Giải Mã Truyện Tây Du

6. Bốn Biển Không Yên Cơn Lửa Trẻ

Già đầu mà có khi thua con nít. Trong những cái trớ trêu của Tây Du, vẫn không loại trừ điều ấy. Mào đầu câu chuyện nghịch lý này, Ngô Thừa Ân liền dùng ngay hai chữ “trẻ thơ” để nói đến Hồng Hài Nhi.⁹⁶ Nhưng đứa trẻ này quả thật chẳng phải tay vừa, “thằng bé” đã làm Lão Tôn điêu đứng, chẳng thể trị nổi!

Ngọn lửa trớ trêu

Chuyện đánh nhau với Hồng Hài Nhi phải kéo dài từ Hồi thứ Bốn Mươi qua đến hai hồi Bốn Mươi Mốt và Bốn Mươi Hai mới xong. Hồng Hài Nhi quả rất đáng sợ. Bề ngoài, y được miêu tả là một đứa trẻ nhỏ, “mình không áo giáp, chỉ mặc độc chiếc quần gấm thêu thắt ngang lưng, đi chân không”.⁹⁷

Lai lịch Hồng Hài Nhi kể ra cũng khá rõ ràng. “Nó là con trai Ngưu Ma Vương. Mụ La Sát Nữ nuôi nấng nó. Nó đã tu ba trăm năm ở Hỏa Diệm Sơn. (...) Tên lúc bé của nó là Hồng Hài Nhi, hiệu là Thánh Anh Đại Vương.” ⁹⁸ Y lại còn có quan hệ chú cháu với Tề Thiên vì lẽ xưa kia cha Hồng Hài Nhi là Ngưu Ma Vương và năm yêu quái khác có kết nghĩa anh em với Tề Thiên; họ Ngưu làm anh cả, Tề Thiên đứng hàng thứ bảy, tức là em út.⁹⁹

Hồng Hài Nhi lại sở trường về chơi lửa; đồ nghề chuyên dùng của đứa nhỏ này còn có thêm năm chiếc xe nhỏ. Cách y nổi lửa cũng lạ đời. Thoạt tiên y cho bày xe theo phương vị ngũ hành: bên ngoài là bốn chiếc ứng với Kim, Mộc, Thủy, Hỏa; trung ương đặt một xe ứng với Thổ. Thế rồi “yêu tinh đứng trên cỗ xe nhỏ ở chính giữa, một tay vung cây giáo lửa nhọn, một tay nắm thành nắm đấm, tự đấm hai quả vào mũi mình.” Sau đó y lại “đọc thần chú, phun từ trong miệng ra một vệt lửa: từ hai lỗ mũi, khói đen nồng nặc cũng tuôn ra. Rồi mắt hắn cứ chớp chớp, lửa đỏ lại bùng lên. Lửa cháy ngùn ngụt trùm cả năm chiếc xe nhỏ.” ¹⁰⁰

Lửa của thằng bé cũng khác thiên hạ! Có bài thơ tả lửa ấy như sau:

Ngụt ngụt ngùn ngùn lửa bốc lên,

Bừng bừng cuồn cuộn khắp trăm miền.

(...) Lửa trời lửa đất đều không phải,

Ấy lửa tam muội của ma vương.

Năm cỗ xe kia hợp ngũ hành,

Ngũ hành sinh hóa lửa kia thành.

Can Mộc phát sinh tâm Hỏa vượng,

Tâm Hỏa khiến cho tỳ Thổ bình.

Tỳ Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy,

Thủy sinh ra Mộc thật tài tình.

Sinh sinh hóa hóa đều do Hỏa,

Cháy khắp không gian vạn vật vinh.¹⁰¹

Chính vì lửa ấy dị thường, nên Tề Thiên dù mời được bốn anh em Long Vương ở khắp bốn biển đông tây nam bắc đến làm mưa trợ giúp, cũng chẳng ăn thua gì! Truyện kể: “Mưa sầm sập trút xuống, nhưng không dập tắt nổi ngọn lửa của yêu quái. (...) Mà trái lại, khác nào lửa đổ thêm dầu, càng mưa, lửa càng bốc to.” ¹⁰² Cuối cùng chỉ có Quan Âm Bồ Tát mang bình tịnh thủy đến mới trị được Hồng Hài Nhi, thu phục y làm Thiện Tài Đồng Tử.¹⁰³

Hồng Hài Nhi [Ngô Thừa Ân 1988]

Ai người đốt lửa?

