Tổng Tập Giới Pháp Xuất Gia — Tập 4

Ba, Cảnh sách :

Hoa văn

為山大圓禪師警策

*

（1） 夫業繫受身，未免形累。稟父母之遺體，假眾緣而共成。雖

乃四大扶持，常相違背。

（2） 無常老病不與人期。朝存夕亡，剎那異世。譬如春霜，曉露

，倏忽即無；岸樹，井藤，豈能

長久。念念迅速，一剎那間，轉

息即是來生，何乃晏然空過？

（3） 父母不供甘旨，六親固以棄離，不能安國治邦，家業頓捐繼

嗣，緬離鄉黨，剃髮稟師。內勤

克念之功，外弘不諍之德，迥脫

塵世，冀期出離。

（4） 何乃繞登戒品，便言我是比丘。檀越所須，喫用常住，不解

忖思來處，謂言法爾合供。喫了

聚頭喧喧，但說人間雜話。然則

一期趁樂，不知樂是苦因。曩劫

徇塵，未常返省。時光淹沒，歲

月磋跎，受用殷繁，施利濃厚，

動經年載，不擬棄離。積聚滋多

，

保持幻質。導師有敕，戒勗比

丘，進道嚴身，三常不足。人多

於此耽味不休，日往月來，颯然

白首。後學未聞旨趣，應須博問

先知，將謂出家貴求衣食。

（5） 佛先制律，啟創發蒙。軟則威儀淨如冰雪。止持作犯束歛初

心，微細條章革諸猥弊。昆尼法

席曾未叨陪，了義上乘豈能甄別

。可惜一生空過，後悔難追。教

理未嘗措懷，玄道無因契悟。

（6 及至年高臘長，空腹高心，

不肯親附良朋，惟知倨傲，未諳

法律，集歛全無。或大語高聲，

出言無度。不敬上中下座，婆羅

門聚會無殊。椀缽作聲，食畢先

起。去就乖角，僧體全無；起坐

忪諸，動他心念。不存些些軟則

，小小威儀，將何束歛後昆，新

學無因倣傚。

（7 繞將覺察，便言我是山僧。

未聞佛教行持，一向情存粗糙。

如斯之見，蓋為初心慵惰，饕餮

因循，荏苒人間遂成疏野。不覺

躘踵老，觸事面牆。後學咨詢

，無言接引。縱有談說，不涉典

章。或被輕言，便責後生無禮，

嗔心忿起，言語該人。

（8） 一朝臥席在牀，眾苦縈纏逼迫，曉夕思忖心裡恛惶。前路茫

茫，未知何往。從玆始知悔過，

臨渴掘并奚為。自恨蚤不預修，

年往多諸過咎，臨行揮霍，怕怖

慞惶。穀穿雀飛，識心隨業。如

人負債，強者先牽，心緒多端，

重處偏墜。無常殺鬼念念不停，

命不可延，時不可待。人天三有

應未免之，如是受身非論劫數。

⑨） 感傷歎訝，哀哉切心，豈可

緘言，遞將警策。所恨同生像季

，去聖時遙，佛法生疎，人多懈

急，略伸管見以曉後來。若不蠲

矜，成難輪逭。

（10） 夫出家者，發足超方，心形異俗，紹隆聖種，震懾魔軍，用

報四恩，拔濟三有。若不如此，

濫廁僧倫，言行荒疎，虛霑信施

，昔年行處寸步不移，恍惚一生

，將何憑恃。況乃堂堂僧相，容

貌可觀，皆是宿植善根感斯異報

，便擬端然拱手，不貴寸陰。事

業不勤，功果無因克就。豈可一

生空過，抑亦來業無裨。

（11） 辭親決志披緇，意欲等超何所，曉夕思忖，豈可遷延過時。

心期佛法棟梁，用作後來龜鏡，

常以如此，未能少分相應。

（12） 出言須涉於典章，談論乃傍於稽古。形儀挺特，意氣高閒。

（13） 遠行要假良朋，數數清於耳目，住止則須擇伴，時時聞於未

聞。故云，生我者父母，成我者

朋友。親附善者，如霧露中行，

雖不濕衣，時時有潤；狎習惡者

，長惡知見，曉夕造惡，即目交

報，歿後沉淪，一失人身，萬劫

不復。

（14） 忠言逆耳，豈不銘心者哉？

便能澡心育德，晦跡鞱名，蘊素

精神，喧囂止絕。

（15） 若欲參禪學道，頓超方便之門，心契玄津，研機精要，決擇

深奧，啟悟真源，博問先知，親

近善友；此宗難得其妙，切須子

細用心，可中頓悟正因，便是出

塵階漸。此則破三界二十五有，

內外諸法盡知不實，從心變起，

悉是假名；不用將心湊泊，但情

不附物，物豈礙人；任他法性周

流，莫斷莫續，聞聲見色蓋是尋

常，這邊那邊應用不闕。

（16 如斯行止，實不枉披法服，亦乃酬報四恩，拔濟三有。生生

若能不退，佛階決定可期。往來

三界之賓，出沒為他作則。

（17） 此之一學最妙最玄，但辨肯心，必不相賺。

（18） 若有中流之士，未能頓超，且於教法留心，溫尋貝葉，精搜

義理，傳唱敷揚，接引後來，報

佛恩德。時光亦不虛棄，必須以

此扶持。住止威儀，便是僧中法

器。豈不見倚松之葛，上聳千尋

：附託勝因，方能廣益。懇修齋

戒，莫謾虧踰。世世生生，殊妙

因果。

（19） 不可等閒過日，兀兀度時，可惜光陰，不求升進。徒消十方

信施，亦乃孤負四恩。積累轉深

，心塵易壅，觸途成滯，人所輕

欺。

（20） 古云，彼既丈夫我亦爾，不應自輕而退屈。若不如此，徒在

緇門，荏苒一生，殊無所益。

（21）伏望興決烈之志，開特達之懷，舉措看他上流，莫擅隨於庸

鄙。今生便須決斷，想料不由別

人。息意忘緣，不與諸塵作對，

心空境寂，只為久滯不通。

（22） 熟覽斯文，時時警策，強作主宰，莫徇人情。業果所牽，成

難逃避。聲和響順，形直影端，

因果歷然，豈無憂懼。故經云，

假使百千劫，所作業不亡，因緣

會遇時，果報還自受。故知三界

刑罰縈絆殺人，努力勤修，莫空

過日。

（23） 深知過患，方乃相勸行持，願百劫千生，處處同為法侶，乃

為銘曰：

(24) 幻身夢宅，

空中物色，

前際無窮，

後際寧剋？

出此沒彼，

升沉疲極，

未免三輪，

何時休息？

貪戀世間，

陰緣成質，

從生至老，

一無所得。

根本無明，

因玆被惑，

光陰可惜，

剎那不測。

今生空過，

來世窒塞。

從迷至迷，

皆因六賊，

（25）

六道往還，

三界匍匐。

早訪明師，

親近高德，

決擇身心，

去其荊棘。

世自浮虛，

眾緣豈逼，

研究法理，

以悟為則。

心境俱捐，

莫記莫憶，

六根怡然，

行住寂默。

一心不生，

萬法俱息。

Dịch âm dịch nghĩa

Quy sơn cảnh sách văn
(Bài văn Cảnh sách của ngài Quy sơn)

(Đề này còn viết "Qui sơn Đại
viên thiền sư cảnh sách", nghĩa :
Bài văn Cảnh sách của Đại viên
thiền sư ở núi Quy sơn.)

(1) Phù nghiệp hệ thọ thân, vị miễn hình lụy. Bẩm phụ mẫu chi di thể, giả chúng duyên nhi cọng thành. Tuy nãi tứ đại phù trì, thường tương vị bội.

Vì nghiệp lực kết buộc mà có thân thể, thì chưa ai thoát khỏi cái lụy của hình hài. Nên bẩm thụ thể chất tiết ra của cha mẹ, vay mượn những yếu tố tương quan mà hợp thành. Tuy được bốn thứ đại chủng hỗ trợ, nhưng chính bốn thứ này lại luôn luôn đối nghịch lẫn nhau.

(2) Vô thường lão bịnh bất dữ nhân kỳ. Triêu tồn tịch vong, sát na dị thế. Thí như xuân sương, hiểu lộ, thốc hốt tức vô; ngạn thọ, tỉnh đằng, khởi năng trường cửu. Niệm niệm tấn tốc, nhất sát na gian, chuyển tức tức thị lai sinh. Hà nãi yến nhiên không quá? Do đó mà vô thường già bịnh không hẹn với ai cả. Sớm còn tối mất, trong một sát na là qua đời khác. Khác nào sương mùa xuân, móc sáng sớm, chốc lát đã không ; cây bên bờ, dây miệng giêng, đâu được lâu bền. Như ý nghĩ này nối tiếp ý nghĩ khác, chuyển biến cực kỳ mau chóng, nên trong một sát na, chuyển hơi thở đã là đời sau. Như vậy tại sao vẫn an nhiên để đời mình trôi đi một cách vô ích ?

(3) Phụ mẫu bất cung cam chỉ, lục thân cố dĩ khí ly, bất năng an quốc trị bang, gia nghiệp đốn quyên kế tự, miến ly hương đảng, thế phát bẩm sư. Nội cần khắc niệm chi công, ngoại hoằng bất tránh chi đức, huýnh thoát trần thế, ký kỳ xuất ly.

