Tổng Tập Giới Pháp Xuất Gia — Tập 4

Bốn, văn Khuyên phát bồ đề tâm

Mục lục

Tiểu dẫn …… 2157

Tiểu truyện tác giả …… 2166

Lược chú văn Khuyên phát bồ đề tâm, có 4 phần :

Phần 1 mở đầu …… 2172

Phần 2 tính chất phát tâm …… 2174

Phần 3 lý do phát tâm …… 2180

Một, nghĩ nhớ ơn nặng của Phật …… 2181

Hai, nghĩ nhớ ơn cha mẹ …… 2185

Ba, nghĩ nhớ ơn sư trưởng …… 2187

Bốn, nghĩ nhớ ơn thí chủ …… 2189

Năm, nghĩ nhớ ơn chúng sinh …… 2191

Sáu, nghĩ nhớ nỗi khổ sinh tử …… 2194

Bảy, tôn trọng tâm tánh linh thiêng của mình …… 2204

Tám, sám hối nghiệp chướng …… 2206

Chín, cầu sinh tịnh độ . Mười, nghĩ nhớ làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài.. Phần 4 khuyến khích phát tâm............. .2209 .2213 .2218 Tiểu dẫn

Trong tam tạng, bồ đề tâm được nói đến một cách trang trọng, không hơn thì bằng mà thôi, không kém bất cứ pháp nào. Đặc biệt nói chuyên về bồ đề tâm thì kinh đã có, luận đã có, mà sách càng có. Trong những đại bộ kinh luận, bồ đề tâm được nói bằng phẩm hay phần. Riêng việc khuyến khích phát bồ đề tâm, 1 tác phẩm từ đời Đường (Chính số 1862 và Vạn số 883) đã dành cho việc này. Tướng quốc Bùi Hưu của đời ấy cũng có 1 bài văn như vậy (Vạn số 1001). Bài văn Khuyên phát bồ đề tâm, được dịch giải thành tiểu phẩm 4 sau đây, chỉ là hậu sinh mà thôi.

Muốn hiểu tất cả đại phẩm, tiểu phẩm, chuyên phẩm, kể cả bài văn này, thì trước hết phải học và đọc cho thật kỹ tiểu phẩm Phát bồ đề tâm của Thái hư đại sư. Theo đó thì bài văn này chỉ nói nhiều đến nghĩa thứ 1 trong đoạn giải thích phát bồ đề tâm. Nghĩa ấy là lập cái chí nguyện mong cầu vô thượng bồ đề, gọi là phát bồ đề tâm. Đó là cái nghĩa đầu tiên và quan trọng nhất của người học Phật. Quan trọng đến nỗi bồ đề tâm ấy là căn bản của Bồ tát giới, là yếu tố phân chia đại thừa tiểu thừa, nên Mật tông có sự thọ Bồ đề tâm giới, với 1 nghi thức dành cho việc này (Chính số 915). Lý do của sự phát bô đề tâm căn bản này, ngoài nỗi thống khổ mà mình mục kích và ý thức, có 2 lý do được đề cập nhiều nhất là tự biết mình có thể làm Phật và, tha thiết hơn, nghĩ đên sự suy tàn của Phật pháp. Trong 2 thời công phu, sự phát bồ đề tâm được thể hiện trong 2 lời sau đây, ngoài những văn hồi hướng phát nguyện. Đó là buổi sáng thì "Phục thỉnh Thế tôn vị chứng minh, ngũ trược ác thế thệ tiên nhập, như nhất chúng sinh vị thành Phật, chung bất ư thử thủ nê hoàn", buổi chiều thì "Ngã kim phát tâm, bất vị tự cầu Thanh văn Duyên giác, nãi chí quyền thừa chư vị Bồ tát ; duy y tối thượng thừa phát bồ đề tâm : nguyện dữ pháp giới chúng sinh nhất thời đồng đắc A nậu đa la tam miệu tam bồ đề". Nên sự phát tâm không phải chỉ một lần rồi thôi, mà phải "phát luôn luôn, làm cho bồ đề tâm liên tục không gián đoạn" (Lương hoàng sám, cuốn 2). Không những phát luôn luôn, mà sự phát ấy không hạn cục vào một việc. Sự phát tâm cần duy nhất trong tính chất, nhưng tính chất ấy thế hiện nơi mọi việc.

Trường hợp tác giả và tác phẩm Khuyến phát bồ đề tâm văn còn phải nói thêm, ngoài tiếu truyện đã có sau đây.

Tác giả của tác phẩm này là ngài Thật hiền. Tác phẩm của ngài, tuy tiểu truyện có lược kê, nhưng dò thấy trong Tục tạng kinh bản chữ Vạn, có (một) Chú Tây phương phát nguyện văn (Vạn số 1146), (hai) Đông hải nhược giải (Vạn số 1163), (ba) Tỉnh am pháp sư ngữ lục (Vạn số 1164), 52 năm sau ngày ngài Thật hiền viên tịch (1786), Bành Tế Thanh thu thập ấn hành, nội dung gồm nhiều văn phẩm của ngài, tựu trung có (a) Truyện vãng sinh của 2 thượng nhân Mai phương và Thánh nhãn (Vạn 109/310), (b) Khuyến tu tịnh độ thi (Vạn 109/311), (c) 7 văn phẩm khác (cùng nằm trong Vạn 109), (d) Khuyến phát bồ đề tâm văn, được đặt đầu tiên trong Tỉnh am pháp sư ngữ lục (Vạn 109/296).

Tất cả 7 văn phẩm nơi mục (c) không những liên hệ đến văn Khuyến phát bồ đề tâm, mà còn có những chi tiết quan trọng, bổ túc cho tiểu truyện của ngài. Con người, chí nguyện và việc làm của ngài cũng bộc lộ qua 7 văn phẩm ấy. Tuy nhiên, có một sự thiếu sót mà tôi nỗ lực tìm kiếm vẫn chưa ra, đó là 2 văn phẩm Xá lợi sám và Niết bàn sám. Hai bản này có thật, 7 văn phẩm chứng minh như vậy. Mà quan trọng là vì 7 văn phẩm ấy cho thấy văn Khuyến phát bồ đề tâm chỉ là bài văn viết trong sám hối của 2 văn phẩm ấy. Sau đây là sự việc lược thuật theo 7 văn phẩm.

Tuy học rộng và chắc, ngài Thật hiền là con người nồng hậu tình cảm, nặng về hành trì, loại hành trì cùng theo bản chất tình cảm ấy. Mới xuất gia, ngài liền hỏi các vị trưởng lão về ngày Phật niết bàn, ngày kỵ của Phật. Rồi mùa xuân năm kỷ hợi (1719), ngài vượt đại giang, đến triều bái Xá lợi của Phật tôn thờ trong tháp dựng ở núi và chùa A dục, tại đất và núi Tứ minh. Tháp này là 1 nơi còn lại trong 19 nơi tôn thờ Xá lợi của Phật tại Trung hoa, được dựng vào năm 280, bởi Lợi tân bồ tát. Triều bái rồi, ngài an cư tại đó. An cư xong, đốt 1 ngón tay cúng Phật. Mùa xuân năm sau, ngày Phật niết bàn, thông lệ là rằm tháng 2, ngài lại đến Tứ minh, mở Niết bàn hội với chủ ý cúng ky. Phật (từ ngữ của chính ngài viết). hôm sau bái sám, với 2 nghi thức Xá lợi sám và Niết bàn sám mà ngài tự soạn. Ngày thứ 7 hoàn tất, niệm Phật hồi hướng. Nguyện ước mỗi năm đều làm như vậy, cho đến hết đời. Nhưng thật ra chỉ được 10 năm (kỷ hợi 1719 - mậu thân 1728). Sau đó, để mọi người khỏi quá mệt vì đi xa, quá tốn vì đường dài, ngài tố chức kỷ niệm ngày Phật niết bàn bằng 10 ngày bái sám, tại giới đàn bồ tát, của chùa Tiên lâm, cũng bằng 2 sám văn nói trên. Việc đốt 5 ngón tay cúng Phật mà tiểu truyện nói, chắc tuần tự thực hiện trong 10 năm triều bái Xá lợi tại tháp của núi và chùa A dục.

Tuy không biết đích năm nào, nhưng văn Khuyến phát bồ đề tâm được viết theo nhu cầu của Niết bàn hội tại núi A dục. Đại chúng đối tượng của bài văn này chính thị là những người cùng bái sám với ngài tại đây. Trong văn nói phát 48 lời nguyện thì 48 lời nguyện ấy nguyên văn còn đầy đủ, mang tên Niết bàn hội phát nguyện văn, 1 trong 7 văn phẩm nói trên. Lại nói "soạn thuật sám pháp, lập pháp hội này", thì sám pháp ấy chính là Xá lợi sám và Niết bàn sám, còn pháp hội là Niết bàn hội. Những lời này thấy ở đoạn giải thích lý do 10 của sự phát tâm.

Triều bái xá lợi của Phật với sự tưởng nhớ ơn Phật và nghĩ cách làm cho Phật pháp tồn tại, với sự phát bồ đề tâm, lập 48 đại nguyện, bái sám bằng 2 nghi thức, đốt 5 ngón tay hiến cúng, niệm Phật mà hồi hướng về tịnh độ, làm như vậy suốt 10 mùa an cư dưới chân tháp tôn trí Xá lợi của Phật : đó là ý thức cùng nhau cúng kỵ Phật của ngài Thật hiền. Ngoài việc này, sau 10 năm nói trên, ngài cùng mọi người chuyên tu tịnh độ với 2 qui ước, 1 cho mỗi kỳ hạn 3 tuần và 1 cho mỗi kỳ hạn 3 năm. Với qui ước này, ngài bảo tôi đi là trở lại liền, và thành 1 trong những người khách đưa đường giữa Sa bà và Tịnh độ.

Về bài văn Khuyến phát bồ đề tâm, và tác giả Thật hiền, Bành Tế Thanh đã viết, đọc bài văn ấy không lúc nào tôi khỏi đổ mồ hôi, khỏi rơi nước mắt... Đại sư nhân chiêm bái Xá lợi mà phát tâm rộng lớn, ngôn từ xuất ra như phơi trải gan ruột... Thật là ngọn cờ tinh tiến cho thời đại mạt pháp (Vạn 109/295). Lời này cũng đủ giới thiệu.

