng đế đặt sự ham muốn trong nam và nữ với mục đích là thế giới phải được duy trì bởi sự hợp nhất của họ.

Nên ngài đã ghi khắp mọi nơi của hiện hữu lòng ham muốn đối với phần khác.

Ngày và Đêm là những kẻ thù ở mặt ngoài ; nhưng cả hai đều phục vụ một chủ đích.

Bên này yêu thương bên kia vì để làm xong công việc đắp đổi của chúng, không có Đêm, thiên nhiên của con người sẽ không nhận được cái sắp đến, nên sẽ không có gì cả cho Ngày trải qua.

(¹⁰)Vấn đề đối cực nam nữ dẫn đến một vài thảo luận nữa về chủ đề tình yêu và dục tính. Trước kia tôi đã nói về sai lầm của Freud khi nhận thấy một cách cực đoan trong tình yêu có sự biểu lộ - hay một thăng hoa của bản năng tình dục hơn là nhận ra rằng ham muốn tình dục là một biểu lộ của nhu cầu muốn yêu thương và hợp nhất.

Nhưng sai lầm của Freud tiến sâu hơn. Theo đường hướng duy vật sinh lý của mình, ông nhận thấy trong bản năng dục tính có kết quả của một áp lực được tạo ra một cách hão huyền trong thể xác đau đớn và tìm cách cứu giải. Mục tiêu của ham muốn tính dục là tẩy trừ áp lực đau đớn này : sự thỏa mãn tính dục là ở chỗ hoàn thành việc tẩy trừ đó. Quan điểm này có hiệu lực của nó trong mức độ mà ham muốn tính dục tác động theo kiểu tác động của đói hay khát khi cơ thể thiếu thốn. Trong khái niệm này ham muốn dục tính là một mụt ghẻ, sự thỏa mãn dục tính là tẩy sạch mụt ghẻ. Sự thực, khi nào khái niệm về đặc tính này được thừa nhận, thì thủ dâm sẽ là sự thỏa mãn dục tính lý tưởng. Điều mà Freud không biết, khá trái ngược là khía cạnh tâm-sinh-lý của dục tính, đối cực nam nữ, và ước muốn bất cần đối cực này bằng hợp nhất. Sai lầm kỳ lạ này có lẽ đã được phát sinh dễ dàng bởi phụ hệ cực đoan của Freud, nó dẫn ông đi tới mặc nhận rằng dục tính tự bản chất, là nam tính, và như thế khiến ông không biết đến dục tính đặc biệt nữ tính. Ông đã diễn tả ý niệm này trong Three Contributions to the Theory of Sex (Ba cống hiến cho lý thuyết về tính dục), cho rằng libido thường thường có "một bản chất nam tính", bất xét đó là libido ở đàn ông hay ở đàn bà, Cùng ý tưởng ấy cũng được diễn tả trong một hình thức hợp lý hóa trong lý thuyết của Freud theo đó người thiếu niên cảm nghiệm đàn bà như là một hoạn nam, và chính bà ta đã đi tìm những đền bù khác nhau cho sư mất mát về phần sinh lực nam tính. Nhưng một người đàn bà không phải là một hoan nam và dục tính của bà ta là đặc biệt nữ tính chứ không phải là thuộc " một bản chất nam tính.

" Sự hấp dẫn dục tính giữa hai phái chỉ được điều động từng phần bởi nhu cầu tẩy trừ áp lực : đó chính là nhu cầu hợp nhất với cực tính dục khác. Thực vậy, sự hấp dẫn dâm dục không phải chỉ được biểu lộ trong hấp dẫn tính dục. Có nam tính và nữ tính trong cá tính cũng như trong nhiệm vụ sinh dục.

Cá tính nam cũng có thể được xác định như là có những đặc tính thâm nhập, hướng dẫn hoạt động, kỹ thuật và phiêu lưu ; cá tính nữ thì bằng những đặc tính thụ lãnh, bảo vệ duy thực, kiên trì, tình mẫu tử, thuộc phạm vi sản xuất. (Luôn luôn, ta phải để ý rằng trong mỗi cá thể cả hai đặc trưng đều được nối kết, nhưng với ưu thế của những đặc trưng nào thâm nhập cơ quan sinh dục của nam hai nữ). Rất thường khi nếu những đặc điểm cá tính nam của một người đàn ông mà yếu vì nó vẫn còn là một cậu bé về phương diện cảm xúc, thì nó sẽ cố gắng đền bù cho sự thiếu sót này bằng cách nhấn mạnh triệt để đến vai trò nam tính của nó trong cơ quan sinh dục. Kết quả là Don Juan cần chứng tỏ sự bạo dạn nam tính của mình theo nghĩa cá tính học. Khi chứng tê liệt của nam tính lên đến cực độ, sự bạo dâm (sự dùng sức mạnh) trở thành cái thay thế chính yếu - một sự thay thế lệch lạc cho nam tính. Nếu dục tính nữ yếu hay lệnh lạc, nó được biến đổi thành tự hành hạ (masochism) hay tính chiếm hữu. Freud đã bị chỉ trích vì ông đề cao tính dục. Chỉ trích này thường được gọi lên vì muốn bôi xoá một yếu tố trong hệ thống của Freud, nó làm trỗi dậy sự chỉ trích và thù ghét trong những người lưu tâm một cách sơ sài. Freud đã hiểu biết sắc bén sự phát động này và đây chính là lý do chống đối mọi cố gắng thay đổi lý thuyết về tình dục của ông.

Thực vậy trong thời ông, lý thuyết Freud đã có một đặc tính thách thức và cách mạng.

Nhưng những gì đã đúng khoảng năm 1900 không còn đúng cho năm mươi năm sau này nữa. Tính dục đã thay đổi nhiều thêm khiến cho những lý thuyết của Freud không còn chấn động những tầng lớp trung lưu của Tây phương nữa, và đây là một thứ anh hùng rởm của chủ trương triệt để khi những phân tích gia chính thống ngày nay vốn nghi rằng họ can đảm và triệt để khi binh vực lý thuyết tính dục của Freud. Sự thực ngành tâm phân học của họ là chủ tiện nghi, và nó không cố gắng nêu lên những vấn đề tâm lý chúng đưa đến chỗ phê bình xã hội hiện đại.

Phê bình của tôi về lý thuyết của Freud không phải rằng ông đã nhấn mạnh về tính dục, mà sự thất bại của ông không hiểu nổi tính dục cho sâu sắc. Ông khởi đầu bước thứ nhất bằng cách khám phá ra ý nghĩa của những đam mê liên vị ; phù hợp với nhưng tiền đề triết học của mình, ông cắt nghĩa chúng theo mặt sinh lý học. Trong sự tăng tiến của tâm phân học, ta cần phải kiểu chính và đào sâu khái niệm của Freud bằng cách chuyển dịch những quan điềm của Freud từ chiều hướng sinh lý sang chiều hướng sinh vật và hiện hữu. (¹¹)

2. Tình Yêu Giữa cha mẹ và con cái.

Đứa trẻ, vào lúc sinh ra, sẽ cảm thấy sợ chết, nếu số phận may mắn không giữ gìn nó khỏi có ý thức về ưu tư chứa đựng trong sự ly cách với bà mẹ, và với cuộc đời ở nội bào. Ngay cả sau khi chào đời, đứa trẻ chẳng có gì khác với trước khi sinh ra ; nó không thể nhận ra các đồ vật, nỏ chưa ý thức về chính nó, và về thế giới như là ở bên ngoài chính nó. Nớ chỉ cảm giác. Sự kích thích tích cực của hơi ấm và đồ ăn, và nó chưa phân biệt hơi ấm và đồ ăn với căn nguyên của chúng: bà mẹ. Bà mẹ là hơi ấm, là đồ ăn ; bà mẹ là trạng thái khoan khoái của sự thỏa mãn và an ủi. Trạng thái này là một trạng thải của tự tôn, nói theo chữ của Freud. Thực tại bên ngoài người và vật, chỉ có nghĩa trong sự thỏa mãn hay chống lại trạng thái nội tại của thể xác. Cái có thực là cái ở bên trong, những gì ở ngoài chỉ có thực theo những nhu cầu của tôi - không bao giờ theo những tính chất hay nhu cầu của chúng.

Khi đứa trẻ lớn lên và phát triển, nó trở nên có thể tri giác những sự vật như là những sự vật , sự thỏa mãn khi được cho bú trở thành khác biệt với núm vú lồng ngực khác với bà mẹ. Sau cùng đứa trẻ cảm nghiệm rằng sự khát của nó, sự no sữa, ngực và mẹ, như là những thực thể khác nhau. Nó tập tri giác nhiều sự vật khác như là khác nhau, như là có một đời sống của riêng chúng. Ngay lúc này nó tập đặt tên cho chúng. Cùng lúc ấy, nó tập cầm nắm chúng ; tập biết rằng lửa thì nóng và bỏng, rằng thân thể của mẹ thì ấm áp và thích thú, rằng gỗ thì cứng và nặng, giấy thì nhẹ và có thể xé. Nó học bằng cách bắt tay mọi người ; biết rằng bà mẹ sẽ mỉm cười "khi tôi ăn"; rằng bà sẽ đặt tôi vào đôi tay khi tôi kêu la ; rằng bà sẽ khen tôi khi tôi có một hành động trắc ẩn. Tất cả những kinh nghiệm này sẽ được tinh lọc và chu toàn trong kinh nghiệm : Tôi được yêu. Tôi được yêu bởi vì tôi là đứa con của bà mẹ. Tôi được yêu bởi vì tôi yếu ớt. Tôi được yêu bởi vì tôi đẹp đẽ, dễ coi. Tôi được yêu bởi vì bà mẹ cần có tôi. Đặt thành một công thức tổng quát hơn : Tôi được yêu vì tôi là gì đó, hay có lẽ chính xác hơn : Tôi được yêu vì lôi "là". Kinh nghiệm được yêu bởi bà mẹ này là một kinh nghiệm thụ động.