Khi đã thấy ngọn lửa của Hồng Hài Nhi là trớ trêu thì chính những tình tiết đầy trớ trêu ấy lại gợi ra cho người đọc hằng loạt nhiều câu hỏi liên quan. Thực vậy:

Tại sao tu ba trăm năm nhưng vẫn là đứa con nít? Tại sao trót làm thân yêu tinh mà còn xưng “Thánh Anh”? Tại sao yêu ấy tên là Hồng Hài Nhi? Và tại sao yêu tinh lại có quan hệ chú cháu với Tề Thiên?

Lửa của Hồng Hài Nhi là thứ gì mà nước mưa bốn biển của bốn Long Vương chẳng những không dập tắt lại còn như lửa đổ thêm dầu, càng mưa, lửa càng bốc to? Vậy mà, Quan Âm Bồ Tát trị được. Chỉ với bình tịnh thủy. Tại sao phải nhờ tới Quan Âm?

Tại sao khi đốt lửa phải bày trận ngũ hành, và lửa phát ra từ trung ương? Tại sao lúc “mồi lửa” thì chẳng dùng bùi nhùi, diêm quẹt mà phải tự đấm hai quả vào mũi mình? Tại sao lại có cây giáo lửa nhọn? Tại sao lửa lại phun ra từ trong miệng, hai lỗ mũi, thậm chí cả từ đôi mắt?

Những câu hỏi liên tiếp ấy chính là chiếc chìa khóa giải mã câu chuyện về Hồng Hài Nhi.

Câu chuyện được dẫn dụ rất khéo. Trước hết, nói cha của yêu tinh là Ngưu Ma Vương, anh kết nghĩa với Tề Thiên, Tề Thiên với yêu tinh có tình chú cháu. Đặt ra mối quan hệ bà con như vậy để thấy yêu tinh dữ dằn (cái ác, cái xấu) không ở đâu xa, nó trong chỗ thân thích, gần gũi với mình. Ý này rất quan trọng, vì thông thường không ai dè chừng kẻ dữ lại là người nhà.

Nói Hồng Hài Nhi là con mụ La Sát Nữ để miêu tả cái độc của yêu tinh. Theo Phật Giáo, la sát 羅 剎 (rakchasas) là ác quỷ ăn thịt người, chúng xuất hiện khắp nơi, cả trên biển lẫn trên đất liền. Giống cái gọi là la sát nữ (rakchasis).

Phật bảo trên đời có ba thứ độc (tam độc: tham, sân, si). Món thứ hai, sân độc, hàm nghĩa rằng giận rất độc hại. Giận cũng đi kèm với nóng nảy, nên Phật ví giận như lửa, gọi là sân hỏa (lửa giận). Lửa của Hồng Hài Nhi, hiểu theo nghĩa hình nhi hạ là lửa giận. Trong lịch sử, điển tích kim cổ đông tây, không thiếu những chuyện chỉ vì nóng giận mà người giết người! Vậy, quỷ la sát ăn thịt người đâu phải hoang đường, và đó chính là lý do Tây Du dựng chuyện con trai quỷ la sát nữ sở trường chơi lửa. Cũng thế, nóng giận tuy không hình không dạng mà giết người không thua gươm giáo, nên vũ khí cầm tay của Hồng Hài Nhi là một ngọn giáo lửa.

Lửa không chỉ là hình ảnh tượng trưng cho nóng giận (sân) mà còn là biểu tượng cho tham muốn của con người. Vì vậy thế gian hay nói tới lửa dục, lửa tình, lửa lòng; và khi nào con người nguội lạnh, không còn đam mê tình ái thì đời bảo là tắt lửa lòng.

Ngày 28-8 Bính Tý (13-10-1936) Đức Cao Đài Tiên Ông dạy rằng khi con người nổi lòng tham dục, sân giận thì chẳng khác gì lửa dậy, cháy rần rần:

Ngó kia những vật thế gian,

Đều là lửa cháy khô khan tinh thần.