Trí quang

Tiểu truyện tác giả Đại sư húy Thật hiền, tự Tư tề, hiệu Tỉnh am, con nhà họ Thời, đất Thường thục. Vốn dòng Nho giáo. Sinh ra (1685) là đã không ăn mặn. Tóc chởm là đã có chí xuất trần. Cha mất sớm. Mẹ là Trương thị, biết đại sư có túc căn nên cho làm con Phật. Lên 7, lạy ngài Dung tuyển ở am Thanh lương làm bổn sư. Thông minh dị thường, kinh điển qua mắt là nhớ kỹ. Năm 15 tuổi thế phát, thông suốt cả sách vở thế gian, lại hay thơ và giỏi cách viết. Tiền bối có nhiều người kết giao làm bạn. Nhưng không khoảnh khắc nào đại sư không nhớ sinh tử là đại sự. Tính chí hiếu. Mẹ mất, quì trước Phật tụng kinh Báo ân đến 7 thất. Hằng năm gặp ngày Vu lan lại thiết cúng. Một hôm đến chùa Phổ nhân, thấy một vị Tăng ngã xuống đất, đại sư thấm thía cái lẽ vô thường nên càng tinh tiến. Năm 24, thọ cụ túc giới tại Chiêu khánh, nghiêm tập giới luật, không rời y bát, ngày ăn một bữa, thường không ngủ nghỉ. Năm canh dần (1710) y chỉ Từ thành pháp sư nghe giảng Pháp hoa, yết kiến Thiệu đàm pháp sư học tập Duy thức, Lăng nghiêm, Chỉ quán, nghiên cứu ngày đêm, chưa hết 3 hạ mà tôn chỉ của Quán và Thừa, học thuyết về Tánh và Tướng, cùng thông suốt cả. Thiệu đàm pháp sư liền thọ ký cho làm thế hệ thứ 4 của ngài Linh phong, thuộc Thiên thai chính tông.

Năm giáp ngọ (1714) yết kiến Linh thứu hòà thượng tại Sùng phước, tham Thiền với công án "người niệm Phật là ai". Tham cứu nghiêm mật, đến nỗi tháng 4 năm ấy đã hoảng nhiên đốn ngộ, "ta tỉnh mộng rồi". Từ đó ứng cơ vô ngại, biện tài vô cùng. Linh thứu hòa thượng muốn phú y bát cho, đại sư từ mà đi, cấm túc ở chùa Chân tịch, ngày đọc tam tạng kinh điển, đêm niệm hồng danh Di đà. Ba năm hết kỳ hạn, chúng trong chùa thỉnh giảng Pháp hoa, đại sư giảng như sông tuôn suối trào. Đầu xuân mậu tuất (1718), đại sư ở chùa Long hưng, thuộc Hàng châu, Thiệu đàm pháp sư bảo giảng kinh luật thay cho mình và ca tụng hết sức.

Mùa xuân kỷ hợi (1719) đến Tứ minh, núi A dục, chiêm bái Xá lợi, trước sau đốt 5 ngón tay cúng Phật. Mỗi năm đến ngày Phật niết bàn, đại sư giảng 2 bản kinh Di giáo và Di đà, khai thị cái nghĩa "tâm này là Phật". Mười năm như vậy, pháp hóa khắp nơi. Đại sư lại nhận lời thỉnh mời của các thiền tịch Vĩnh phước, Phố khánh và Hải vân. Đến đâu thì sinh hoạt ở đó mới, qui củ ở đó nghiêm.

Nhưng không bao lâu, đại sư lại thoái ẩn ở chùa Tiên lâm thuộc Hàng châu, không ra khỏi cửa, nỗ lực tu tập Tịnh độ. Mùa đông kỷ dậu (1729), tăng đồ tín đồ Hàng châu thỉnh ngài chủ trì chùa Phạn thiên, núi Phụng sơn. Đại sư liền tuyệt hết mọi việc, chỉ nêu Tịnh độ, hạn định trường kỳ, nghiêm lập qui ước, suốt ngày dục nhau nỗ lực, nên ai cũng cho đại là ngài Vĩnh minh tái sinh.

Trước sau đại sư làm chủ các chùa hơn mười năm, đệ tử đến vài trăm. Ai học thi văn thì đại sư thống trách, "mạng người chỉ ở trong hơi thở ra vào, đâu lại có rảnh mà học tập văn tự thế gian ; sơ sẩy một chút là đã qua kiếp khác, muốn được giải thoát thật vô cùng khó khăn".

Năm quí sửu (1733), ngày Phật thành đạo, đại sư bảo đệ tử, 14 tháng 4 sang năm tôi đi luôn rồi đó. Từ đó đại sư đóng cửa niệm Phật, tự hạn 10 vạn tiếng trong mỗi ngày đêm. Qua năm giáp dần (1734), mồng 2 tháng 4, đại sư mở cửa, ngày 12 bảo đại chúng, 10 ngày trước tôi thấy Tây phương tam thánh, nay lại thấy nữa, thì tôi sẽ sinh tịnh độ. Rồi dặn dò công việc tự viện, từ biệt và khuyến khích mọi người, lại bảo, ngày 14 tôi nhất định vãng sinh, vậy các người tập hợp niệm Phật giúp tôi. Ngày 13 bỏ ăn uống, khép mắt ngồi yên. Canh 5 tắm rửa, thay đồ, quay mặt về hướng tây mà ngồi. Giờ ty, mọi người vân tập, gạt lệ, lạy mà thưa, xin đại sư lưu lại hóa độ cho người. Đại sư lại mở mắt, bảo tôi đi là trở lại liền ; sinh tử là việc lớn, ai nấy hãy tự tịnh tâm mà niệm Phật. Nói rồi, chắp tay niệm danh hiệu của Phật mà tịch. Giây lát, chỉ lỗ mũi hơi xọp, còn nhan sắc thì tươi mãi, khi liệm cũng không biến. Linh cốt của đại sư ban đầu để ở tháp xây phía tây đồi Phất thủy của sông Cầm xuyên. Càn long thứ 7 (1742), rằm tháng 2, ngày Phật niết bàn, lại dời về tháp mới, xây ở phía hữu chùa A dục. Tháp cũ thì tàng y bát của đại sư.

Đại sư sinh ngày 8 tháng 8 năm Khang hy 24 (1685), 49 tuổi, trong đó có 25 tuổi giới. Tác phẩm có Tịnh độ thi 108 bài, chú Tây phương phát nguyện văn, Tục vãng sinh truyện, Đông hải nhược giải, Xá lợi sám và Niết bàn sám, tất cả đều lưu hành nhân gian.

Đồng học Luật nhiên, thuật ngày trùng dương năm ất sửu (1745).

Văn Khuyên phát bồ dề tâm Bài văn này có 4 phần : phần 1 mở đầu, phần 2 tính chất phát tâm, phần 3 lý do phát tâm, phần 4 khuyến khích phát tâm.

Phần 1 mở đầu

Thật hiền tôi, một kẻ xuất gia phàm phu, đã bất tiếu lại ngu hèn, khóc mà lạy, khẩn thiết khuyến cáo dại chúng hiện tiền, cũng như nam nữ có đức tin trong sáng trong thì vị lai. Xin quí vị thương xót, gia tâm một chút mà nghe và xét cho.

Tôi từng nghe, cửa chính yếu để nhập đạo thì sự phát tâm đứng đầu, việc khẩn cấp để tu hành thì sự lập nguyện đứng trước. Nguyện lập thì chúng sinh độ nối, tâm phát thì Phật đạo thành được. Cái tâm quảng đại không phát, cái nguyện kiên cố không lập, thì dầu trải qua đời kiếp nhiều như cát bụi, cũng y nhiên vẫn ở trong phạm vi luân hồi. Tu hành dẫu có, cũng toàn là lao nhọc, khổ sở một cách vô ích. Do đó mà kinh Hoa nghiêm đã nói, quên mất tâm bồ đề mà tu hành các thiện pháp, thì gọi là hành động theo ma vương. Quên mất còn vậy, huống chi chưa phát. Nên muốn học Như lai thừa thì trước phải phát Bồ tát nguyện, không thể chậm trễ.

Bất tiếu, nghĩa đen là không giống : con không giống cha, gọi là bất tiêu, kẻ hư hèn cũng gọi là bất tiếu. Đức tin trong sáng (tịnh tín) là chánh tín, tin hợp lý và thuần nhất. Hành động theo ma vương • (та nghiệp) là trái nghịch vô thượng bồ đề. Như lai thừa tức đại thừa, giáo lý đưa đến địa vị Như lai. Bồ tát nguyện tức bồ đề tâm, tâm chí của các vị Bồ tát.

Phần 2 tính chất phát tâm

Nhưng tâm nguyện vốn có nhiều tính chất khác nhau, nếu không trình bày thì làm sao biết mà xu hướng. Nay xin vì đại chúng mà nói vắn tắt. Tính chất tâm nguyện có 8, là tà chánh, chân ngụy, đại tiếu, thiên viên.