Tôi khỏi phải làm gì để được "Yêu"

- tình yêu của mẹ vô điều kiện. Tất cả những gì mà tôi phải "là"

là để là - để là đứa con của bà. Tình yêu của mẹ thi an lạc và thanh bình, nó không cần phải được thâu nhận, không cần phải được đền bù. Nhưng có một khía cạnh tiêu cực, thực vậy đối với đặc tính vô điều kiện của tình mẹ. Không những nó chỉ không cần thiết phải được đền bù - nó cũng không thể được thâu nhận, được sản xuất, được kiểm soát.

Nếu nó có ở đó, nó giống như một an lành ; nếu nó không có ở đó, thì dường như tất cả vẻ đẹp đều đã đi khỏi sự sống và không có gì mà tôi có thể làm để tạo ra nó được.

Đối với hầu hết trẻ con từ tám tuổi đến gần mười tuổi, (¹²) vấn đề gần như duy nhất là vấn đề được yêu - được yêu vì mình là gì đó. Đứa trẻ cho đến tuổi này vẫn chưa yêu, nó đáp ứng một cách tươi mát và vui vẻ cho sự được yêu. Ngay giai đoạn phát triển này của đứa trẻ, một yếu tố mới thêm vào hoạt cảnh : yếu tố một cảm giác mới về tình yêu tạo tác do hoạt động của mình. Lần đầu tiên, đứa trẻ nghĩ đến việc cho một cái gì cho mẹ nó (hay cho cha nó). Việc tạo ra một cái gì, một bài thơ, một hình vẽ, hay bất cứ cái gì, nó có thể. Lần đầu tiên trong đời sống của đứa trẻ ý niệm về tình yêu được biến đổi từ được yêu sang yêu, sang tình yêu sáng tạo. Từ bước khởi đầu này đến chỗ trưởng thành của tình yêu phải rất nhiều năm. Sau cùng đứa trẻ, bây giờ có thể một thiếu niên, đã vượt qua tính duy ngã của nó, trước hết, kẻ khác không còn là một phương tiện cho sự thỏa mãn những nhu cầu của riêng nó. Những nhu cầu của kẻ khác cùng quan trọng như của chính nỏ. Sự thực chúng đã trở thành quan trọng hơn. Cho đã trở thành thỏa thích hơn, vui sướng hơn là nhận ; yêu quan trọng hơn là được yêu :

do yêu mà nó đã rời bỏ ngục tù chật hẹp của cô đơn và cô lập được thiết lập bởi trạng thái tự tôn và ngã - chủ - tể. Nó cảm thấy một ý vị của sự hợp nhất mới, của chia xẻ, của đơn nhất.

Hơn thế nữa nó cảm thấy tiềm năng của tình yêu tạo tác bằng yêu thương - hơn là sự lệ thuộc việc thu lãnh bằng được yêu - và vì lý do này nọ phải nhỏ nhoi yếu ớt bịnh hoạn - hay "tốt đẹp". Tình yêu trẻ con theo nguyên tắc : "tôi yêu vì tôi được yêu". Tình yêu trưởng thành theo nguyên tắc "tôi được yêu bởi vì tôi yêu" Tình yêu non dại nói: "tôi yêu anh vì tôi cần anh". Tình yêu trưởng thành nói :

"Tôi cần anh vì tôi yêu anh". Liên quan mật thiết với sự phát triển về năng tính của tình yêu là sự phát triển về đối tượng của tình yêu. Những tháng và năm đầu của đứa trẻ là những tháng năm mà nó bám chặt lấy bà mẹ.

- Sự bám chặt này bắt đầu trước khi nó sinh ra, khi mẹ và con vẫn còn là một dù họ là hai. Sự sinh ra thay đổi tình trạng trong một vài phương diện , nhưng không bằng như khi nó xuất hiện. Đứa trẻ, dù bấy giờ đang sống bên ngoài bụng mẹ, vẫn hoàn toàn lệ thuộc người mẹ. Nhưng càng ngày nó càng trở nên độc lập hơn: nó học đi học nói học thám hiểm thế giới dựa vào chính nó ; mối liên hệ với bà mẹ mất đi một vài ý nghĩa sinh tồn của nó, và thay vào mối liên hệ với cha càng lúc càng trở nên quan trọng.

Để hiểu sự thay đổi từ mẹ đến cha này, chúng ta phải xét đến nhưng sai biệt chính yếu trong tính chất giữa tình mẹ và tình cha.

Chúng ta đã nói xong về tình mẹ. Tự bản chất tình mẹ thì vô điều kiện. Bà mẹ yêu trẻ sơ sinh vì nó là con của bà, không phải vì đứa con đã thỏa mãn một điều kiện đặc biệt nào đó hay đã chìm theo một kỳ vọng đặc biệt nào đó. Dĩ nhiên, ở đây khi tôi nói về tình yêu của mẹ và tình yêu của cha, tôi nói về nhưng "kiểu mẫu lý tưởng"

-theo nghĩa của Max W eber hay về một siêu tượng theo nghĩa của Jung -và không có ngụ ý rằng mỗi người mẹ và cha đều yêu theo lối này. Tôi xét theo nguyên lý cha và mẹ, nó được biểu hiện trong người cha và người mẹ. Tình yêu vô điều kiện tương ứng với một trong những thiết vọng sau thẳm nhất, không những chỉ của một đứa trẻ, mà của mỗi con người ; đằng khác, được yêu bởi vì sự xứng đáng của mình, bởi vì mình đáng hưởng nó, luôn luôn để lại mối ngờ vực, có thể tôi không thích cái người mà tôi muốn nó yêu tôi, cỏ thể như thế này hay như thế nọ - luôn luôn có một mối lo sợ rằng tình yêu có thể biến mất.

Thêm nữa, sự "đáng hưởng" tình yêu dễ để lại một cảm giác chua cay rằng người ta không được yêu vì chính mình, rằng người ta được yêu chỉ vì người ta thích, rằng người ta nói cho cùng, không được yêu hoàn toàn mà là được sử dụng. Không lạ gì tất cả chúng ta đều bám vào thiết vọng đối với tình mẹ, con nít cũng như người lớn. Hầu hết trẻ con đều khó may mắn nhận được tình mẹ (nhận đến mức nào; sẽ bàn sau). Ở người lớn, cùng thiết vọng ấy khó làm đầy hơn Trong hầu hết sự phát triển thỏa mãn vẫn còn một yếu tố của tình yêu dục tính bình thường, thường thường nó được biểu lộ trong những hình thức tôn giao : trong những hình thức thần kinh bịnh lại càng thường thấy hơn. Mối liên hệ với người cha thì khác hẳn.

Bà mẹ là mái nhà mà chúng ta từ đó đi ra, bà là thiên nhiên, là đất đai, là biển cả, người cha không biểu hiệu cho một mái nhà thiên nhiên nào như thế. Ông có ít liên hệ bởi con trẻ trong những năm đầu của đời sống của nó, và sự quan trọng của ông đối với con trẻ trong thời kỳ sau này không thể so sánh được với sự quan trọng của người mẹ. Nhưng, trong khi người cha không biểu hiện cho thế giới tự nhiên, thì ông biểu hiệu một cực khác của hiện hữu con người. Thế giới của tư tưởng, của những sự thể nhân tạo, của luật pháp và trật tự, của kỷ luật, của du lịch và phiêu lưu. Người cha là người dạy đỗ con trẻ, cho nó thấy con đường đi vào thế giới.

Tương quan mật thiết với nhiệm vụ này, ông là người có liên hệ với sự phát triển kinh tế xã hội. Khi tài sản tư hữu phát sinh, và khi tài sản tư hữu có thể được thừa hưởng bởi một trong những người con trai, người cha bắt đầu chăm sóc đứa con mà ông có thề để lại tài sản của mình ấy. Dĩ nhiên, đó là đứa con mà người cha nghĩ là xứng đáng nhất để trở thành kẻ thừa kế ông, đứa con giống ông nhất, và do đó ông thương nó nhất. Tình cha là một tình yêu có điều kiện.