Nhứt là nhơn dục tham sân,

Ái tình cháy dậy rần rần biết bao.¹⁰⁴

Tục ngữ nói: No mất ngon, giận mất khôn. Hết khôn thì dẫu già đầu vẫn cứ nói năng, cư xử giống y đứa trẻ nhỏ dại không hiểu biết, thiếu suy xét. Vì lẽ đó Ngô Thừa Ân mới dựng chuyện thủ phạm đốt lửa là một đứa con nít. Khi nào bừng bừng lửa giận, người ta vùng vằng quăng ném, cung tay đá chân, hình ảnh đó ở Hồng Hài Nhi tượng trưng bằng cái kiểu tự đấm hai đấm vào mũi mình! Chưa hết, khi nóng giận quá mức, không kềm chế nổi, người ta mắt lộ ánh hung quang, hơi thở cũng hổn hển gấp gáp, và miệng thì buông ra những lời nặng nề, đau đớn, tổn thương kẻ khác. Do đó Tây Du kể rằng lửa của yêu tinh bốc ra ở cả mắt, mũi, và miệng!

khi nổi lửa Hồng Hài Nhi phải bày trận ngũ hành. Lão Giáo coi ngũ hành là những yếu tố tạo nên con người.

Nho Giáo (sách Lễ Ký, thiên Lễ Vận) cũng bảo con người là kết tụ tinh hoa của ngũ hành.¹⁰⁵ Tương tự, Phật Giáo coi con người là thân tứ đại (đất, nước, gió, lửa). Tứ đại hiệp với hư không (akâsa) thành ra ngũ đại. Bằng hình tượng trận lửa ngũ hành, kẻ đốt lửa thì đứng ở trung ương, Tây Du ngụ ý rằng sân hỏa phá hoại công đức người tu hành khởi lên từ chính bên trong nội tâm mỗi người mà ra, nó chẳng đâu xa lạ, thế nên kẻ đánh yêu và yêu tinh mới có dây mơ rễ má bà con thân thích với nhau, kêu nhau là chú cháu!

Lửa gặp nước thì tắt. Nhưng bốn Long Vương đem nước bốn biển vẫn không dập tắt được lửa Hồng Hài Nhi nhằm ngụ ý rằng lửa sân giận khó dẹp. Khi đã bốc hỏa, nổi giận đùng đùng rồi, khó ai có thể tự chủ kềm chế được cơn giận. Chỉ có Quan Âm mới trị xong bởi vì sở trường bửu bối của Quan Âm là tịnh thủy (nước thanh tịnh). Vậy, chỉ có lòng thanh tịnh mới chế ngự lửa giận mà thôi.

Ngoài ra, còn thêm hai nguyên cớ nữa:

(1) Hồng Hài Nhi là con của La Sát Nữ, vậy yêu này chánh hiệu là tiểu la sát, la sát con. Kinh Pháp Hoa (Diệu Pháp Liên Hoa), phẩm Phổ Môn, dạy rằng khi gặp loài la sát bức hại hãy niệm danh Quan Âm sẽ được giải cứu.¹⁰⁶

(2) Lửa của Hồng Hài Nhi là lửa giận (sân hỏa). Cũng kinh Pháp Hoa, phẩm Phổ Môn, dạy rằng muốn trừ tam độc (tham, sân, si) phải cầu đến oai lực Quan Âm.

Như thế, khi đưa hình tượng Quan Âm vào truyện, Ngô Thừa Ân cũng đã thể hiện trung thực truyền thống kinh điển nhà Phật.

Quan Âm tịnh thủy [Giới Tử Viên 1966]

Bản tướng Hồng Hài Nhi

Về mặt hình nhi thượng, đạo Lão, đạo Phật, và Cao Đài dụng công phu hàm dưỡng giống nhau. Phật gọi thiền thì Lão và Cao Đài kêu tịnh (hay công phu). Thiền và tịnh xưa nay đều rất kiêng sợ lửa giận. Nhưng cũng đồng thời là lửa, biết khéo dùng thì nấu cơm đặng. Không biết dùng thì cháy nhà!