Đối với cha mẹ thì không cung phụng ngọt ngon, đối với thân quyền cố nhiên rời bỏ xa cách, đối với đât nước không có khả năng bình trị, đối với gia tộc bỏ hết nghĩa vụ thừa kế, xa làng bỏ xóm, cắt tóc, bẩm thụ Phật pháp với bốn sư. Như vậy lẽ đáng trong thì siêng về công phu khắc niệm, ngoài thì trải ra đức tính hòa bình, xa hẳn trần tục, kỳ vọng giải thoát.

(4) Hà nãi tài đăng giới phẩm, tiện ngôn ngã thị tỷ kheo. Đàn việt sở tu, khiết dụng thường trú, bất giải thỗn tư lai xứ, vị ngôn pháp nhĩ hiệp cúng. Khiết liễu tụ đầu huyên huyên, đãn thuyết nhân gian tạp thoại. Nhiên tắc nhất kỳ sấn lạc, bất tri lạc thị khổ nhân. Nắng kiếp tuẫn trần, vị thường phản tỉnh. Thời quang yếm một, tuế nguyệt sa đà, thọ dụng ân phồn, thí lợi nùng hậu, động kinh niên tải, bất nghĩ khí ly. Tích tụ tư đa, bảo trì huyễn chất. Đạo sư hữu sắc, giới húc tỷ kheo, tiến đạo nghiêm thân, tam thường bất túc. Nhân đa ư thử đam vị bất hưu, nhật vãng nguyệt lai, táp nhiên bạch thủ. Hậu học vị văn chỉ thú, ưng tu bác vấn tiên tri, tương vị xuất gia quí cầu y thực.

Sao lại mới bước lên phẩm bậc của giới pháp, mà đã tự thị ta đây là vị tỷ kheo. Dùng của thí chủ, ăn của thường trú, không biết xét kỹ vì sao mà có của ấy, lại bảo rằng lẽ tự nhiên là phải hiến cúng. Ăn rồi, xúm đầu huyên náo, chỉ nói toàn chuyện tạp của thế gian. Nhưng một thì thừa dịp vui thích, mà không biết chính cái vui ấy là nguyên nhân của sự thống khổ. Bao kiếp xưa kia, thí thân theo trần cảnh, chưa từng phản tỉnh.

Thì giờ mất mát, năm tháng lần lữa, hưởng dụng càng nhiều, thí lợi càng lắm, hết năm này qua năm khác mà không biết nghĩ đến sự rời bỏ. Chất chứa càng nhiều cũng chỉ bảo trì xác huyền mà thôi. Đức Đạo sư có huấn dụ, khuyên dạy các vị tỷ kheo, hãy tiến bộ đạo nghiệp mà trang hoàng cơ thể, còn ăn, mặc, và ngủ, cả ba thứ ấy không lúc nào nên hưởng dụng sung túc. Nhưng con người đa số đối với ba thứ ấy đam mê không ngừng, đến nỗi ngày qua tháng lại, vụt cái bạc đầu. Nên hậu học chưa nghe tôn chỉ của Phật pháp thì phải học hỏi sâu rộng với các vị tiên giác, sao lại toan bảo xuất gia quí hồ cơm áo.

(5) Phật tiên chế luật, khải sáng phát mông. Quỹ tắc uy nghi tịnh như băng tuyết. Chỉ trì tác phạm thúc liễm sơ tâm, vi tế điều chương cách chư ối tệ. Tỳ ni pháp tịch tằng vị thao bồi, liễu nghĩa thượng thừa khởi năng chân biệt. Khả tích nhất sinh không quá, hậu hối nan truy. Giáo lý vị thường thác hoài, huyền đạo vô nhân khế ngộ.

Đức Phật trước tiên thiết chế giới luật là để bắt đầu mở mang cho sự ngu muội. Phép tắc uy nghi sạch như băng tuyết. Đình chỉ là giữ, hành động là phạm, nguyên tắc ấy kềm chế sơ tâm; điều mục đầy đủ, chương tiết minh bạch, giới pháp này đổi bỏ tồi tệ. Pháp tịch giảng dạy Luật tạng • mà chưa hề học hỏi và thân cận, thì đối với Thượng thừa là giáo lý liễu nghĩa, làm sao có khả năng cứu xét rành mạch. Nên thật đáng đau tiếc là để một đời trôi đi một cách trống rỗng, sau này hối hận cũng khó mà đuổi kịp. Giáo lý chưa từng để dạ thì diệu pháp không nhân đâu mà khế ngộ.

(6) Cập chí niên cao lạp trưởng, không phúc cao tâm, bất khẳng thân phụ lương bằng, duy tri cứ ngạo, vị am pháp luật, tập liễm toàn vô. Hoặc đại ngữ cao thanh, xuất ngôn vô độ. Bất kính thượng trung hạ tọa, Bà la môn tụ hội vô thù. Oản bát tác thanh, thực tất tiên khởi. Khứ tựu quai giác, tăng thế toàn vô; khởi tọa chung chư, động tha tâm niệm. Bất tồn ta ta quỹ tắc, tiểu tiếu uy nghi, tương hà thúc liêm hậu côn, tân học vô nhân phỏng hiệu.

Cập kỳ đến lúc tuổi đời đã cao, tuổi hạ cũng lớn, nhưng bụng thì rỗng, lòng lại cao, bởi vốn không chịu thân cận thiện hữu nên chỉ biết xấc láo ngạo ngược, chưa hiểu thành thuộc giáo pháp và giới luật nên sự tự chế ngự hoàn toàn không có. Lời to, tiếng lớn, nói năng vô phép. Không kính thượng tọa, trung tọa, hạ tọa, ngồi với nhau không khác gì sự tụ họp của các đạo sĩ Bà la môn. Khua bát ra tiếng, ăn rồi dậy trước. Đi ở trái phép nên bản chất tăng sĩ mất hẳn, đứng ngồi quàng hoảng nên làm động tâm niệm của kẻ khác. Phép tắc ít nhất cũng không giữ, uy nghi nhỏ nhất cũng không còn, thì đưa cái gì ra để kềm thúc hậu bối, nên kẻ sơ học không biết do đâu mà mô phỏng.

(7) Tài tương giác sát, tiện ngôn ngã thị sơn tăng. Vị văn Phật giáo hành trì, nhất hướng tình tồn thô tháo. Như tư chi kiến cái vị sơ tâm dung đọa, thao thiết nhân tuần, nhẫm nhiễm nhân gian, toại thành sơ dã. Bất giác lủng chủng lão hủ, xúc sự diện tường. Hậu học tư tuân, vô ngôn tiếp dẫn. Túng hữu đàm thuyết, bất thiệp điển chương. Hoặc bị khinh ngôn, tiện trách hậu sinh vô lễ, sân tâm phần khởi, ngôn ngữ cai nhân.

Vậy mà có ai mới cảnh giác cho thì liền bảo ngay rằng ta đây là tăng sĩ rừng núi. Quả là kẻ chưa bao giờ nghe đến sự hành trì của Phật huấn dụ, nên chỉ có một chiều hướng là tánh tình vẫn còn y nguyên. Cung cách như vậy là vì sơ tâm biếng nhác, nên ham muốn xấu xa y như thói cũ, dần dà theo đời, hóa thành quê kệch. Thế rồi bất giác mà lóng cóng già yếu, nhưng gặp việc thì như đối diện với tường vách. Hậu học thưa hỏi thì không có lời tiếng chi để hướng dẫn. Có nói cũng không liên hệ gì với kinh điển. Và bị khinh thì bảo hậu sinh vô lễ, sân tâm nối giận, lời tiếng át người.

(8) Nhất triêu ngọa tật tại sàng, chúng khố oanh triền bức bách, hiểu tịch tư thỗn, tâm lý hồi hoàng. Tiền lộ mang mang, vị tri hà vãng. Tùng tư thỉ tri hối quá, lâm khát quật tỉnh hề vi. Tự hận tảo bất dự tu, niên vãn đa chư quá cựu, lâm hành huy hoắc, phạ bố chương hoàng. Hộc xuyên tước phi, thức tâm tùy nghiệp. Như nhân phụ trái, cường giả tiên khiên, tâm tự đa đoan, trọng xứ thiên trụy. Vô thường sát quý niệm niệm bất đình, mạng bất khả diên, thời bất khả đãi. Nhân thiên tam hữu ưng vị miễn chi, như thị thọ thân phi luận kiếp Số.

Một mai bịnh nằm trên giường thì mọi thứ đau đớn bao vây, xiết buộc, bức bách, sớm tối lo nghĩ, trong lòng khiếp sợ, đường trước man mác, chua biết đi về chỗ nào. Bấy giờ mới biết hối hận, là sắp chết khát mới đào giếng, thì đào mà làm gì. Chỉ còn tự giận lấy mình sớm không dự bị tu tập, tuổi về chiều thì lắm điều tội lỗi, nên khi sắp đi khỏi cuộc đời thì sự sống tan rã thật mau chóng, lòng càng khiếp sợ hãi hùng. Rồi lụa thủng chim bay, tâm thức phải tùy theo nghiệp lực. Như kẻ mắc nợ thì ai mạnh kéo trước, tâm thức lắm thứ ác nghiệp thì chỗ nào nặng hơn là phải rơi trước vào đó. Nên quỉ sứ vô thường sát nhân, ý tưởng này nối tiếp ý tưởng khác, tác hại không ngừng. Sinh mạng không thế kéo dài, thì giờ không hề chờ đợi. Rồi ba cõi luân hồi chưa thể thoát khỏi, và thọ thân như vậy khó nói cho hết số lượng của thì gian lâu dài.

(9) Cảm thương thán nhạ, ai tai thiết tâm, khởi khả giam ngôn, đệ tương cảnh sách. Sở hận đồng sinh tượng quý, khứ Thánh thời diêu, Phật pháp sinh sơ, nhân đa giải đãi, lược thân quản kiến dĩ hiểu hậu lai. Nhược bất quyên căng, thành nan luân hoán.

Cảm thương than thở, đau đớn như cắt đứt tim gan, làm sao có thể phong gói lời nói, nên phải cảnh giác đế sách tiến cho nhau. Điều đáng tủi hận là chúng ta cùng sinh vào thì gian cuối cùng của thời kỳ Phật pháp tương tự, cách xa thời đại của Phật, Phật pháp lơ thơ, lòng người đa số biếng nhác, nên phải trình bày sơ lược cái thấy chỉ như ống dòm trời, đế khuyên bảo những người hậu học. Nếu không loại bỏ tính nết kiêu căng, thì quả thật khó mà thay đổi cho nhau.

(10) Phù xuất gia giả, phát túc siêu phương, tâm hình dị tục, thiệu long thánh chúng, chấn nhiếp ma quân, dụng báo tứ ân, bạt tế tam hữu. Nhược bất như thử, lạm xí tăng luân, ngôn hạnh hoang sơ, hư triêm tín thí, tích niên hành xứ thốn bộ bất di, hoảng hốt nhất sinh, tương hà bằng thị. Huống nãi đường đường tăng tướng, dung mạo khả quan, giai thị túc thực thiện căn cảm tư dị báo, tiện nghĩ đoan nhiên cũng thủ, bất quí thốn âm. Sự nghiệp bất cần, công quả vô nhân khắc tựu, khởi khả nhất sinh không quá, ức diệc lại nghiệp vô tì.

Người xuất gia là cất bước thì muốn vượt tới phương trời cao rộng, tâm tính và hình dung khác hẳn thế tục, tiếp nối một cách rạng rỡ dòng giống của Phật, làm cho quân đội của ma vương phải rúng động khuất phục, với mục đích báo đáp bốn ân, cứu vớt ba cõi. Không như vậy thì chỉ là kẻ lạm xen vào hàng ngũ tăng sĩ, lời nói và việc làm trống rồng, sơ suất, hưởng dụng một cách vô ích cúng phẩm của tín đồ, đường đi năm cũ thì một tấc một bước cũng không đổi dời, quàng hoảng suốt cả một đời thì còn lấy gì mà nương tựa và cậy nhờ ? Huống chi tăng tướng đường hoàng, dung mạo khả quan, toàn do thiện căn đời trước gieo trồng mới có được cái quả báo đặc biệt ấy, vậy mà chỉ nghĩ đến việc ngồi thẳng, khoanh tay, chứ không biết quí trọng từng tấc bóng của thì giờ. Nhưng đạo nghiệp mà không chịu nỗ lực thực hành thì đạo quả sẽ không có nhân tố thành tựu. Như vậy đâu phải chỉ một đời này qua đi một cách vô ích, mà mọi việc trong những kiếp sau cũng không được bố ích gì.

(11) Từ thân quyết chí phi tri, ý dục đẳng siêu hà sở, hiểu tịch tư thỗn, khởi khả thiên diên quá thời. Tâm kỳ Phật pháp đống lương, dụng tác hậu lai qui cảnh, thường dĩ như thử, vị năng thiếu phần tương ưng.

Giã từ song thân, quả quyết chí khí, khoác mặc pháp y, là ý muốn vượt lên cho ngang đến chỗ nào nữa kia : sớm tối suy nghĩ như vậy thì đâu có thế chơi đùa cho qua mất thì giờ. Trong lòng tự kỳ hẹn cho mình phải làm trụ cột của Phật pháp, làm gương mẫu cho tương lai : thường xuyên tự nguyện như vậy mà chưa hẳn đã phù hợp phần nào với sự xuất gia.

(12) Xuất ngôn tu thiệp ư điển chương, đàm thuyết nãi bàng ư kê cổ. Hình nghi đĩnh đặc, ý khí cao nhàn.

Nói thì phải liên hệ với điển tích, bàn thì phải dựa vào sự kê cứu từ xưa. Hình dáng đĩnh đạc, chí khí cao nhã.

(13) Viễn hành yếu giả lương bằng, sác sác thanh ư nhĩ mục, trú chỉ tất tu trạch bạn, thời thời văn ư vị văn. Cố vân, sinh ngã giả phụ mẫu, thành ngã giả bằng hữu. Thân phụ thiện giả, như vụ lộ trung hành, tuy bất thấp y, thời thời hữu nhuận; hiệp tập ác giả, trưởng ác tri kiến, hiểu tịch tạo ác, tức mục giao báo, một hậu trầm luân, nhất thất nhân thân, vạn kiếp bất phục.

Đi xa thì phải nhờ bạn tốt đế luôn luôn lọc sạch tai mắt, trú ở thì cần chọn bạn hiền để thường thường nghe điều chưa nghe. Nên ngạn ngữ đã nói, sinh ta là cha mẹ, tác thành ta là bạn bè. Gần gũi người hiền thì như đi trong sương móc, tuy không ướt áo mà lúc nào cũng thấm đượm; quen thân kẻ ác thì lớn thêm kiến thức độc ác, sớm tối làm ác, ác báo đã bị ngay trước mắt mà chết rồi lại phải chìm đắm, làm cho thân người một khi mất đi, muôn kiếp vẫn khó mà khôi phục.

(14) Trung ngôn nghịch nhĩ, khởi bất minh tâm giả tai ? Tiện năng tháo tâm dục đức, hối tích thao danh, uẩn tố tinh thần, huyên hiêu chỉ tuyệt.

Lời nói ngay thẳng mới trái nghịch thính giác, như thế làm sao không ghi khắc vào lòng dạ ? Mà như thế thì tất nhiên có thể rửa tâm, nuôi đức, ẩn dấu, vùi tên, tập trung tinh thần, đình chỉ náo động.

(15) Nhược dục tham thiền học đạo, đốn siêu phương tiện chi môn, tâm khế huyền tân, nghiên cơ tinh yếu, quyết trạch thâm áo, khải ngộ chân nguyên, bác vấn tiên tri, thân cận thiện hữu; thử tông nan đắc kỳ diệu, thiết tu tử tế dụng tâm, khả trung đốn ngộ chánh nhân, tiện thị xuất trần giai tiệm. Thử tắc phá tam giới nhị thập ngũ hữu, nội ngoại chư pháp tận tri bất thật, tùng tâm biến khởi, tất thị giả danh ; bất dụng tương tâm tâu bạc, đãn tình bất phụ vật, vật khởi ngại nhân ; nhậm tha pháp tánh châu lưu, mạc đoạn mạc tục, văn thanh kiến sắc cái thị tầm thường, giá biên na biên ứng dụng bất khuyết.

Nếu muốn tham thiền học đạo, vượt bỏ ngay cửa ngõ phương tiện, thì phải tâm hợp huyền tông, cứu xét tinh yếu; quyết trạch thâm áo, khải ngộ chân nguyên, bằng cách tham vấn sâu rộng với liệt vị tiên giác, gần gũi thân thiết với các bậc thiện tri thức. Thiền tông như thế này thiệt khó mà nắm được chỗ nhiệm mầu của nó, nên phải khẩn thiết vận dụng cái tâm một cách tinh tế và chín chắn, mới ngay trong khả năng này mà đốn ngộ chánh nhân, mới làm thềm bậc tiến dần trong sự siêu thoát phiền não. Và như thế là phá hủy nhân tố hai mươi lăm hữu trong lĩnh vực ba cõi, các pháp thân tâm vũ trụ đều biết không thật, duy tâm biến hiện, toàn thị giả danh. Đừng nên đem tâm neo đậu : tâm không neo đậu với cảnh thì cảnh đâu chướng ngại cho tâm. Mặc cho pháp tánh lưu lộ toàn diện, đừng cắt đứt mà cũng đừng tiếp tục; thấy sắc nghe tiếng quả thật bình thường thì bên nay bên kia ứng dụng đầy đủ.

(16) Như tư hành chỉ, thật bất uống phi pháp phục, diệc nãi thù báo tứ ân, bạt tế tam hữu. Sinh sinh nhược năng bất thoái, Phật giai quyết định khả kỳ. Vãng lai tam giới chi tân, xuất một vị tha tác tắc.

Sống mà động cũng như tĩnh đều được như vậy mới thật không khoác mặc pháp y một cách uống phí, cũng tức là báo đáp bốn ân, cứu giúp ba cõi. Nếu đời đời không thoái chuyển thì quả vị đại giác quyết chắc có thể kỳ vọng, và là người khách qua lại ba cõi nên ra vào đều làm khuôn phép cho người.

(17) Thử chi nhất học tối huyền tối diệu. Đãn biện khẳng tâm, tất bất tương trám.

Thiền học như thế này cực kỳ huyền diệu. Chỉ lo cho đủ sự "khẳng tâm", đoan chắc không lừa gạt.

(18) Nhược hữu trung lưu chi sĩ, vị năng đốn siêu, thả ư giáo pháp lưu tâm, ôn tầm bối diệp, tinh sưu nghĩa lý, truyền xướng phu dương, tiếp dẫn hậu lai, báo Phật ân đức. Thời quang diệc bất hư khí, tất tu dĩ thử phù trì. Trú chỉ uy nghi, tiện thị Tăng trung pháp khí. Khởi bất kiến ỷ tùng chi cát, thượng tung thiên tầm : phụ thác thắng nhân phương năng quảng ích. Khẩn tu trai giới, mạc man khuy du. Thế thế sinh sinh thù diệu nhân quả.

Những người trung bình, chưa thể vượt ngay lên được, thì hãy để cả tâm trí vào giáo pháp, ôn cho thuộc và tìm cho rõ kinh điển, cứu xét một cách tinh tường đối với nghĩa lý, rồi truyền bá phu diễn ra đế dắt dẫn tương lai, báo đáp ơn Phật. Thì giờ đừng để uổng phí, bằng cách phải lấy công hạnh trên đây mà hỗ trợ đời mình. Như thế thì động cũng như tĩnh đều có uy nghi, biến mình thành bậc pháp khí trong hàng Tăng bảo. Không thấy dây sắn quấn theo cây tùng kia sao, nó cao vút lên đến cả ngàn tầm : phải ký thác đời mình vào nhân tố tối thượng, mới có năng lực tạo được ích lợi rộng lớn. Phải chân thành giữ gìn trai giới, đừng man trá, thiếu sót hay vượt bỏ. Vì chính trai giới là cái nhân tuyệt diệu đem lại cái quả tuyệt diệu trong mọi đời kiếp.

(19) Bất khả đẳng nhàn quá nhật, ngột ngột độ thời, khả tích quang âm, bất cầu thăng tiến. Đồ tiêu thập phương tín thí, diệc nãi cô phụ tứ ân. Tích lũy chuyển thâm, tâm trần dị ủng, xúc đồ thành trệ, nhân sở khinh khi.

Do đó mà không thể tầm thường hết ngày, nhọc nhằn hết buối, đế thì giờ mất đi một cách đáng tiếc mà không chịu cầu lấy sự bước tới và vượt lên. Như vậy là tiêu thụ của tín thí một cách vô ích, mà cũng phụ bạc tất cả bốn ân. Rồi chất chứa sự hệ lụy càng nhiều thì bụi bặm của tâm trí càng dễ làm cho nó bít lấp, nên đụng đâu tắc đó, ai cũng khinh khi.

(20) Cổ vân, bỉ ký trượng phu ngã diệc nhĩ, bất ưng tự khinh nhi thoái khuất. Nhược bất như thử, đồ tại tri môn, nhãm nhiễm nhất sinh, thù vô sở ích.

Phật đã huấn dụ, ai kia đã là đấng trượng phu thì ta đây cũng có thể làm như thế, đừng tự khinh thị mình mà lùi bước và khuất phục. Nếu không như vậy thì chỉ là kẻ ở trong hàng ngũ xuất gia một cách vô ích, dần dà hết cả một đời mà quả thật không có một chút ích lợi nào hết.

(21) Phục vọng hưng quyết liệt chi chí, khai đặc đạt chi hoài, cử thác khán tha thượng lưu, mạc thiện tùy ư dung bỉ. Kim sinh tiện tu quyết đoán, tưởng liệu bất do biệt nhân. Tức ý vong duyên, bất dữ chư trần tác đối, tâm không cảnh tịch, chỉ vị cửu trệ bất thông.

Xin phủ phục mà cầu mong các vị nổi dậy cái chí khí quyết liệt, mở ra cái hoài bão cao xa, hết thảy mọi sự động tĩnh đều nhìn lên các bậc thượng thặng, đừng tự ý sống theo những thói hư hèn. Nội một đời này mà thôi, phải giải quyết bản thân cho xong, và việc đó là tự mình liệu lấy cho mình, không phải do ai đâu khác. Bằng cách ý thì ngưng, thức thì thoát, không còn tác đối với trần cảnh - vì lẽ tâm vốn không, cảnh vốn lặng, chỉ vì bế tắc lâu ngày nên không thấu triệt được mà thôi.

(22) Thục lãm tư văn, thời thời cảnh sách, cưỡng tác chủ tể, mạc tuần nhân tình. Nghiệp quả sở khiên, thành nan đào tị; thanh hòa hưởng thuận, hình trực ảnh đoan, nhân quả lịch nhiên, khởi vô ưu cụ. Cố kinh vân, giả sử bách thiên kiếp, sở tác nghiệp bất vong : nhân duyên hội ngộ thời, quả báo hoàn tự thọ. Cố tri tam giới hình phạt oanh bán sát nhân, nỗ lực cần tu, mạc không quá nhật.

Hãy đọc kỹ bài văn này để luôn luôn cảnh giác sách tiến, cưỡng lại mà tự làm chủ tế, đừng thí thân theo tánh tình con người của mình. Vì lẽ nghiệp quả lôi kéo thì quả thật khó mà trốn tránh, cũng như tiếng mà hòa thì tiếng vang phải thuận, hình mà ngay thì hình bóng phải thẳng : nhân quả rõ ràng như vậy, không thế không lo sợ. Trong kinh đã nói, giả sử trải qua trăm ngàn đời kiếp đi nữa, cái nghiệp mình đã làm ra vẫn không tiêu mất : một khi nhân duyên gặp nhau đủ mặt thì quả báo của nó mình phải tự chịu lấy. Vì lý do đó mà hãy ý thức ba cõi đều là những hình phạt ràng buộc và giết chết con người, phải nỗ lực mà tinh tiến tu tập, đừng để đời mình đi qua ngày tháng một cách trống rồng.

(23) Thâm tri quá hoan, phương nãi tương khuyến hành trì. Nguyện bách kiếp thiên sinh, xứ xứ đồng vi pháp lữ, nãi vi minh viết :

Bởi nhận thức một cách sâu xa và thống thiết mọi sự tội lỗi và tai họa của tội lỗi ấy, nên mới khuyên nhau tu trì. Nguyện rằng trăm kiếp ngàn đời, bất cứ ở đâu, cũng làm bạn hữu Phật pháp cho nhau, nên làm bài minh dưới đây :

(24) Huyễn thân mộng trạch,
không trung vật sắc,
tiền tế vô cùng,
hậu tế ninh khắc?
Xuất thử một bỉ,
thăng trầm bì cực,
vị miễn tam luân,
hà thời hưu tức ?
Tham luyến thế gian, ấm duyên thành chất,
tùng sinh chí lão,
nhất vô sở đắc.
Căn bản vô minh,
nhân tư bị hoặc,
quang âm khả tích,
sát na bất trắc.
Kim sinh không quá,
lai thế trất tắc.
Tùng mê chí mê,
giai nhân lục tặc,
lục đạo vãng hoàn,
tam giới bồ bặc.

Thân huyễn nhà mộng,
vật sắc trong Không,
khoảng trước không cùng,
khoảng sau đâu biết ?
Thoát đây chìm kia,
lên xuống cực nhọc,
chưa khỏi ba luân,
bao giờ ngừng được ?
Tham luyến thế gian,
âm duyên thành chất,
từ sinh đến già,
không được gì cả.
Căn bản vô minh,
vì nó sai lầm,
thì giờ đáng tiếc,
phút chốc khó lường.
Đời này trôi qua,
kiếp sau bế tắc ;
Từ mê đến mê,
toàn vì lục tặc,
qua lại sáu đường,
lăn lóc ba cõi.

(25) Tảo phóng minh sư, thân cận cao đức,
quyết trạch thân tâm,
khử kỳ kinh cước.
Thế tự phù hư,
chúng duyên khởi bức,
nghiên cùng pháp lý,
dĩ ngộ vi tắc.
Tâm cảnh câu quyên,
mạc ký mạc ức,
lục căn di nhiên,
hành trú tịch mặc :
nhất tâm bất sinh,
vạn pháp câu tức.

Sớm hỏi minh sư,
thân gần cao đức,
quyết trạch thân tâm,
trừ khử gai góc.
Đời tự giả dối,
cảnh nào bức được,
xét cùng pháp tánh,
chứng ngộ mới thôi.
Tâm cảnh siêu thoát,
vượt cả nhớ quên,
sáu căn an nhiên,
động tĩnh văng lặng :
nhất tâm bất sinh,
vạn pháp thanh tịnh.

Lược giải

Mục lục tài liệu …… 2107

nhan đề …… 2108

tác giả …… 2109

Lược giải Cảnh sách, có 3 phần :

Phần 1 cảnh giác, có 5 tiết :

Tiết 1 cảnh giác nghiệp quả vô thường …… 2112

Tiết 2 cảnh giác xuất gia không trọn …… 2115

Tiết 3 cảnh giác không học, không tu, không chịu cảnh giác …… 2120

Tiết 4 cảnh giác luân hồi ác báo vẫn chịu vô cùng …… 2125

Tiết 5 kết thúc cảnh giác …… 2128

Phần 2 sách tiến, có 5 tiết :

Tiết 1 sách tiến xuất gia cho trọn vẹn …… 2130

Tiết 2 sách tiến thực hiện căn bản của sự xuất gia ấy, có 4 mục :

Mục 1 sách tiến thực hiện cái chí căn bản của sự xuất gia …… 2133

Mục 2 sách tiến thực hiện cái hạnh căn bản của sự xuất gia …… 2134

Mục 3 sách tiến thân cận thiện tri thức của sự xuất gia …… 2134

Mục 4 sách tiến thực hiện cái tu căn bản của sự xuất gia …… 2136

Tiết 3 sách tiến tu tập về Thiền …… 2136

Tiết 4 sách tiến tu học và hoằng pháp …… 2141

Tiết 5 sách tiến tinh tiến, có 4 mục :

Mục 1 sách tiến sự thắng tiến …… 2144

Mục 2 sách tiến sự tự trọng …… 2145

Mục 3 sách tiến sự hướng thượng và phấn chí …… 2145

Mục 4 sách tiến sự tự chủ …… 2146

Phần 3 tổng kết …… 2148

tài liệu Tài liệu chính để dịch giải văn cảnh sách là Qui sơn cảnh sách cú thích ký, cú thích của ngài Hoằng tán, ký của ngài Khai huýnh. Bản in thì Phật giáo Bắc và Huế đều có, nhưng bản tôi dùng là Vạn 111/150-178. Qui sơn cảnh sách chú, của ngài Đại hương, Vạn 114/464-470. Còn 2 tài liệu khác nữa, 1 mang số 560 của Vạn 59, 1 mang số 1224 của Vạn 111. Vì không dùng làm tài liệu chính nên không ghi.

nhan đề Nhan đề bài văn này là Qui sơn cảnh sách, nhưng Vạn 111/151 nói rất đúng, Qui sơn là tên tác giả, người sau để vào nhan đề.

Cảnh sách, Vạn 111/151 nói, cảnh là cảnh giác những kẻ chưa ngộ, sách là sách tiến những kẻ hậu tiến. Vạn 114/464 nói, cảnh là răn sự không siêng, sách là dục sự không tiến. Tự điển thì cảnh là răn bảo, đánh thức ; sách là cái roi da để đánh mà dục ngựa chạy. Nói chung thì câu văn hay bài văn nào cảnh giác cho người đọc phấn chấn lên, như ngựa bị roi, chồm lên mà chạy. Nhà chùa sớm tối thường đọc bài văn thúc dục tu hành thì gọi là cảnh sách. Qui sơn cảnh sách là 1 trong những bài văn ấy.

tác giả Qui sơn là gọi ngài bằng tên núi ngài ở. Ngài tên Linh hựu, húy Đại viên. Người Phúc châu, họ Triệu. Mười lăm tuổi xuất gia, nghiên cứu giáo lý tại chùa Long hưng, ở Hàng châu. Hai mươi ba tuổi qua Giang tây, tham học ngài Bách trượng. Ngài này mới thấy, đã nhận là người nhập thất, và để đứng đầu những người tham học. Một hôm đứng hầu, ngài Bách trượng bảo bươi lò lấy lửa. Ngài bươi rồi, thưa không có. Ngài Bách trượng đứng dậy, bươi sâu được chút lửa, đưa cho ngài thấy, hỏi, ông nói không có, vậy cái này là gì? Ngài nhân đó ngộ nhập. Sau sung chức điển tọa. Bấy giờ có Tư mã Đầu đà đến từ Hồ nam, thưa với ngài Bách trượng, mới tìm được hòn núi tại Hồ nam, tên Đại qui, đó là chỗ ở của 1500 vị thiện tri thức. Ngài Bách trượng hỏi, chính ngài đến ở được không, Đầu đà thưa không được. Gọi thủ tọa ra, người mà sau này là hòa thượng Hoa lâm, Đầu đà xin dặng hắng 1 tiếng và đi vài bước, rồi thưa cũng không được. Gọi ngài, Đầu đà mới thấy liền thưa, vị này đích thị là chủ nhân Qui sơn.

Ngài qua ở đó, vì núi cao, rộng, cây rậm, hang sâu, thú dữ trú ẩn nên ít người đến, ngài chỉ bạn với vượn khỉ, ăn toàn trái hạt. Sáu bảy năm sau, dân làng mới hay, kéo nhau đến cất chùa. Do đó mà đạo pháp truyền bá, thiền học đông đảo, ngài cùng môn nhân là ngài Ngưỡng son lập thành tông Qui ngưỡng. Ngài hoằng pháp hơn 40 năm, kẻ tỉnh ngộ kể không hết, người nhập thất đến 41. Thọ 83 tuổi, tuổi hạ 64 tuổi, viên tịch ngày 9 tháng giêng năm thứ 7 niên hiệu Đại trung (853) của đời Đường. Như vậy niên đại của ngài là 770-853.

Văn Cảnh sách ngài viết, đối tượng là cấp bậc Tỷ kheo, thế nhưng cấp bậc Sa di cũng được cảnh sách không ít. Văn ấy có cái tên đầy đủ văn Cảnh sách của Đại viên thiền sư ở núi Qui sơn. Nói văn cảnh sách của ngài Qui sơn đã là nói tắt, nói văn Cảnh sách lại càng nói tắt hơn.

Văn Cảnh sách của ngài Qui sơn Lược giải bài văn này, tôi phân khoa theo ngài Hoằng tán, nhưng thu gọn và tiêu đề dễ hiểu hơn một chút. Văn Cảnh sách có 3 phần : phần 1 cảnh giác, phần 2 sách tiến, phần 3 tổng kết.

Phần 1 cảnh giác, có 5 tiết :

Tiết 1 cảnh giác nghiệp quả VÔ thường, tiết 2 cảnh giác xuất gia không trọn, tiết 3 cảnh giác không học, không tu, không chịu cảnh giác, tiết 4 cảnh giác luân hồi ác báo vẫn chịu vô cùng, tiết 5 kết thúc cảnh giác.

Tiết 1 cảnh giác nghiệp quả vô thường Vì nghiệp lực kết buộc mà có thân thể, thì chưa ai thoát khỏi cái lụy của hình hài. Nên bẩm thụ thể chất tiết ra của cha mẹ, vay mượn những yếu tố tương quan mà hợp thành. Tuy được bốn thứ đại chủng hỗ trợ, nhung chính bốn thứ này lại luôn luôn đối nghịch lẫn nhau.

Nghiệp lực : sức mạnh của Nghiệp. Nghiệp là một trong những cái lực rất mạnh mà Phật giáo nói đến. Thể chất tiết ra của cha mẹ là tinh của cha và huyết của mẹ. Yếu tố tương quan là dịch chữ duyên. Bốn thứ đại chủng là tứ đại, có 2 loại : loại thế tục (kiến thức phổ thông) là đất nước lửa gió (địa thủy hỏa phong) ; loại thắng nghĩa (kiến thức chính xác) là cứng lỏng nóng động (kiên thấp noãn động). Bốn đại chủng là yếu tố của vật lý, gồm có thân thế và vũ trụ của thân thể. Do vậy, 4 đại chủng có loại có cảm giác (thân thể) có loại không cảm giác (vũ trụ).

Do đó mà vô thường già bịnh không hẹn với ai cả. Sớm còn tối mất, trong một sát na là đã qua đời khác. Khác nào sương mùa xuân, móc sáng sớm, chốc lát đã không ; cây bên bờ, dây miệng giếng, đâu được lâu bền. Như ý nghĩ này nối tiếp ý nghĩ khác, chuyển biến cực kỳ mau chóng, nên trong một sát na, chuyển hơi thở đã là đời sau. Như vậy tại sao vẫn an nhiên để đời mình trôi đi một cách vô ích ?

Vô thường có 2, là sát na vô thường (sự chuyển biến) và nhất kỳ vô thường (sự đột biến). Sát na dịch ý là niệm, là đơn vị ngắn nhất của thì gian, chỉ như ý nghĩ thoạt hiện hay thoạt biến. Chuyển hơi thở là thở ra mà không vào, hay ngược lại.

Tiết 2 cảnh giác xuất gia không trọn Đối với cha mẹ thì không cung phụng ngọt ngon, đối với thân quyến cố nhiên rời bỏ xa cách, đối với đất nước không có khả năng bình trị, đối với gia tộc bỏ hết nghĩa vụ thừa kế, xa làng bỏ xóm, cắt tóc, bẩm thụ Phật pháp với bốn sư. Như vậy lẽ đáng trong thì siêng về công phu khắc niệm, ngoài thì trải ra đức tính hòa bình, xa hẳn trần tục, kỳ vọng giải thoát.

Thân quyến, chính văn là lục thân : cha mẹ anh em vợ con. Gia tộc, đúng ra là gia nghiệp (việc nhà), nhưng đổi một chút cho rộng và đúng hơn. Khắc niệm : khắc phục vọng niệm. Hòa bình, chính văn là bất tránh, nghĩa đen là không cãi, không tranh châp.

Sao lại mới bước lên phẩm bậc của giới pháp, mà đã tự thị ta đây là vị tỷ kheo. Dùng của thí chủ, ăn của thường trú, không biết xét kỹ vì sao mà có của ấy, lại bảo rằng lẽ tự nhiên là phải hiến cúng. Ăn rồi, xúm đầu huyên náo, chỉ nói toàn chuyện tạp của thế gian. Nhưng một thì thừa dịp vui thích, mà không biết chính cái vui ấy là nguyên nhân của sự thống khổ. Bao kiếp xưa kia, thí thân theo trần cảnh, chưa từng phản tỉnh. Thì giờ mất mát, năm tháng lần lữa, hưởng dụng càng nhiều, thí lợi càng lắm, hết năm này qua năm khác mà không biết nghĩ đến sự rời bỏ. Chất chứa càng nhiều cũng chỉ bảo trì xác huyễn mà thôi. Đức Đạo sư có huấn dụ, khuyên dạy các vị tỷ kheo, hãy tiến bộ đạo nghiệp mà trang hoàng cơ thế, còn ăn, mặc và ngủ, cả ba thứ ấy không lúc nào nên hưởng dụng sung túc. Nhưng con người đa số đối với ba thứ ấy đam mê không ngừng, đến nỗi ngày qua tháng lại, vụt cái bạc đầu. Nên hậu học chưa nghe tôn chỉ của Phật pháp thì phải học hỏi sâu rộng với các vị tiên giác, sao lại toan bảo xuất gia quí hồ cơm áo.

Tỷ kheo, ngài Tăng triệu nói, hoặc tịnh khất thực, hoặc phá phiền não, hoặc tịnh trì giới, hoặc năng bố ma, 1 chữ tỷ kheo của Thiên trúc gồm có 4 nghĩa ấy, Trung hoa không có chữ duy nhất mà dịch nên vẫn để nguyên. Thế nhưng Phạn tự Bhiksu, dịch âm là Tý kheo hay Bí sô, và Bí sô là cỏ, thì cũng là 1 thuyết mà Tuệ lâm âm nghĩa, Câu xá Tuệ huy sao, Phiên dịch danh nghĩa tập và Thích thị yếu lãm đều nói. Thuyết này dẫn Đại giác vương kinh 1 nói, cỏ bí sô, cỏ tất đảng, khi nhân địa tu hành, Thế tôn thường gối 2 thứ cỏ ấy (Bảo 1570). Vạn 114/565 nói, Tỷ kheo như cỏ bí sô có 5 đặc tính : 1, thể chất mềm, ví dụ thân miệng thô dữ đã bị thuần hóa ; 2, mọc bủa ra, ví dụ hoằng pháp độ người ; 3, hơi thơm xa, ví dụ giới đức ai cũng biết ; 4, chữa mọi bịnh, ví dụ trừ mọi độc hại phiền não ; 5, hướng về ánh sáng mặt trời, ví dụ thường hướng về Phật. Của thường trú, nói vắn tắt, là vật của Tăng chúng, tức của tự viện. Trần cảnh là 6 trần (6 cảnh), tức sắc thanh hương vị xúc pháp, mà là loại thích thú cho giác quan. Ăn, mặc và ngủ là đồ ăn, đồ mặc và đồ nằm (gồm cả chỗ ở). Vì sao mà có của ấy, nghĩa là của mình ăn mình dùng mà có được là do rất nhiều công khó của người làm, và vì người hiến cúng đã bớt phần của họ và thân nhân của họ mà hiến cúng để cầu phước : đó là điều mà người xuất gia phải nghĩ đến cho kỹ.

Tiết 3 cảnh giác không học, không tu, không chịu cảnh giác.

Đức Phật trước tiên thiết chế giới luật là để bắt đầu mở mang cho sự ngu muội. Phép tắc uy nghi sạch như băng tuyết. Đình chỉ là giữ, hành động là phạm, nguyên tắc ấy kềm chế sơ tâm điều mục đầy đủ, chương tiết minh bạch, giới pháp này đổi bỏ tồi tệ. Pháp tịch giảng dạy Luật tạng mà chưa hề học hỏi và thân cận, thì đối với Thượng thừa là giáo lý liều nghĩa, làm sao có khả năng cứu xét rành mạch. Nên thật đáng đau tiếc là đế một đời trôi đi một cách trống rỗng, sau này hối hận cũng khó mà đuổi kịp. Giáo lý chưa từng để dạ thì diệu pháp không nhân đâu mà khế ngộ.

Uy nghi : cử động đáng kính, có khuôn phép. Đình chỉ là giữ, hành động là phạm : đình chỉ là đình chỉ đúng với những gì giới luật đã cấm làm, kể cả đình chỉ đúng với những gì giới luật đã cấm không làm. Hành động là hành động trái với những gì giới luật đã cấm làm, kể cả hành động trái với những gì giới luật đã cấm không làm. Thượng thừa, đọc đúng là thượng thặng : cỗ xe (giáo lý) tối thượng. Liễu nghĩa : nghĩa lý rõ ràng, cứu cánh ; đối lại là bất liểu nghĩa. Liễu nghĩa và bất liễu nghĩa là dị danh của giáo lý chân thật và giáo lý phương tiện. Khế ngộ : sự tỏ ngộ ăn khớp với chân lý được tỏ ngộ.

Cập kỳ đến lúc tuổi đời đã cao, tuổi hạ cũng lớn, nhưng bụng thì rồng, lòng lại cao, bởi vốn không chịu thân cận thiện hữu nên chỉ biết xấc láo ngạo ngược, chưa hiểu thành thuộc giáo pháp và giới luật nên sự tự chế ngự hoàn toàn không có. Lời to, tiếng lớn, nói năng vô phép. Không kính thượng tọa, trung tọa, hạ tọa, ngồi với nhau không khác gì sự tu tập của các đạo sĩ Bà la môn. Khua bát ra tiếng, ăn rồi dậy trước. Đi ở trái phép nên bản chất tăng sĩ mất hắn, đứng ngồi quàng hoảng nên làm động tâm niệm của kẻ khác. Phép tắc ít nhất cũng không giữ, uy nghi nhỏ nhất cũng không còn, thì đưa cái gì ra để kềm thúc hậu bối, nên kẻ sơ học không biết do đâu mà mô phỏng.

Tuối hạ, hạ là an cư mùa hạ. Thọ cụ túc giới rồi hằng năm phải an cư. An cư rồi tự tứ. Tự tứ cũng gọi là nhận tuổi mới, và tuổi đó là tuổi hạ. Mấy năm an cư là mấy tuổi hạ (cũng tức là mấy tuổi giới). Ngồi với nhau..., ngồi như Bà la môn là ngồi hỗn loạn ; phải ngồi trước sau trên dưới theo tuổi giới mới đúng phép. Bà la môn, dịch nghĩa là tịnh chí, 1 trong 4 giai cấp của xã hội Ấn độ, tự cho nguyên sinh ra từ miệng Phạn thiên. Phép của Bà la môn 7 tuổi sắp lên học ở nhà, 15 tuổi sắp lên du học (môn học là pháp Bà la môn), 40 tuổi trở về lấy vợ sinh con, 50 tuổi vào núi tu tập. Bà la môn nhất thiết không ngồi chung với 3 giai cấp khác, còn ngồi với nhau thì trật tự kể theo tuổi chứ không kế theo đức hạnh (Bảo 1886). Đi ở, nguyên văn là khứ tựu, Từ hải nói cũng như khứ lưu.

Vậy mà có ai mới cảnh giác cho, thì liền bảo ngay rằng ta đây là tăng sĩ rừng núi. Quả là kẻ chưa bao giờ nghe đến sự hành trì của Phật huấn dụ, nên chỉ có một chiều hướng là tánh tình vẫn còn y nguyên. Cung cách như vậy là vì sơ tâm biếng nhác, nên ham muốn xấu xa y như thói cũ, dần dà theo đời, hóa thành quê kệch. Thế rồi bất giác mà lóng cóng già yếu, nhưng gặp việc thì như đối diện với tường vách. Hậu học thưa hỏi thì không có lời tiếng chi để hướng dẫn. Có nói cũng không liên hệ gì với kinh điển. Và bị khinh khi thì bảo hậu sinh vô lễ, sân tâm nối giận, lời tiếng át người.

Ta đây là tăng sĩ rừng núi là ngữ khí ngoan cố, ty liệt mạn (ngạo ngược với chính sự kém hèn của mình).

Tiết 4 cảnh giác luân hồi ác báo vẫn chịu vô cùng

Một mai bịnh nằm trên giường thì mọi thứ đau đớn bao vây, xiết buộc, bức bách, sớm tối lo nghĩ, trong lòng khiếp sợ, đường trước man mác, chưa biết đi về chỗ nào. Bấy giờ mới biết hối hận, là sắp chết khát mới đào giếng, thì đào mà làm gì. Chỉ còn tự giận lấy mình sớm không dự bị tu tập, tuổi về chiều thì lắm điều tội lỗi, nên khi sắp đi khỏi cuộc đời thì sự sống tan rã thật mau chóng, lòng càng khiếp sợ hãi hùng. Rồi lụa thủng chim bay, tâm thức phải tùy theo nghiệp lực. Như kẻ mắc nợ thì ai mạnh kéo trước, tâm thức lắm thứ ác nghiệp thì chỗ nào nặng hơn là phải rơi trước vào đó. Nên quỉ sứ vô thường sát nhân, ý tưởng này nối tiếp ý tưởng khác, tác hại không ngừng. Sinh mạng không thế kéo dài, thì giờ không hề chờ đợi. Rồi ba cõi luân hồi chưa thể thoát khỏi, và thọ thân như vậy khó nói cho hết số lượng của thì gian lâu dài.

Chưa biết đi về chỗ nào là văn khí nói vậy, thật ra những người xuất gia không trọn thừa biết họ sẽ phải đi về chỗ nào. Sự sống tan rã thật mau chóng, chính văn là huy hoắc. Từ hải nói huy hoắc là tan rã mau chóng. Có ý kiến nói huy hoắc là tay quầu quào, xét ra không đúng ngay với tự điển : huy là vẫy tay, hoắc là trở tay, diễn biến thành cái nghĩa phung phí tiền của một cách mau chóng Mà ở đây là sự sống tan rã mau chóng. Lụa thủng chim bay, lụa thủng là ví dụ sự sống tan rã, chim bay (dịch rõ là chim sẻ bay mất) là ví dụ tâm thức tùy theo nghiệp lực. Quỉ sứ vô thường là vô thường chuyển biến dẫn ra vô thường đột biến (chết), nên chữ vô thường cũng là dị danh của รน chet.

Tiết 5 kết thúc cảnh giác Cảm thương than thở, đau đớn như cắt đứt tim gan, làm sao có thế phong gói lời nói, nên phải cảnh giác đế sách tiến cho nhau. Điều đáng tủi hận là chúng ta cùng sinh vào thì gian cuối cùng của thời kỳ Phật pháp tương tự, cách xa thời đại của Phật, Phật pháp lơ thơ, lòng người đa số biếng nhác, nên phải trình bày sơ lược cái thấy chỉ như ống dòm trời, để khuyên bảo những người hậu học. Nếu không loại bỏ tính nết kiêu căng, thì quả thật khó mà thay đổi cho nhau.

Thì gian cuối cùng của thời kỳ Phật pháp tương tự : Cố lai thường dùng thuyết thời kỳ Phật pháp nguyên chất có 500 năm sau Phật nhập diệt, thời kỳ Phật pháp tương tự có 1000 năm tiếp theo sau đó. Niên đại của ngài Qui sơn là 770-853 dương lịch. Lịch này kém lịch Phật niết bàn 544 năm. Vậy niên đại của ngài tính theo Phật lịch trên là 1314-1397, gần hết bách kỷ 9 của thời kỳ Phật pháp tương tự.

Phần 2 sách tiến, có 5 tiết :

Tiết 1 sách tiến xuất gia cho trọn vẹn, tiết 2 sách tiến thực hiện căn bản của sự xuất gia ấy, tiết 3 sách tiến tu tập về Thiền, tiết 4 sách tiến tu học và hoằng pháp, tiết 5 sách tiến tinh tiến.

Tiết 1 sách tiến xuất gia cho trọn vẹn Người xuất gia là cất bước thì muốn vượt tới phương trời cao rộng, tâm tính và hình dung khác hắn thế tục, tiếp nối một cách rạng rỡ dòng giống của Phật, làm cho quân đội của ma vương phải rúng động khuất phục, với mục đích báo đáp bốn ân, cứu vớt ba cõi. Không như vậy thì chỉ là kẻ lạm xen vào hàng ngũ tăng sĩ, lời nói và việc làm trống rồng, sơ suất, hưởng dụng một cách vô ích cúng phẩm của tín đồ, đường đi năm cũ thì một tấc một bước cũng không đối dời, quàng hoảng suốt cả một đời thì còn lấy gì mà nương tựa và cậy nhờ? Huống chi tăng tướng đường hoàng, dung mạo khả quan, toàn do thiện căn đời trước gieo trồng mới có được cái quả báo đặc biệt ấy, vậy mà chỉ nghĩ đến việc ngồi thăng, khoanh tay, chứ không biết quí trọng từng tấc bóng của thì giờ. Nhưng đạo nghiệp mà không chịu nỗ lực thực hành thì đạo quả sẽ không có nhân tố thành tựu. Như vậy đâu phải chỉ một đời này qua đi một cách vô ích, mà mọi việc trong những đời sau cũng không được bổ ích gì.

Bốn ân, có 2 pháp số, pháp số bốn ân nói cho mọi người là ơn cha mẹ, ơn chúng sinh, ơn quốc gia, ơn Tam bảo ; pháp số bốn ân nói cho người xuất gia là ơn cha mẹ, ơn sư trưởng, ơn quốc gia, ơn thí chủ. Ba cõi (tam giới) cũng gọi là tam hữu. Ba cõi là cõi Dục (có dục vọng) cõi Sắc (có hình sắc) cõi Không (cõi Vô sắc : không hình sắc). Gọi là tam hữu là vì 3 cõi này đều hiện hữu nhân quả, sống chết, không phải đã là niết bàn như ngoại đạo nói.

Tiết 2 sách tiến thực hiện căn bản của sự xuất gia ấy, có 4 mục :

Mục 1 sách tiến thực hiện cái chí căn bản của sự xuất gia, mục 2 sách tiến thực hiện cái hạnh căn bản của sự xuất gia, mục 3 sách tiến thân cận thiện tri thức của sự xuất gia, mục 4 sách tiến thực hiện cái tu căn bản của sự xuất gia.

Mục 1 sách tiến thực hiện cái chí căn bản của sự xuất gia Giã từ song thân, quả quyết chí khí, khoác mặc pháp y, là ý muốn vượt lên cho ngang đến chỗ nào nữa kia : sớm tối suy nghĩ như vậy thì đâu có thể chơi đùa cho qua mất thì giờ. Trong lòng tự kỳ hẹn cho mình phải làm trụ cột của Phật pháp, làm gương mẫu cho tương lai : thường xuyên tự nguyện như vậy mà chưa hẳn đã phù hợp phần nào với sự xuất gia.

Mục 2 sách tiến thực hiện cái hạnh căn bản của sự xuất gia Nói thì phải liên hệ với điển tích, bàn thì phải dựa vào sự kê cứu từ xưa. Hình dáng đĩnh đạc, chí khí cao nhã.

Mục 3 sách tiến thân cận thiện tri thức của sự xuất gia Đi xa thì phải nhờ bạn tốt để luôn luôn lọc sạch tai mắt, trú ở thì cần chọn bạn hiền để thường thường nghe điều chưa nghe. Nên ngạn ngữ đã nói, sinh ta là cha mẹ, tác thành ta là bạn bè. Gần gũi người hiền thì như đi trong sương móc, tuy không ướt áo mà lúc nào cũng thấm đượm; quen thân kẻ ác thì lớn thêm kiến thức độc ác, sớm tối làm ác, ác báo đã bị ngay trước mắt mà chết rồi lại phải chìm đắm, làm cho thân người một khi mất đi, muôn kiếp vẫn khó mà khôi phục Bạn tốt là thiện tri thức. Nhưng phải nhớ chữ này, của bài văn này, là nói theo Thiền tông nhiều hơn. Thiền tông dùng chữ ấy để gọi các vị "tác gia" '. Không như các nơi khác, thiện tri thức chính là Phật, Bồ tát, vân vân, bất cứ ai và làm gì mà từ đó ta tu học được. Nói gần nhất, thiện tri thức là thầy bạn chỉ dạy và nâng đỡ cho ta. "A nan, đừng nói thiện trí thức là bán phần phạn hạnh, vì lẽ chính thiện tri thức là toàn phần phạn hạnh" (Bảo 2075 dẫn).

Mục 4 sách tiến thực hiện cái tu căn bản của sự xuất gia Lời nói ngay thẳng mới trái nghịch thính giác, như thế làm sao không ghi khắc vào lòng dạ ? Mà như thế thì tất nhiên có thể rửa tâm, nuôi đức, ẩn dấu, vùi tên, tập trung tinh thần, đình chỉ náo động.

Tiết 3 sách tiến tu tập về Thiền Nếu muốn tham thiền học đạo, vượt bỏ ngay cửa ngõ phương tiện, thì phải tâm hợp huyền tông, cứu xét tinh yếu, quyết trạch thâm áo, khải ngộ chân nguyên, bằng cách tham vấn sâu rộng với liệt vi tiên giác, gần gũi thân thiết với các bậc thiện tri thức. Thiền tông như thế này thật khó mà nắm được chỗ nhiệm mầu của nó, nên phải khẩn thiết vận dụng cái tâm một cách tinh tế và chín chắn, mới ngay trong khả năng này mà đốn ngộ chánh nhân, mới làm thềm bậc tiến dần trong sự siêu thoát phiền não. Và như thế là phá hủy nhân tố hai mươi lăm hữu trong lĩnh vực ba cõi, các pháp thân tâm vũ trụ đều biết không thật, duy tâm biến hiện, toàn thị giả danh. Đừng nên đem tâm neo đậu : tâm không neo đậu với cảnh thì cảnh đâu chướng ngại cho tâm. Mặc cho pháp tánh lưu lộ toàn diện, dừng cắt đứt mà cũng đừng tiếp tục ; thấy sắc nghe tiếng quả thật bình thường thì bên nay bên kia ứng dụng đầy đủ.

Hai mươi lăm hữu, hữu đã cắt nghĩa rồi ; 25 hữu là nói rộng về 3 cõi. Một, cõi Dục có 14 hữu, chia ra 3 loại. Loại một là 4 đường dữ (địa ngục, ngạ quỉ, súc sinh, a tu la). Loại hai là 4 đại lục (nam là Diêm phù đề, đông là Thắng thần châu, tây là Ngưu hóa châu, bắc là Câu lô châu). Loại ba là 6 tầng trời (Tứ vương thiên, Đao lợi thiên, Dạ ma thiên, Đâu suất thiên, Hóa lạc thiên, Tha hóa tự tại thiên). Hai, cõi Sắc có 7 hữu : Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền, Đại phạn thiên trong sơ thiền, Vô tưởng thiên và Tịnh cư thiên trong Tứ thiền. Ba, cõi Không có 4 hữu : Không vô biên, Thức vô biên, Vô sở hữu, Phi phi tưởng. Thiền ở đây là thiền của Thiền tông, cái danh tuy lấy nghĩa tịnh lự, nhưng cái thể là diệu tâm (Bảo 2771). Vận dụng cái tâm một cách tế nhị và chín chắn. "Thiền vận dụng tâm như đi trên kiếm nhọn, băng mỏng, mà đại dụng như trời xoay, toàn cơ như điện chớp" (Vạn 114/468). Thấy sắc nghe tiếng quả thật bình thường. Thấy nghe của chúng ta không là bình thường, mà quả thật là thác loạn. Cái thấy bình thường là thấy màu trắng, xanh, hình chữ nhật, nhưng ta cho là thấy tờ giấy bạc. Cái nghe bình thường là nghe tiếng, nhưng ta cho là nghe lời, điệu. Nếu ta phục hồi sự bình thường của thấy nghe thì chính đối tượng thác loạn cũng Thiền hóa tất cả. Bấy giờ ứng dụng không còn cục bộ nữa, mà là toàn diện, đầy đủ. Tâm không neo đậu là tâm không như chiếc thuyền neo đậu vào đối tượng thác loạn, thì đối tượng thác loạn đâu có chướng ngại được tâm.