Nguyên tắc của nó là : "Tôi yêu anh bởi vì anh thỏa mãn nhưng kỳ vọng của tôi, bởi vì anh làm bổn phận của anh, bởi vì anh giống tôi". Trong tình cha có điều kiện, chúng ta thấy cũng như với tình mẹ vô điều kiện, có một khía cạnh tiêu cực và một khía cạnh tích cực. Khía cạnh tiêu cực là ở chỗ rằng tình cha phải được đền bù, và nó có thể bị đánh mất, nếu ta không thực hiện nhưng gì được kỳ vọng. Trong bản chất của tình cha, có sự kiện rằng phục tùng trở thành một đặc tính chủ yếu, và bất phục tùng là một tội ác chủ yếu-và sự trừng phạt của nó là rút lui tình cha. Khía cạnh tích cực cũng quan trọng bằng. Vì tình yêu của ông có điều kiện, tôi có thể làm điều gì đó để đạt được nó, "tôi" có thể làm việc vì nó ; tình yêu của ông không ở bên ngoài sự kiểm soát của tôi giống như tình mẹ, Nhưng thái độ của mẹ và của cha đối với con cái tương xứng với những nhu cầu của chính con trẻ.

Trẻ con cần sự quan tâm và tình yêu vô điều kiện của bà mẹ về mặt vật lý cũng như về mặt tâm lý. Con trẻ, từ sáu tuổi, bắt đầu cần đến tình yêu của cha, cần thẩm quyền và sự chỉ đạo của ông, bà mẹ có nhiệm vụ làm cho nó bình yên trong đời sống, người cha có nhiệm vụ dạy dỗ nó, hướng dẫn nó đương đầu với những vấn đề đặt nó trước xã hội riêng biệt mà nó sinh ra trong đó. Trong trường hợp lý tưởng, tình yêu của mẹ không cố sức ngăn cản đứa con lớn lên, không cố tình đặt một món tưởng lệ trên sự bất hạnh. Bà mẹ phải có niềm tin ở sự sống, bởi thế không quá ưu tư, và như thế bà không tiêm nhiễm ưu tư của bà cho đứa con. Một phần của đời sống bà phải là ước muốn rằng con trẻ trở thành độc lập và sau cùng tách khỏi bà. Tình yêu của người cha phải được hướng dẫn bởi những nguyên tắc và những kỳ vọng ; nó phải là nhẫn nại và khoan dung, hơn là đe dọa và uy quyền. Nó phải mang cho đứa con đang lớn một ý vị gia tăng và sự tưởng thưởng và cuối cùng cho phép con trẻ trở thành thẩm quyền của nó và không cần thầm quyền của người cha. Sau cùng kẻ trưởng thành đã đi đến điểm nó là cha và mẹ của chính nỏ. Người ấy có một lương tâm cha và một lương tâm mẹ, có thể nói như vậy. Lương tâm mẹ nói: "không cỏ lầm lỗi nào, không có tội phạm nào có thể cướp mất tình yêu, ước vọng của mẹ đối với sự sống và hạnh phúc của con" . Lương tâm cha nói : "con làm sai, con không thể tránh không nhận những hậu quả về lầm lỡ của con và trên tất cả con phải thay đổi đường lối của con nếu muốn cha thương con" . Kẻ trưởng thành đã được tự do ra khỏi những khuôn diện của cha và của mẹ và đã dựng chúng ở bên ngoài lên từ bên trong. Tuy nhiên trái với khái niệm về Siêu ngã của Freud, đứa con dựng lên chứng ở bên trong không phải bằng cách liên hiệp mẹ và cha, mà là xây dựng một lương tâm mẹ trên năng tính riêng nó cho tình yêu và một lương tâm cha trên lý tình và phán đoán của nó. Thêm nữa kẻ trưởng thành yêu với cả lương tâm cha và lương tâm mẹ, dù rằng chúng hình như mâu thuẫn nhau. Nếu nó duy trì lương tâm của, nó sẽ trở thành hà khắc và vô nhân đạo. Nếu nó chỉ duy trì lương tâm mẹ nó sẽ có thể phán đoán và cản trở chính mình và những kẻ khác trong sự phát triển của họ.

Trong sự phát triển từ quyến luyến qui về mẹ đến quyến luyến qui về cha này và tổng hợp chung kết của chúng có cơ bản cho sự cường tráng tinh thần và sự tựu thành của trưởng thành. Nguyên nhân cơ bản cho thần kinh bịnh là ở sự thất bại về phát triển này. Dù là vượt ngoài phạm vi tập sách nếu khai triển xu hướng của tư tưởng ấy cho đầy đủ hơn, một vài nhận xét vắn tắt cớ thể dùng để làm sáng tỏ quan điểm đó.

Một nguyên nhân cho sự phát trên thần kinh bịnh có thể nằm ở sự kiện rằng một gã con trai có một bà mẹ yêu thương, nhưng quá nuông chiều hay áp chế, và một người cha yếu đuối và vô tâm. Trong trường hợp này, nó có thể giữ nguyên sự quyến luyến mẹ từ lúc đầu, và phát triển thành một kẻ lệ thuộc mẹ, cảm thấy yếu ớt, có những cố gắng đặc trưng cho kẻ tiếp thụ, tức là nhận lãnh, được bảo vệ, được chăm sóc, và thiếu những đặc tính cho kỷ luật, độc lập khả năng làm chủ đời sống bởi chính mình.

Nó có thể cố tìm "những bà mẹ" ở mọi người, đôi khi ở đàn bà và đôi khi ở đàn ông trong một vị trí của thẩm quyền và uy lực. Đàng khác, nếu bà mẹ lạnh lùng, không đáp ứng và áp chế, nó có thể dời nhu cầu cần sự bảo vệ của mẹ đến cha nó, và kết quả những khuôn diện cha - hậu quả cuối cùng trong trường hợp này tương tự trường hợp trước - hay nó sẽ phải triển thành một kẻ thiên hướng về cha, hoàn toàn dành cho những nguyên tắc pháp luật, trật tự và thẩm quyền và thiếu khả năng kỳ vọng hay nhận lãnh tình yêu vô điều kiện. Sự phát triển này được tăng cường thêm nữa nếu người cha có thẩm quyền và cùng lúc quyến luyến con trai ông một cách mãnh liệt. Điều đặc trưng của tất cả những phát triển thần kinh bịnh này là sự kiện rằng một nguyên lý, cha hay mẹ, không đủ sức phát triển hay - và đây là trường hợp của sự phát triển thần kinh bịnh nghiêm trọng hơn - những vai trò của mẹ và cha trở nên lẫn lộn cả đối với những người ở bên ngoài và đối với những vai trò này ở bên trong kẻ đó. Khảo sát thêm có thể cho thấy rằng một vài kiểu mẫu thần kinh bịnh, như thần kinh bịnh ám ảnh, phát triển trên nền tảng của một quyến luyến thiên cha hơn, trong khi những chứng khác như loạn trí, ghiền rượu;

không thể tự thị và đương đầu với sự sống một cách thực tế, và những bạc nhược tinh thần, kết quả thì sự tập trung về mẹ. 3. Đối tượng của tình yêu.

Ban sơ tình yêu không phải là một mối tương quan với một người đặc biệt, nó là một thái độ, một chiều hướng của cá tính xác định tương quan của một người với thế giới với tư cách một toàn thể không phải nhắm đến một "đối tượng" của tình yêu. Nếu một người chỉ yêu một kẻ khác và thờ ơ với những người đồng loại còn lại, tình yêu của nó không phải là tình yêu mà là một quyến luyến cọng sinh, hay một duy ngã nới rộng. Tuy nhiên hầu hết mọi người tin rằng tình yêu được thiết lập bởi đối tượng, chứ không bởi khả năng. Thực vậy, họ còn tin rằng nó là một chứng cứ cho cường độ của tình yêu họ khi họ không yêu một ai ngoại trừ một kẻ "được yêu". Đó cũng là khả năng mà chúng ta đã đề cập ở trên.

a. Tình anh em.

Loại tình yêu căn bản nhất làm nền tảng cho mọi kiểu mẫu tình yêu, là tình anh em. Với tình yêu này, tôi chỉ cho ý nghĩa về trách nhiệm, quan tâm, trọng thị, nhận thức về một con người khác nào đó, ước muốn giúp đỡ sự sống của nó. Đây là loại tình yêu mà thánh kinh đề cập đến khi nói hãy thương láng giềng ngươi như chính người. Tình anh em là tình yêu đối với tất cả loài người ; nó có đặc điểm là không cực đoan. Nếu tôi đã phát triển năng tính cho tình yêu, thì tôi không thể nào không yêu những anh em của tôi. Trong tình anh em có sự cảm nghiệm về hợp nhất với mọi người, về tình liên đới nhân đạo về sự chuộc tội của con người. Tình anh em dựa trên cảm nghiệm rằng tất cả chúng ta đều là một. Những sai biệt trong tài năng, trí năng, tri thức đều có thể bỏ qua so với đồng nhất tính của tâm điểm con người chung cho tất cả mọi người. Để cảm nghiệm đồng nhất tính này, ta cần thâm nhập từ ngoại diện vào tâm điểm. Nếu tôi tri giác kẻ khác chỉ về bề mặt, tôi chỉ tri giác nhưng sai biệt, chúng chia cách chúng ta . Nếu tôi thậm nhập tận tâm điểm, tôi tri giác đồng nhất tính của chúng ta , sự thật của mối huynh đệ của chúng ta. Mối thân thuộc này, từ trung tâm với trung tâm - thay vì thân thuộc từ ngoại diện với ngoại diện - là "thân thuộc trung tâm" . Hoặc giả như Simone W eil đã diễn tả nó rất đẹp đẽ : "cùng những lời nói ấy (thí dụ, một người nói với vợ mình :Tôi yêu mình) có thể là tầm thường hay phi thường tùy theo cách nói lên của chúng. Và cung cách này dựa trên miền sâu của vùng, trong thể tính của con người mà chúng diễn tiến từ đó không cần đến ý chí với khả năng làm một việc gì đó. Và bằng một thỏa thuận kỳ lạ chúng tiến vào vùng ấy trong kẻ đang nghe chúng.

Như thế người nghe có thể biện biệt, nếu nó có một năng lực biện biệt nào đó, giá trị của những lời nói là gì ? ([13])

Tình anh em là tình yêu giữa hai kẻ ngang hàng ; nhưng, sự thực, chúng ta không bình đẳng như là những kẻ ngang hàng ; vì chúng ta là người nên chúng ta cần có sự giúp đỡ. Hôm nay tôi, ngày mai anh.

Nhưng nhu cầu giúp đỡ này không có nghĩa rằng người này thiếu sức, người kia dư sức. Bất hạnh là một điều kiện tạm thời ; khả năng đi và đứng bằng đôi chân của chính mình là một khả năng thường trực và chung. Tuy nhiên, tình yêu một kẻ yếu ớt, tình yêu một người nghèo, một kẻ lạ, là khởi đều của tình anh em.

Con vật yêu con cái của nó, và nó săn sóc chúng. Người yếu ớt yêu chủ của mình, vì sự sống của mình lệ thuộc chủ, con trẻ yêu cha mẹ ; vì nó cần cha mẹ. Chỉ trong tình yêu của kẻ nào không phục vụ cho một chủ đích, tình yêu mới bắt đầu thổ lộ một cách đầy ý nghĩa, trong cựu ước, đối tượng trung tâm tình yêu của con người là kẻ nghèo, kẻ lạ, quả phụ và cô nhi, và cuối cùng là kẻ thù quốc gia, người Ai cập và người Eđomite. Bằng vào lòng lân tuất đối với một kẻ yếu ớt, con người bắt đầu phát triển tình yêu với huynh đệ mình ; và trong tình yêu của nó với chính nó, nó cũng yêu kẻ đang cần giúp đỡ, kẻ bạc nhược và bất hạnh .Lòng lân tuất bao hàm yếu tố nhận thức và đồng nhất hóa.

"Bạn biết trái tim của kẻ lạ". Cựu ước nói, "vì bạn là những khách lạ trong lãnh thổ Ai cập ; vậy nên bạn hãy yêu khách lạ"([14])

b. Tình Mẹ.

Chúng ta đã đề cập đến bản chất của tình mẹ trong một chương trước khi bàn về sự sai biệt giữa tình mẹ và tình cha. Tình mẹ, như tôi đã nói ở đó, là khẳng định vô điều kiện về sự sống của con trẻ và những nhu cầu của nó. Nhưng còn một quan trọng nữa thêm vào mô tả này mà ta phải thực hiện ở đây. Sự khẳng nhận về sự sống của con trẻ có hai khía cạnh ; một là quan tâm và trách nhiệm tuyệt đối cần thiết để duy trì sự sống của con trẻ và sự khôn lớn của nó. Khía cạnh khác tiến xa hơn việc chỉ duy trì. Đó là thái độ tiêm nhiễm trong con trẻ một tình yêu hướng đến sự sống vả mang lại cho nó cảm giác ấy : Sống còn thật là quí hóa, làm bé hai hay bé gái thật là quí hóa, ở trên trần gian thật là quí hóa! Hai sắc thái của tình mẹ này được diễn tả rất gọn gàng trong câu chuyện về sáng tạo của

Thánh Kinh.

Chúa tạo ra thế giới, và loài người. Điều này tương xứng với sự quan tâm và khẳng nhận giản dị về hiện hữu. Nhưng Chúa vượt quá sự cần yếu tối thiểu này. Mỗi ngày sau khi thiên nhiên - và loài người - được tạo ra, Chúa phán : "Thật là quí hóa".

Tình mẹ trong bước thứ hai này, khiến cho đứa con cảm thấy : Sinh ra là điều quý hóa, nó tiêm nhiễm cho con trẻ Tình yêu đối với sự sống, và không những chỉ ước vọng sống còn. Cùng ý tưởng ấy ta có thể thấy được diễn ra trong một tượng trưng khác của Thánh Kinh. Đất hứa (đất luôn luôn là một biểu tượng về mẹ) được mô tả như là "chảy tràn sữa và mật" . Sữa là biểu tượng cho sắc thái thứ nhất của tình yêu. Sắc thái quan tâm và khẳng quyết. Mật tượng trưng cho sự êm dịu của sự sống, tình yêu đối với nó và hạnh phúc trong sống còn. Hầu hết các bà mẹ đều có thể cho "sữa" nhưng chỉ một số ít mới cho cả "mật" nữa. Để có thể cho mật, một bà mẹ không những duy chỉ là một mẹ hiền mà còn phải là một người sung sướng - và mục tiêu này không được hoàn thành cho nhiều lắm. Hậu quả gây trên con trẻ có thể cực kỳ quá độ. Tình yêu mẹ đối với sự sống cũng di truyền như mối ưu tư của bà. Cả hai thái độ đều có một hậu quả sâu xa trên toàn thể nhân cách của con trẻ ; thực vậy, người ta có thể phân biệt ở - những đứa trẻ - và người lớn- những đứa chỉ nhận được "sữa" và những đứa nhận cả "Sữa và mật".

Trái với tình anh em và tình dục lạc - chúng là tình yêu giữa những kẻ đồng hàng – mối tương quan của mẹ và con, tự bản chất, là một tương quan bất bình đằng. Ở đó một bên cần có mọi giúp đỡ và một bên mang lại sự giúp đỡ. Chính bởi có tình vị tha và vô ngã này mà tình mẹ đã được xem như là loại tình yêu cao cả nhất, và thiêng liêng nhất của tất cả nhưng ràng buộc xúc cảm. Tuy nhiên, hình như sự tựu thành thực tế của tình mẹ không nằm trong tình yêu của bà mẹ đối với con trẻ nhỏ dại, mà trong tình yêu của bà đối với đứa con khôn lớn. Thực tế đại đa số các bà mẹ đều là những bà mẹ yêu thương bao lâu con trẻ còn nhỏ dại cho đến khi hoàn toàn không lệ thuộc các bà nữa. Hầu hết phụ nữ đều muốn có con cái, sung sướng với con trẻ sơ sinh và hăng say chăm sóc nó. Đều này đúng vậy, mặc dù có sự kiện rằng về phía họ, họ không "được" một cái gì cả ngoại trừ một nụ cười hay một biểu lộ sự thỏa thích trên gương mặt đứa con. Hình như thái độ yêu thương này một phần bắt rễ trong một công cụ bản năng thấy có ở loài vật cũng như ở người nữ. Tuy nhiên, dù có sức nặng của yếu tố bản năng này, vẫn còn có nhưng yếu tố tâm lý đặc biệt con người chúng đáp ứng cho kiểu mẫu tình mẹ. Một yếu tố có thể được tìm thấy trong chất liệu tự tôn trọng tình mẹ. Bởi vì trẻ con vẫn còn được cảm thấy là một phần của chính bà, nên tình yêu và sự say đắm của bà cỏ thể là một thỏa mãn của tính tự tôn của bà. Một phát động khác có thể được tìm thấy trong ước vọng của một bà mẹ đối với quyền năng, hay chiếm hữu. Con trẻ, yếu ớt và hoàn toàn lệ thuộc ý chí của bà. Là một đối tượng tự nhiên cho thỏa mãn đối với một người đàn bà hay thị uy và chiếm hữu. Đây là những động lực thường có, chúng có thè kém quan trọng và phổ quát hơn một động lực khác mà ta có thể gọi là nhu cầu hướng thượng. Nhu cầu hướng thượng này là một trong nhưng nhu cầu cơ bản nhất của con người, bắt rễ trong sự thật tự giác của nó. trong sự kiện theo đó nó không thể chấp nhận coi mình như là hạt súc sắc được nhặt ra từ một cái ly. Nó cần phải cảm thấy mình như một hóa công, như một kẻ vươn lên vai trò thụ động của vật thụ tạo. Có nhiều đường lối để hoàn thành thoả mãn về sáng tạo này ; đường lối tự nhiên nhất và cũng dễ dàng nhất để hoàn thành là sự quan tâm và tình yêu của mẹ đối với sáng tạo của bà. Bà tự vươn lên trong đứa trẻ, tình yêu của bà đối với nó mang lại cho sự sống của bà có một ý nghĩa. Trong chính khả năng nam tính nhằm thỏa mãn nhu cầu hướng thượng của nó băng cách sinh con dung chứa khát vọng của nó nhắm vươn lên chính mình bằng sự sáng tạo những sự thể nhân đạo và những ý niệm. Nhưng đứa trẻ phải khôn lớn. Nó phải ra khỏi lòng mẹ, khỏi ngực mẹ ; sau cùng nó phải trở thành một con người hoàn toàn tách biệt. Yếu tính đích thực của tình mẹ là chăm sóc cho sự khôn lớn của con trẻ tách khỏi chính bà. Ở đây dung chứa sai biệt cơ bản đối với tính dâm dục. Trong tình yêu dục lạc, hai người cách biệt nhau trở thành một. Trong tình mẹ, hai người là một mà trở thành cách biệt. Bà không những phải bao dung, mà bà phải ước vọng và tán trợ sự cách biệt của đứa con. Chỉ chính ở giai đoạn này mà tình mẹ trở thành một phận sự rất khó khăn, nó đòi hỏi xả kỷ cái khả năng cho tất cả và không muốn có gì cả mà chỉ muốn có hạnh phúc của kẻ được yêu. Đây cũng là giai đoạn mà nhiều bà mẹ không làm nổi phận sự tình mẹ của họ. Người đàn bà tự tôn, thị uy và chiếm hữu có thể làm một bà mẹ (yêu thương) được bao lâu con trẻ còn nhỏ dại. Chỉ có người đàn bà thực sự yêu thương, người đàn bà sung sướng trong sự cho hơn trong sự lấy, người đàn bà bắt rễ chặt trong hiện hữu của chính mình, mới có thể là một bà mẹ yêu thương khi đứa con đang trên đà tách rời. Tình mẹ đối với con trẻ khôn lớn, thứ tình yêu không đòi hỏi gì cả cho chính mình, có lẽ là hình thái tình yêu khó tựu thành nhất, và hay lường gạt nhất vì sự an tâm để cho bà mẹ có thể yêu thương con trẻ nhỏ dại của mình. Nhưng chính vì khó khăn này, nên một người đàn bà có thể là một bà mẹ yêu thương chân thật chỉ khi nào bà có thể yêu ; khi bà có thể yêu được chồng mình, con cái khách lạ, tất cả mọi người. Người đàn bà mà không thể yêu theo nghĩa này thì có thể là một bà mẹ hay thương bao lâu con trẻ còn nhỏ dại, nhưng bà không thể là một bà mẹ yêu thương. Sự thử thách chính là ý chí chịu đựng cách biệt - và ngay cả sau khi chia cách vẫn tiếp tục yêu thương.

c. Tình Yêu Dục Lạc Tình anh em là tình yêu giữa những kẻ ngang hàng, tình mẹ là tình yêu đối với kẻ yếu ớt. Dù có khác biệt nhau chúng có điểm chung là, tự bản chất đích thực, chúng không bị hạn hẹp vào một người. Nếu tôi yêu em tôi, tôi yêu tất cả anh em của tôi ; nếu tôi yêu con tôi, tôi yêu tất cả con cái của tôi , Song le, không phải rằng tôi yêu tất cả nhưng đứa con, mà tất cả cần sự giúp đỡ của tôi. Trái với tất cả hai loại tình yêu ấy là tình yêu dục lạc : đó là sự ham muốn nhắm phối hợp toàn diện, nhắm hợp nhất với một kẻ khác. Tự bản chất nó cực đoan và không phổ biến ; có lẽ đây cũng là một hình thức lường gạt của tình yêu.

Trước hết, nó thường được lẫn lộn với cảm nghiệm bùng nổ về sự "sa" vào tình yêu, sự sụp đổ bột phát của những rào cản tồn tại giữa hai kẻ lạ cho chí lúc này.

Nhưng, như đã được chứng tỏ ở trước, tự bản chất, cảm nghiệm về sự thân thiết bốc đồng này thật là vắn vỏi. Sau khi khách lạ trở thành một người quen biết thân mật, không còn những rào cản nào cần phải vượt qua nữa, không còn sự thắt chặt bốc đồng nào cần phải làm xong nữa. Người "được yêu" trở nên kẻ được biết như là chính mình. Hoặc giả, có lẽ tôi phải nói rõ hơn, như là được biết rất ít. Nếu có sự sâu xa hơn trong cảm nghiệm về người khác, nếu kẻ này có thể cảm nghiệm về sự vô hạn của nhân cách mình, người kia sẽ không bao giờ quen thân đến thế - và sự kỳ diệu vượt qua những rào cản có thể diễn ra mỗi ngày mỗi mới. Nhưng đối với hầu hết mọi người, nhân cách của chính mình cũng như của nhưng kẻ khác càng được thám hiểm càng bị kiệt quệ. Đối với họ sự thân mật ban sơ được thiết lập xuyên qua giao hợp tình dục. Vì ban sơ họ cảm nghiệm tình trạng ly cách của kẻ khác như là ly cách về vật lý do đó sự hợp nhất về vật lý chỉ do sự vượt qua ly cách.

Ngoài ra, có những yếu tố khác mà đối với nhiều người chúng chỉ cho sự vượt qua ly cách. Nói về sự sống riêng tư của chính mình tự bộc lộ với vẻ trẻ con hay những sắc thái trẻ con của mình thiết lập mối quan tâm chung đối với thế giới, tất cả điều này được coi như là vượt qua ly cách. Ngay cả tự bộc lộ sự giận dữ, mối tị hiềm, hoàn toàn thiếu tự chế của mình đều được coi như sự thân thiết và điều này có thể cắt nghĩa sự quyến rũ lệch lạc mà cặp phối ngẫu thường bày tỏ cho nhau; hình như họ chỉ thân thiết khi họ cùng giường hay khi họ bày tỏ cho nhau mối tị hiềm hay thịnh nộ của mình. Nhưng tắt cả những kiểu mật thiết này càng lúc càng bị giảm sút theo thời gian. Hậu quả là người ta đi tìm tình yêu với một người mới, với một khách lạ mới. Khách lạ lại được chuyển thành một kẻ "thân thiết" , cảm nghiệm sa vào tình yêu lại phấn khích và tăng cường, và dần dà càng lúc nó càng dịu xuống và chấm dứt trong ước vọng đối với một cuộc chinh phục mới, một tình yêu mới - luôn luôn với ảo tưởng rằng tình yêu mới sẽ khác với những tình yêu cũ. Những ảo tưởng này được hỗ trợ rất nhiều bởi cá tính lường gạt của ham muốn dục tính.

Ham muốn dục tình nhắm đến chỗ phối hợp - và không phải chỉ là một đòi hỏi sinh lý, giải tỏa một áp chế đau đớn. Nhưng ham muốn dục tình còn có thể được kích thích bởi ưu tư về cô độc, bởi ước vọng muốn chinh phục hay được chinh phục bởi sự hư ảo bởi ước vọng muốn bức khổ hay ngay cả muốn hủy diệt, chẳng khác nào nó có thể được kích thích bởi tình yêu. Hình như ham muốn dục tình có thể dễ nối kết với và được kích thích bởi bất cứ một xúc cảm mãnh liệt nào đó, mà tình yêu chỉ là một tình yêu của xúc cảm ấy. Bởi vì ham muốn anh dục trong tâm hồn của hầu hết mọi người được ghép với ý niệm về tình yêu họ dễ bị đánh lạc hướng để đưa đến kết luận rằng họ yêu nhau khi họ ham muốn kẻ khác về mặt vật lý. Tình yêu có thể làm hứng khởi ước vọng nhắm hợp nhất tính dục ; trong trường hợp này, tương quan vật lý thiếu tham dục, thiếu một ước vọng muốn chinh phục hay được chinh phục, nhưng được nối kết với sự mẫn cảm. Nếu ham muốn nhắm hợp nhất về vật lý không được kích thích bởi tình yêu, nếu tình yêu dục lạc cũng không phải là tình huynh đệ, nó không bao giờ dẫn đến chỗ hợp nhất trong ý nghĩa cuồng lạc, tạm thời hơn. Sự quyến rũ tính dục đôi khi tạo nên ảo tưởng về hợp nhất, nhưng không có tình yêu sự hợp nhất này để lại những khách lạ cách biệt nhau như trước kia - đôi khi nó làm cho họ cả thẹn nhau, hay cả đến ghét nhau, bởi vì khi ảo tưởng đã đi mất họ cảm thấy càng xa lạ nhau rõ rệt hơn trước nữa. Sự mẫn cảm không phải là, như Freud tin tưởng, một sự thoáng qua của bản năng tính dục, nó là hậu quả trực tiếp của tình anh em và hiện hữu trong những hình thức vật lý củng như phi vật lý. Trong tình yêu dục lạc có một cực đoan mà tình anh em và tình mẹ không có. Đặc tính cực đoan của tình yêu dục lạc này hứa hẹn thêm một thảo luận nữa. Thường thường sự cực đoan của tình yêu dục lạc bị hiểu lệch lạc như là sự quyến luyến chiếm hữu. Ta có thể thường thấy hai người

"đang yêu" nhau họ không thấy tình yêu đối với một ai khác.

Thực sự tình yêu của họ là một vị kỷ tay đôi(¹⁵) ; họ là hai người đồng nhất với nhau, và họ giải quyết vấn đề ly cách bằng cách nới rộng cá thể đặc dị thành hai. Họ có cảm nghiệm vượt qua tình trạng cô độc, nhưng vì họ bị ly cách với tất cả những người khác, nên họ vẫn còn bị ly cách nhau và ly gián nhau ; cảm nghiệm hợp nhất của họ là một ảo tưởng. Tình yêu dục lạc thì cực đoan, nhưng trong kẻ khác nó yêu tất cả nhân loại tất cả những gì đáng sống. Nó chỉ cực đoan theo nghĩa rằng tôi có thể hoàn toàn hợp mình một cách mãnh liệt với một kẻ khác mà thôi. Tình yêu dục lạc chỉ chối bỏ tình yêu đối với nhưng kẻ khác theo nghĩa phối hợp tình dục, hoàn toàn phú thác vào tất cả khía cạnh của sự sống - nhưng không theo nghĩa tình anh em sâu đậm.

Tình yêu dục lạc, nếu đó là Tình yêu, có một tiền đề, ấy là, tôi yêu từ yếu tính của thể tính của tôi -và cảm nghiệm kẻ khác trong yếu tính thể tính của kẻ ấy. Trong yếu tính, tất cả loài người đều đồng nhất. Chúng ta thảy đều là một phần của cái Một ; chúng ta là Một. Thế thì không được tạo ra một sai biệt nào cho người mà ta yêu. Tình yêu nhất thiết phải là một hành vi của ý chí, của quyết định hoàn toàn ủy thác sự sống của tới cho sự sống của một kẻ khác. Thực ra, đấy là lối lý sự nấp sau ý niệm về tính chất nan giải của hôn nhân, như nó nấp sau nhiều hình thức hôn nhân cổ truyền trong đó cả hai lứa đôi không bao giờ lựa chọn lẫn nhau, mà được lựa chọn cho nhau - nhưng lại được ước mong hãy yêu nhau. Trong nền văn hóa Tây Phương hiện tại, ý niệm này có vẻ hoàn toàn sai lầm.

Tình yêu được coi là hậu quả của một phản ứng bốc đồng, xúc cảm, hậu quả của việc bị bắt chộp thình lình bởi một cảm giác không thể đề kháng. Trong quan điểm này, người ta chỉ thấy những điểm đặc biệt của cả hai cá thể - và không phải rằng mọi người đàn ông đều ở về phía Adam và đàn bà ở về phía Eve. Người ta không để ý đến một yếu tố quan trọng trong tình yêu dục lạc, đó là ý chí. Yêu một người nào đó không phải chính là một cảm giác mãnh liệt- nó là một quyết định, một phán đoán, một ước định. Nếu tình yêu chỉ là một cảm giác thì sẽ không có cơ bản cho ước định để mà yêu nhau mãi mãi. Một cảm giác hiện đến và có thể bỏ đi. Làm sao tôi có thể quyết đoán rằng nó sẽ ở lại mãi mãi khi hành vi của tôi không bao hàm phán đoán và quyết định ? Xét những quan điểm này ta có thể đi đến lập trường theo đó tình yêu nhất định là một hành vi của ý chí và phó thác, và do đó tự căn bản nó không xét đến vấn đề hai kẻ ấy là ai. Hôn nhân được sắp đặt bởi những kẻ khác, hay là kết quả của sự lựa chọn cá biệt, một khi hôn nhân được thành tựu, hành vi của ý chí phải đảm bảo sự liên tục của tình yêu. Quan điểm này hình như bỏ quên cả tính nghịch lý của bản chất con người và của tình yêu dục lạc. Chúng ta thảy đều là Một - nhưng mỗi người chúng ta là một thực thể độc nhất vô nhị. Trong những tương quan của chúng ta đối với những kẻ khác, cùng một sự nghịch lý ấy được lập lại. Bởi vì chúng ta thảy đều là một chúng ta có thể yêu mọi người như nhau trong ý nghĩa tình anh em. Nhưng bởi vì chúng ta tất cả cùng khác nhau, tình yêu dục lạc đòi hỏi những yếu tố cá biệt cao hơn, đặc biệt nào đó, chúng hiện hữu giữa một vài người chứ không phải ở tất cả.

Vậy thì cả hai quan điểm, theo đó Tình yêu dục lạc như là sự quyến rũ hoàn toàn cá biệt, độc nhất giữa hai người riêng biệt, cũng như quan điểm khác, cho rằng tình yêu dục lạc chỉ là một hành vi của ý chí, cả hai đều đúng - hay, nói cho chí lý, chân lý không ở quan điểm này cũng không ở quan điểm kia. Từ đó, ý niệm về một tương quan có thể dễ tan biến nếu người ta không thành công với nó. Ý niệm này cũng sai lầm như ý niệm cho rằng tương quan không thể bị tan biến bất cứ dưới trường hợp nào.

d. Tự ái (¹⁶¹⁶

Trong khi không có một vấn nạn nào khởi lên nhắm vào khái niệm tình yêu đối với nhiều đối tượng khác nhau, thì có một tin tưởng quản bá theo đó nếu yêu những kẻ khác là một tính tốt thì yêu chính mình là một tính xấu. Người ta mặc nhận rằng bao lâu tôi còn yêu chính tôi thì tôi không yêu những kẻ khác, tự ái cũng đồng với vị kỷ. Quan điểm này có từ xa xưa trong tư tưởng Calvin, nói về tự ái như là một bịnh dịch (¹⁷). Freud nói về tự ái trong phạm vi tâm phân học, nhưng phán đoán có giá trị của ông cũng tương tự như của Calin. Đối với ông tự ái cũng giống như tự tôn, quay libido hướng về chính mình. Tự tôn là giai đoạn sơ thủy nhất trong đà phát triển của con người và kẻ nào vào cuối đời còn trở về với giai đoạn tự tôn này thì không thể yêu; nó là kẻ mất trí trầm trọng. Freud cho rằng tình yêu là sự biểu lộ của libido , và rằng libido được qui hướng vào những kẻ khác - tình yêu ; hay vào chính mình - tự ái. Như thế tình yêu và tự ái chối bỏ lẫn nhau theo nghĩa cái này càng nhiều lên thì cái kia càng ít lại. Nếu tự ái là xấu, thế thì tính không vị kỷ là tính tốt.

Những câu hỏi này được nêu lên: Phải chăng sự quan sát tâm lý chủ trương thể tài rằng có một mâu thuẫn cơ bản giữa tình yêu cho chính mình và tình yêu cho những kẻ khác?

Phải chăng tình yêu cho chính mình cùng hiện tượng như vị kỷ. hay chúng đối lập nhau ? Phải chăng tính vị kỷ của con người ngày nay thật sự là một mối bận tâm về chính mình với tư cách là một cá thể với tất cả những tiềm năng về trí thức, xúc cảm và nhục dục của mình. Phải chăng "nó" đã không trở thành một phụ-vật của vai trò kinh tế xã hội của mình ? Phải chăng tính vị kỷ của nó đồng nhất với tự ái hay vị kỷ không được tạo ra nếu thiếu tự ái? Trước khi khởi sự thảo luận khía cạnh tâm lý về vị kỷ và tự ái, chúng ta phải nhấn mạnh sự sai lầm vì luận lý trong khái niệm cho rằng tình yêu đối với những kẻ khác và tình yêu cho chính mình chối bỏ lẫn nhau.

Nếu yêu kẻ láng giềng tôi xét như một nhân thể là một tính tốt thì yêu chính tôi cũng phải là một tính tốt chứ không phải là một điều xấu , bởi vì tôi cũng là một nhân thể vậy.

Không có khái niệm nào về con người mà trong đó không có tôi. Một học thuyết rêu rao một sự loại trừ như thế tự chứng tỏ là mâu thuẫn nội bộ. Ý niệm được diễn tả trong thánh kinh "hãy yêu kẻ láng giềng như chính, ngươi" hàm ngụ rằng sự trọng thị đối với tính cách trọn vẹn và độc nhất của chính mình yêu thương và hiểu biết về bản ngã của chính mình, những điều ấy không thể tách rời khỏi sự trọng thị, yêu thương và hiểu biết đối với một cả thể khác. . .

Tình yêu cho chính bản ngã của tôi ràng buộc chặt chẽ với tình yêu đối với một thể tính khác nào đó bất cứ.

Bấy giờ chúng ta đi đến những tiền đề cơ bản của tâm lý mà những kết luận của luận chứng của chúng ta được dựng lên trên đó. Thông thường những tiền đề này diễn ra như sau : không phải chỉ những kẻ khác mà chính chúng ta cũng là "đối tượng" cho những cảm thức và thái độ của chúng ta ;

những thái độ nhắm đến kẻ khác và nhắm đến chúng ta đều có tinh cách liên kết tự căn bản, không có gì mâu thuẫn cả. Đối với vấn đề đang thảo luận, điều này có nghĩa : tình yêu của những kẻ khác và tình yêu của chính chúng ta không có tinh cách tuần tự. Trái lại, thái độ của tình yêu bước đến chính mình sẽ được tìm thấy trong tất cả những ai có thể yêu thương kẻ khác. Trên nguyên tắc, tình yêu có tính cách vô phân biệt bao lâu sự liên lạc giữa "những đối tượng" và bản ngã của chính mình được xét đến. Tình yêu thuần túy là một biểu lộ của sự tạo tác và bao hàm sự quan tâm, trọng thị, trách nhiệm và nhận thức. Nó không phải là một "hiệu quả" theo nghĩa được gây nên bởi một ai đó, mà là một cố gắng tích cực cho sự trưởng thành và hạnh phúc của kẻ được yêu bắt rễ trong chính năng tính yêu thương của mình. Yêu một người là thực hiện và tập trung sức mạnh để mà yêu. Khẳng định cơ bản chứa đựng trong tình yêu hướng đến kẻ được yêu xét như hóa thân của những đặc tính con người đích thực. Tình yêu của kẻ nào đó hàm ngụ tình yêu của con người như thế nào đó. Loại "phân công", nói như William James, nhờ đó mà người ta yêu gia đình của mình nhưng không có cảm tình với "khách lạ" là dấu hiệu của một bất lực căn bản của tình yêu. Tình yêu của một người không phải là một trừu tượng theo sau tình yêu đối với một mẫu người đặc biệt như người ta thường nghĩ, mà là một tiền đề của nó, dù thông thường cần phải có sự yêu những cá thể đặc biệt.

Như thế thì bản ngã của riêng tôi phải là một đối tượng cho tình yêu của tôi cũng như kẻ khác. Sự khẳng định về cuộc sống hạnh phúc trưỏng thành, tự do của chính mình được bắt rễ trong năng tính yêu thương của chính mình, tức là, trong quan tâm trọng thị trách nhiệm, và nhận thức: Nếu một cá nhân có thể yêu thương một cách tích cực thì nó cũng yêu thương chính nó : nếu nó chỉ có thể yêu những kẻ khác nó không thể yêu thương gì cả .

Nói rằg tình yêu cho chính mình và đối với những kẻ khác trên nguyên tắc là liên kết, làm sao chúng ta cắt nghĩa được tính vị kỷ, nó bài trừ một cách lộ liễu bất cứ một bận tâm thực sự nào đối với những kẻ khác. Kẻ vị kỷ chỉ bận tâm đến chính mình, muốn mọi vật đều vì mình, không có cảm giác trong sự cho mà chỉ trong sự lấy. Thế giới nên ngoài chỉ được nhìn theo quan điểm của điều mà nó có thể lấy ra được từ đó ; nó không bận tâm đến những nhu cầu của kẻ khác, không xem trọng phẩm giá và sự toàn vẹn của nó. Người ấy có thể không thấy gì cả ngoài mình ra, phán đoán mọi người và mọi vật từ tính cách hữu dụng của nó đối với mình ; tự căn bản, người ấy không thể yêu.

Phải chăng điều này chứng tỏ rằng mối bận tâm đối với những kẻ khác và bận tâm đối với chính mình không thể không tuần tự ?

Điều ấy có thể đúng khi nào vị kỷ và tự ái đồng nhất. Nhưng mặc nhận nào đưa đến nhiều kết luận lệch lạc về vấn đề của chúng ta như thế thì rất sai lầm. Vị kỷ và tự ái không phải là đồng nhất, mà là những đối lập thực sự. Kẻ vị kỷ không yêu mình quá nhiều mà là rất ít. Sự thực kẻ ấy ghét chính mình.. Sự kiện thiếu đam trước và quan tâm đối với chính mình - chỉ là một biểu lộ của sự thiếu sót về tính cách phong nhiêu của mình - để lại cho kẻ ấy nỗi niềm trống không và thất bại. Kẻ ấy chắc chắn là bất hạnh và lo lắng chú tâm giựt lấy những thỏa mãn từ sự sống, nhưng thỏa mãn mà kẻ ấy là chặn đứng mình lại không cho vươn tới. Hình như kẻ ấy quan tâm về mình quá nhiều, nhưng thực sự nó chỉ cố gắng trong vô hiệu nhằm che đậy và bù trừ cho thất bại của mình, thất bại không thể quan tâm được về bản ngã thực sự của chính mình. Freud chủ trương rằng kẻ vị kỷ là kẻ độc tôn, dường thể kẻ ấy đã rút lui tình yêu của mình ra khỏi người khác và hướng nó về nhân cách của chính mình. Sự thực thì những người vị kỷ không thể yêu kẻ khác, nhưng họ cũng không thể yêu lấy chính mình.

So sánh tính vị kỷ- với sự thèm khát bận tâm đến kẻ khác như chúng ta thấy ở một bà mẹ quá lo lắng chẳng hạn, ta sẽ hiểu nó dễ dàng hơn. Trong khi bà ta cố ý tin tưởng rằng bà thương mến đứa con của bà một cách đặc biệt, thực ra thì bà có một oán hận bị đè nén tận sâu thẳm đối với đối tượng mà bà bận tâm. Bà quá bận tâm không phải vì bà quá thương con mà chính vì bà phải bù đắp cho sự thiếu sót năng tính yêu thương của bà đối với đứa con.

Lý thuyết về bản chất vị kỷ này được xác chứng bởi kinh nghiệm tâm phân với sự "xả kỷ" thần kinh bịnh, một triệu chứng thần kinh bịnh được quan sát không phải ở một số ít những người thường bị rối loạn không do triệu chứng này mà do những triệu chứng khác có liên hệ với nó, như tinh thần bạc nhược, mệt mỏi, kiệt lực, thất bại trong những tương quan tình yêu, vân vân: Không những tính cách xả kỷ không được cảm thức như một "triệu chứng"; nó thường là một đặc điểm vãn hồi cá tính căn cứ trên đó mà những hạng người này lấy làm tự phụ. Kẻ "xả kỷ" không "muốn điêu gì cho chính mình" ; kẻ ấy "chỉ sống cho mình là quan trọng" . Nó bối rối khi thấy rằng, mặc dù là xả kỷ, nó vẫn không hạnh phúc, và thấy rằng những tương quan của mình với những ai thân thiết mình đều không thỏa thích. Công việc phân tích chứng tỏ rằng tính xả kỷ của nó không phải là cái gì ở ngoài những triệu chứng khác của mình mà một trong nhưng triệu chứng, thực sự thường là một triệu chứng quan trọng nhất : rằng kẻ ấy bị tán tâm trong năng tính yêu thương của mình hay thụ hưởng một điều gì ;

rằng nó bị xâm chiếm bởi sự oán hận đời sống và rằng mặt trái của xả kỷ che dấu một tính cách qui ngã tế nhị nhưng không kém phần mãnh liệt.

Người ấy chỉ có thể được chữa trị nếu tính xả kỷ của nó cũng được giải thích như là một triệu chứng song song với những triệu chứng khác để cho sự thiếu xót về tính cách đa năng của nó - sự thiếu ở tại gốc rễ của cả tính xả kỷ và những hỗn loạn khác của nó - có thể được kiểu chính.

Bản chất của tính xả kỷ trở thành hiển nhiên một cách đặc biệt trong hiệu quả của nó gây trên những kẻ khác, và thường xảy ra nhất trong nền văn hóa của chúng ta là hiệu quả mà bà mẹ "xả kỷ" gây trên con cái của bà. Bà tin tưởng rằng với sự xả kỷ của bà, con cái bà sẽ cảm nghiệm cái gì cần phải được yêu thương và học hỏi, rồi thì, cái gì phải yêu thương. Tuy nhiên, hiệu quả tính xả kỷ của bà không hoàn toàn phù hợp với những kỳ vọng của bà. Các con trẻ không cho thấy hạnh phúc của những người xác tín rằng chúng được yêu thương ; chúng lo lắng, căng thẳng, sợ mẹ, không bằng lòng và lo lắng tuân theo những kỳ vọng của bà: Thông thường, chúng bị ảnh hưởng bởi sự oán hận ngấm ngầm của mẹ chúng đối với cuộc sống, sự oán hận mà chúng cảm hơn là biết rõ; và cuối cùng chúng cũng nhiễm đầy sự oán hận ấy. Hiệu quả của bà mẹ "xả kỷ" không hoàn toàn khác với hiệu quả của vị kỷ ; thực ra, nó còn tệ hơn nữa, bởi vì tính xả kỷ của bà mẹ ngăn cản không cho con cái phê bình bà. Chúng được đặt với tình trạng bắt buộc không được bất mãn đối với bà : chúng được dạy dỗ, dưới mặt nạ nhân đức, không mấy ưa cuộc sống. Nếu ta có cơ hội nghiên cứu hiệu quả của một bà mẹ đối với tự ái thực thụ, ta có thể thấy rằng không có gì sẽ mang lại cho đứa trẻ cảm nghiệm về tình yêu, lạc thú và hạnh phúc là gì hơn là được yêu thương bởi một bà mẹ bà yêu chính bà.

Ta không thể tóm tắt những ý niệm về tự ái này hay hơn là bằng cách trích dẫn Meister Eckhart về chủ điểm này : "Nếu bạn yêu lấy bạn, bạn yêu mọi kẻ khác như là bạn yêu bạn. Bao lâu bạn yêu kẻ khác ít hơn bạn yêu chính mình, bạn sẽ không thể yêu lấy chính bạn thực sự, nhưng nến bạn yêu tất cả như nhau, kể cả chính bạn, bạn sẽ yêu họ như là một người và người ấy là cả Thượng Đế và Con người. Như thế kẻ ấy là một kẻ vĩ đại, trung trực, kẻ mà do yêu chính mình nên yêu đồng đều hết cả những người khác.

"([18]) e. Yêu Chúa.

Ở trên ta đã nêu lên rằng nền tảng cho nhu cầu yêu thương của chúng ta là ở cảm nghiệm về ly cách và nhu cầu chung cục là vượt qua ưu tư về ly cách bằng cảm nghiệm hợp nhất. Tình yêu mang hình thức tôn giáo, gọi là tình yêu Chúa, nói theo phương diện tâm lý, cũng không khác. Nó khởi lên từ nhu cầu vượt qua ly cách và hoàn thành sự hợp nhất. Sư thực, tình yêu Chúa có nhiều phẩm tính và sắc thái sai biệt cũng như tình yêu người - và phần lớn chúng ta thấy có những sai biệt như nhau.

Trong tất cả những tôn giáo hữu thần, dù là đa thần hay nhất thần, Thượng đế đại diện cho giá trị tối cao, cho lẽ thiện đáng hâm mộ nhất. Bởi vậy ý nghĩa đặc biệt về thượng đế tùy thuộc cái gì là đáng hâm mộ nhất đối với một người. Do đó, sự hiểu biết về khái niệm Thượng đế phải mở đầu với một phân tích về cơ cấu đặc trưng của kẻ phụng thờ Thượng Đế. Sự phát triển của chủng loại người, theo chỗ hiểu biết của chúng ta, có thể được biểu trưng như là sự vươn lên của con người ra khỏi nhiên giới, khỏi mẹ, khỏi những ràng buộc của máu và đất. Trong thời khởi thủy của lịch sử nhân loại, con người, dù đã phóng mình ra khỏi nhất tính nguyên khởi với nhiên giỏi, vẫn còn bám vào những ràng buộc ban sơ. Nó đi tìm tình trạng an ổn của mình bằng cách trở lui về, hay giữ chặt lấy những ràng buộc ban sơ này. Nó vẫn cảm thấy đồng nhất với thế giới của động vật, về cố gắng đi tìm nhất tính bằng cách giữ nguyên tình trạng là một với thế giới tự nhiên.

Nhiều tôn giáo cổ sơ làm chứng cho giai đoạn phát triển này. Một con vật được biến thành một tổ-vật ; người ta mang mặt nạ thú vật trong những động tác tôn giáo trang trọng nhất, người ta thờ phụng một con vật như là Thần linh. Vào giai đoạn phát triển sau này, khi kỷ xảo của con người đã phát triền đến điểm kỷ xảo của một người thợ hay một nhà ma thuật , con người biến đổi sản phẩm do chân tay mình thành một thần linh. Đây là giai đoạn thờ những ngẫu tượng được làm bằng đất, bạc hay vàng. Con người rọi phóng những năng lực hay những kỷ xảo của chính mình vào những sự vật mà mình làm ra, và như thế nó thờ phụng năng lực và sở hữu của mình trong một thể cách vong thân. Vào một giai đoạn về sau nữa con người mang cho các thần linh của mình hình thức loài người. Hình như điều này chỉ xảy ra khi con người đã trở nên ý thức hơn về chính mình và khi nó khám phá ra con người là "sự vật" cao quí nhất trong thế giới. Trong giai đoạn thờ phụng thần linh có tính cách nhân hình này, chúng ta thấy có một phát triển trong hai chiều. một chiều liên quan đến bản chất nam tính hay nữ tính của các thần linh và chiều khác có quan hệ đến trình độ trưởng thành mà con người đã hoàn thành và xác định bản chất các thần linh của mình và tình yêu của mình đối với chúng.

Trước hết chúng ta hãy nói về sự phát triển từ các tôn giáo hướng về mẹ và các tôn giáo hướng về cha. Theo những phát kiến trọng đại và quyết định của Bachofen và Morgan ở giữa thế kỷ XIX, mặc dù những phát kiến của họ đã bị bác bỏ trong hầu hết những nhóm thức giả, không có gì đáng nghi ngờ cho lắm rằng đã có một giai đoạn mẫu hệ của tôn giáo đi trước giai đoạn phụ hệ, ít ra là trong nhiều nền văn hóa. Trong giai đoạn mẫu hệ, thể tính cao nhất là mẹ.

Bà là nữ thần, bà cũng là thẩm quyền trong gia đình và xã hội. Để hiểu rõ yếu tính của tôn giáo mẫu hệ này, chúng ta chỉ cần nhớ lại những gì dự được nói ở trên về yếu tính của tình mẹ. Tình yêu của mẹ thì vô điều kiện, nó che chở và bao trùm khắp cả ; bởi vì nó vô điều kiện nên người ta cũng không thể kiểm soát và thâu đạt nó. Sự hiện diện của nó mang lại cho kẻ được yêu một ý vị phúc lạc ; sự vắng mặt của nỏ lạo ra một ý vị mất mát và hoàn toàn tuyệt vọng. Bởi vì bà mẹ yêu con cái của mình ở chỗ chúng là con cái của bà chứ không phải vì chúng "tốt" , ngoan ngoãn, hay thỏa mãn những ước vọng và những chỉ dạy của bà, cho nên tình yêu của mẹ được đặt trên lề bình đẳng.

Mọi người đều bình đẳng vì tất cả đều là con cái của một bà mẹ, vì tất cả đều là con cái của Bà Mẹ

Trái Đất.

Giai đoạn kế tiếp của dòng tiến hóa nhân loại, giai đoạn duy nhất mà chúng ta biết được đầy đủ và không cần đưa vào những suy luận và tái thiết, là giai đoạn phụ hệ .Trong giai đoạn này bà mẹ bị hạ bệ khỏi địa vị tôn cao của bà, và người cha trở thành thể tính tối thượng, trong tôn giáo cũng như trong xã hội. Bản chất của tình cha là ông tạo ra những đòi hỏi thiết lập những nguyên tắc và luật lệ, và tình yêu của ông đối với con trai của ông dựa trên sự phục tùng của nó đối với nhưng đòi hỏi này ông thương nhớ đứa con nào giống ông nhất, ngoan ngoãn nhất và xứng đáng trở thành truyền nhân của ông nhất, với tư cách là kẻ thừa hưởng những sở hữu của ông. ( Sự phát triển của xã hội phụ hệ song song với sự phát triển về tư hữu. ) Rồi hậu quả là, xã hội phụ hệ có tính cách đẳng cấp ; tính cách bình đẳng của anh em nhường bước cho cạnh tranh và hổ tương xung đột. Dù chúng ta nghĩ về những nền văn hóa Ấn độ, Ai cập hay Hy lạp, hay về nhưng tôn giáo Do thái-cơ-đốc, hay Hồi giáo, chúng ta đều ở giữa một thế giới phụ hệ với những thần linh nam tính của nó, trên hết có một thần linh chủ tế, hay mọi thần linh đều bị loại bỏ, chỉ trừ lại Một, Thượng đế. Tuy nhiên, ước vọng đối với tình yêu của mẹ không thề bị trừ tuyệt khỏi nhưng trái tim của con người, nên không lạ gì bộ mặt của bà mẹ yêu thương không bao giờ có thể hoàn toàn bị tống ra khỏi thần miếu. Trong tôn giáo Do thái, những sắc thái mẹ của Thượng Đế được tái nhập một cách đặc biệt trong những trào lưu thần bí học khác nhau. Trong tôn giáo cơ đốc, mẹ được tượng trưng bằng Giáo Hội, và bằng Thánh nữ Đồng Trinh. Ngay cả trong Tân giáo, bộ mặt của mẹ không hoàn toàn bị trừ tuyệt, mặc dù bà vẫn còn tàng ẩn. Luther lập ra nguyên tắc chủ yếu của mình rằng chỉ có con người không làm được gì để tạo ra tình yêu của Chúa . Tình yêu của Chúa là ân sủng. Thái độ tôn giáo là phải có niềm tin đối với ân sủng này và phải làm cho mình nhỏ lại và yếu ớt ; không có việc thiện nào có thể cảm được Chúa - hay khiến Chúa yêu chúng ta, như giáo lý Cơ đốc chủ trương. Chúng ta có thể nhận thấy ở đây rằng giáo lý Cơ đốc về những việc thiện thuộc khuôn hình phụ hệ ; Tôi có thể chiếm được tình yêu của cha bằng sự phục tùng và thỏa mãn những đòi hỏi của ông.

Giáo lý của Luther, trái lại, mặc dù có đặc tính phụ hệ rõ rệt, mang trong đó một yếu tố mẫu hệ tiềm tàng. Tình yêu của mẹ không thể mua chuộc được : nó có ở đó, hay không có ở đó ; tất cả những gì tôi có thể làm là để có đức tin (như Thánh thi nói :" Người đã để cho tôi có niềm tin vào những tấm lòng của mẹ ". (¹⁹)Và biến đổi tôi thành một đứa con yếu ớt, bất lực.

Nhưng điểm đặc biệt trong đức tin của Luther là khuôn mặt của mẹ đã bị loại ra khỏi khuôn hình biểu lộ, và được thay thế bằng khuôn mặt của cha ; dù chắc chắn được yêu bởi mẹ, mối hoài nghi mãnh liệt, hy vọng chống lại hy vọng nhắm đến tình yêu vô điều kiện do người cha, đã trở thành sắc thái nổi bật nhất.