Cũng thế, nếu hành giả biết luyện rèn để chuyển hóa lửa giận khí huyết trở thành lửa tam muội nấu “kim đơn” giống như Thái Thượng Lão Quân dùng lửa văn lửa vũ đốt lò bát quái luyện thuốc,¹⁰⁷ thì con người sẽ đắc đạo. Theo Lão Giáo, khi ấy con người tạo được thánh thai, là anh nhi, là xích tử. Đó là lý do yêu tinh không mang họ Ngưu của bố đẻ, mà vợ chồng Ngưu Ma Vương và La Sát Nữ lại nấu chè đặt tên con trai là Hồng Hài Nhi 紅 孩 兒. Hồng là đỏ; Hài Nhi là trẻ còn bú, còn hôi sữa. Vậy Hồng Hài Nhi đích thị là con nít còn đỏ hỏn (xích tử), mình trần trụi, chân không dép giày, còn chiếc quần gấm thêu thắt ngang lưng có khác gì tấm tả quấn sơ cho trẻ mới đẻ. Cho nên tuy cốt tử yêu tinh, thuộc dòng dõi la sát hung ác, nhưng vẫn cứ đàng hoàng tự xưng là “Thánh Anh” 聖 嬰 (trẻ thánh), và tu đã ba trăm năm mà vẫn cứ mang hình hài trẻ nít.

Từ bỏ lối văn nghiêm trang nghi thức của kinh điển Phật, Lão mà dùng phương pháp ẩn dụ để kể chuyện đánh nhau, đấu phép, bắt yêu, trừ quái... Ngô Thừa Ân quả là một đại gia bất hủ trong làng ngụ ngôn. Thấu đáo được từng ẩn ngữ tinh tế của Ngô mới thực sự hiểu vì sao Tây Du Ký là một tuyệt phẩm vượt không gian và phi thời gian.

Tháng 8-1991

Bổ túc 28-5-2010

7. Sáu Bảy Mười Ba

Trên con đường sang phương Tây thỉnh kinh, thầy trò Đường Tăng không chỉ đụng độ yêu tinh ma quái mà còn có khi chạm trán cùng giặc cỏ cướp đường. Mào đầu Hồi thứ Mười Bốn, Tây Du viết:

Hán văn:

猿 心 歸 正

六 賊 無 踪

Phiên âm:

Viên tâm quy chính

Lục tặc vô tung.

Nghĩa là:

Lòng vượn theo đường chính,

Sáu giặc mất tăm hơi.¹⁰⁸

Qua đến Hồi thứ Bảy Mươi Hai, lại dẫn chuyện rằng:

Bàn Ty động thất tinh mê bổn,

Trạc Cấu tuyền Bát Giới vong hình.

盤 絲 洞 七 精 迷 本,

濯 垢 泉 八 戒 忘 形.

Nghĩa là:

Động Bàn Ty bảy tinh mê gốc,

Suối Trạc Cấu Bát Giới quên hình.¹⁰⁹

Hai hồi ấy nhắc đến lục tặc và thất tinh. Lục tặc là sáu tên cướp. Thất tinh là bảy đứa yêu tinh. Sáu bảy mười ba. Tuy rằng chuyện trước cách chuyện sau đến những năm mươi tám hồi dài, nhưng trước với sau vẫn chỉ là một chuyện. Ngô Thừa Ân muốn nói tới thập tam ma (mười ba con ma), tức là bè lũ sáu giặc cướp bảy yêu tinh cùng cấu kết với nhau để phá hoại tấm lòng thanh tịnh của con người, làm con người mê mờ đi vào đường quấy, xa lìa chơn lý, xa chánh đạo.

Sáu tên cướp

Tây Du kể rằng sau khi nghỉ đêm tại nhà một cụ già họ Trần, Đường Tăng và Tề Thiên lên đường đi thỉnh kinh. “Thầy trò đi được lúc lâu, bỗng ven đường nghe soạt một tiếng, thấy sáu người xông ra, đứa nào cũng giáo dài, kiếm ngắn, dao sắc, cung cứng, quát vang...” ¹¹⁰

Tề Thiên hỏi lai lịch, bọn cướp tự giới thiệu: “Nhà ngươi không biết, bọn ta nói cho mà nghe: Chúng ta, một người gọi là mắt thấy mừng, một người gọi là tai nghe giận, một người gọi là mũi ngửi thích, một người gọi là lưỡi nếm nghĩ, một người gọi là ý thấy muốn, một người gọi là thân vốn lo.” ¹¹¹