Thế nào là tà chánh, chân ngụy, đại tiểu, thiên viên ? Đời có kẻ tu hành mà tu hành một chiều, không cứu xét tự tâm, chỉ lo những việc ở ngoài, hoặc vụ lợi, hoặc háo danh, hoặc ham lạc thú hiện tại, hoặc cầu vui thích mai sau : phát tâm như vậy gọi là tà. Danh lợi không ham, vui thú không màng, chỉ vì thoát sinh tử, vì chứng bồ đề : phát tâm như vậy gọi là chánh. Ý niệm này nối tiếp ý niệm khác, ngước lên mà mong cầu Phật đạo, tư tưởng trước liên tục tư tưởng sau, nhìn xuống mà hóa độ chúng sinh, nghe Phật đạo lâu xa mà không lùi bước khiếp sợ, xét chúng sinh khó độ mà không chán nản mệt mỏi, như trèo núi cao đến vạn nhận cũng quyết tận đỉnh, như lên tháp lớn đến chín tầng cũng cố tột nóc : phát tâm như vậy gọi là chân. Có tội không sám hối, có lỗi không từ bỏ, trong bẩn ngoài sạch, tâm tốt dẫu có cũng phần lớn bị danh lợi xen lấn, thiện pháp dẫu tu cũng phần nhiều bị vọng nghiệp nhuốm bẩn : phát tâm như vậy gọi là ngụy. Chúng sinh giới hết nguyện ta mới hết, bồ đề đạo thành nguyện ta mới thành : phát tâm như vậy gọi là đại. Coi ba cõi như lao ngục, nhìn sinh tử như oan gia, chỉ mong tự độ, không dám độ người : phát tâm như vậy gọi là tiểu. Nếu ngoài tâm thấy có chúng sinh, có Phật đạo, rồi nguyện độ, nguyện thành, công phu không xả, thấy biết không tan : phát tâm như vậy gọi là thiên. Nếu biết tự tánh là chúng sinh nên nguyện độ thoát, tự tánh là Phật đạo nên nguyện thành tựu, không thấy một pháp nào tách rời tâm tánh mà có một cách biệt lập, đem cái tâm vô tướng phát cái nguyện vô tướng, làm cái hạnh vô tướng, chứng cái quả vô tướng, cái tướng vô tướng cũng không thấy có được : phát tâm như vậy gọi là viên. Biết 8 tính chất khác nhau trên đây là biết cứu xét, biết cứu xét thì biết lấy bỏ, biết lấy bỏ là có thể phát tâm. Cứu xét như thế nào? Là coi cái tâm của ta phát ra, đối chiếu với 8 tính chất trên đây, nó là tà hay chánh, chân hay ngụy, đại hay tiểu, thiên hay viên. Lấy bỏ như thế nào ? Là bỏ tà, ngụy, tiểu và thiên, lấy chánh, chân, đại và viên. Phát tâm như vậy mới được gọi là chân chính phát bồ đề tâm.

Phật đạo là tuệ giác của Phật, thành quả của Phật, phẩm chất của Phật, đường đi của Phật. Vạn nhận nhà Chu định 8 thước là 1 nhận, chừng 6m48 bây giờ. Chúng sinh giới : 1 trong 4 giới (hư không, chúng sinh, nghiệp của chúng sinh, phiền não của chúng sinh), vô hạn trong không gian và vô cùng trong thì gian. Ngoài tâm thây có chúng sinh có Phật đạo, nên nói thấy chúng sinh và Phật ở ngoài tâm, nghĩa là thấy khác với tâm. Chữ tâm ở đây nên viết hoa. Biết tự tánh là chúng sinh, là Phật đạo, nên nói biết chúng sinh là tự tánh, Phật đạo là tự tánh. Vô tướng, nguyên văn là hư không; hư không ở đây là vô tướng : siêu việt khái niệm. Cái tướng vô tướng : khái niệm về sự siêu việt khái niệm

Phần 3 lý do phát tâm

Bồ đề tâm là chúa tế của mọi thiện pháp, phát khởi phải có lý do. Lý do ấy, nay nói tóm lược thì có 10 thứ. Một, nghĩ nhớ ơn nặng của Phật. Hai, nghĩ nhớ ơn cha mẹ. Ba, nghĩ nhớ ơn sư trưởng. Bốn, nghĩ nhớ ơn thí chủ. Năm, nghĩ nhớ ơn chúng sinh. Sáu, nghĩ nhớ nỗi khổ sinh tử. Bảy, tôn trọng tâm tánh linh thiêng của mình. Tám, sám hối nghiệp chướng. Chín, cầu sinh tịnh độ. Mười, nghĩ nhớ làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài.

Một, nghĩ nhớ ơn nặng của Phật

Nghĩ nhớ ơn nặng của Phật là thế nào? Thích ca phật đà của chúng ta, lúc mới phát tâm, đã vì chúng ta mà thực hành bồ tát đạo, trải qua vô lượng kiếp chịu đủ khố cực. Khi ta tạo tội, Phật đã xót thương, phương tiện giáo hóa mà ta ngu si, không biết tin tưởng, tiếp nhận. Ta đọa địa ngục, Phật càng đau xót, muốn chịu thay khổ sở cho ta, nhưng nghiệp ta quá nặng, hết cách cứu vớt. Ta sinh làm người, Phật liền dùng phương tiện làm cho ta gieo trồng thiện căn. Đời đời kiếp kiếp, Phật theo dõi ta, lòng không lúc nào tạm thời rời bỏ. Khi Phật xuất thế thì ta còn chìm đắm, nay được thân người thì Phật đã diệt độ. Tội lỗi gì mà phải sinh nhằm thời kỳ mạt pháp, phước báo nào lại được dự vào hàng ngũ xuất gia, nghiệp chướng gì mà không thể nhìn thấy thân vàng của Phật, may mắn nào lại được đích thân gặp xá lợi của Ngài. Suy nghĩ như vậy mới thấy, giả sử quá khứ không trồng thiện căn thì ngày nay làm sao được nghe Phật pháp, không nghe Phật pháp thì làm sao được biết lúc nào cũng hưởng thụ ân đức của Phật. Ân đức như vậy núi non cũng khó sánh cho bằng. Trừ phi phát tâm quảng đại, làm hạnh Bồ tát, xây dựng Phật pháp, giáo hóa chúng sinh, thì dẫu xương tan hình nát cũng khó mà đáp trá. Đó là lý do thứ nhất của sự phát bồ đề tâm.

Phật theo dõi ta là hiện đủ thân, làm đủ cách. Thầy bạn tôi tớ, thân thiết đối nghịch, không thiếu một thân một cách nào. Thậm chí kinh Địa tạng còn nói hiện làm cao nguyên, bình nguyên, ao hồ, suối giếng, phương tiện và hình thức nào làm cho chúng ta cảm hóa, Phật hiện đủ cả. Mạt pháp : Sự tồn tại của Phật pháp sau khi Phật diệt độ, chia làm 3 thời kỳ : chánh pháp (thời kỳ nguyên chất) có giáo lý, có hành trì và có chứng ngộ; tượng pháp (thời kỳ tương tự) chỉ có giáo lý và có hành trì; mạt pháp (thời kỳ cuối cùng) chỉ có giáo lý. Đó là giải thích của Pháp hoa huyền tán (Bảo 828). Về thì gian, cổ lai đều dùng thuyết thời kỳ một có 500 năm, thời kỳ hai có 1000 năm, thời kỳ ba có 10.000 năm (Bảo 829). Xá lợi (sarira) là linh cốt của Phật, "do giới định tuệ huân tu nên là ruộng phước tối thượng" (kinh Kim quang minh, phẩm Xả thân). Xá lợi có 3 màu : màu trắng là xương, và đó là chính; màu đen là tóc, màu hồng là thịt. Xá lợi có 2 thứ : toàn thân xá lợi, như xá lợi của đức Đa bảo ; toái thân xá lợi, như xá lợi đức Thích tôn. Lại có 2 thứ nữa : sinh thân xá lợi, là linh cốt Phật lưu lại; pháp thân xá lợi, là giáo pháp Phật lưu lại. Trí độ luận nói kinh điển chính là pháp thân xá lợi (Bảo 1518). May mắn nào lại được đích thân gặp xá lợi của Ngài, câu này chứng tỏ bài văn này được viết vào lúc tác giả chiêm bái xá lợi, tố chức Niết bàn hội.

Hai, nghĩ nhớ ơn cha mẹ

Nghĩ nhớ ơn cha mẹ là thế nào? Cảm thương cha mẹ sinh ta cực nhọc, mười tháng ba năm thai mang bú mớm, nhường khô nằm ướt, nuốt đắng nhả ngọt. Mới được thành người, đã đặt hy vọng thừa kế gia phong, cung phụng khi sống, tế tự lúc chết. Vậy mà nay ta đã xuất gia, mạo xưng Thích tử, nhục hiệu Sa môn, đồ ngọt vật ngon đã không cung phụng, cúng tế chạp dẫy càng không chu tất. Sống, ta đã không có khả năng nuôi dưỡng cơ thể, chết, ta lại bất lực trong việc tiếp dẫn nghiệp thức. Phương diện thế gian ta quá thiếu sót, phương diện xuất thế ta càng vô ích. Hai đường mất cả thì tội nặng khó mà thoát cho khói. Suy nghĩ như thế mới thấy chỉ có cách thường hành Phật đạo trong trăm đời ngàn kiếp, khắp độ chúng sinh trong mười phương ba đời. Như vậy thì không phải chỉ cha mẹ một đời, mà song thân nhiều kiếp cũng được cứu vớt ; không phải chỉ song thân một mình, mà cha mẹ tất cả cùng được siêu thăng. Đó là lý do thứ hai của sự phát bồ đề tâm.

Nghiệp thức, nguyên văn ở đây dùng chữ thần linh, chỗ khác có khi dùng chữ thần thức, có lúc dùng chữ thần hồn. Nhưng chữ đúng nhất phải là nghiệp thức : thức đã được nghiệp huân tập; do đó, có lắm kẻ đang sống mà đã hình thành rõ rệt một kẻ sẽ khác hơn. Nghiệp thức, với định nghĩa như vậy, cho thấy, nói rằng sống, có nghĩa là đang trở thành kẻ khác, và kẻ khác ấy như thế nào là tùy ta.

Ba, nghĩ nhớ ơn sư trưởng

Nghĩ nhớ ơn sư trưởng là thế nào ? Cha mẹ tuy sinh dưỡng thân ta, nhưng nếu không có sư trưởng thế gian thì không biết lễ nghĩa, không có sư trưởng xuất thế thì không hiểu Phật pháp. Lễ nghĩa không biết thì khác gì cầm thú, Phật pháp không hiểu thì cũng như phàm tục. Nay ta được biết qua loa về lễ nghĩa, được hiểu sơ lược về Phật pháp, giới phẩm thấm mình, ca sa phú thân, ân đức trọng đại như vậy là nhờ sư trưởng mà có được. Vậy nếu ta chỉ cầu quả vị nhỏ nhặt, thì chỉ ích lợi được cho bản thân mà thôi. Hãy theo đại thừa, nguyện ước ích lợi hết thảy chúng sinh. Như thế thì sư trưởng thế gian, cũng như sư trưởng xuất thế, đều được ích lợi mà ta cung hiến. Đó là lý do thứ ba của sự phát bồ đề tâm.