Sống mà động cũng như tĩnh đều được như vậy mới thật không khoác mặc pháp y một cách uổng phí, cũng tức là báo đáp bốn ân, cứu giúp ba cõi. Nếu đời đời không thoái chuyển thì quả vị đại giác quyết chắc có thể kỳ vọng, và là người khách qua lại ba cõi nên ra vào đều làm khuôn phép cho người.

Thiền học như thế này cực kỳ huyền diệu. Chỉ lo cho đủ sự "khẳng tâm", đoan chắc không lừa gạt.

Khẳng tâm, khẳng là khứng chịu, khẳng tâm là khẳng định, chấp nhận dứt khoát, không thắc mắc, dao động, mà quyết chí, quyết bước. Khẳng tâm là cơ bản của Thiền.

Tiết 4 sách tiến tu học và hoằng pháp

Những người trung bình, chưa thể vượt ngay lên được, thì hãy đế cả tâm trí vào giáo pháp, ôn cho thuộc và tìm cho rõ kinh điển, cứu xét một cách tinh tường đối với nghĩa lý, rồi truyền bá phu diễn ra để dắt dẫn tương lai, báo đáp ơn Phật. Thì giờ đừng để uổng phí, bằng cách phải lấy công hạnh trên đây mà hỗ trợ đời mình. Như thế thì động cũng như tĩnh đều có uy nghi, biến mình thành bậc "pháp khí" trong hàng Tăng bảo. Không thấy dây sắn quấn theo cây tùng kia sao, nó cao vút lên đến cả ngàn tầm : phải ký thác đời mình vào nhân tố tối thượng, mới có năng lực tạo được ích lợi rộng lớn. Phải chân thành giữ gìn trai giới, dừng man trá, thiếu sót hay vượt bỏ. Vì chính trai giới là cái nhân tuyệt diệu đem lại cái quả tuyệt diệu trong mọi đời kiếp.

Pháp khí là đồ chứa đựng Phật pháp, tức con người có thể tiếp nhận và thực hành, quảng bá Phật pháp (Bảo 1414). Những người trung bình, gọi những bậc "pháp khí" là người trung bình, chỉ là tập ngữ của Thiền tông. Chính thái độ và tập ngữ này làm cho ai cũng muốn làm "thượng thừa", không muốn làm người "trung bình", nên Thiền tông có cái án lịch sử là làm thịnh Phật giáo chính là làm suy Phật giáo.

Tiết 5 sách tiến tinh tiến, có 4 mục :

Mục 1 sách tiến sự thắng tiến, mục 2 sách tiến sự tự trọng, mục 3 sách tiến sự hướng thượng và phấn chí, mục 4 sách tiến sự tự chủ.

Mục 1 sách tiến sự thắng tiến Do đó mà không thế tầm thường hết ngày, nhọc nhằn hết buổi, để thì giờ mất đi một cách đáng tiếc mà không chịu cầu lấy sự bước tới và vượt lên. Như vậy là tiêu thụ của tín thí một cách vô ích, mà cũng phụ bạc tất cả bốn ân. Rồi chất chứa sự hệ lụy càng nhiều thì bụi bặm của tâm trí càng dễ làm cho nó bít lấp, nên dụng đâu tắc đó, ai cũng khinh khi.

Tầm thường hết ngày, nhọc nhằn hết buổi là sống thiếu hướng thượng mà lại chỉ lo làm lếu.

Mục 2 sách tiến sự tự trọng Phật đã huấn dụ, ai kia đã là đấng trượng phu thì ta đây cũng có thể làm như thế, đừng tự khinh thị mình mà lùi bước và khuất phục. Nếu không như vậy thì chỉ là kẻ ở trong hàng ngũ xuất gia một cách vô ích, dần dà hết cả một đời mà quả thật không có một chút ích lợi nào hết.

Mục 3 sách tiến sự hướng thượng và phấn chí Xin phủ phục mà cầu mong các vị nổi dậy cái chí khí quyết liệt, mở ra cái hoài bão cao xa, hết thảy mọi sự động tĩnh đều nhìn lên các bậc thượng thặng, đừng tự ý sống theo những thói hư hèn. Nội một đời này mà thôi, phải giải quyết bản thân cho xong, và việc đó là tự mình liệu lấy cho mình, không phải do ai đâu khác. Bằng cách ý thì ngưng, thức thì thoát, không còn tác đối với trần cảnh - vì lẽ tâm vốn không, cảnh vốn lặng, chỉ vì b tắc lâu ngày nên không thấu triệt được mà thôi.

Mục 4 sách tiến sự tự chủ Hãy đọc kỹ bài văn này để luôn luôn cảnh giác sách tiến, cưỡng lại mà tự làm chủ tế, đừng thí thân theo tánh tình con người của mình. Vì lẽ nghiệp quả lôi kéo thì quả thật khó mà trốn tránh, cũng như tiếng mà hòa thì tiếng vang phải thuận, hình mà ngay thì hình bóng phải thắng : nhân quả rõ ràng như vậy, không thể không lo sợ. Trong kinh đã nói, giả sử trải qua trăm ngàn đời kiếp đi nữa, cái nghiệp mình đã làm ra vẫn không tiêu mất : một khi nhân duyên gặp nhau đủ mặt thì quá báo của nó mình phải tự chịu lấy. Vì lý do đó mà hãy ý thức ba cõi toàn là những hình phạt trói buộc và giết chết con người, phải nỗ lực mà tinh tiến tu tập, đừng để đời mình đi qua ngày tháng một cách trống rồng.

Cưỡng lại mà tự làm chủ tể, đừng thí thân theo tánh tình con người của mình, tất cả sự tu tập chỉ ở chữ "cưỡng lại" và "đừng thí thân" ấy.

Phần 3 tổng kết

Bởi nhận thức một cách sâu xa và thống thiết mọi sự tội lỗi, và tai họa của tội lỗi như vậy, nên mới khuyên nhau tu trì. Nguyện rằng trăm kiếp ngàn đời, bất cứ ở đâu, cũng làm "bạn hữu Phật pháp" cho nhau, nên làm bài minh dưới đây

Thân huyễn nhà mộng,
vật sắc trong Không,
khoảng trước không cùng,
khoảng sau đâu biết ?
Thoát đây chìm kia,
lên xuống cực nhọc,
chưa khỏi ba luân,
bao giờ ngừng được ?
Tham luyến thế gian,
âm duyên thành chất,
từ sinh đến già,
không được gì cả.
Căn bản vô minh
vì nó sai lầm.
Thì giờ đáng tiếc,
phút chốc khó lường.
Đời này trôi qua,
kiếp sau bế tắc.
Từ mê đến mê toàn vì lục tạc.
Qua lại sáu đường, lăn lóc ba cõi.

Thân huyễn nhà mộng : thân thể thì như ảo thuật (huyền), thế giới của thân thể (nhà) thì như chiêm bao. Vật sắc trong Không : thân thể, và thế giới của thân thể, toàn là Không, là bản thế siêu việt. Khoáng trước không cùng, khoảng sau đâu biết, khoảng (tế) tự điến là ngoại biên, dịch nôm na là mé ; 2 câu này có nghĩa quá khứ thì vô thỉ, vị lai thì vô chung. Ba luân, các bản chú thích đều nói 3 cõi luân hồi ; thiển ý nghĩ 3 luân là hoặc nghiệp khổ. Âm duyên, Âm là 5 uẩn, Duyên là 12 duyên khởi. Phút chốc khó lường, là cái chết xảy ra rất bất ngờ, và chỉ xảy ra trong một sát na, hơi thở ra mà không vào, hay ngược lại, mà thôi. Lục tặc là 6 giác quan. Gọi là giặc, là vì chúng mà từ mê đến mê, từ tối vào tối. Nhưng giặc chính là con, nên biết quay lại thì 6 giác quan làm cho ta từ tối vào sáng.

Sớm hỏi minh sư
thân gần cao đức,
quyết trạch thân tâm,
trừ khử gai góc.
Đời tự giả dối,
cảnh nào bức được ?
Xét cùng pháp tánh
chứng ngộ mới thôi :
tâm cảnh siêu thoát,
vượt cả nhớ quên.
Sáu căn an nhiên,
động tĩnh vắng lặng :
Nhất tâm bất sinh,
vạn pháp thanh tịnh.

Quyết trạch thân tâm, quyết trạch là quyết đoán, chọn lọc. Vượt cả nhớ quên, sát nguyên văn là đừng ghi nhớ, nghĩa là chỉ nói sự nhớ : không chỉnh. Nhất tâm bất sinh, vạn pháp thanh tịnh, sát thì phải dịch : một tâm không sinh, muôn pháp đều bặt. Nói theo Duy thức học thì Thiền là hiện lượng ; nếu lạc qua tỷ lượng, hay tệ hơn nữa là phi lượng, thì vạn pháp thác loạn, nếu an trú hiện lượng thì vạn pháp thanh tịnh tất cả.