Biết chúng là ăn cướp, Tề Thiên đòi chia của, thế thì: “Sáu tên cướp nghe nói, thằng mừng thì mừng, thằng giận thì giận, thằng thích thì thích, thằng nghĩ thì nghĩ, thằng muốn thì muốn, thằng lo thì lo, cả lũ xông lên hò hét loạn xị...” ¹¹²

Như vậy sơ yếu lý lịch của lũ cướp đường trắng trợn này đã rõ. Chúng vốn là sáu căn (lục căn) của mỗi người, gồm: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý).

Bản lý lịch trích ngang của chúng còn cho thấy tuy năng khiếu sở trường hay tay nghề chuyên môn của từng tên rất khác nhau, nhưng đều giống nhau ở một căn bản chung: đối cảnh sinh lòng.

Sáu căn hàng ngày hàng giờ tiếp cận với ngoại cảnh thì sinh lòng biến đổi theo cảnh. Biến theo cảnh hoài thì tâm điên đảo, giống như nước trong bị vẩn bụi dơ bẩn.

Có sáu thứ bụi trần (lục trần) từ bên ngoài đột nhập vào tâm con người (lục ngoại nhập) thông qua lục căn, và tương ứng với lục căn là: sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp.

Nhãn - Sắc: Mắt thấy màu sắc, hình dạng vừa lòng thì tham, trái ý thì chê. Mắt gặp sắc tướng sinh ra kiến (thấy).

Nhĩ - Thinh: Tai nghe âm thanh ngọt ngào thì chê, âm thanh chói tai thì ghét. Tai gặp âm thanh sinh ra văn (nghe).

Tỷ - Hương: Mũi ngửi mùi thơm tho thì thích thú, hít phải hơi hôi hám thì chẳng ưa. Mũi gặp hương sinh ra khứu (ngửi).

Thiệt - Vị: Lưỡi nếm vị ngon béo thì khoái, nhấp phải đắng cay thì ớn. Lưỡi gặp vị sinh ra vị (nếm).

Thân - Xúc: Thân xác thịt da cọ xát với da thịt hay lụa là êm ái thì mê, chạm phải sần sùi nhám nhúa thì chán. Thân xác do chung đụng mà sinh ra giác (cảm giác).

Ý - Pháp: Ý gặp tư tưởng (pháp) thì sinh ra phân biệt, chê khen, ưa ghét, tính toán... Ý gặp pháp sinh ra tri (hiểu biết).

Giải thích căn do, duyên cớ của lục tặc, Đức Cao Đài Tiên Ông dạy rằng: “... hễ có lục dục thì có lục trần, mà có lục trần thì mới sanh lục tặc.” ¹¹³

Theo Phật, lục căn gặp lục trần sinh ra lục thức, làm cho tâm con người đối đãi thị phi theo kiểu nhị nguyên (tương đối). Muốn đạt đạo, tức là thủ đắc được chân lý nhất nguyên (tuyệt đối), thì phải biết đối trị với lục dục là sáu điều ham muốn của con người mà lục thức đã gieo rắc lên mảnh tâm điền của mỗi người.

Thiền Phật, Lão và Cao Đài quan niệm sở dĩ sáu tên ăn cướp xông vô nhà được là vì nhà vắng chủ. Hành giả biết làm chủ bản tâm, củng cố địa vị chủ nhà (chủ nhân ông) thì làm sao có nạn lục trần đột nhập để sinh ra lục tặc. Chính vì thế, khi giáp mặt lũ cướp, lập tức Tôn Hành Giả khẳng định liền vai trò chủ nhân ông của mình: “Ồ, các ngươi là sáu thằng giặc cỏ, không nhận ra người xuất gia này là chủ của các ngươi sao mà lại dám chận đường?” ¹¹⁴

Như đã nói, con người là một hình ảnh hai cuộc đời.¹¹⁵ Không chế ngự đặng thì lục căn sinh lục dục, lục tặc. Chế ngự đặng thì lục tặc trở nên lục thông là sáu món thần thông. Đức Cao Đài dạy: “Vả lại lục dục là sáu con quỷ, tức là sáu đứa du côn, nhưng nếu biết cách thâu phục chúng nó đặng thì sáu con quỷ ấy trở nên lục thông là đắc đạo.” ¹¹⁶

Diễn tả sự đối trị của hành giả trước lục tặc, Ngô Thừa Ân mượn tay Tề Thiên tiêu diệt trọn lũ cướp sáu tên: “Sáu tên cướp bỏ chạy tán loạn. Hành Giả nhanh nhẹn đuổi theo tóm gọn, đập chết hết.” Sau đó Tề Thiên báo cáo cùng Đường Tăng: “Xin mời sư phụ lên đường, lũ cướp đã bị lão Tôn giết hết rồi.” ¹¹⁷ Ở đây họ Ngô hàm ý: muốn lên đường tìm chơn lý tuyệt đối (thỉnh kinh) thì trước hết phải đại hùng đại lực, nhất tâm diệt xong lục dục. Do đó, sự truy quét của Tề Thiên là dứt khoát, quyết liệt, không khoan nhượng.

Tuy nhiên con người vốn dễ dàng có khuynh hướng thỏa hiệp với cái xấu của bản thân. Lý trí thì bảo phải quyết liệt: “Hành Giả nói: Thưa sư phụ, mình không đánh chết họ, họ cũng đánh chết mình.” Nhưng tình cảm và bản năng yếu đuối lại không nỡ dứt bỏ những ràng buộc của đam mê ham muốn, sở dục tư riêng, cho nên: “Tam Tạng nói (...) bọn chúng tuy là giặc cướp chặn đường (...) chỉ đuổi chúng đi là xong, việc gì phải giết?” ¹¹⁸

Sự tranh cãi giữa hai thầy trò đã phản ánh hiện thực cuộc đời: có rất nhiều anh Tam Tạng đi thỉnh kinh, nhưng chỉ rất ít chàng tới được chùa Lôi Âm gặp Phật. Nguyên do thành công hay thất bại là chỗ dám giết hay buông tha. Vì sự ngậm ngùi thiên cổ đó mà khi được hỏi rằng người tu hành chân chính nên hiếu sinh hay hiếu sát, một thiền sư đã trả lời rất nghiêm túc: Hiếu sát! Phải hiểu là sát lục tặc để cho lòng trống tâm không, cảnh thế sự đời thôi chẳng còn vướng víu buộc ràng.

Cũng vậy, khi tổ sư Vương Trùng Dương dạy đạo cho vợ chồng Mã Ngọc (Mã Đơn Dương) và Tôn Uyên Trinh (Tôn Bất Nhị), đã khuyên hai ông bà: “Sát sanh thăng thiên đường, phóng sanh sa địa ngục.” ¹¹⁹ Nghĩa là muốn giải thoát thì phải giết chết phàm tâm; còn thả lỏng phàm tâm thì phải chịu luân hồi.

Bảy con yêu tinh

Bảy con yêu nữ nõn nà xuất hiện ở Hồi thứ Bảy Mươi Hai không giống như các giặc cái khác ở truyện Tây Du: chúng không hề đòi hỏi Tam Tạng cung ứng cho chúng cái khoản dịch vụ tình yêu. Trước sau chúng chỉ muốn “hầm lão hòa thượng béo ấy lên ăn...” ¹²⁰

Cách xử trí của Tề Thiên với bảy con yêu nữ lần này cũng khác. Thông thường hễ gặp yêu tinh quỷ quái là Tề Thiên lập tức vung thiết bảng chực giết chết ngay tức khắc. Với xê ri bảy ả, Tề Thiên lại tỏ thái độ hoàn toàn thay đổi:

“Hành Giả nghĩ: Ta mà đánh chúng (...) cả lũ toi mạng hết, như thế đáng thương lắm! (...) không nên đánh chúng, chỉ cần dụng một kế tuyệt hậu, bắt chúng không dám rời đi đâu còn hay hơn nhiều ¹²¹

Bầy yêu nhữ động Bàn Ty[Ngô Thừa Ân 1988]

Tưởng sao, kế tuyệt hậu của Tề Thiên hóa ra là dở. Tề Thiên lý luận với Bát Giới: “Bọn chúng định tắm xong sẽ quay về hầm sư phụ ăn thịt. Tôi theo bọn chúng tới đó thấy chúng cởi quần áo xuống tắm, định đánh chết chúng, nhưng sợ bẩn cây gậy và mất danh dự, bèn chẳng hề dùng tới gậy, biến thành một con chim ưng đói, quắp quần áo chúng mang đi. Bọn chúng chắc phải chịu thẹn thùng xấu hổ, dìm người trong nước, không dám lên đâu. Chúng ta mau đi cứu sư phụ để lên đường.”¹²²

Không giết, chỉ cắp quần áo mặc ngoài. Ẩn ý ở đây là hời hợt, bì phu. Cách xử lý như vậy không rốt ráo, chẳng dứt khoát. Tề Thiên nói “Tôi thì chẳng đánh.” (tr.45) bởi vì Tề Thiên nghĩ rằng “cả lũ toi mạng hết, như thế đáng thương lắm!” (tr. 43)

Trái lại, Bát Giới tỏ ra rất vững vàng quan điểm, lập trường: “Bát Giới cười nói: Sư huynh làm việc gì cũng không đến cùng. Đã thấy yêu tinh sao không giết chết chúng để còn đi cứu sư phụ (tr. 43). Theo em, trước hết đánh chết yêu quái, sau giải cứu sư phụ. Đó là kế nhổ cỏ nhổ cả rễ (tr. 45).”

Chính vì ngay từ đầu Tề Thiên đã có ý nương tay cho nên không diệt được bảy nữ yêu, tuy tạm cứu được Tam Tạng (Hồi thứ Bảy Mươi Hai), nhưng rồi về sau lại bị chính lũ yêu đó hãm hại cả mấy thấy trò thêm lần nữa ở quán Hoàng Hoa (Hồi thứ Bảy Mươi Ba).

Sự toan tính chần chừ, thiếu dứt khoát, không rốt ráo của Tề Thiên là dễ hiểu. Vì vũ khí tấn công của bảy yêu nữ rất đặc biệt: “Bỗng thấy bảy cô gái cởi khuy áo, để lộ eo bụng trắng phau như tuyết, làm phép từ trong rốn ùn ùn nhả những sợi tơ ra như một tấm lưới mù mịt một khoảng trời, trùm kín lấy Hành Giả.” ¹²³

Nhận định của Tề Thiên với loại vũ khí này như sau: “Vật cứng còn có thể đánh đứt, thứ này mềm đánh chỉ lún xuống thôi. Khéo nó biết, nó quấn chặt lấy mình, lại hóa dở.” ¹²⁴

Chính vì bảy yêu nữ sở trường vũ khí chuyên dụng như vậy nên Ngô Thừa Ân mới chuyển hộ khẩu thường trú của chúng về động Bàn Ty. Bàn 盤 nghĩa là cuộn tròn, quấn tròn. Ty 絲 là tơ; sợi tơ nhu nhuyễn, mềm mại mà khó dứt. Ý ở đây đã rõ: tơ là tơ tình, không thể dứt ngay, ngụ ý là díu dan vấn vít. Chế ngự cái tình cảm con người không phải chuyện dễ, vì con người ưa luyến tiếc, hay khoan nhượng với tình cảm bản thân.

Tuy không thấy Ngô Thừa Ân nói rõ lai lịch từng nữ yêu như khi giới thiệu từng tên trong bọn sáu giặc cướp, đến đây cũng có thể sưu tra được danh tính của bảy cô nàng. Bảy chị em chính là thất tình một bọn, gồm có: mừng, giận, buồn, sợ, yêu, ghét, muốn (hỷ, nộ, ai, cụ, ái, ố, dục). Đôi khi bảy ả còn đổi tên khác đi chút xíu là: mừng, giận, lo, nghĩ, buồn, sợ, khiếp (hỷ, nộ, ưu, tư, bi, khủng, kinh).

Thất tình và lục dục, cấu kết nhau nội công ngoại kích, là mười ba con ma phá hoại tâm thanh tịnh, gây phiền não chướng ngại, cản trở người tu thiền (hành giả).

Về hiểm họa ấy, Đức Cao Đài Tiên Ông dạy:

“Thất tình lục dục là mối loạn hàng ngày ở trong tâm trí, không phương trừ khử. Một đám giặc liệt cường tài trí, đánh phá ruồng trong núi cao non thẳm còn dễ dẹp trừ đặng, chớ mối loạn nơi tâm khó mà diệt đặng cho yên, nhứt là ma lục dục (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý) nó phá hoại hàng ngày.” ¹²⁵

“Con người vì bị thất tình, lục dục mà hao tổn tinh thần, tiêu mòn khí phách. Nó luống đẩy xô nhơn loại vào ao lửa núi gươm, hang sâu vực thẳm.” ¹²⁶

Người tu thiền (hành giả) khi ấy phải biết mài gươm trí huệ mà đối địch cùng lũ thập tam ma. Đức Vô Cực Từ Tôn Diêu Trì Kim Mẫu dạy phải biết thu phục mười ba con ma này cho chúng cải tà quy chánh:

Muốn phản bổn huyền công tu tập,

Muốn huờn nguyên phá chấp giải mê.

Bảy tình sáu dục quay về,

Về nơi căn cội bồ đề khi xưa.¹²⁷

Ngô Thừa Ân ở Hồi thứ Bảy Mươi Hai tuy phớt lờ lai lịch bảy yêu nữ, nhưng lại bày ra phương châm đối trị với chúng. Lũ yêu này cư ngụ động Bàn Ty và chiếm cứ suối Trạc Cấu. Trên kia đã nói rõ Bàn Ty là tơ tình vướng vít, làm sao dứt bỏ? Thì đây, Trạc 濯 viết với bộ thủy 氵(nước) nghĩa là rửa ráy; cấu 垢 viết với bộ thổ 土 (đất) nghĩa là nhơ bợn, cặn cáu. Vậy, Trạc Cấu tức là hãy rửa sạch bụi bặm lòng trần.

Cũng vậy, Đức Cao Đài Tiên Ông dạy muốn trị mười ba con ma ấy, phải hết sức kiên trì với lòng thanh tịnh (tâm không):

Thất tình lục dục sớm trừ xong,

Luyện tập ngày đêm sửa tấm lòng,

Khử diệt thất tình an tánh thiện,

Tu hành phải để chí không không.¹²⁸

Núi Bàn Ty nằm gần suối Trạc Cấu, và Thất Tinh đã được chuyển hộ khẩu về thường trú ở đó, theo ẩn ý của Ngô Thừa Ân, có nghĩa rằng trước sau gì cũng sẽ đoạn trừ xong được thất tình. Đoạn diệt được, thì Tam Tạng mới có thể tiếp tục lên đường thỉnh kinh (truy cầu chân lý tối thượng).

Hiểu trên lý thuyết là đơn giản, nhưng trong thực nghiệm tâm linh của hành giả cổ kim, có biết chăng đã không ít kiếm khách phải bẻ kiếm bên trời mà ngậm ngùi than dài thở vắn.

Than rằng:

Thế gian là một trường thi,

Tâm trần duyên cảnh dễ gì thoát ra.

Diệt trừ sáu bảy mười ba,

Trăm năm trong cõi người ta dễ gì!

19-3-1992

Bổ túc 28-5-2010

8. Nẻo Về Bên ấy

Có đi ắt có đến. Cuối cùng, thầy trò Đường Tăng cũng đặt chân tới cảnh giới của Phật. Thấy Đường Tăng mải mê ngắm cảnh đẹp, Tề Thiên nhắc khéo: “Sư phụ những lúc gặp cảnh giả, Phật tượng giả thì vội sụp người lạy. Bây giờ gặp cảnh thật, Phật tượng thật lại chẳng xuống ngựa là cớ sao?” Tam Tạng nghe vậy, vội vàng xuống ngựa, bước tới cửa tòa lầu, nhìn thấy một đạo đồng đứng nghiêng người trước cổng chùa...¹²⁹

Đọc chậm rãi tới đây, nếu tinh ý một chút, người đọc dừng lại tự hỏi: Sao lạ vậy? Tại sao trước cổng chùa không bố trí một chú tiểu, sa di, tỳ kheo hay hòa thượng? Tại sao trước cổng chùa lại để một đạo đồng? