Giải Mã Truyện Tây Du

Phụ Lục Và Tăng Bổ

1. Tâm Lập

Giải Mã Truyện Tây Du, bài Sáu Bảy Mười Ba giải về thập tam ma (lục dục, thất tình). Để hàng phục tâm, chuyện không dễ. Mà khi tâm đã hàng phục rồi, thì sao? Bức ảnh thiền trên đây viết rất đẹp hai chữ Tâm Lập. Tâm lập mang ý nghĩa gì?

Tâm lập nghĩa là tâm đã vững vàng, an định, không còn điên đảo trước mọi yếu tố đảo điên.

Lòng ta ta đã chắc rồi,

Dễ ai giục đứng giục ngồi mà nao.

Dù ai nói ngả nói nghiêng,

Ta đây vẫn vững như kiềng ba chân.

Dù ai nói đông nói tây,

Ta đây vẫn vững như cây trên rừng.

Làm sao đạt được tâm lập?

Lục dục, thất tình. Mười ba cái đó bủa vây tấn công lòng người. Chúng làm cho tâm phàm thoạt vầy thoạt khác, như khỉ vượn lăng xăng nhảy nhót chuyền leo (tâm viên: vượn lòng). Tâm không trụ, cứ bôn ba chạy theo cảnh đời bôn ba, như ngựa hoang rong ruổi mặc tình (tâm mã: ngựa lòng). Lòng người có khi chợt nổi sóng triều dâng, cuồn cuộn vì ham muốn, vì khát vọng (tâm ba: sóng lòng). Có khi nung nấu bừng bừng, như lửa cháy đốt thiêu vì phẫn nộ, sân hận (tâm hỏa: lửa lòng). Tâm như thế không phải là tâm thanh tịnh, mà chỉ toàn những cặn cáu, bụi bặm quậy lên ngầu đục (tâm cấu, tâm trần: bụi bặm trong tâm).

Thiền nhà Phật dạy thế nhân con đường minh tâm kiến tánh. Sáng lòng thấy tánh thì giác ngộ, đắc đạo, thành Phật thành Tiên. Nhưng tâm phàm vốn chất chứa đủ thứ rộn ràng, vốn đa mang bộn bề hệ lụy thì làm sao minh tâm để được sáng lòng? Hẳn nhiên không dễ! Cho nên, sự uy hùng của con người không phải là chiến thắng muôn vạn hùng binh giữa chốn chiến trường hòn tên mũi đạn. Sự uy hùng của con người nằm ở một mặt trận khác, tuy rằng cuộc chiến thầm lặng, cô đơn, không có máu me xương thịt tan tành mà lại vô cùng dữ dội, cực kỳ quyết liệt. Mặt trận đó nơi đâu? Thưa rằng, kinh Pháp Cú còn ghi lời Phật dặn dò: “Chiến thắng vạn quân không bằng tự thắng mình. Tự thắng mình là chiến công oanh liệt nhất.”

Kẻ nào tự thắng chính bản thân mình, đó mới đích thực là con người đại hùng đại lực. Tu sĩ Cồ Đàm (Gautama) đã tự thắng nên được xưng tán là Đại Hùng. Chánh điện trang nghiêm thờ Phật Thích Ca vì thế được tôn xưng là Đại Hùng bửu điện.

Đề tài hàng phục tâm thể hiện rõ trong ảnh thiền Tâm Lập. Thanh gươm và cái khiên là hình ảnh tượng trưng cho chiến sĩ, hay trang kiếm khách. Kiếm khách này không chinh phục tha nhân mà chỉ chinh phục bản tâm. Trận chiến không diễn ra ngoài nội tâm mà chỉ là những trận quyết đấu một mất một còn ở nội tâm để đoạn trừ thập tam ma (lục dục, thất tình), cũng như mọi thứ phiền não chướng ngại khác ngõ hầu chuyển hóa tâm trần cấu đảo điên trở thành tâm thanh tịnh, an định.

Trong trận chiến tưng bừng khốc liệt giữa thầm lặng cô đơn, vũ khí duy nhất của kiếm khách chính là trí huệ. Phải dùng trí huệ để đoạn diệt mọi chướng ngại. Như dùng dao bén gươm sắc mà chặt đứt lìa tất cả. Trong ý nghĩa biểu tượng đó, các thiền sư mệnh danh trí huệ là huệ kiếm, huệ đao.

Kinh Duy Ma Cật dạy: “Dĩ trí huệ kiếm phá phiền não tặc.”¹⁷³ (Lấy gươm trí huệ phá giặc phiền não.)

Tương tự, trong truyện thơ Quan Âm Thị Kính, dân gian Việt Nam có câu:

Này gươm trí huệ mài đây,

Bao nhiêu phiền não cắt ngay cho rồi.

Đối với những hành giả trót đã chọn đời kiếm khách độc hành, mang gươm cất bước vào cõi tịch liêu trên dặm trường thiên lý quay về nội tâm cô đơn, thì mọi phiền não, mọi chướng ngại của tâm cũng chính là những nợ nần cần phải thanh toán một lần cho sạch sẽ. Kinh cầu siêu Cao Đài có câu:

Dâng gươm huệ kiếm xin cầm,

Chặt lìa trái chủ đặng tầm ngôi Thiên.

Nhìn lại ảnh thiền Tâm lập, thấy rõ thanh gươm hãy còn nằm nguyên trong bao, và để gác lên tấm khiên. Thanh bình thay, yên ả thay! Cuộc chiến đã tàn. Chàng hiệp khách năm xưa giờ đây đã rửa tay gác kiếm rồi. Tâm ấy thôi không còn gì phong ba phiền não. Trên mặt tấm khiên, hình con rồng như nét vẽ trang trí, mà cũng như nói xa nói gần đến thuật ngữ của thiền gia đạo Lão và hành giả Cao Đài: hàng long phục hổ (thu phục rồng cọp).¹⁷⁴

Trong trận chiến riêng tư của từng kiếm khách với thập tam ma, bao giờ mới có thể rửa tay gác kiếm? Câu trả lời chẳng dễ, vì thời gian không hề được định mức ở đây.

Đức Khổng Tử phải đến bảy mươi tuổi mới dám bảo tâm đã định, đã lập, bấy giờ tâm muốn sao cũng có thể chìu theo vì không còn sợ lâm vấp lỗi lầm nữa.¹⁷⁵

Ngày xưa Thiền Sư Linh Vân Chí Cần 靈 雲 志 勤 cũng thế. Cái tên Chí Cần đủ nói lên quá trình ròng rã chuyên luyện, tu tập ráo riết của ngài. Thật vậy, ngài đã làm một hành giả (mà ngài ví von là làm kiếm khách) siêng năng mài thanh huệ kiếm (tức là công phu thiền định) suốt ba mươi năm đăng đẵng mới được chứng ngộ.

Lúc chứng đạo rồi Thiền Sư Linh Vân Chí Cần không khỏi cảm khái:

Hán Văn:

三 十 年 來 尋 劍 客

幾 回 落 葉 又 抽 枝

自 從 一 見 桃 花 後

直 至 如 今 更 不 疑

Phiên âm:

Tam thập niên lai tầm kiếm khách,

Kỷ hồi lạc diệp hựu trừu chi.

Tự tùng nhất kiến đào hoa hậu,

Trực chí như kim cánh bất nghi.

Có người dịch:

Ba chục năm qua tìm kiếm khách,

Bao phen lá rụng với cành trơ.

Một lần từ thấy hoa đào nở,

Cho đến ngày nay dạ chẳng ngờ.

Đáng sợ một nỗi, đề tài Tâm Lập trên tấm ảnh thiền này lại là sáng kiến của một tiệm ăn bên xứ Phù Tang: Thạch Điền tửu điếm. Để trang trí cho tờ lịch treo tường năm 1984, tháng Sáu.

Lấy cái thâm vi tế nhị của thiền đem đặt vào một chỗ uống ăn rất đời thường giữa sự thế phồn hoa; phải chăng ai đó muốn gửi gắm lại cho đời ý nghĩa rốt ráo của người xưa, rằng thiền đích thị là thiền trong chỗ chẳng thiền?

Tháng 4-1992

Bổ túc 08-6-2010

2. Hư Thực Đôi Điều

Ngô Thừa Ân 吳 承 恩 tự là Nhữ Trung 汝 忠, hiệu Xạ Dương Sơn Nhân 射 阳 山 人 (kẻ núi rừng bắn mặt trời), người huyện Sơn Dương, sau đổi là huyện Hoài An, tỉnh Giang Tô. Ông sinh vào khoảng triều Minh Hiếu Tông, năm 1500 (Hoằng Trị thứ 13), tạ thế triều Minh Thần Tông, năm 1582 (Vạn Lịch thứ 10), không con nối dõi.

Năm 1544 (Gia Tĩnh thứ 23), ông thi đỗ Cống Sinh, giữ chức Huyện Thừa ở huyện Trường Hưng, tỉnh Chiết Giang. Năm 1567 (Long Khánh thứ 1), ông quay về Sơn Dương, miệt mài cùng thơ rượu. Ông thông minh, mẫn tiệp, đọc nhiều, học rộng, thơ văn nhã lệ (đẹp và tao nhã). Tác phẩm thất tán hầu hết.

Khưu Chính Võng có gom góp lại một số, gọi là Xạ Dương Tồn Cảo. Một tác phẩm khác được nhắc tới là Tần Thiểu Du Phong. Nhưng nay chỉ còn sót lại duy nhất Tây Du Ký, được khen là một trong bốn đại kỳ thư đời Minh, xếp hạng theo thứ tự như sau: Tam Quốc Diễn Nghĩa, Thủy Hử Truyện, Tây Du Ký, và Kim Bình Mai.¹⁷⁶

Ngô Thừa Ân: chân dung và tượng đồng

Theo Vương Hồng Sển, tằng tổ và nội tổ của Ngô Thừa Ân hai đời liên tiếp làm học quan nhưng cha ông là nhà buôn nhỏ, chuyên bán chỉ màu và hàng thêu. Ngô Thừa Ân có viết Tiên Phủ Quân Mộ Chí Minh, kể rằng cha ông rất chăm đọc sách. Còn Ngô Quốc Vinh khi viết lời bạt cho Xạ Dương Tiên Sinh Tồn Cảo (gồm bốn quyển) thì bảo thuở nhỏ Ngô Thừa Ân đã nổi tiếng văn hay. Trong Thiên Khải Hoài An Phủ Chí lại chép rằng Ngô Thừa Ân tánh cần mẫn, thông minh, học rộng, đọc nhiều, làm thơ nhanh, thanh nhã, lưu loát, thích hài kịch, viết nhiều tạp ký. Một tác phẩm thất truyền của họ Ngô là Vũ Đỉnh Chí.