Bốn, nghĩ nhớ ơn thí chủ

Nghĩ nhớ ơn thí chủ là thế nào? Chúng ta hiện tại, mọi thứ cung phụng dùng trong hằng ngày, toàn không phải của mình tự có. Cháo cơm ba buổi, quần áo bốn mùa, tật bịnh cần dùng, thân miệng tiêu thụ, đều xuất từ sức lực kẻ khác mà đem đến cho ta hưởng dụng. Họ hết sức và đích thân cày cấy, vẫn khó có lót miệng, ta ngồi yên và hưởng thụ ăn uống, còn không được vừa ý. Họ dệt đan mãi hoài mà vẫn chịu khốn khổ, còn ta bận mặc thừa thãi thì đâu biết tiếc giữ. Họ cửa cỏ lều tranh, vất vả suốt đời, còn ta nhà lớn sân rộng, thư thả cả năm. Đem cái cực nhọc của họ cung phụng cái an nhàn cho ta, làm sao yên dạ; lấy cái nhu dụng của người cung cấp cái thân xác của mình, làm sao hợp lẽ. Do đó, trừ phi vận dụng song song cả hai thứ bi trí, trang nghiêm đồng đều cả hai mặt phước tuệ, đế thí chủ nhờ ơn, chúng sinh hưởng phước, thì dẫu gạo chỉ một hạt, vải chỉ một tấc đi nữa, vẫn có phần trong sự trả nợ, vẫn khó trốn trong quả báo xấu. Đó là lý do thứ tư của sự phát bồ đề tâm.

Năm, nghĩ nhớ ơn chúng sinh

Nghĩ nhớ ơn chúng sinh là thế nào? Ta với chúng sinh, từ bao kiếp đến giờ, làm cha mẹ cho nhau, có ơn với nhau. Nay tuy cách đời mờ ám, không biết nhau được, nhưng lấy lẽ mà suy cứu, thì làm sao có thể không có sự báo bố. Ngày nay mang lông đội sừng, nhưng biết đâu ngày trước ta đã không là con của chúng. Hiện tại trùng động trùng bay, nhưng biết đâu quá khứ chúng đã không là cha của ta. Thường thấy nhỏ mà xa cha mẹ thì lớn lên đã quên hết hình dáng song thân, huống chi cha mẹ bà con đời trước, thì ngày nay kẻ họ Trương người họ Vương, khó mà nhớ nhau cho được. Họ gào thét trong địa ngục, vật vã trong ngạ quỉ, thống khổ ai biết, đói khát kêu ai. Ta dẫu không thấy không nghe, nhưng họ tất cầu cứu cầu vớt. Kinh mới nói được việc ấy, Phật mới tả rõ cảnh này, còn kẻ tà kiến thì đâu đủ để biết đến. Vì lý do đó, Bồ tát nhìn sâu kiến cũng thấy toàn là cha mẹ quá khứ và chư Phật vị lai, thường nghĩ cách ích lợi và nhớ trả ơn của chúng. Đó là lý do thứ năm của sự phát bồ đề tâm.

Trùng động trùng bay, nguyên văn là nhuyễn động quyên phi, mà đúng ra là quyên phi nhuyễn động. Từ hái trang 2568 và 2587 nói, quyên là phi, nghĩa là bay, hình dung sự bay của loài trùng có cử động này; nhuyễn là động, nghĩa là động, hình dung sự động của loài trùng có cử động này. Bảo 2421 cũng nói quyên phi là trùng bay, nhuyễn động là trùng giòi, và dân Long thư tịnh độ văn cuốn 2 mà thêm từ ngữ vi tế vào trước 2 từ ngữ trùng bay trùng động. Sâu kiến, sâu, nguyên văn là lâu, tự điển nói là lâu cô (con dế), một thứ sâu ở lỗ giống như dế mèn. Cha mẹ quá khứ là quá khứ có thể đã là cha mẹ của ta. Chư Phật vị lai là chúng sinh đều có Phật tánh, đều sẽ làm Phật. Nhưng nói ơn chúng sinh như bài này thì chỉ nói cái nghĩa cha mẹ nhiều đời, không nói đến cái có thế gọi là ơn xã hội. Sự sống, theo Phật giáo, là sự tương quan sinh tồn (không phải là sự cạnh tranh sinh tồn). Tương quan sinh tồn thì mình đã hưởng thụ tất phải đóng góp. Phật giáo, trong ý thức ơn chúng sinh, thấy tương quan là mình đã thụ hưởng, thì sự đóng góp không những là bổn phận, mà trước hết là nghĩa vụ. Phật tử thì phải nghĩ đến cái ơn ấy và cái nghĩa vụ ấy.

Sáu, nghĩ nhớ nỗi khố sinh tử

Nghĩ nhớ nỗi khố sinh tử là thế nào ? Ta với chúng sinh, bao kiếp đến giờ, ở mãi trong phạm vi sinh tử, chưa được siêu thoát. Không ở trong loài người thì ở trên loài trời, hết ở thế giới này thì ở thế giới khác, ra vào đủ cách, lên xuống liền liền. Thoáng cái làm người, thoáng cái làm trời, thoáng cái làm địa ngục, ngạ quỉ, bàng sinh. Cửa đen sớm ra chiều vào, hang sắt vừa thoát lại sa. Lên núi đao thì cả mình không còn mảng da nguyên vẹn, víu cây kiếm thì một vuông một tấc cũng bị cắt xả. Sắt nóng không hết đói, mà nuốt vào thì gan ruột nát cả, đồng sôi đâu khỏi khát, mà uống vào thì xương thịt nhừ hết. Cưa sắt mà xả thì xả ra là liền lại, gió quái mà thổi thì chết rồi lại sống ngay. Trong thành lửa dữ chỉ nghe cái thảm thét gào, trên bàn ram nướng toàn nghe cái tiếng thống thiết. Băng giá đọng lại thì thân như sen xanh kêt nhụy, máu thịt rã ra thì mình như sen đỏ nở hoa. Tại địa ngục, một đêm sống chết thường bị đến cả vạn lần, cũng tại đó, một buổi thống khổ mà nhân gian hơn trăm năm. Mãi hoài làm cho ngục tốt mệt nhọc, nhưng có ai chịu nghe Diêm vương khuyên báo. Khi chịu mới biết quá khổ, dẫu hối hận cũng đâu có kịp, lúc thoát thì lại quên ngay, sự tạo nghiệp vẫn y như ей.

Đây là nói về cái khổ địa ngục. Cửa đen, hang sắt đều là nói địa ngục. Chỉ nghe cái tiếng thét gào, sát thì phải dịch, thật bất nhẫn khi nghe cái tiếng thét gào. Trên bàn ram nướng, sát thì phải dịch trong chậu nấu rang. Nguyên văn chữ bàn nghĩa là mâm, cũng có nghĩa là chậu. Băng giá, đúng ra thì phải dịch là băng giá và nước đá. Xả ra liền lại, chết rồi sống ngay, sống chết cả vạn lần trong mỗi đêm, một buổi thống khổ mà nhân gian hơn trăm năm, cho thấy muốn sống không được, cầu chết không xong, sống lâu chịu khổ thì sự sống lâu ấy cũng là tội báo.

Đánh con lừa đến đổ máu, đâu biết đó là cái thảm của mẹ mình ; lôi con heo đến lò thịt, nào hay đích thị cái đau của cha ta. Ăn thịt con ruột mà không biết, Văn vương còn như thế ; ăn thịt cha mẹ mà không hay, phàm phu đều như vậy. Đời trước ơn nghĩa mà đời này thành oán thù, ngày xưa oán thù mà ngày nay thành ruột thịt. Quá khứ là mẹ mà hiện tại là vợ, túc thế là cha mà hiện tiền là chồng. Nếu có cái trí túc mạng để biết thì thật đáng hổ đáng thẹn, nếu có con mắt thiên nhãn để nhìn thì quả đáng cười đáng thương.

Đây là nói về cái khổ bàng sinh. Cái ngu cách đời là quả báo cùng loại với cái ngu của loài vật. Trí túc mạng là trí biết đời trước. Mắt thiên nhãn thì thấy chết ở đâu sinh ở đâu. Văn vương là người mà Nho giáo cho là thánh: thánh mà ăn thịt con còn không biết, nữa là !

Trong lùm dơ bẩn mà mười tháng bị gói lại thì thật khó chịu, ở chỗ máu huyết mà một lần bị dốc xuống quả thật đáng thương. Nhỏ thì ngây ngô, trước mặt sau lưng cũng chẳng rõ, lớn lên hiểu biết, tham lam dục vọng liền tự hiện. Nhưng, thoáng cái là già bịnh truy tầm, phút chốc mà chết chóc hiện đến. Bấy giờ, gió với lửa cùng nung nấu nên nghiệp thức bấn loạn trong đó, khí với huyết đều ráo cạn nên da thịt teo khô từ ngoài. Không một chân lông nào mà không như bị kim xoáy, không một lỗ huyệt nào mà không như bị dao cắt. Con rùa đem nấu, sự thoát vỏ của nó tương đối còn dễ ; nghiệp thức lúc tàn, sự thoát xác của nó quả thật quá khổ.

Đây là nói về cái khổ sống chết, trước hết tả cái khổ trong thai. Lùm dơ bẩn, chỗ máu huyết, là bào thai. Kế nói cái khổ lớn già bịnh. Nhỏ thì ngây ngô, trước mắt sau lưng cũng chẳng rõ, sát thì phải dịch, nhỏ thì biết gì, đông tây cũng không rõ; ấy là cái khổ vì ngu của lúc nhỏ. Lớn lên hiểu biết, tham lam dục vọng liền tự hiện là cái khổ vì phiền não nó hành lúc lớn. Cái khổ già bịnh truy tầm thì khỏi nói. Tổng chi, nhỏ lớn già bịnh là cái khổ về sống. Bây giờ đặc biệt nói cái khổ về chết. Gió với lửa cùng nung nấu, đúng ra phải nói cùng hành hạ, vì sắp chết thì cơ thể vừa lạnh vừa nóng một cách dị thường. Riêng cái lạnh, kinh điển có chỗ dùng đến chữ đao gió cắt mình. Như bị kim xoáy, đao cắt, thoát xác khó hơn rùa tuột vó là tả sự đau đớn khổ sở khi sắp chết. Nhưng người sống hiền lành, nhất là người có tu, thì không đến nỗi hay hoàn toàn không như vậy -trừ ra trả cho hết nghiệp mà đi.

Tâm không phải chủ thể vĩnh viên, nên in như thương khách bôn ba đủ chỗ, thân không có hình dáng cố định, nên khác nào phòng ốc thay đổi đủ cách. Bụi cả thế giới cũng khó sánh thân luân hồi, nước toàn đại dương vẫn không bằng lệ biệt ly. Xương nếu chất thì hơn cả núi cao, thây mà sắp thì tràn quá đất rộng. Giả sử không được nghe lời Phật thì việc ấy ai thấy ai nghe, chưa được đọc văn kinh thì lẽ này nào hay nào biết. Vậy mà có kẻ hoặc vẫn tham luyến như cũ, si mê như xưa, thì chỉ e rằng muôn kiếp ngàn đời mới được làm người, nhưng một lần lầm lỡ là lầm lỡ đến cả trăm kiếp. Thân thế con người khó được mà dễ mất, thì giờ quí báu dễ trôi mà khó kéo. Rồi tam đồ lại phải tự chịu, thống khổ hết nói mà ai chịu thay. Mô tả đến đây sao khỏi buốt dạ.

Đây là nói về khổ luân hồi. Bụi cả thế giới dịch đúng là bụi cả đại thiên thế giới nghiền nát ra. Là nói, đối với các khố luân hồi, không biết hay không cố phản tỉnh, thì vẫn luân hồi tiếp tục.

Vì vậy, hãy triệt dòng sinh tử, thoát biển ái dục, đế cứu mình giúp người, cùng lên bờ giác. Hết thảy công việc phi thường trong bao đời kiếp sắp đến, đều ở trong cử động này đây. Đó là lý do thứ sáu của sự phát bồ đề tâm.

Ngữ khí này phải là "khẳng tâm" của Thiền tông hay "vô biệt niệm" của Tịnh độ mới đương nổi.

Bảy, tôn trọng tâm tánh linh thiêng của mình Tôn trọng tâm tánh linh thiêng của mình là thế nào? Hiện tiền nhất niệm của chúng ta cùng ngay với đức Thích ca thế tôn không hai không khác. Vậy mà tại sao Thế tôn từ vô lượng kiếp đến giờ sớm thành chánh giác, còn chúng ta thì ngu si thác loạn, vẫn làm phàm phu. Thế tôn thì có vô lượng thần thông tuệ giác, công đức trang nghiêm, còn ta chỉ có vô biên nghiệp chướng phiền não, sinh tử thắt buộc. Tâm tánh đồng nhất mà mê ngộ lại một trời một vực. Lặng đi mà nghĩ, mà không thấy tủi thẹn được sao. Ngọc báu vô giá lấp xuống bùn lầy mà nỡ coi như ngói gạch, không chút thương tiếc quí trọng ! Vì lý do đó, hãy vận dụng vô lượng thiện pháp mà đối trị vô biên phiền não. Tu đức có công, tánh đức mới lộ. Bấy giờ thì như ngọc báu đã được rửa sạch, treo trên cột cờ thật cao, ánh sáng soi thấu khắp nơi, chói lấp tất cả. Như thế mới gọi là không phụ sự giáo hóa của Phật, không phụ tánh linh thiêng của mình. Đó là lý do thứ bảy của sự phát bồ đề tâm.

Hiện tiền nhất niệm là thành ngữ và triết thuyết của Thiên thai, hãy tạm so sánh với hiện lượng của Duy thức. Tu đức, tánh đức, là phẩm chất tu tập và phẩm chất vốn đủ. Với tánh linh như lý do này nói, cho đến nay, thế giới loài người chưa có học thuyết hay tôn giáo nào nói về giá trị con người đến như Phật giáo.

Tám, sám hối nghiệp chướng

Sám hối nghiệp chướng là thế nào? Kinh nói, phạm một tội kiết la cũng đọa địa ngục bằng năm trăm tuổi thọ của tầng trời Tứ thiên vương. Kiết la là tội nhỏ mà còn bị quả báo đến như thế, huống chi tội nặng, thì quả báo thật khó mà diễn tả. Nay chúng ta, trong hằng ngày, mỗi một cử chỉ cũng như mỗi một động tác, luôn luôn trái với giới luật, mỗi một bữa ăn cũng như mỗi một lần uống, thường thường phạm vào thi la. Một ngày tội lỗi phạm vào, theo lẽ cũng đã vô lượng, huống chi trọn đời nhiều kiếp, tội lỗi gây ra càng khó mà nói cho hết. Hãy lấy ngũ giới mà nói, thì mười người đã có đến chín kẻ vi phạm, bày tỏ thì ít mà giấu giếm lại nhiều. Ngũ giới chỉ là giới tại gia mà còn không giữ đủ, huống chi các giới sa di, tỷ kheo, bồ tát, thôi thì khỏi nói. Hỏi cái tiếng thì nói là tỷ kheo, xét cái thật thì hãy còn chưa đủ làm ưu bà tắc, như thế mà không xấu hổ được sao. Phải biết, giới Phật không thọ thì thôi, thọ thì không được phạm, vì không phạm thì thôi, phạm thì chắc chắn phải bị sa đọa. Trừ phi cảm thương thân mình, lại xót xa kẻ khác, thân và miệng cùng bi thiết, tiếng và lệ đều tuôn đổ, khắp vì chúng sinh khẩn cầu sám hối, thì ngàn đời muôn kiếp đi nữa, ác báo cũng khó mà trốn cho khỏi. Đó là lý do thứ tám của sự phát bồ đề tâm.

Kiết la là 1 trong 5 thiên cụ túc giới của tỷ kheo và tỷ kheo ni. Kiết la là tội nhẹ nhất (Bản 2595). Địa ngục, dịch âm là na lạc ca (naraka) hay nê lê (niraya), dịch nghĩa là không thể vui, địa ngục chỉ là dịch ý. Địa ngục có 3 loại : một, địa ngục căn bản (là 8 nhiệt và 8 hàn); hai, địa ngục cận biên là 18 địa ngục du tăng) ; ba, địa ngục cô độc (ở núi non, đồng nội, dưới cây, trong không, v/v) (Bảo 1066). Sám hối là hối hận mà phát lộ tội lôi, nguyện xin chừa bỏ. Nói tổng quát, sám hối có 2 loại. Một, sám hối theo Luật, là ngoài loại ba la di, những loại khác có thể sám hối, bằng cách đối diện với 1 cho đến 20 vị tỷ kheo mà sám hối. Hai, sám hối trước Phật, chủ yếu là lễ bái, phát lộ, phát nguyện, hồi hướng. Thi la (sila) là giới, tánh tốt. "Không tự phóng dật là thi la" (Trí độ luận 13).

Chín, cầu sinh tịnh độ

Cầu sinh tịnh độ là thế nào ? Tu hành cõi này thì sự tiến đạo rất khó, vãng sinh cõi kia thì thành Phật cũng dễ. Dễ nên một đời đã có thể thấu đáo, khó nên lắm kiếp vẫn chưa chắc hoàn thành. Do đó mà thánh ngày xưa, hiền ngày trước, ai cũng khuynh hướng ; kinh cả ngàn, luận cả vạn, đâu cũng chỉ qui. Quả thật sự tu hành trong thời kỳ mạt pháp này, không có cách nào hơn pháp ấy. Có điều trong kinh đã nói, điều lành mà tính chất nhỏ thì không thế vãng sinh, cái phước mà tính chất lớn mới chắc chắn đến được. Cái phước có tính chất lớn thì không chi bằng sự chấp trì danh hiệu, điều lành hàm tính chất to thì không chi bằng sự phát tâm rộng lớn. Nên nhất tâm chấp trì danh hiệu của Phật hơn cả sự bố thí đến trăm năm, nhất niệm phát tâm bồ đề rộng lớn vượt cả sự tu hành trong nhiều kiếp. Lý do là vì niệm Phật vốn mong làm Phật, vậy tâm lớn không phát thì có niệm cũng không làm gì ; phát tâm vốn để tu hành, vậy tịnh độ không sinh thì có phát cũng dễ thoái chuyển. Nên gieo giống bồ đề, cày bằng cái cày niệm Phật, thì trái hạt tuệ giác tự nhiên lớn lên ; ngồi thuyền đại nguyện, nhập vào biển cả đại nguyện, thì tây phương Cực lạc quyết định vãng sinh. Đó là lý do thứ chín của sự phát bồ đề tâm.

Tính chất lớn là tâm nguyện vừa quảng đại vừa kiên cố. Tính chất này là căn bản to lớn, còn việc làm chỉ là biểu hiện của căn bản ấy. Như vậy, bề ngoài việc làm như thế nào chỉ là tùy theo cơ duyên, lớn nhỏ nhiều ít gì cũng vẫn là tính chất lớn. Đối lại, tính chất nhỏ là bề ngoài việc làm như thế nào đi nữa, căn bản không có tâm nguyện to lớn thì cũng vẫn là nhỏ. Chấp trì danh hiệu, nghĩa đen là nắm giữ danh hiệu của Phật. Với nghĩa đen ấy, sự niệm Phật vừa là chánh niệm bất thoái, vừa là huân tập đức tính của Phật qua danh hiệu của Ngài. Chánh niệm bất thoái và đức tánh của Phật lớn lao bao nhiêu thì sự niệm Phật tính chất cũng lớn lao như thế.

Mười, nghĩ nhớ làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài Nghĩ nhớ làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài là thế nào? Thế tôn của ta, từ vô lượng kiếp, vì ta mà tu tập đạo bồ đề, khó làm làm được, khó nhẫn nhẫn nổi, nhân trọn vẹn, quả đầy đủ, mới được thành Phật. Thành Phật rồi, Ngài giáo hóa khắp cả. Khi cơ duyên hóa độ đã hoàn tất, Ngài nhập niết bàn. Phật pháp mà Ngài lưu lại thì thời kỳ nguyên chất và thời kỳ tương tự cũng qua cả rồi, còn lại chỉ là thời kỳ cuối cùng, thời kỳ mà Phật pháp có đó, nhưng hành trì vô nhân, tà chánh bất phân, đúng sai hốn tạp, tranh giành nhân ngã, theo đuổi lợi danh. Mở mắt ra là thấy nhan nhãn, cả thiên hạ đều như vậy. Chẳng ai biết Phật là bậc nào, Pháp là nghĩa gì, Tăng là người chi. Suy tàn đến thế, bất nhân nói đến. Mỗi khi nghĩ ngợi, bất giác lệ rơi. Thân làm con Phật mà ta không thế báo đáp ân đức của Ngài. Trong vô ích cho mình, ngoài vô ích cho người, sống vô ích đương thời, chết vô ích mai hậu. Trời cao cũng không che ta nối, đất dày cũng khó chở ta được. Tội nhân cực trọng, phi ta thì ai. Vì vậy mà đau đớn không thể nhẫn nối, nhưng toan tính thì lại không thấy có cách gì khác hơn, nên quên cả bản chất quê kệch, phát liền tâm chí rộng lớn, tuy không có khả năng vãn hồi mạt vận ngay lúc này, nhưng quyết chí lo tính hộ trì Phật pháp trong mai sau. Do đó, hợp cùng thiện hữu, qui tụ đạo tràng, soạn thuật sám pháp, lập pháp hội này, phát đại nguyện đến bốn mươi tám điều mà nguyện nào cũng hóa độ chúng sinh, mong thâm tâm suốt trăm ngàn đời kiếp mà tâm nào cũng có thể làm Phật, tuy mới khởi đầu từ bây giờ, nhưng thề cùng tận biên cương của thì gian vị lai. Hết một đời này thì nguyện sinh Cực lạc, lên chín phẩm xong thì trở lại Sa bà. Mong sao mặt trời Phật pháp sáng lại, cửa ngõ Phật pháp mở nữa, để tăng giới được trong lặng ở cõi này, dân chúng được tiếp hóa ngay nơi đây, vận hội nhờ đó mà kéo dài thêm nữa, Phật pháp vì vậy mà tồn tại lâu bền. Đó là ưu tư chân thành, thiết tha ấp ủ. Đó là lý do thứ mười của sự phát bồ đề tâm.

"Đó là ưu tư chân thành, thiết tha ấp ủ", lời này tuy không có chủ từ, nhưng chủ từ đó chính là ngài Thật hiền. Không những lời này, mà cả bài này chủ từ toàn là ngài. Nên nghĩ nhớ làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài là lý do tổng quát, quan trọng và thiết tha nhất. Phần sau của bài này cho thấy tác giả phát tâm rộng lớn (bồ đề tâm) soạn sám pháp (Niết bàn sám và Xá lợi sám) lập pháp hội (Niết bàn hội) phát đại nguyện (48 nguyện) và nguyện sinh Cực lạc (đế trở lại Sa bà) tất cả đều vì "quyết chí lo tính hộ trì Phật pháp".

Thâm tâm là tâm nguyện sâu xa. Khởi đầu bây giờ nhưng thề cùng tận vị lai là thề không gián đoạn, không thoái chuyển, không hạn định : đó là một trong những đặc tính phải có của bồ đề tâm. Chín phẩm là 9 phẩm hoa sen. Cực lạc tịnh độ không sinh bằng thai, mà sinh bằng hoa sen. Tùy sự tu hạnh tịnh độ cạn sâu mà hoa sen ấy nở mau hay chậm thành 9 phẩm. Chín phẩm này là hoa khai (hoa nở), còn có loại hàm hoa (hoa úp) là của những kẻ niệm Phật mà nghi ngờ (Bảo 160 và 1685). Tăng giới được trong lặng..., sát thì phải dịch "biển tăng già được trong lặng ở cõi này, nhân dân được tiếp hóa tại đông phương". Dịch sát như vậy thì Tàu quá, phải chuyển dịch một chút cho rộng lớn hơn, ít nhất là cõi Sa bà.

Phần 4 khuyến khích phát tâm

Như vậy 10 lý do đã biết, 8 tính chất đã rõ, thì khuynh hướng có lối, khai phát có chỗ. Chúng ta cùng nhau đã được thân thể nhân loại, ở chỗ đạo pháp, giác quan kiện toàn, cơ thế thanh thoát, tín tâm đã có đầy đủ, ma chướng may mắn lại không. Huống chi ngày nay chúng ta còn được xuất gia, được thọ cụ túc giới, được gặp đạo tràng, được nghe Phật pháp, được chiêm bái xá lợi, được tu tập sám pháp, được hội ngộ thiện hữu, được đầy đủ thắng duyên. Như vậy nếu ngày nay không phát tâm rộng lớn thì còn chờ đến ngày nào ?

Đây là nói sự đáng tự mừng mà khuyến khích phát tâm. Ở chỗ đạo pháp, nguyên văn là Hoa Hạ, sát thì phải dịch là Trung hoa. Nhưng ý ở đây là nói những chỗ có Phật pháp mà Trung hoa chỉ là một. Từ ngữ đúng nhất là trung quốc (nơi có Phật pháp lưu hành) đối lại là biên địa (nơi không có Phật pháp), nhưng là trung quốc chứ không phải Trung quốc. Giác quan kiện toàn, sát là 5 căn không bịnh tật. Cơ thể thanh thoát, sát là 4 đại khinh an. Đạo tràng, nguyên chỉ Bồ đề tràng (Bodhimandala) chỗ Phật thành đạo ; rồi biến nghĩa thành đạo tràng là nơi hành đạo, và Tùy Dượng đế năm 613 còn hạ chiếu gọi chùa là đạo tràng. Ớ đây là biến nghĩa. Thắng duyên : yếu tố và hoàn cảnh tốt đẹp.

Cầu xin đại chúng thương cho thành tâm ngu muội của tôi, xét cho chí nguyện khổ sở của tôi, mà cùng lập nguyện ấy, cùng phát tâm này. Chưa phát thì nay phát, phát rồi thì tiến triển, tiến triển rồi thì làm cho liên tục. Đừng sợ khó mà khiếp hãi, lùi bước, đừng cho dễ mà khinh thường, hời hợt, dừng ham mau mà không lâu bền, đừng biếng nhác mà thiếu dũng tiến, đừng uế oải mà không phấn khởi, đừng chần chờ mà kỳ hẹn mãi, đừng vì trí tuệ thiếu thông minh mà nhất thiết không lưu ý, đừng vì trình độ thiếu lanh lẹ mà tự khinh không có phần. Như trồng cây, trồng lâu thì rễ cạn ngày càng xuống sâu, như mài dao, mài mãi thì dao đùi cũng thành bén sắc ; không thể vì cạn mà không trồng, mặc cây khô héo, vì đùi mà không mài, để dao vô dụng Lại nữa, nếu cho tu là khổ sở thì không biết nhác lại còn khổ hơn. Tu thì khó nhọc tạm thời mà yên vui vĩnh viễn, còn nhác thì một đời thư thả nhưng lắm kiếp khổ đau. Huống chi lấy pháp môn tịnh độ làm thuyền tàu thì lo gì thoái chuyển, lấy tuệ giác vô sinh làm sức nhẫn thì sợ gì khó khăn. Nên biết tội nhân địa ngục mà còn phát bồ đề tâm từ kiếp trước, huống chi đã làm người, lại làm con Phật, mà không lập đại nguyện ngay trong đời này. Vô thỉ hôn mê, cái gì qua rồi đã không thể cản lại, thì ngày nay tỉnh ngộ, những cái sẽ đến còn có thể đuổi kịp. Mê mà chưa tỉnh, cố nhiên đáng thương, biết mà không làm, mới càng đáng tiếc. Hễ sợ cái khổ địa ngục thì sự tinh tiến tự sinh, nghĩ cái mau vô thường thì tính biếng nhác tự diệt. Điều cần thiết là lấy Phật pháp làm roi dục, lấy thiện hữu làm tay dắt, trong cơn thảng thốt cũng không tách rời, suốt cả một đời vẫn cố bám víu, thì không làm gì còn có sự thoái chuyển được nữa.

Tội nhân địa ngục mà còn phát tâm từ kiếp trước, không biết chỉ ai, hay không chỉ ai cả. Nếu nói ở địa ngục mà còn phát bồ đề tâm, thì đó chính là trường hợp sơ phát tâm của đức Bổn sư. Có 2 tội nhân cùng đọa địa ngục. Ngục tốt bắt kéo xe, sau khi lột da làm cổ dề (cái vòng da quàng cổ ngực với càng xe, ở đây là quàng cổ của họ). Rồi lấy bổng sắt mà đánh, bắt chạy không ngừng. Một trong 2 tội nhân yếu hơn, chết lên chết xuống. Tội nhân kia thấy vậy, thưa với ngục tốt xin thay tội nhân ấy mà kéo một mình. Ngục tốt giận, đánh chết ngay và được sinh Đạo lợi thiên. Tội nhân kia là tiền thân của Phật (Chính 4/439).

Đừng nói chỉ nghĩ một thoáng là nhỏ nhẹ, dừng cho mới nguyện mà thôi là vô ích. Tâm chân thì sự thật, nguyện rộng thì hạnh sâu. Không gian đâu có lớn, tâm vương mới lớn, kim cương đâu có chắc, nguyện lực mới chắc. Đại chúng quả thật không bỏ lời tôi, thì bà con giác ngộ từ dây kết hợp, bạn hữu sen vàng từ đây kết giao, sở nguyện đồng sinh tịnh độ, đồng thấy Di đà, đồng hóa chúng sinh, đồng thành Chánh giác. Như vậy thì biết đâu bâm hai diệu tướng và trăm phước trang nghiêm sau này chăng bắt đầu từ sự phát tâm lập nguyện trong ngày hôm nay. Nguyện cùng đại chúng chung nhau nỗ lực, như thế thật vô cùng may mắn.

Đây là đoạn chót, nói sự quan trọng của tâm nguyện để khuyến khích phát tâm. Bâm hai diệu tướng và trăm phước trang nghiêm là thành Phật. Tâm vương mới lớn, tâm vương ở đây là Tâm, không phải chỉ là tâm vương đối với tâm sở. Bà con giác ngộ là bồ đề quyến thuộc. Bạn hữu sen vàng, sát thì phải dịch họ hàng liên minh trong Liên xã. Liên xã : hội sen, làng sen, làng sen vàng. Liên xã đầu tiên do ngài Tuệ viễn lập, và đặt tên như vậy, tại núi Lô sơn, nhưng sen gợi ý cho ngài đặt tên là sen trắng trong hồ sen của núi ấy. Liên xã của ngài Tuệ viễn lập năm 414, gồm có 123 người (Chính 50/358, Siêu 1/16). Ngài Tuệ viễn là vị đệ tử quan trọng của ngài Đạo an, sinh năm 333, mất ngày 6/8 năm bính thìn (416) (Chính 50/361). Nhân cách và hoạt động của ngài liên hệ rất nhiều đến lịch sử Phật giáo Trung hoa và Phật giáo các xứ thuộc ảnh hưởng văn hệ Trung hoa, quan trọng đến mức nào thì nên đọc Siêu 8/11, 9/19, và 10/21. Ngài không phải chỉ là sơ tổ Tịnh độ tông mà thôi đâu.

Quay lại mà nói về văn Khuyên phát bồ đề tâm, thì rõ ràng đây là 1 diễn từ của ngài Thật hiền, trong Niết bàn hội ngài tổ chức, khuyến khích phát bồ đề tâm mà bồ đề tâm ấy chính là 48 lời nguyện ngài lập ra. Bài văn đưa ra 10 lý do phát tâm, nhưng 10 lý do ấy cũng có thể thành 10 đại nguyện của bồ đề tâm mà đại nguyện nào cũng thế hiện 4 tính chất chánh, chân, đại, viên. Mười đại nguyện có thể thành từ 10 lý do là một, nguyện báo ơn nặng của Phật, hai, nguyện báo ơn cha mẹ, ba, nguyện báo ơn sư trưởng, bốn, nguyện báo ơn thí chủ, năm, nguyện báo ơn chúng sinh, sáu, nguyện thoát khổ sinh tử, bảy, nguyện phát huy tâm tánh linh thiêng của mình, tám, nguyện sám hối nghiệp chướng, chín, nguyện sinh tịnh độ, mười, nguyện làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài.

Năm, lược giải từ ngữ "Phát bồ đề tâm"

Mục lục

Một, giải thích "bồ đề" :

1. danh nghĩa của bồ đề …… 2234

2. loại biệt của bồ đề …… 2236

3. tự tánh của bồ đề …… 2237

4. tương ưng của bồ đề …… 2239

5. năng sinh của bồ đề …… 2241

6. sở đoạn của bồ đề …… 2242

7. sở duyên của bồ đề …… 2244

8. sở y của bồ đề …… 2246

9. sở khởi của bồ đề …… 2247

10. sở tác của bồ đề …… 2248

Hai, giải thích "bồ đề tâm" :

1. tâm cầu bồ đề gọi là bồ đề tâm …… 249

2. tâm có bồ đề gọi là bồ đề tâm …… 2250

3. bồ đề là tâm gọi là bồ đề tâm …… 2250

Ba, giải thích "phát bồ đề tâm" :

1. tự tánh phát …… 2252

2. tư trợ phát …… 2254

3. thiện căn phát …… 2254

4. đắng lưu phát …… 2255

5. đoạn chứng phát " …… 2255

Phát bồ đề tâm"

Bài này tác giả là Thái hư đại sư, nằm trong Thái hư toàn thư, tập 9, các trang 755 - 766. Bài này tôi động đến 4 lần. Năm 1946 dịch tại chùa Phúc chính, Ninh bình. Năm 1947 dịch lại cạnh mẹ tôi, tại khu tản cư Quảng bình, cả 2 lần này bản thảo đều mất. Năm 1950 lược thuật đăng Viên âm, rồi in trong Tâm ảnh lục. Nay viết phỏng lại trong sách này, phụ lục cho tiểu phẩm 3. Vì là phụ lục nên tôi không giải thích, dầu bài này đáng giải thích nhất.

Nhờ bài này, người học Phật sẽ biết vì sao nói bồ đề tâm mà như nói về chân như, nói về thiện pháp, nói về tâm tánh, nói về Phật quả. Nên bài này phải được đọc, dạy và học cho kỹ.

Phát bồ đề tâm là căn bản của việc học Phật, nhưng bồ đề là gì, bồ đề tâm là thế nào, phát bồ đề tâm cách nào, cả 3 câu hỏi vẫn cần phải giải thích.

Một, giải thích "bồ đề"

1. danh nghĩa của bồ đề Danh nghĩa của bồ đề tức là định nghĩa về chữ ấy. Bồ đề là dịch âm Phạn tự bodhi. Dịch nghĩa chữ này, nhiều chỗ nói phái cũ dịch là đạo, phái mới dịch là giác. Nhưng cũ là ai, không thấy nói rõ, còn mới thì chính là ngài Huyền tráng.

Chữ đạo có 2 nghĩa : nghĩa thông thường là đường đi, nghĩa triết lý là đức lý (bản thể siêu việt). Bồ đề mà dịch là đạo, là lấy cái nghĩa đức lý, và đức lý ấy chính là sở y của bồ đề sẽ nói ở nghĩa thứ 8.

Bồ đề mà dịch là giác, là cái giác trong chữ giác ngộ. Tuy giác là nghĩa đen của bồ đề, nhưng không bao hàm được nghĩa đức lý, huống chi còn có thể lẫn lộn với cảm giác, ảo giác, tri giác, ác giác, là những cái giác trái với bồ đề. Tất cả cái giác này, đối với bồ đề, đích thị gọi là mê. Do đó, bồ đề là giác, nhưng là cái giác chống mê, hết mê, cái giác thuần, chính, mới là nghĩa của chữ bồ đề.

Vì nghĩa của chữ bồ đề như trên đây nên ngài La thập đã dịch là vô thượng trí tuệ : tuệ giác siêu việt (Trí độ luận cuốn 44), và ngài Tăng triệu cho biết không có chữ nào hơn để dịch, vì bồ đề là cái chân trí giác ngộ bản thể siêu việt một cách chính xác (Duy ma kinh chú).

2. loại biệt của bồ đề Loại biệt của bồ đề là phân loại về tuệ giác ấy. Bồ đề là giác, giác thì phải hết mê. Nên giác hiện hành thì mê phải tiêu diệt. Do đó mà phải là tuệ giác của liệt vị thánh giả hết mê mới là bồ đề. Ngoài ra, không có tuệ giác của ai được gọi bằng danh hiệu này. Thánh giả hết mê có thế phân ra ba, nên bồ đề có 3 loại khác nhau, đó là Thanh văn bồ đề, Độc giác bồ đề, Vô thượng bồ đề.

3. tự tánh của bồ đề Tự tánh, hay tự thế tướng, ở đây nghĩa là bản thân. Bản thân bồ đề, theo tam thừa cọng pháp, tức là cả 3 loại bồ đề, thì nó là vô lậu tuệ (tuệ là tuệ tâm sở, tuệ ấy đã không còn ô nhiễm nữa gọi là vô lậu tuệ). Còn theo đại thừa bất cọng pháp, tức riêng vô thượng bồ đề, thì là 4 trí thanh tịnh.

Lấy 4 trí thanh tịnh làm bồ đề thì thật tam thừa thánh giả chưa được gọi là bồ đề, vì lẽ Thanh văn và Độc giác chưa phải biến tri, còn Bồ tát chưa phải vô thượng, mà phải là vô thượng chánh biến giác của Phật địa mới thật là bồ đề. Như vậy, nói tam thừa bồ đề chỉ là bình đắng tướng, nói vô thượng bồ đề mới là thù thắng tướng. Thù thắng tướng có nghĩa viên mãn cả 4 trí, còn bình đẳng tướng có nghĩa chỉ được một phần của diệu quán sát trí trong 4 trí ấy. Lấy diệu quán sát trí mà nói bồ đề thì cả tam thừa đều được gọi là bồ đề, nhưng lấy cả 4 trí mà nói bồ đề thì chỉ Phật địa mới được gọi là bồ đề mà thôi.

Lấy 4 trí làm bồ đề, nghĩa này Thiên thai tông gọi là "thật trí bồ đề".

Tuy nhiên, lấy 4 trí làm bản thân bồ đề chỉ là thuyết của Duy thức. Ngoài thuyết ấy, Câu xá luận nói là 2 trí, Mật tông nói là 5 trí, đặc biệt và quan trọng, Trí độ luận nói là 3 trí.

4. tương ưng của bồ đề
Tương ưng của bồ đề là nói về phụ thuộc của tuệ giác ấy. Ai nấy đều biết, toàn bộ tâm thức chia ra 4 hệ thống, là đệ bát thức, đệ thất thức, đệ lục thức, tiền ngũ thức. Bốn hệ thống của "thức" khi chuyển thành "trí" thì có 4 hệ thống gọi là 4 trí: đại viên cảnh trí (đệ bát thức) bình đắng tánh trí (đệ thất thức) diệu quán sát trí (đệ lục thức) thành sở tác trí (tiền ngũ thức). Nói tương ưng của bồ đề là nói tâm vương và tâm sở của 4 trí ấy.

Như trên đã nói, bản thân của 4 trí đích thị là "vô lậu tuệ". Khi chuyển thức thành trí thì, vì đề cao "trí", nên dầu vô lậu tuệ vốn chỉ là tuệ tâm sở trong 5 tâm sở biệt cảnh, vẫn giáng "thức" xuống làm tâm vương tương ưng của nó, đưa nó lên làm chủ và gọi là "trí".

Tâm vương tâm sở tương ưng với 4 trí, thì trí nào cũng có 21 thứ tương ưng : tâm vương, tức thức của nó, là 1 ; tâm sở, biệt cảnh còn 4, biến hành có 5, thiện pháp có 11.

5. năng sinh của bồ đề Năng sinh là những cái có khả năng phát sinh, tức là duyên. Bồ đề hiện hành là do tiêu diệt mê, vậy nó cũng là pháp duyên sinh. Duyên sinh bồ đề, như các pháp khác, cũng có 4 duyên : Nhân duyên, là chủng tử của vô lậu tuệ (loại bản hữu). Tăng thượng duyên, là thiện hữu (Phật, Bồ tát, sư trưởng, đồng học) và thánh giáo (Phật pháp). Đẳng vô gián duyên, là sự liên tục dẫn sinh vô lậu tuệ của hữu lậu tuệ. Sở duyên duyên là cảnh thánh đã quán sát và cảnh khổ đã thấy nghe.

Bốn duyên chỉ là tổng mục. Chi tiết của duyên sinh bồ đề còn nhiều nữa, như kinh luận đã nói không ít.

6. sở đoạn của bồ đề Sở đoạn là những thứ bi tiêu diệt, gọi là chướng. Được bồ đề nghĩa là được thánh quả. Do đó, dầu sự được thánh quả của các vị hữu học vẫn có thể gọi là được bồ đề. Nên sơ quả sắp lên của nhị thừa, sơ địa sắp lên của đại thừa, đều do bồ đề tiêu diệt chướng của nó mà thực hiện. Chướng ấy là gì, và trí nào diệt chướng nào ? Một, ở nhị thừa, phiền não chướng là sở đoạn, bồ đề trí phần sinh không là năng đoạn. Hai, ở đại thừa, sơ địa thì phần phân biệt của phiền não chướng và sở tri chướng là sở đoạn, còn năng đoạn là bồ đề gồm cả sinh không và pháp không ; đến Phật địa thì chúng tử của 2 chướng là sở đoạn, còn năng đoạn là cả 4 trí của bồ đề.

Luận nói, bồ đề, bồ đề đoạn và bồ đề xứ, đều gọi là bồ đề. Bồ đề là tự tánh và tương ưng của nó (tức nghĩa thứ 3 và nghĩa thứ 4 ở trên), bồ đề đoạn là sở đoạn của nó (tức nghĩa thứ 6 ở đây), bồ đề xứ là sở duyên của nó (tức nghĩa thứ 7 ở dưới).

Khi 2 chướng đã đoạn, có nghĩa đã đoạn hoặc, hoặc đoạn thì nghiệp mất, và khổ (sinh tử luân hồi) cũng dứt.

7. sở duyên của bồ đề Sở duyên là những đối cảnh được biết, gọi là cảnh. Như đã nói, 4 trí bồ đề tương ưng với tất cả tâm vương tâm sở, vậy hết thảy đối cảnh của tâm vương tâm sở đều là sở duyên của bồ đề, nghĩa là bồ đề thì không pháp nào mà không biết. Bồ đề lại còn biết tự tánh (bản thân) của nó, vì nó là pháp vô lậu. Như vậy, tâm vương tâm sở vô lậu của các bậc Vô thượng chánh biến tri có khả năng giác ngộ tất cả, nghĩa là tất cả các pháp đều là đối cảnh sở duyên của 4 trí bồ đề. Tuy nhiên, vẫn có một chút khác biệt trong đó, là thành sở tác trí chỉ duyên tục không duyên chân, còn 3 trí kia thì tự tha đều biết, chân tục đều ngộ. Do đó mà trí của Phật thì đã biến tri cảnh giới của mình, lại biến tri cảnh giới chúng sinh, cả đến chân như cũng là sở duyên của vô phân biệt trí của Phật.

8. sở y của bồ đề Sở y là chỗ y cứ, tức bản thể của bồ đề. Bồ đề là pháp do duyên sinh, thì cũng là pháp do duyên diệt, có nghĩa bồ đề cũng sinh diệt trong từng sát na. Thế nhưng bồ đề sinh diệt mà vẫn liên tục, là nhờ thân chứng chân như, tức bản thể bất sinh diệt. Bồ đề lại không sát na nào không tương ưng với chân như, nên bồ đề luôn luôn hiện hành.

Bản thể chân như mà bồ đề y cứ, Thiên thai tông gọi là "chân tánh bồ đề".

9. sở khởi của bồ đề Sở khởi là những cái được phát khởi ra. Những cái mà bồ đề phát khởi là những gì Phật địa hiện khởi. Những cái ấy là thân độ của Phật địa. Thân là thân thế, độ là quốc độ của thân. Thân độ của Phật địa gồm có tự thọ dụng (tự thọ dụng đại thừa pháp lạc) có tha thọ dụng (cho thập địa bồ tát) có thắng ứng hóa (cho các thánh giả khác) có liệt ứng hóa (cho cả phàm thánh). Thứ 1 là thù thắng tướng của đại thừa, các thứ 2, 3 và 4 là bình đẳng tướng quán thông nhân quả, đại thừa tiểu thừa.

10. sở tác của bồ đề Sở tác, nghĩa là việc làm. Việc bồ đề làm chính là việc làm của Phật mà Pháp hoa đã nói là khai thị tuệ giác của Phật cho chúng sinh ngộ nhập. Vì việc làm này, kinh Địa tạng nói Phật làm đến cả núi sông, luận Khởi tín nói Phật làm đến cả tôi tớ. Như vậy, chúng sinh mà đoạn chướng chứng quả, tất cả toàn do năng lực phương tiện xuất từ đại bi nguyện lực của Phật, có nghĩa toàn là năng lực của bồ đề.

Nghĩa này, cùng nghĩa thứ 9 ở trên, Thiên thai tông gọi là phương tiện bồ đề.
Hai, giải thích "bồ đề tâm"

Trong loại biệt của bồ đề (nghĩa thứ 2) đã nói tam thừa toàn là bồ đề, thế nhưng ở đây chỉ căn cứ Vô thượng bồ đề mà giải thích về bồ đề tâm.

1. tâm cầu bồ đề gọi là bồ đề tâm Tâm cầu Vô thượng bồ đề gọi là bồ đề tâm, thì tâm ấy là thệ nguyện, tức dục tâm sở trong 5 tâm sở biệt cảnh. Dục tâm sở không cầu bồ đề của Thanh văn, Độc giác và Bồ tát, mà chỉ cầu Vô thượng bồ đề, nên gọi là bồ đề tâm. Và như vậy thì chữ phát trong từ ngữ phát bồ đề tâm có nghĩa là lập : lập cái chí nguyện mong cầu vô thượng bồ đề, gọi là phát bồ đề tâm. Đó là cái nghĩa đầu tiên và quan trọng nhất về sự phát bồ đề tâm của người học Phật.

2. tâm có bồ đề gọi là bồ đề tâm Tâm có bồ đề gọi là bồ đề tâm, thì tâm ấy chỉ cho tất cả tâm vương tâm sở tương ưng với bồ đề : tất cả tâm này có cái tuệ giác bồ đề, nên gọi là bồ đề tâm.

3. bồ đề là tâm gọi là bồ đề tâm Bồ đề là tâm gọi là bồ đề tâm, nghĩa này có 3. Thứ nhât, tâm chỉ cho tất cả tâm vương tâm sở tương ưng với bồ đề, còn bồ đề chỉ cho tuệ tâm sở : trong tất cả 4 hệ thống tâm vương tâm sở của 4 trí, hệ thống nào cũng có tuệ tâm sở, nên hệ thống nào cũng gọi là bồ đề tâm. Thứ hai, tâm vẫn chỉ cho tất cả tâm vương tâm sở, bồ đề vẫn chỉ cho tuệ tâm sở : tuệ tâm sở cũng là tâm nên gọi là bồ đề tâm. Nghĩa này không đáng chú ý. Thứ ba, tâm vẫn chỉ cho tất cả tâm vương tâm sở, còn bồ đề chỉ cho sự năng duyên, đặc tính của tâm vương tâm sở. Đặc tính này chính là cái mà ta gọi là linh giác : tâm vương tâm sở có cái linh giác bồ đề nên gọi là bồ đề tâm.
Ba, giải thích "phát bồ đề tâm"

Chữ phát có nhiều nghĩa phát sinh, phát khởi, phát hiện, phát triển, phát minh... Làm thế nào để phát khởi cái chí nguyện mong cầu Vô thượng bồ đề? Lại làm sao để phát sinh cho đến phát minh tuệ giác bồ đề? Nói chung, làm cách nào để phát bồ đề tâm? Dưới đây giải thích về 5 cách ấy.

1. tự tánh phát Tự tánh phát là bản thân bồ đề tự phát. Cách này có 2. Thứ nhất, bản thân ấy là đặc tính linh giác của hết thảy tâm vương tâm sở. Linh giác tự phát triển thì sẽ thành toàn giác, gọi là tự tánh phát bồ đề tâm. Điều đáng nói, đặc tính tâm vương tâm sở là linh giác, nên khi còn phiền não, đặc tính ấy cũng vẫn y nguyên, phiền não chỉ là hiện tượng thác loạn, như bịnh cũng là của cơ thể, nhưng chỉ là hiện tượng bất thường. Do đó mà linh giác bồ đề của tâm không phát triển thì tâm không bao giờ ổn định được. Thứ hai, bản thân ấy là chủng tử vô lậu, loại bản hữu, của tất cả tâm vương tâm sở. Tất cả tâm vương tâm sở vô lậu, gọi là bồ đề ; chủng tử vô lậu phát khởi hiện hành vô lậu, gọi là tự tánh phát bồ đề tâm.

2. tư trợ phát Tư trợ nghĩa là hỗ trợ. Tự tánh bồ đề mà phát được là nhờ sự hỗ trợ. Sự hỗ trợ này có 2. Thứ nhất là thiện hữu, là sự giáo hóa của chư Phật và Bồ tát. Thứ hai là thánh giáo, là sự huân tập của đa văn đối với giáo lý trong ba tạng. Cả 2 yếu tố này hồ trợ cho sự phát bồ đề tâm, nên gọi là tư trợ phát.

3. thiện căn phát Các thiện căn được thiện hữu giáo hóa và thánh giáo huân tập mà phát sinh và phát triển, các thiện căn ấy tác động và hỗ trợ cho thiện tuệ thành vô lậu tuệ, vô lậu tuệ thành vô thượng bồ đề, đó là thiện căn phát bồ đề tâm.

4. đẳng lưu phát Đẳng lưu nghĩa là bản thân tự liên tục phát triển. Bản thân bồ đề là vô lậu tuệ. Vô lậu tuệ do hữu lậu tuệ dẫn ra, nghĩa là chính bản thân vô lậu tuệ tự phát triển từ hữu lậu đến vô lậu, phát triển cho đến thành vô thượng bồ đề, gọi là đắng lưu phát.

5. đoạn chứng phát Là phát bồ đề tâm bởi sự đoạn chướng chứng chân. Trải qua các địa vị tu chứng, hễ đoạn chướng chứng chân bao nhiêu, thì vô lậu hiện hành, nghĩa là bồ đề phát hiện, bấy nhiêu. Do đó, đoạn chứng phát là sơ địa thì phát hiện, các địa thì phát triển, cho đến Phật địa thì cứu cánh đoạn chứng nên thành cứu cánh phát bồ đề tâm.

Tiếu phẩm này, tôi không lược giải (kể cả ghi chú), quả thật có ý để kích thích sự tự học hỏi của lớp người sau tôi. Trí quang.