Cũng theo Vương Hồng Sển, tuy Ngô Thừa Ân đa tài, nhưng lận đận đường cử nghiệp. Không rõ ông đậu Tú Tài năm nào, nhưng đậu Tuế Cống Sinh (tương đương Cử Nhân) năm 1544, sau này hình như còn đi thi hai lần nữa, đều hỏng. Khoảng tuổi ngũ tuần, hoàn cảnh quẫn bách, Ngô Thừa Ân đến Nam Kinh viết văn bán chữ, rất nổi danh, được chép lại trong Sơn Dương Chí Dị. Năm 1566, sáu mươi sáu tuổi, ông lão họ Ngô giữ chức Huyện Thừa huyện Trường Hưng, được ít lâu thì chán cảnh quan trường, rũ áo về quê. Rồi lại được bổ làm chức Ký Thiện ở Kinh Vương Phủ, coi việc lễ lộc và đọc chiếu thơ của vương gia trong ba năm thì xin nghỉ.¹⁷⁷

Cả hai nguồn tiểu sử trưng dẫn trên đây đều không cho biết Ngô Thừa Ân có phải là một chuyên gia về Lão học, Phật học hay chăng. Dù rằng Tây Du Ký nói nhiều đến tu đơn, luyện đạo, hành thiền. Hay ông quả thực là cư sĩ đạt đạo, nhưng khía cạnh đời sống tâm linh của ông đã không được thế nhân biết đến?

Thực vậy, tác giả Tây Du nếu không là người đắm mình trong tư tưởng siêu thoát của Lão, Phật, nếu không lý hội được đạo thượng thừa vi diệu, thì chắc chắn không viết được những đoạn tưởng như giỡn chơi, mà ý chỉ thì sâu sắc thậm thâm. Ngoài những điều đã trình bày trong chín bài giải mã, cũng thử nêu thêm một ví dụ tiêu biểu nữa để thấy sức học uyên thâm của họ Ngô. Cuối Hồi thứ Mười Bảy, kể việc thu phục con yêu tinh gấu đen. Truyện kể, theo mưu kế của Tề Thiên, Quan Âm Bồ Tát đồng ý biến hóa ra một con yêu đội lốt đạo sĩ, hiệu Lăng Hư Tử. Bồ Tát biến hóa thế nào? Tây Du tả tuyệt khéo:

“Lúc ấy, Bồ Tát mở lòng từ bi quảng đại, pháp lực vô biên, ức vạn hóa thân, lấy tâm hội ý, lấy ý hội thân, trong giây lát biến ngay thành Lăng Hư Tử.

“(...) Hành Giả nhìn, nói: Tuyệt quá, tuyệt quá! Ngài là Bồ Tát yêu tinh, hay yêu tinh Bồ Tát đây?” ¹⁷⁸

Chính vì nội dung Tây Du ký ảo diệu cực kỳ, nên có sách lầm cho rằng tác giả Tây Du Ký không ai khác hơn một đại đạo sĩ tên là Khưu Xứ Cơ, tức Khưu Trường Xuân, hay Trường Xuân Chân Nhân, thuộc phái Toàn Chân của đạo Lão.¹⁷⁹

Theo truyện Thất Chân Nhân Quả,¹⁸⁰ Hồi thứ Hai Mươi Chín, Khưu Trường Xuân (Lão) và Bạch Vân Thiền Sư (Phật) sau những bất đồng, xung đột kịch liệt đã cùng nhau giảng hòa, dẹp hết mọi thị phi tranh đua hơn thiệt. Bấy giờ Khưu Trường Xuân đem công phu tu luyện cửu cửu để làm tám mươi mốt nạn của Tam Tạng, lại lấy chơn tánh, bổn tâm, tâm viên, ý mã, lục dục, thất tình... mà diễn thành các nhân vật Tây Du, yêu tinh quỷ quái. Sau khi hoàn tất, bộ Tây Du này được Khưu Chơn Nhơn trao tặng Thiền Sư Bạch Vân.

Con gà tranh nhau tiếng gáy. Dứt đấu phép lại tới chuyện đấu văn chương nghĩa lý. Thiền Sư thấy ông bạn đạo Tiên mà thuật chuyện đạo Phật quá tài, chẳng lẽ chịu lép, bèn đáp lễ, nên tuy khoác áo cửa Phật, mà vẫn đem quan điểm tu Tiên của đạo Lão diễn bày thành truyện Phong Thần, kể việc các thiên tiên và địa tiên (xiển giáo và triệt giáo), người vì thuận mệnh Trời theo phò Khương Tử Nha phạt Trụ, kẻ vì chống Thiên cơ dốc lòng ủng hộ Thái Sư Văn Trọng đương cự lại vua Vũ. Truyện Phong Thần tuy mượn sự tích vua Vũ đánh vua Trụ, nhưng thật ra là kể chuyện tu hành tạo Tiên tác Phật. Dĩ nhiên, sau khi viết xong Thiền Sư liền đem tặng lại Khưu Chơn Nhơn pho truyện này.

Thất Chân Nhân Quả giải thích sự ra đời của hai pho tiểu thuyết Tây Du và Phong Thần như lược bày trên đây không phải vô cớ. Giữa hai tiểu thuyết này có một số chi tiết trùng hợp ngẫu nhiên:

Cả hai đều dựa vào một chút lịch sử Trung Quốc để hư cấu thành tiểu thuyết huyền môn.

Cả hai đều có đúng một trăm hồi.

Cả hai cùng xuất hiện vào đời nhà Minh.¹⁸¹

Theo từ điển Từ Hải,¹⁸² truyện Phong Thần xuất hiện ở Trung Quốc vào đời Minh, tác giả khuyết danh. Nhưng ở Nhật, cùng thời đại nhà Minh, lại có một bản khắc Phong Thần khác, dài một trăm hai mươi hồi, và ghi tác giả là Hứa Trọng Lâm 許 仲 琳.

Còn có lý do nào khác để khiến người ta lầm lẫn cho rằng tác giả Tây Du Ký là Khưu Trường Xuân? Sự lầm lẫn này rất lý thú vì trong lịch sử quả thực liên quan đến Khưu Trường Xuân còn có một bản Tây Du Ký thứ hai.¹⁸³

Từ Hải (mục từ Tây Du Ký, tr. 1224) chỉ cho biết vắn tắt, đời Nguyên có Lý Chí Thường soạn quyển Trường Xuân Chân Nhân [Tây] Du Ký, ghi chép hành trình sang phương Tây của đạo sĩ Khưu Xứ Cơ.

Giáo Sư Liu Ts'un-Yan, Viện Sĩ của Viện Hàn Lâm Khoa Học Nhân Văn Úc (the Australian Academy of the Humanity) cũng đồng thời là Khoa Trưởng Khoa Hán Ngữ của Viện Đại Học Quốc Gia Úc (Australian National University), có một bài khảo cứu rất công phu về công cuộc kết tập và giá trị lịch sử của Đạo Tạng, với nhan đề The Compilation and Historical Value of the TaoTsang.¹⁸⁴ Trong khảo cứu này (tr. 117), Giáo Sư Lưu cho biết rằng một sử gia nổi tiếng đời Thanh là Tiền Đại Hân (1728-1804) đã có nghiên cứu về quyển Trường Xuân Chân Nhân Tây Du Ký. Quyển du ký này được Arthur Waley dịch sang tiếng Anh với nhan đề The Travels of an Alchemist (Hành trình của một nhà luyện đan), in ở London năm 1931. Trước đó, năm 1866, đã có Palladius lần đầu tiên dịch tác phẩm ấy sang tiếng Nga.

Cũng theo Giáo Sư Lưu, năm 1795 Tiền Đại Hân phát hiện rằng quyển Trường Xuân Chân Nhân Tây Du Ký là một quyển nằm trong bộ Đạo Tạng, tàng trữ ở Huyền Diệu Quán, đất Tô Châu. Đây là câu chuyện về cuộc hành trình của Khưu Xứ Cơ vào năm 1222, đi về phương tây để gặp Thành Cát Tư Hãn trên rặng phía bắc của dãy núi Hindu Kush.¹⁸⁵

Liên quan đến quyển du ký trên đây còn có một tác phẩm khác của Cheng-siang Chen, nhan đề Trường Xuân Chân Nhân Tây Du Ký Đích Địa Lý Học Bình Chú, in năm 1968, trong Research Report No 8, Geographical Research Centre, Graduate School, University of Hong Kong.

Về mối quan hệ giữa hoàng đế Mông Cổ và đạo sĩ Trung Quốc này, từ điển Từ Hải cho biết Nguyên Thái Tổ (Thiết Mộc Chân, Thành Cát Tư Hãn) vô cùng thân thiết Khưu Xứ Cơ, ban cho đạo sĩ nhiều ân huệ: chỗ ở của Khưu gọi là Trường Xuân Cung, sau này chính là Bạch Vân Quán nằm ở phía tây huyện Lịch Thành, tỉnh Sơn Đông.

Với đầy đủ các cứ liệu văn học và lịch sử như trên, có thể kết luận rằng “thuyết” của Thất Chân Nhân Quả về tác giả Tây Du Ký và Phong Thần hoàn toàn không đúng với lịch sử.

Tây Du Ký do Ngô Thừa Ân viết vào đời Minh là tiểu thuyết huyền môn. Là tiểu thuyết nên nội dung hoàn toàn hư cấu.

Trường Xuân Chân Nhân Tây Du Ký do Lý Chí Thường soạn vào đời Nguyên, là du ký, không phải tiểu thuyết. Quyển này được giới đạo sĩ Trung Quốc liệt vào Đạo Tạng, một kho tàng đồ sộ bao gồm kinh điển và tác phẩm của đạo Lão, gồm tổng cộng 5.485 quyển.¹⁸⁶

Khưu Trường Xuân là ai? Lý Chí Thường là ai? Mục đích gì mà Khưu Trường Xuân phải vạn lý du hành để giáp mặt cùng Đại Hãn? Nội dung Trường Xuân Chân Nhân Tây Du Ký là chi? Tài liệu này hiện nay không dễ kiếm! Do đó, nhân dịp nói chuyện tiểu thuyết Tây Du Ký (hư cấu) cũng nên biết thêm về bản Tây Du Ký phi hư cấu trong kho tàng văn học đạo Lão Trung Quốc.¹⁸⁷

21-02-1993

Bổ túc 09-6-2010

3. Lý Chí Thường

Trường Xuân Chân Nhân Tây Du Ký

Khưu Trường Xuân 丘 長 春 (1148-1227) tên thật là Khưu Xứ Cơ 丘 處 機, tự là Thông Mật 通 密, đạo hiệu là Trường Xuân Tử 長 春 子, quê ở Thê Hà, Đăng Châu (nay thuộc tỉnh Sơn Đông). Ông được Nguyên Thái Tổ tức Thành Cát Tư Hãn (1162?-1227) mời đến triều đình Mông Cổ, cách Trung Quốc vạn dặm về phía tây.

Nguyên Thái Tổ phái hai mươi chiến sĩ Mông Cổ đi mời, dẫn đường, hộ tống quốc khách. Khưu Chân Nhân sang Tây Tạng, đem theo mười tám đệ tử. Nguyên Thế Tổ hỏi về phép trị nước, Chân Nhân bảo lấy kính Trời yêu dân (kính Thiên ái dân 敬 天 愛 民 ) làm gốc. Nguyên Thế Tổ lại hỏi về thuật sống lâu (trường sinh cửu thị 長 生 久 視 ), Chân Nhân đáp hãy giữ lòng trong sạch ít ham muốn (thanh tâm quả dục 清 心 寡 欲 ) làm căn bản.

Nguyên Thế Tổ rất đẹp dạ, tặng Chân Nhân danh hiệu Thần Tiên, phong tước Đại Tông Sư, giao cho Chân Nhân chủ trì Trường Xuân Cung, cai quản Đạo Giáo cả nước, nhờ thế mà Toàn Chân Giáo cực thịnh.

Toàn Chân Giáo (cũng gọi Toàn Chân Đạo, Toàn Chân Phái) do Vương Trùng Dương sáng lập vào đầu đời Kim (triều nhà Kim bắt đầu năm 1115). Phái Toàn Chân chủ trương Tam Giáo hợp nhất, tính mệnh song tu, hoặc tu tính trước tu mệnh sau. Toàn Chân Phái chiếm lĩnh trọn phương bắc Trung Quốc, còn phương nam là giang sơn của phái Chính Nhất (chuyên về phù lục).

Bảy đại đệ tử của Vương Trùng Dương được tôn là Bắc Thất Chân (bảy vị chân nhân phương bắc).¹⁸⁸ Họ lập thành bảy chi phái của Toàn Chân Giáo:

Mã Ngọc lập Ngộ Tiên Phái, chuyên về thanh tĩnh, lý luận thanh đàm và luyện nội đơn.

Đàm Xứ Đoan lập Nam Vô Phái, bảo thủ chủ trương của Vương Trùng Dương.

Lưu Xứ Huyền lập Tùy Sơn Phái.

Khưu Xứ Cơ lập Long Môn Phái,¹⁸⁹ có ảnh hưởng nhất so với sáu chi phái kia.

Vương Xứ Nhất lập Du Sơn Phái.

Hác Đại Thông lập Hoa Sơn Phái.

Tôn Bất Nhị (trước khi xuất gia là vợ của Mã Ngọc) lập Thanh Tịnh Phái.¹⁹⁰

*

Trong số mười tám đệ tử theo Khưu Chân Nhân sang Tây Tạng có Lý Chí Thường.

Lý là người ghi chép lại cuộc vạn lý tây du này. Năm 1219, từ phía bắc của Bắc Kinh, đoàn người đi về Mông Cổ, theo hướng tây nam băng qua Tashkent và Samarkand, rồi theo hướng nam đến Perwan (ngay phía bắc của Kabul), thuộc Afghanistan.¹⁹¹

Arthur Waley đã dịch tác phẩm của Lý Chí Thường ra tiếng Anh, nhan đề The Travels of an Alchemist, 1931.

Waley sinh năm 1889 tại London, là nhà thơ, dịch giả, và nhà Trung Quốc học. Học ở Cambridge, rồi ông lấy hai học vị tiến sĩ văn chương ở hai đại học Aberdeen và Oxford. Ông giữ chức Phó Quản Thủ Phòng Ấn Loát Và Đồ Họa của Viện Bảo Tàng Anh và giảng dạy Đông phương học tại một học hiệu trực thuộc Viện Bảo Tàng này (1912-1930). Năm 1952, ông được trao tặng một huân chương (the Order of Companion of the British Empire). Năm 1953, được Nữ hoàng Anh ban tặng Huy Chương Thi Ca (Medal for Poetry).

Ngoài bản dịch tác phẩm của Lý Chí Thường, Waley còn có các công trình nghiên cứu và dịch thuật quan trọng như sau:

Thơ Trung Quốc (Chinese Poems, 5 quyển), 1918.

Nhập Môn Nghiên Cứu Hội Họa Trung Quốc (An Introduction to the Study of Chinese Painting), 1923.

Đạo Đức Kinh (The Way and Its Power), 1935.

Luận Ngữ (The Analects of Confucius), 1938.

Ba Con Đường Tư Tưởng Trung Quốc Cổ Đại (Three Ways of Thought in Ancient China), 1939.

Nguyên Thị Vật Ngữ (The Tale of Genji, 6 quyển, dịch tiểu thuyết Nhật), 1955.

V.v...

Sau đây là một phần lớn văn bản của Trường Xuân Chân Nhân Tây Du Ký, dựa theo bản tiếng Anh của Arthur Waley. Tuy nhiên, vì không có trọn vẹn bản tiếng Anh của Arthur Waley, tôi đã sử dụng phần trích đăng của Owen và Eleanor Lattimore, in trong hiệp tuyển Silks, Spices and Empire, nhà xuất bản Dell Publishing Co. Inc., New York 1971, các trang 57-61.

Huệ Khải

1993

Bổ túc 16-6-2010

Trích dịch

Ngày mùng 1 tháng 4 âm lịch (24-4-1219), chúng tôi đến nơi hạ trại của Khả Hãn Tamuga. Lúc này tuyết bắt đầu tan, cỏ xanh phơn phớt một màu. Khi chúng tôi đến, trong trại đang làm một đám cưới. Các thủ lĩnh mấy bộ tộc quanh đấy năm trăm dặm đến dự, mang nhiều lễ vật chúc mừng. Những chiếc xe đen và lều bạt xếp thành dãy dài, ắt hẳn có đến hàng ngàn khách.

Ngày mùng 7, thầy Khưu hội kiến Khả Hãn và ông hỏi thầy về thuật trường sinh bất tử. Thầy đáp chỉ những ai ăn chay và giữ gìn quy giới mới có thể luận bàn thuật ấy. Cả hai thỏa thuận rằng ông sẽ được truyền bí thuật vào ngày rằm. Nhưng bấy giờ tuyết rơi nhiều và việc được gác lại. Hoặc có thể Khả Hãn đổi ý, vì ông bảo sẽ chẳng đúng đạo lý nếu ông hưởng trước cha mình (Đại Hãn) bí thuật này trong lúc Đại Hãn đã vất vả triệu thỉnh thầy đến đây từ ngàn trùng cách trở. Tuy nhiên Khả Hãn truyền lệnh cho A-li-hsien phải đưa thầy trở lại sau khi đã triều kiến Đại Hãn xong.

Xứ này sáng lạnh, chiều tối nóng; có nhiều cây trổ hoa vàng. Dòng sông chảy về đông bắc. Hai bên bờ mọc nhiều thân liễu cao. Người Mông Cổ dùng cây liễu làm khung lều. Sau mười sáu ngày đường, chúng tôi đến một nơi mà dòng sông Kerulan uốn vòng về tây bắc, bao quanh mấy ngọn núi. Vì thế chúng tôi không theo dòng sông đi đến tận nguồn, mà quày sang tây nam, đi theo lối ngựa trạm.¹⁹² Những người Mông Cổ chúng tôi gặp nơi đây đều hân hoan khi thấy thầy; họ bảo đã mong chờ thầy từ năm ngoái...

Các đỉnh núi lớn giờ đây dần dần trông rõ hơn. Từ đấy trở đi, khi chúng tôi đi về hướng tây, vẫn còn là vùng đồi núi và dân cư đông đúc. Dân chúng sống trên các cỗ xe đen và trong những mái lều trắng; họ đều là thợ săn và người chăn thú. Quần áo họ may bằng da thú, lông thú, lương thực là thịt và sữa cô đặc. Đàn ông thắt tóc thành hai bím, thòng phía sau tai. Phụ nữ có chồng đội nón làm bằng vỏ cây phong (birch), có cái cao khoảng sáu tấc. Thường họ phủ lên nón chiếc khăn len đen; nhà giàu dùng lụa đỏ. Đuôi nón giống con vịt, gọi là ku ku (...).

Ngày 27 tháng 8 âm lịch (15-9-1219), chúng tôi đến chân núi Yin. Một số người Uighurs ra gặp chúng tôi, và vậy là chúng tôi đã tới một thị trấn nhỏ. Viên quan địa phương đem biếu chúng tôi rượu nho, trái cây ngon, bánh, củ hành, vải Ba Tư...

Đi tiếp về hướng tây là thành phố lớn Beshbalig. Các viên quan, quý tộc, dân chúng, hàng trăm nhà sư, đạo sĩ, đi ra tận ngoài thành để đón thầy trò chúng tôi. Các sư mặc áo nâu. Mũ áo của đạo sĩ không giống như ở Trung Quốc.

Ngày 18 tháng 11 âm lịch (03-12-1219), sau khi vượt qua một sông lớn, chúng tôi tới vùng ngoại vi phía bắc thành Samarkand. Cùng các quan lại Mông Cổ và viên chức sở tại, quan trấn thành là I-la đã ra tận ngoài thành đón thầy trò chúng tôi. Họ mang theo rượu nho và dựng rất nhiều lều. Đoàn xe chúng tôi nghỉ chân nơi đây...

Thành cất dọc theo những kênh đào. Vì mùa hè và thu không mưa, hai con sông được uốn dòng để chảy dọc theo từng đường phố, cung cấp nước cho dân chúng. Trước khi Khwarizm Shah thua trận, dân số nơi đây hơn một trăm ngàn hộ; nay chỉ còn lại một phần tư số này, trong đó một phần rất lớn là người Hồi Hột (Hui-ho). Những người này hoàn toàn không biết làm đồng áng vườn tược, họ phải thuê người Hoa, Kitai và Tanguts. Việc hành chính ở đây cũng do nhiều người thuộc nhiều quốc tịch rất khác biệt nhau đảm nhiệm. Ở đâu cũng thấy thợ thủ công người Hoa. Trong thành phố có gò lớn cao độ ba chục thước, trên là cung điện mới của Khwarizm Shah...

Viên quan trấn thành cho dọn tiệc khoản đãi, và biếu mười tấm gấm thêu vàng (gold brocade), nhưng thầy không nhận. Sau đó, viên quan này hàng tháng trợ cấp gạo, bột bắp, muối, dầu ăn, rau quả... Càng ngày ông càng tỏ ra cung kính hơn.

Khi thấy rằng thầy uống rất ít, ông xin phép được ép khoảng năm mươi ký nho để làm rượu biếu thầy. Thầy đáp: “Tôi không cần rượu, nhưng hãy cho năm mươi ký nho; tôi sẽ dùng tiếp khách của tôi.” Số nho này giữ được trọn mùa đông. Chúng tôi còn thấy những con công và voi lớn được đưa về từ Ấn Độ, cách hàng ngàn dặm về hướng đông nam.

Cuối tháng nhuận (12-02-1222), toán thám sát trở về, Liu Wên báo cáo với thầy rằng con thứ nhì của Khả Hãn (Chagatai) đã đem binh đi trước, sửa thuyền và chữa cầu. Bọn thổ phỉ đã bị quét sạch. Ho-la, Pa-hai và những người khác đã đến doanh trại của ông hoàng này thông báo rằng thầy mong muốn gặp Đại Hãn. Ông đáp rằng Đại Hãn đã đi về hướng đông nam rặng Đại Tuyết Sơn.¹⁹³ Nhưng tuyết phủ dày ải quan đến hơn trăm dặm không thể nào qua được. Tuy nhiên hoàng tử nói rõ rằng ông hạ trại ngay trên đường đến chỗ Đại Hãn và mời thầy nán lại cùng ông, chờ đến lúc có thể qua núi.

Từ nơi đây chúng tôi đi về hướng đông nam, và đến chiều tối thì dừng chân gần một kênh đào cũ. Hai bên bờ mọc một loại cây giống như lau sậy nhưng không có ở Trung Quốc. Những cây to còn xanh qua suốt mùa đông. Chúng tôi bẻ lấy mấy cây làm gậy. Một số thì dùng để chống càng xe đêm ấy, và chúng cứng đến độ chẳng hề gãy. Những cây nhỏ rụng lá mùa đông và tươi lại vào mùa xuân. Đi thêm về phía nam giữa các ngọn đồi, có loại tre lớn đặc ruột. Quân lính dùng loại này làm cán giáo, cán lao. Chúng tôi còn thấy những con rắn mối dài cả chín tấc, da xanh đen.

Ngày 29 tháng 3 âm lịch (11-5-1222), thầy làm một bài thơ. Thêm bốn ngày đường nữa chúng tôi đến trại của Đại Hãn. Ngài phái quan đại thần Ho-la-po-te đến đón chúng tôi... Khi chỗ ở được sắp xếp xong, thầy lập tức đến yết kiến Đại Hãn. Ngài tỏ lòng cảm kích nói: “Các vua khác triệu thầy đến mà thầy đều từ tạ. Nay thầy vượt vạn dặm đến với trẫm. Đây là đại hạnh của trẫm.”

Thầy đáp: “Kẻ ẩn tu nơi thâm sơn cùng cốc như hạ thần đến với thánh thượng là ý Trời vậy.” Đại Hãn đẹp dạ, mời thầy ngồi và sai dọn tiệc. Rồi ngài hỏi: “Từ phương xa đến đây, thầy đem thuốc trường sinh gì cho trẫm?” Thầy đáp: “Thần có thuật trường sinh chứ không có thuốc trường sinh.” Đại Hãn hài lòng vì sự thành thực của thầy, và sai dựng hai lều cho thầy cùng các học trò, nằm ở phía bên đông lều của Đại Hãn...

Thời tiết càng nóng hơn và Đại Hãn dời lên một điểm cao trên dãy Tuyết Sơn để tránh nóng. Thầy đi theo. Đại Hãn ấn định ngày 14 tháng 4 âm lịch (24-6-1222) sẽ hỏi đạo. Điều này được các quan Chinkai, Liu Wên, và A-Lihsien cùng ba quan hầu cận ghi chép. Nhưng ngay khi đến kỳ hẹn, lại được tin bọn thổ phỉ làm loạn. Đại Hãn quyết định thân chinh tiễu trừ, và hoãn lại cuộc hẹn đến ngày mùng 1 tháng 10 âm lịch (05-11-1222). Thầy xin phép được trở về nơi ở cũ trong thành. Đại Hãn nói: “Vậy thì thầy sẽ kiệt sức vì đi trọn quãng đường trở lại đây.” Thầy nói chỉ là chuyện hành trình hai mươi ngày mà thôi, và khi Đại Hãn phản đối rằng chẳng có ai hộ vệ cho thầy thì thầy đề nghị nhờ quan Yang-A-kou...

Chúng tôi vượt qua ngọn núi lớn nơi có “cổng đá”, những trụ đá ở đây trông giống như hai chân nến lớn. Nằm vắt ngang lên trụ là một phiến đá lớn, trông từa tựa chiếc cầu. Dòng suối bên dưới chảy xiết, và đoàn kỵ mã chúng tôi khi thúc bầy lừa chở nặng hành lý vượt suối đã mất hết mấy con lừa chết đuối. Hai bên bờ là xác các thú vật khác cũng đã chết tương tự như vậy. Nơi này là cửa ải, mà trước đây không lâu quân binh đã quyết liệt giao tranh để chiếm cứ. Khi chúng tôi ra khỏi hẻm núi, thầy làm hai bài thơ.

Khi thầy đến trại Khả Hãn, cỏ cây vào cuối tháng 3 xanh mượt, khắp nơi cây cối rộ hoa, ngựa và cừu đều béo khỏe. Nhưng khi nhận được phép của Khả Hãn để lên đường, trời cuối tháng 4, chẳng còn lấy một ngọn cỏ cọng rau. Trước cảnh tiêu sơ này, thầy cảm tác một loạt mấy bài thơ.

Huệ Khải dịch

4. Tây Du Ký Có Bài Lão Tôn Phật Không?

Thỉnh thoảng cũng không tránh khỏi có người nghĩ rằng: “Trong Tây Du Ký, Ngô Thừa Ân đã mạnh mẽ bài bác, nhạo báng đạo Lão, đã biến hình thành đạo tu Tiên, dưới nhiều hình thức, từ nhẹ nhàng đến sống sượng, thô bạo để đề cao Phật Giáo...” ¹⁹⁴

Đạo Lão có nhiều trường phái, trong đó không tránh khỏi những biến tướng rơi vào chỗ mất chân truyền hay tông chỉ vô vi thanh tịnh của đạo Lão. Trong Tây Du Ký, Ngô Thừa Ân nếu có bài bác, chính là bài bác khía cạnh mê tín dị đoan, câu chấp hình danh sắc tướng của các đạo sĩ.

Ngô Thừa Ân thực ra rất tôn trọng và hiểu đúng chân truyền nội đơn (tịnh hay thiền) của Lão Giáo. Theo đó, đạo giải thoát phải thực hành từ chính trong thân hành giả, ngoài thân không có đạo giải thoát. Đạo Lão dùng thuật ngữ nội dược 内 藥 (internal elixir) để ám chỉ lý này. Nếu lầm lẫn tưởng rằng có thể bào chế ngoại dược (external elixir) để làm thuốc trường sinh bất tử là rơi vào bàng môn tả đạo.¹⁹⁵

Thử nêu thí dụ tiêu biểu, Hồi thứ Bốn Mươi Bốn và Bốn Mươi Lăm kể việc Ngộ Không, Bát Giới, Sa Tăng vào quán Tam Thanh, dẹp hết các cốt tượng trên bệ thờ đi; khi các đạo sĩ mê muội quỳ lạy xin “kim đơn” để được trường sinh bất tử, ba anh em bèn hội ý chớp nhoáng và hào phóng ban cho ngay mấy bình nước tiểu!¹⁹⁶

Nếu vin vào sự việc này rồi đề quyết Ngô Thừa Ân báng bổ đạo Lão thì chẳng khác nào mượn cớ Thiền Sư Đan Hà Thiên Nhiên (738-824) đời Đường chẻ tượng Phật nơi chùa Huê Lâm, đất Trường An, để kết án Thiền Sư hủy báng Phật, phạm tội đại ác nghịch.

Cũng vậy, nếu chấp cứng vô mặt chữ truyện Tây Du, thì khi đọc Hồi thứ Mười Sáu, tới đoạn các sư chùa Quan Âm dở trò ma giáo, tự đốt chùa mình vì mong cướp đoạt cà sa báu của Đường Tăng,¹⁹⁷ hay khi đọc Hồi thứ Hai Mươi Ba, thấy Bát Giới tuyên bố với Tề Thiên một câu xanh rờn rằng: “Người ta thường nói hòa thượng là con ma háo sắc.”¹⁹⁸ thì biết đâu chừng thiên hạ cũng dám chụp mũ Ngô Thừa Ân là bài Phật tôn Lão lắm chứ.

Cho nên khi đã thấu đáo chỗ nghịch thường này ở truyện Tây Du thì tức khắc cũng sẽ hiểu vì sao trong lúc triết gia Đức Friederich Wilhelm Nietzsche (1844-1900) bị chụp mũ là chống Chúa, chống Ki Tô Giáo, thì một triết gia Đức khác là Karl Theodor Jaspers (1883-1969) vốn một lòng sùng tín Chúa lại quả quyết rằng chỉ có những ai đọc Nietzsche hời hợt ở bề ngoài mới dám bảo rằng Nietzche bài xích Chúa.¹⁹⁹

Trong Tây Du Ký, thường thường cứ mở đầu một hồi lại dẫn hai câu thơ đậm nét khẩu quyết hành thiền của đạo Lão. Chẳng hạn:

Ngoại đạo mê chân tính,

Nguyên thần giúp bản tâm.²⁰⁰

Trẻ thơ hỏi mẹ tà hay chính,

Kim, Mộc thăm dò rõ thực hư.²⁰¹

Trẻ thơ bỡn cợt lòng thiền rối,

Vượn cắp đao về Mộc Mẫu trơ.²⁰²

Yêu ma lừa bản tính,

Nhất thể bái chân như.²⁰³

Ngoài ra vẫn có nhiều bài thơ dài mô tả thuật luyện đan (thiền) của đạo Lão. Thí dụ tiêu biểu là chín câu thơ trích trong bài thơ dài ở Hồi thứ Hai Mươi Hai như sau:

Nhân thử tài đắc ngộ chân nhân

Dẫn khai Đại Đạo kim quang lượng

Tiên tương Anh Nhi, Xá Nữ thu

Hậu bả Mộc Mẫu, Kim Công phóng

Minh Đường thận thủy nhập Hoa Trì

Trùng Lâu can hỏa đầu tâm tạng

Tam thiên công mãn bái Thiên nhan

Chí tâm triều lễ Minh Hoa hướng

Ngọc Hoàng Đại Đế tiện gia thăng.²⁰⁴

Bản dịch tiếng Việt rút lại còn tám câu như sau:

Thế rồi gặp được vị chân nhân,

Đạo lớn truyền cho sáng cõi lòng.

Trước thu Anh Nhi và Xá Nữ,

Sau thả Mộc Mẫu với Kim Công.

Nước thận từ mi về đầu lưỡi,

Lửa gan từ thận xuống tâm nang.

Ba nghìn công trọn lòng theo lễ,

Lên điện Minh Hoa lạy Ngọc Hoàng.²⁰⁵

Bài thơ này không thể hiểu theo mặt chữ. Anh Nhi, Xá Nữ, Mộc Mẫu, Kim Công, Minh Đường, thận thủy (nước thận), Hoa Trì, Trùng Lâu, can hỏa (lửa gan), v.v... đều là thuật ngữ thiền đạo Lão mà những ai đã đọc Thượng Thanh Huỳnh Đình Nội Cảnh đều gặp đi gặp lại trong ba mươi sáu chương kinh. Đây là một trong những bài thơ loại khẩu quyết luyện kim đơn của hành giả đạo Tiên.

Anh Nhi 嬰 兒 (trẻ sơ sinh) là kết quả của luyện tinh hóa khí (ngọc dịch hoàn đan 玉 液 還 丹) tại hạ đan điền (ở dưới rún). Ngọc dịch là nước thận, theo nguyên khí bốc lên mà vào tim, từ tim qua trung đan điền rồi quay về hạ đan điền. Đó là hoàn đan. Xá Nữ 姹 女 (thiếu nữ tuổi trăng tròn) ám chỉ tâm (tim). Các đạo sĩ luyện ngoại đan dùng hống (thủy ngân, Hg) và diên (chì, Pb) làm dược liệu, gọi hống là Xá Nữ, gọi diên là Kim Công 金 公 (cha kim). Theo ngũ hành, Kim sinh Thủy nên làm cha Thủy, vậy gọi là Kim Công.²⁰⁶

Minh Đường 明 堂 là một trong chín cung nằm trong đầu não. Từ giữa hai chân mày đi vào một thốn 寸 (khoảng 3,33 cm) là Minh Đường.

Phép tu Tiên phải luyện tinh hóa khí. Tinh (sperm) sinh ra từ một lỗ giữa hai quả thận. Cái lỗ này gọi là Hoa Trì 華 池 (cái ao chứa tinh hoa của con người).

Trùng Lâu 重 樓 là cổ họng (yết hầu). Tu Tiên có thuật nuốt nước miếng xuống Trùng Lâu.

Câu “Nước thận từ mi về đầu lưỡi” chính là dạy uốn cong đầu lưỡi để tạo ra tân dịch (nước miếng) lúc hành thiền.²⁰⁷

Ngô Thừa Ân rõ ràng rất tôn trọng đạo Lão, coi Lão là chánh pháp ngang hàng với Nho, Phật. Tây Du Ký kể rằng tại chùa Lôi Âm, khi trao kinh Phật cho Đường Tăng, Phật Tổ Như Lai dặn dò: “Cái thử nội hữu thành Tiên liễu đạo chi ảo diệu.” Nghĩa là: Trong đó có phép mầu đắc đạo thành Tiên.²⁰⁸

Vì cho Nho, Thích, Lão đồng đẳng, xếp chung một bảng giá trị, nên khi trao kinh cho Đường Tăng thì Phật Tổ cũng dạy: “Tuy vi ngã môn chi quy giám, thật nãi Tam Giáo chi nguyên lưu.” Có nghĩa rằng: Tuy là giới luật cửa Phật ta nhưng thật sự cũng là nguồn dòng Tam Giáo.²⁰⁹

Quả thực bao hàm trong Tây Du Ký là dòng tư tưởng Tam Giáo đồng tông hay đồng nguyên. Ngô Thừa Ân và Tây Du Ký bất hủ là do nhiều yếu tố, nhưng thiết tưởng phần lớn cũng vì tác giả truyện Tây Du đã có tư tưởng rất trong sáng, đã siêu vượt lên mọi xu hướng độc tôn về triết giáo.

16-7-1993

Bổ túc 28-6-2010

5. Đường Tăng Thỉnh Kinh Hư Cấu Và Lịch Sử

Trên đây, Phụ Lục 2: Hư Thực Đôi Điều, cho biết rằng ngoài tác phẩm của Ngô Thừa Ân, đời nhà Minh còn có bộ Tây Du Ký Truyện của Dương Chí Hòa, gồm bốn mươi mốt hồi. Nhưng trước Dương Chí Hòa và Ngô Thừa Ân, câu chuyện tây du thỉnh kinh của sư Huyền Trang đời Đường đã từng được thần kỳ hóa, truyền khẩu trong dân gian, dựng thành tuồng hát...

Lỗ Tấn cho biết xưa đã có sách Đại Đường Tam Tạng Thủ Kinh Thi Thoại với nhân vật Hầu Hành Giả [Tề Thiên]; tạp kịch đời Minh có Đường Tam Tạng Tây Thiên Thủ Kinh, cũng gọi tên là Tây Du Ký, trong đó lại bỏ bớt nhân vật Tôn Ngộ Không. Theo Lỗ Tấn, “ban đầu không có những chuyện kỳ lạ đặt bày, thế mà về sau các tiểu thuyết nói đến chuyện tinh quái khá nhiều. (...) Từ cuối Đường cho đến Tống, Nguyên cứ dần dần diễn thành chuyện thần dị...” ²¹⁰

thế, trong thực tế ở Trung Quốc từ xưa đã có nhiều dị bản về truyện Tây Du, tuy nhiên nhiều người vẫn quen thuộc với các tình tiết trong bản Tây Du Ký Diễn Nghĩa của Ngô Thừa Ân, vì tác phẩm này được phổ biến nhất. Khi đối chiếu tiểu thuyết ²¹¹ với lịch sử cho thấy nhiều điểm gần trùng hợp, rất thú vị. Cuộc đời (thân thế) và sự nghiệp (cuộc thỉnh kinh) Đường Tăng (Đường Tam Tạng Pháp Sư Huyền Trang) trong Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân hoàn toàn là hư cấu.

1. Thân thế Đường Tăng

Theo sử,²¹² Đường Tăng pháp hiệu Huyền Trang, tên thật Trần Vĩ. Ông cố là Trần Khâm, làm quan chức Đông Chinh Tướng Quân, tước Nam Dương Khai Quốc Quận Công đời Bắc Ngụy. Ông nội là Trần Khương, làm quan Quốc Tử Bác Sĩ đời Bắc Tề. Cha là Trần Huệ (cũng đọc Tuệ), làm quan huyện Giang Lăng, từ quan trong niên hiệu Đại Nghiệp đời Tùy Dạng Đế (605-616). Trần Huệ sinh được bốn trai, con thứ hai là Trần Tố, làm hòa thượng, hiệu Trường Tiệp, trụ trì chùa Tịnh Độ, thành Lạc Dương. Trần Vĩ là út, sinh năm 596 (hay 602?), đời Tùy Văn Đế, tại huyện Câu Thị, Lộ Châu (thuộc tỉnh Hà Nam sau này).

Theo Ngô Thừa Ân, bà nội Đường Tăng họ Trương; ông ngoại là Thừa Tướng Ân Khai Sơn; cha là Trần Ngạc, tự Quang Nhị, người đất Hải Châu, đỗ Trạng Nguyên đời vua Đường Thái Tông năm 627, được bổ làm Tri Phủ Giang Châu; mẹ là Ôn Kiều (hiệu Mãn Đường Kiều). Trần Ngạc bị tên cướp Lưu Hồng giết trên sông Hồng để đoạt vợ đang có mang. Đường Tăng là con đầu lòng, mới sinh ra tại phủ Giang Châu, bị mẹ thả sông, trôi tấp vào chùa Kim Sơn, được Hòa Thượng Pháp Minh nuôi dưỡng, đặt tên Giang Lưu.²¹³

Họ Trần xuất gia

Theo sử, năm 608, 13 tuổi, Trần Vĩ xuất gia, ở chùa Tịnh Độ với Hòa Thượng Trường Tiệp (Trần Tố, anh hai).

Theo Ngô Thừa Ân thì Giang Lưu được Hòa Thượng Pháp Minh nuôi dưỡng ở chùa Kim Sơn, 13 tuổi đã là sư Huyền Trang, khi lên kinh đô Tràng An, được Đường Thái Tông chọn làm Pháp Sư chủ đàn cầu siêu tại chùa Hóa Sinh (Hồi thứ 12).²¹⁴

Như vậy, hồi này Ngô Thừa Ân hoàn toàn tự mâu thuẫn với Hồi thứ 9: Hòa Thượng Pháp Minh chùa Kim Sơn nuôi dưỡng Giang Lưu từ khi mới sinh. Năm 18 tuổi Giang Lưu mới về Tràng An, trả được thù cha, rồi vào chùa Hồng Phúc ở kinh thành tu tiếp.

Nguyên nhân đi thỉnh kinh

Theo sử, năm 618 (23 tuổi), vì tránh loạn ở thành Lạc Dương, Đường Tăng và anh về Tràng An, ở chùa Trang Nghiêm. Cả hai lại vào Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên, học hỏi với các cao tăng trong năm năm.

Năm 623 (28 tuổi), dù anh không chấp thuận cho đi xa, ông cũng lén theo thuyền buôn xuôi dòng Trường Giang tới Kinh Châu (thuộc tỉnh Hồ Bắc sau này), rồi chu du cầu học khắp các tỉnh phía bắc Trung Quốc. Càng đi nhiều, học hỏi nhiều, lại càng hoang mang vì những kiến giải khác nhau của các sư, các tông phái, ông muốn sang Ấn Độ khảo cứu đạo Phật tận gốc.

Năm 626 (31 tuổi), gặp một cao tăng Ấn Độ từ chùa Na Lan Đà theo đường biển sang Trung Quốc, ông càng nung chí sang Ấn học Phật. Nhưng khi ông dâng biểu xin qua Ấn, triều đình không cho phép.

Năm 629 (34 tuổi), ông lên đường đi về phương tây (thừa cơ hội vua Đường Thái Tông, vì mưa đá mất mùa, cho dân đói ở kinh thành được tự do di tản mưu sinh).

Hành trình thỉnh kinh của ông gồm bốn giai đoạn như sau:

Từ thành Tràng An tới ải Ngọc Môn Quan, là hết địa phận Trung Quốc, rồi đi vào sa mạc Gobi.

Từ sa mạc Gobi đi qua các nước nhỏ ở Trung Á, vượt dãy núi Hy Mã Lạp Sơn tới biên giới Ấn Độ.

Từ nước Ca Tất Thi,²¹⁵ chu du Ấn Độ, và tu học tại chùa Na Lan Đà (Narandha).

Rời Ấn Độ về Trung Quốc, nhưng không theo đường cũ.

B. Theo Ngô Thừa Ân, vâng lời Bồ Tát Quan Âm dạy, Đường Tăng đi sang chùa Lôi Âm, nước Thiên Trúc, thỉnh kinh đại thừa về cầu siêu cho các âm hồn.²¹⁶

4. Hai người hộ tống Đường Tăng

A. Theo sử, cùng với một nhà sư, Đường Tăng rời thành Tràng An.²¹⁷ Tới Tần Châu, ở một đêm; rồi cùng một người đi Lan Châu, ở một đêm; rồi theo một người chăn ngựa đi Lương Châu. Ở Lương Châu một tháng mới trốn được ra khỏi thành. Bị quan trấn thủ cho truy bắt, nhưng ông được một nhà sư cho hai học trò dẫn đường, ngày ẩn núp tối mới dám đi.²¹⁸ Đến được Qua Châu,²¹⁹ hai nhà sư dẫn đường quay về.

B. Theo Ngô Thừa Ân, khi rời thành Tràng An, Đường Tăng được vua Đường Thái Tông cho ngựa và hai người theo hộ tống. Họ đến Củng Châu, rồi sang Hà Châu được quan trấn thủ đón tiếp đàng hoàng. Nghỉ một đêm, sáng sớm hôm sau họ vượt biên giới, hai người hộ tống bị ba con yêu cọp, gấu, trâu ăn thịt.²²⁰

(Hai ông sư bán đồ nhi phế − bỏ về nửa chừng − trong sử đã được Tây Du Ký hư cấu thành hai người hộ tống bị yêu tinh ăn thịt.)

5. Con ngựa của Đường Tăng

A. Theo sử, tại Qua Châu, Đường Tăng được quan Thứ Sử chỉ đường: đi tiếp 50 dặm (khoảng 30 cây số) sẽ tới ải Ngọc Môn Quan, rồi tới năm phong hỏa đài,²²¹ mỗi đài cách nhau chừng 100 dặm (khoảng 60 cây số), rồi tới nước Y Ngô.²²²

Ở Qua Châu con ngựa ngã bệnh chết; ông được một trai tráng xin theo làm đệ tử, nên mua hai con ngựa. Hôm sau đệ tử dẫn tới một ông lão dắt theo một con ngựa hồng, già và gầy. Ông lão xin đổi ngựa với Đường Tăng, vì ngựa ông lão đã quen thuộc đường đi sang nước Y Ngô. Đường Tăng đồng ý. Hai thầy trò đi gần đến ải Ngọc Môn Quan thì đệ tử xin trở về Qua Châu. Đêm trước, ông suýt bị y đâm lén.

B. Theo Ngô Thừa Ân thì Đường Tăng đến khe Ưng Sầu, núi Xà Bàn, con ngựa do vua Đường tặng ông bị rồng tinh ăn thịt. Rồng này nguyên là thái tử thứ ba, con Tây Hải Long Vương Ngao Nhuận. Bồ Tát Quan Âm bắt rồng phải hóa thành con ngựa bạch (coi như đền mạng). Lúc ngựa được dẫn tới, Đường Tăng ngạc nhiên thấy con ngựa này có vẻ béo hơn con trước.²²³

6. Đường Tăng bị cái nóng thiêu đốt

A. Theo sử, sau khi chia tay tên học trò bất hảo, một mình với con ngựa hồng già, ốm, Đường Tăng vào sa mạc. Tới phong hỏa đài thứ nhất, ông suýt trúng tên của lính canh. Quan trấn thủ không thể thuyết phục ông bỏ ý định tây du đã chỉ đường tắt đi tới phong hỏa đài thứ tư. Ông lại suýt trúng tên của lính canh ở phong hỏa đài thứ tư. Quan trấn thủ chỉ đường cho ông đi tránh phong hỏa đài thứ năm để tới sa mạc Gobi (nằm ở phía bắc Trung Quốc, nam Mông Cổ, rộng 1.295.000 cây số vuông).

Sau một ngày đường chừng trăm dặm, ông lạc lối trong sa mạc Gobi, lại còn tuột tay làm đổ hết nước dự trữ. Ông quay ngựa trở lại phong hỏa đài thứ tư lấy nước, đi chừng mười dặm bỗng hồi tâm nhớ lời phát nguyện: “Nếu chưa đến được Tây Trúc thì dù chết cũng không quay trở lại phương đông.” Thế là quành ngựa lại để tiếp tục đi về phương tây, người và ngựa khát khô trên cát bỏng.

Sang ngày thứ năm, ông và ngựa ngã quỵ, mê man. Đến nửa đêm, như có phép lạ, trận gió mát lạnh từ đâu thổi tới, con ngựa đứng lên hý vang, ông chợt mở mắt ra, gượng leo lên lưng ngựa. Ráng đi thêm vài dặm, ông gặp bãi cỏ xanh mướt bên dòng suối trong veo, thế là người và ngựa thoát nạn chết khô. Ông cho ngựa đi thêm hai ngày nữa, mới ra khỏi sa mạc Gobi; tổng cộng đi hết tám ngày, vượt qua 800 dặm (khoảng 480 cây số).

B. Theo Ngô Thừa Ân thì Đường Tăng phải chịu cái nóng như thiêu đốt khi qua vùng Hỏa Diệm Sơn chắn đường sang phương tây thỉnh kinh, lửa bốc ngùn ngụt 800 dặm (con số này rất giống với sử), chung quanh không một ngọn cỏ, bốn mùa nóng bức. Bát Giới đề nghị hãy chọn phương đông, phương nam, hay phương bắc không có lửa mà đi. Đường Tăng không nghe, vì chỉ đi về hướng tây mới lấy được kinh Phật.²²⁴

Như vậy, vùng Hỏa Diệm Sơn (800 dặm) được hư cấu từ sa mạc Gobi (cũng rộng 800 dặm). Việc Đường Tăng không chịu đổi hướng đi như lời Bát Giới đề nghị cũng giống với sử nữa, đó là khi Đường Tăng không chịu quay trở lại đường cũ lúc bị lạc trong sa mạc Gobi.

7. Đường Tăng là ngự đệ

A. Theo sử, tới nước Y Ngô,²²⁵ Đường Tăng ở lại mười ngày trong một chùa cổ có ba nhà sư Trung Quốc. Vua Khúc Văn Thái nước Cao Xương²²⁶ sai sứ qua mời ông sang. Đi hết sáu ngày ông tới kinh thành nước Cao Xương.

Bị vua nài ép giữ ở lại, ông tuyệt thực bốn ngày phản kháng, sức khỏe gần nguy kịch. Vua tạ lỗi, xin kết nghĩa anh em, và xin ông lưu lại một tháng giảng kinh.

Trước ngày rời nước Cao Xương, ông được vua cho theo hộ tống gồm: bốn sa di, hai mươi lăm người lực lưỡng, một viên quan lớn tháp tùng để mang thư giới thiệu ngự đệ với vua nước Đột Quyết (Göktürk); ngoài ra còn có hai mươi bốn lá thư khác gởi cho vua các nước ngự đệ sẽ đi ngang qua để nhờ yểm trợ. Buổi lên đường, vua quan, dân chúng tiễn ông đến tận cửa thành. Vua cầm tay ông, mắt đẫm lệ, bịn rịn mãi.

B. Theo Ngô Thừa Ân, cảm động vì Đường Tăng quên mình đi sang phương tây gian lao, nguy hiểm, vua Đường Thái Tông đến chùa Hóa Sinh trong thành Tràng An xin kết nghĩa anh em với ông.

Ngày lên đường, ông được vua quan tiễn chân ra tận cửa thành. Vua ban tặng ngự đệ một bình bát bằng vàng, một con ngựa trắng, hai người hộ tống, ban hiệu là Tam Tạng, và quan trọng nhất là cấp cho tờ điệp văn thông hành để khi Đường Tăng qua các nước lân cận hay chư hầu nhà Đường sẽ được vua các nước ấy giúp đỡ.²²⁷

Vậy, theo Tây Du Ký, Đường Tăng ra đi có đủ passport công vụ kèm quốc thư để xin visa nhập cảnh các nước khác; còn theo sử thì Đường Tăng thuộc dạng vượt biên trái phép và bị truy nã. Vua Khúc Văn Thái trong sử lại được hư cấu thành Đường Thái Tông trong Tây Du Ký.

8. Các lần gặp cướp

A. Theo sử, ít nhất có bốn lần Đường Tăng gặp cướp:

Dọc đường từ nước Cao Xương sang nước A Kỳ Ni,²²⁸ bị một toán cướp chận lại.

Từ nước Na Yết La Bát (Nagarahara), trước khi tới nước Kiền Đà La,²²⁹ ông nhờ một ông lão dẫn đi chiêm bái một hang động có Phật tích,²³⁰ dọc đường bị năm tên cướp chận lại nhưng ông cảm hóa được họ.

(Chuyện này gần giống Hồi thứ 14, Đường Tăng ra khỏi nhà cụ già họ Trần bị sáu tên cướp chận đường.)

Tới nước Ca Thấp Di La, ²³¹ ông được nhà vua cho hai mươi người đi theo sang Ấn Độ để giúp ghi chép. Trên đường đi về miền trung Ấn Độ, ông bị chừng năm mươi tên cướp tấn công.²³²

Trên đường về nước, từ nước Tăng Ha Bổ La (Simhapura) trước lúc tới nước Đản Xoa Thỉ La (Takshasila), ông lại gặp một toán cướp.

B. Theo Tây Du Ký, Đường Tăng có bốn lần gặp cướp:

Sau khi tá túc một đêm ở nhà cụ già họ Trần, sáng sớm lên đường, ông bị sáu tên cướp chận lại;²³³

Hai lần gặp cùng một bọn cướp hơn ba mươi tên;²³⁴

Mấy thầy trò ra khỏi nhà viên ngoại họ Khấu, gặp bọn cướp chừng ba mươi tên.²³⁵

Các yêu quái ăn thịt người

Theo sử, chẳng thấy chép rằng Đường Tăng đã bị bọn ăn thịt người bắt. Nhưng đáng lưu ý sự kiện này: Khi ông tới nước Kiệt Nhược Cúc Đồ,²³⁶ ở lại ba tháng, rồi xuôi sông Hằng, tiếp tục chu du về phía đông. Thuyền đi được chừng 100 dặm thì gặp mười ghe cướp chận lại; ông bị bắt đem về sào huyệt.²³⁷

Bọn cưóp đặt ông lên bàn thờ, chuẩn bị nghi thức hạ sát để tế sống nữ thần Durga. Ông biết mình sắp chết, vô phương kêu cứu. Tuyệt vọng, ông khép hai mắt, tập trung tư tưởng, dốc tâm cầu nguyện chư Phật. Như có phép lạ, cuồng phong bỗng nổi lên dữ dội, quét đổ mọi thứ trên bàn thờ; bọn cướp sợ hãi phải thả ông ra.

Theo Ngô Thừa Ân, đủ loại yêu tinh già, trẻ, đực, cái, thậm chí có cả yêu “nhí” Hồng Hài Nhi, luôn luôn tìm trăm phương nghìn kế bắt sống Đường Tăng ăn thịt. Chúng đều tin rằng Đường Tăng là chân tu nhiều kiếp, ăn một miếng thịt của ông, sẽ thành trường sinh bất tử.

Kỳ thị tín ngưỡng

Theo sử, có những xung đột như sau:

Đường Tăng đến A Kỳ Ni (Agni) ở lại một đêm rồi sang nước Khuất Chi.²³⁸ Vì ông khước từ tiệc mặn do vua nước Khuất Chi đãi, nên phải tranh luận về giáo lý tiểu thừa và đại thừa với Quốc Sư Mộc Xoa Cúc Đa (Mokshagupta) vốn đã học Phật Giáo tiểu thừa ở Ấn Độ hai mươi năm. Sau sáu mươi ngày, khi rời đi, ông được vua cho người theo phục dịch, cung cấp ngựa và lạc đà.

(Cũng giống Tây Du Ký ở Hồi thứ 44: tranh tài với quốc sư nước Xa Trì.)

Tới nước Táp Mạc Kiến,²³⁹ Đường Tăng bị những người theo Bái Hỏa Giáo (thờ lửa) cầm đuốc rượt đuổi. Vua nước này không ủng hộ đạo Phật, tiếp ông lạnh nhạt. Sau khi thuyết pháp cảm hóa được vua, ông lưu lại và chấn chỉnh các chùa Phật ở kinh thành.

(Cũng giống Tây Du Ký ở Hồi thứ 84: cạo đầu cho vua quan nước Diệt Pháp quy y.)

Tại Ấn Độ, Đại sư Giới Hiền (Silabhadra), chủ chùa Na Lan Đà đã 106 tuổi, giao cho Đường Tăng thuyết nhiều bộ kinh quan trọng. Ông trở thành người phát ngôn chính thức về giáo lý đại thừa của chùa. Nhiều học giả do khác quan điểm giáo lý đã tranh biện với Đường Tăng:

− Một thầy tu Bà La Môn viết bốn mươi điều biện luận dán ở chùa Na Lan Đà, thách thức ai bác được, ông ta sẽ dâng cái đầu. Đường Tăng mời sư Giới Hiền làm chứng cuộc tranh biện. Ông thắng, nhưng tha mạng kẻ thua.

(Cũng giống Tây Du Ký ở Hồi thứ 44: tranh tài với quốc sư nước Xa Trì, ai thua bị chém đầu.)

− Bát Nhã Cúc Đa (Prajnagupta), đại sư phái tiểu thừa, viết “Phá Đại Thừa Luận” công kích giáo lý đại thừa. Đường Tăng viết “Phá Ác Kiến Luận” trình sư Giới Hiền rồi công bố để bác lại Bát Nhã Cúc Đa.

B. Theo Ngô Thừa Ân, những xung đột do khác tín ngưỡng kể trên được hư cấu như sau:

Ở nước Xa Trì, thầy trò Đường Tăng chống lại ba anh em đạo sĩ yêu tinh đang đàn áp đạo Phật. Đó là yêu cọp (quốc sư Hổ Lực), yêu nai (Lộc Lực), yêu dê (Dương Lực).

Đường Tăng đấu phép cầu mưa với Hổ Lực, ai thua bị chém đầu; cùng Hổ Lực thi ngồi thiền; cùng Lộc Lực thi đoán tên món đồ giấu kín trong rương.

Tề Thiên đấu phép: cùng Hổ Lực thi chém đầu mọc lại đầu khác; cùng Lộc Lực thi mổ bụng moi gan; cùng Dương Lực thi tắm trong vạc dầu sôi.²⁴⁰

Đánh nhau với yêu đạo sĩ là quốc trượng nước Tỳ Kheo.²⁴¹

Vua nước Diệt Pháp có lời thề phải giết 10.000 nhà sư. Tề Thiên hóa phép cạo đầu cả triều đình; hoàng gia và bá quan quy y theo đạo Phật, đổi tên nước là Khâm Pháp.²⁴²

11. Về chùa Lôi Âm

Theo sử, Đường Tăng tới nước Ma Kiệt Đà (Magadha), tu học ở chùa Na Lan Đà. Chùa này lớn nhất Ấn Độ, rộng gần như một thành phố, đã có mặt hơn 700 năm trước khi Đường Tăng đặt chân đến. Chùa Na Lan Đà được coi là đại học cổ nhất, chứa khoảng 150 bộ kinh của đạo Phật, Bà La Môn, sách về các lãnh vực khác; lúc nào cũng có khoảng 10.000 sư tăng tu học. Nghe tin ông đến, chủ chùa là Đại Sư Giới Hiền cử khoảng 200 nhà sư và chừng 1.000 phật tử đi đón. Đường Tăng ở chùa năm năm.

Theo Tây Du Ký, Đường Tăng đến chùa Lôi Âm, được đón tiếp rất trọng thể: Phật Tổ cho 8 bồ tát, 4 kim cang, 500 la hán, 3.000 yết đế, 11 đại diệu, 18 già lam, tất cả đứng xếp thành hai hàng trong chánh điện chào mừng²⁴³

(Tổ chức đón long trọng y như khi Đại Sư Giới Hiền tiếp Đường Tăng. Nói khác đi, Tây Du Ký mượn chùa Na Lan Đà hư cấu thành chùa Lôi Âm; còn Đại Sư Giới Hiền thì hư cấu thành Phật Tổ.)

12. Về việc kinh bị chìm xuống sông

A. Theo sử, Đường Tăng lên đường trở về Trung Quốc năm 643 (48 tuổi), sau mười mấy năm du học ở Ấn Độ.²⁴⁴ Ông dùng voi, lạc đà, ngựa chở 657 bộ kinh và nhiều thứ khác về nước.

Dọc đường (đầu năm 644), qua nước Đản Xoa Thỉ La,²⁴⁵ ông cỡi voi vượt sông Tín Độ.²⁴⁶ Những người khác và hành lý đi thuyền. Thuyền ra giữa sông bỗng cuồng phong ²⁴⁷ nổi lên làm lật chìm, bị mất 50 bộ kinh. Sau này, qua nước Vu Điền,²⁴⁸ được vua nước này lưu lại bảy tháng thuyết pháp, Đường Tăng cho người qua các nước khác tìm chép bổ sung số kinh bị mất.

Có sách nói lúc nghe tin thuyền chìm, vua nước Ca Tất Thí (Kapisa) đến thăm, rước Đường Tăng về kinh thành ở năm mươi ngày, trong thời gian đó Đường Tăng cho người qua nước Ô Trưởng Na (Udyana) chép lại chỗ kinh trôi mất. Sau này khi về đến nước Kustana, lưu lại bảy ngày, ông cho người đi tới nước Khuất Chi (Kucha) và Kashgar để bổ sung thêm chỗ kinh bị mất.

B. Theo Ngô Thừa Ân, thầy trò Đường Tăng và hành lý, kinh kệ được con rùa trắng chở từ bờ tây sang bờ đông sông Thông Thiên. Rùa bơi chừng nửa ngày, trời đã chiều, gần đến bờ bên kia thì rùa giận Đường Tăng không giữ lời hứa với nó, đã quên hỏi Phật Tổ giải đáp cho rùa một thắc mắc, nên rùa hất luôn cả đoàn người ngựa, hành lý xuống sông. Kinh bị ướt, vớt lên phơi khô thì hư mất mấy trang chót.²⁴⁹

Bài văn của vua Đường Thái Tông

Theo sử, giữa năm 648, Đường Tăng dịch xong chín bộ kinh, lấy tên là Tân Phiên Kinh Luận. Vua Đường Thái Tông tuy già yếu, nhưng muốn kỷ niệm cuộc tây du thỉnh kinh vô tiền khoáng hậu nên đích thân viết 781 chữ làm một bài tựa cho bản dịch ấy, và nhan đề là Đại Đường Tam Tạng Thánh Giáo. Viết xong, vua cho một quan học sĩ đọc trước mặt các quan trong một buổi lâm triều.

Theo Ngô Thừa Ân, Đường Tăng về đến kinh thành; Vua Đường Thái Tông mãi nghĩ tới công lao của người em kết nghĩa không gì đền đáp được, mất ngủ. Sáng hôm sau giữa triều, vua ứng khẩu đọc cho quan trung thư chép bài Thái Giáo Tự tạ ơn ngự đệ.²⁵⁰

Kết quả cuộc thỉnh kinh

Theo Sử

Theo Ngô Thừa Ân

Đường Tăng rời Tràng An năm 629

Đường Tăng rời Tràng An năm 639²⁵¹

Xa xứ 16-17 năm

Xa xứ 14 năm.²⁵²

Mất hai năm mới về tới Tràng An

Cỡi mây bay về chưa tới một ngày.²⁵³

Tới Tràng An đầu xuân năm 645, lúc 50 tuổi.

Tới Tràng An năm 653, ngoài 30 tuổi.²⁵⁴

Cả đi và về vượt qua 50.000 dặm đường bộ, chừng 30.000 km). Có sách cho là 8.333 dặm Anh, khoảng 10.000 km

Lúc đi vượt qua 108.000 dặm; khi về không tính đường bay (đằng vân). ²⁵⁵

Thường nói đại khái là đã qua 128 hay 138 nước lớn nhỏ.²⁵⁶

Không tổng kết đã qua bao nhiêu nước, chỉ kể tên 8 nước.²⁵⁷

Dùng 20 ngựa chở về nhiều tượng Phật, 150 hột xá lợi, 657 bộ kinh và luận của nhiều phái đại thừa, đựng trong 520 hộp.

Chở về 35 bộ kinh, 5.048 quyển.²⁵⁸

Về Trung Quốc dịch kinh 18 năm, ²⁵⁹ được 75 bộ gồm 1.335 quyển.

Về Trung Quốc khỏi dịch kinh, thầy trò cùng thăng thiên.²⁶⁰

So Tây Du Ký với sử, sự trùng khớp như dẫn trên rất thú vị; nó cho thấy kỳ tài có một không hai của Ngô Thừa Ân. Nếu viết tiểu sử Huyền Trang một cách chân phương như sử gia, có lẽ số người ham đọc chẳng là bao. Nhưng với ngòi bút của Ngô Thừa Ân, cuộc đời Huyền Trang trở thành hấp dẫn, thần bí, ly kỳ và lôi cuốn hàng bao triệu người trong liên tiếp mấy trăm năm. Ngô Thừa Ân nhờ Huyền Trang mà bất hủ. Huyền Trang nhờ Ngô Thừa Ân mà đã rực rỡ càng mãi rực rỡ huy hoàng.

Nguyễn Hiến Lê (1912-1984) có lý lắm khi viết rằng: “Thử hỏi, trong lịch sử nhân loại có vị danh nhân thứ hai nào như ông [Huyền Trang] không? Nội một việc dân tộc Trung Hoa thần kỳ hóa cuộc đi thỉnh kinh của ông, truyền miệng cho nhau, sau chép lại thành một bộ tiểu thuyết – tức bộ Tây Du Ký – cũng là một cái vinh dự mà từ xưa đến nay chưa ai được nhận nữa!” ²⁶¹

16-3-1996

6. Hầu Vương Được Hư Cấu Như Thế Nào?

Toàn bộ các nhân vật, sự kiện trong Tây Du Ký (TDK) của Ngô Thừa Ân đều là hư cấu mà Hầu Vương là nhân vật hư cấu rất độc đáo.

Đối chiếu tỉ mỉ giữa lịch sử và tiểu thuyết có thể thấy TDK mô phỏng sự tích Đức Phật Thích Ca (PTC) và sự tích Đức Lục Tổ Huệ Năng chép trong Phẩm thứ Nhất (Hành Do) của Pháp Bảo Đàn Kinh [PBĐK] để hư cấu thành sự tích Hầu Vương.

Giác ngộ lẽ vô thường

Theo PTC, Thái Tử Cồ Đàm sẽ kế vị vua cha Tịnh Phạn để làm vua, nhưng sau khi đi qua bốn cửa thành, Thái Tử giác ngộ lẽ tứ khổ (sanh, lão, bệnh, tử), đã quyết tâm từ bỏ ngai vàng, xa rời vợ trẻ con thơ, đang đêm lẻn ra khỏi hoàng cung, du phương tìm đạo giải thoát.

Theo [TDK I 1982: 35], Hầu Vương ở núi Hoa Quả, động Thủy Liêm, ngồi trên ngai vua, đang hưởng thụ sung sướng, chợt giác ngộ lẽ sống chết vô thường, liền phát tâm bồ đề, lìa bỏ ngôi vua, vượt biển tìm đạo tu thành Phật Tiên để giải thoát luân hồi sinh tử.

Nhân duyên trò tìm được thầy

Theo PBĐK, Đức Lục Tổ Huệ Năng họ Lư (638713), thuở nhỏ sớm mồ côi cha, nhà nghèo, mẹ con bán củi sống qua ngày. Một hôm Huệ Năng đem củi giao cho khách hàng xong, vừa trở gót ra về bỗng nghe có người tụng kinh Kim Cang đến câu Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm (Không nên trụ vào đâu mà sinh ra tâm của mình).²⁶² Huệ Năng hỏi người ấy học kinh này từ đâu, thì được chỉ dẫn đến chùa Đông Thiền, do Đức Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn trụ trì.

Theo [TDK I 1982: 41-43], Hầu Vương trên đường tìm đạo, một hôm qua rừng chợt nghe một người kiếm củi hát:

Gặp nhau Phật Đạo phép mầu, Bình tâm tĩnh tọa tụng câu Huỳnh Đình...

Hầu Vương hỏi thăm bài hát này học từ đâu, được người kiếm củi chỉ đến động Tà Nguyệt Tam Tinh, núi Linh Đài Phương Thốn, do Tổ Sư Tu Bồ Đề làm chủ.

Lưu ý: PBĐK và TDK đều nói đến củi, duyên khởi từ củi mà phăng ra con đường đến gặp thầy học đạo. Củi là chất đốt, dùng để đun nấu; vậy củi là ẩn ngữ nhắc đến luyện hỏa hầu, đốt lò bát quái, luyện đơn nấu thuốc, tức là ám chỉ việc tham thiền của nhà Phật hay tịnh luyện của đạo Lão.²⁶³

3. Thầy hỏi mục đích đi tu của trò

Theo PBĐK, Huệ Năng đến gặp Đức Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn. Tổ hỏi: “Muốn cầu vật chi?” Huệ Năng đáp: “Chỉ cầu làm Phật chứ chẳng cầu vật chi khác.”

[TDK I 1982: 51], Tổ Sư Tu Bồ Đề hỏi Hầu Vương: “Nay nhà ngươi muốn học đạo gì?” Rồi Tổ Sư giới thiệu đủ các môn phép thuật, nhưng Hầu Vương khăng khăng chỉ đòi học được phép trường sinh, tức là chỉ tu thành tiên Phật. ²⁶⁴

Buổi sơ kiến thầy trò nói đến tánh

Theo PBĐK, Khi Huệ Năng mới đến chùa, Đức Ngũ Tổ chê là người gốc phương nam quê mùa không thể làm Phật. Huệ Năng cãi: “Người ta có phân biệt phương nam, phương bắc nhưng Phật tánh 性 không có nam bắc.”

Theo [TDK I 1982: 47], Hầu Vương chân ướt chân ráo đến động Tà Nguyệt Tam Tinh, ra mắt Tổ Sư. Tổ hỏi tánh 姓 (họ) Hầu Vương là gì, Hầu Vương đáp rằng không có tánh 性 (bản tính).

Phải công quả trước khi thọ pháp

Theo PBĐK, Huệ Năng ở lại chùa của Đức Ngũ Tổ, được giao chẻ củi, giã gạo. Sau khi làm công quả hơn tám tháng mới được Tổ truyền pháp.

Theo [TDK I 1982: 49], Hầu Vương ở lại động Tà Nguyệt Tam Tinh, chăm lo quét dọn, làm vườn, gánh nước, kiếm củi, sau bảy năm công quả mới được Tổ truyền pháp. Vậy, cả Huệ Năng và Hầu Vương trước khi thọ pháp thiền (công phu) đều phải trải qua môt quá trình làm công quả.²⁶⁵

6. Thầy sợ trò bị đồng môn ám hại

A. Theo PBĐK, Đức Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn muốn tuyển người thừa kế y bát thiền tông; giao hẹn ai làm được kệ chứng tỏ đã thấy được tánh mới được chọn làm Lục Tổ. Huệ Năng làm bài kệ:

Hán Văn:

菩 提 本 無 樹

明 鏡 亦 非 台

本 來 無 一 物

何 處 惹 塵 埃

Phiên âm:

Bồ đề bản vô thụ,

Minh kính diệc phi đài,

Bản lai vô nhất vật,

Hà xứ nhạ trần ai?

Nghĩa là:

Bồ đề vốn không cây,

Cũng chẳng đài gương tỏ,

Vốn không có vật gì,

Chỗ nào đóng bụi lọ?

Bài kệ làm cả chùa xôn xao, kinh ngạc. Đức Ngũ Tổ sợ Huệ Năng bị kẻ khác ám hại để đoạt quyền kế vị, liền lấy giày chùi luôn bài kệ như ngầm tỏ ý rẻ rúng, và bảo với mọi người rằng Huệ Năng vẫn chưa thấy tánh (chưa đạt đạo).

Vốn khi Huệ Năng mới đến xin học đạo đã ứng đối lanh lợi, Đức Ngũ Tổ phòng xa có kẻ ghen tỵ ám hại, nên phải sớm tìm cách che chở. Một hôm Huệ Năng đang giã gạo ở sau chùa, Tổ đi đến bên cạnh, nói nhỏ: “Ta thấy ý kiến ngươi có thể dùng, nhưng e sợ có kẻ ác làm hại ngươi, cho nên chẳng nói với ngươi, ngươi có biết hay chăng?”

B. Theo [TDK I 1982: 65], Hầu Vương hầu như đã học xong pháp thuật của thầy. Một hôm, do tính hiếu thắng, Hầu Vương biểu diễn thần thông khoe tài với đồng môn. Tổ Sư nghe huyên náo, ra mắng: “Công phu ấy có thể đùa cợt trước mặt mọi người sao? Giả sử ngươi thấy người khác có, ắt phải cầu người ta. Người khác thấy ngươi có, ắt phải cầu ngươi. Nếu ngươi sợ tai vạ, ắt phải truyền cho người ta. Nếu không truyền sẽ bị hại, tính mệnh nhà ngươi khó mà giữ nổi.”

Thầy ra ám hiệu hẹn giờ để bí mật truyền riêng pháp môn

Theo PBĐK, một hôm khác, sau khi Huệ Năng trình ra bài kệ “Bồ đề bản vô thụ...”, Tổ đến chỗ Ngài đang giã gạo, hỏi bóng gió: “Gạo giã kỹ chưa?” Ngụ ý hỏi trình độ tu hành tới đâu rồi. Huệ Năng lĩnh hội, cũng đáp bóng gió: “Gạo giã đã kỹ lắm rồi, chỉ còn thiếu cái sàng.” Ngụ ý nói tu đã tới nơi rồi, nhưng chưa có thầy giúp ấn chứng. Tổ nghe xong, cầm gậy gõ vào cối ba cái rồi lẳng lặng quay đi. Huệ Năng hiểu ý, canh ba lẻn vào phòng Tổ. Ngũ Tổ bí mật truyền trao y bát cho Huệ Năng làm Lục Tổ.

Theo [TDK I 1982: 55] một hôm Tổ Sư giới thiệu cho Hầu Vương đủ các môn học mà Hầu Vương đều nhất quyết không chịu, vì chẳng phải là môn để được sống lâu. Tổ Sư làm mặt giận, cầm gậy gõ vào đầu Ngộ Không ba cái, quay lưng đi thẳng vào trong, đóng cửa giữa lại. Ngộ Không ngầm hiểu: Tổ Sư ám chỉ canh ba, đi vào bên trong, lối cửa sau, ở chỗ kín ấy sư phụ sẽ truyền đạo cho.

Truyền pháp xong thầy buộc trò lập tức ra đi

PBĐK, Đức Ngũ Tổ mật truyền y bát cho Huệ Năng làm Lục Tổ xong, lại thúc hối bảo Ngài phải đi khỏi chùa lập tức: “Nhà ngươi nên đi mau, kẻo e người ta làm hại.” Huệ Năng hỏi: “Đi nẻo nào bây giờ?”

Theo [TDK I 1982: 66], sau khi Hầu Vương học xong các phép thuật, Tổ Sư thấy Hầu Vương khoe tài biến hóa với đồng môn, bèn giả mặt giận, mượn cớ mắng nhiếc. Hầu Vương cúi đầu xin tha tội, Tổ Sư quyết liệt đuổi đi luôn: “Ta cũng không bắt tội nhà ngươi, nhưng nhà ngươi phải đi đi thôi.” Hầu Vương ứa lệ, hỏi: “Tôn sư bảo con đi đâu?”

Lưu ý: Khi từ chỗ sư phụ ra đi, hai câu hỏi của hai đệ tử cũng gần giống nhau; Huệ Năng hỏi: “đi nẻo nào?” còn Hầu Vương hỏi: “con đi đâu?”

Tám điểm tương đồng dẫn trên cho thấy Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân đã dựa vào một phần lịch sử của đạo Phật ở Ấn Độ và lịch sử Thiền Tông ở Trung Quốc để hư cấu thành sự tích Hầu Vương. Đó là lấy thực (lịch sử) làm hư (tiểu thuyết)...

16-3-1996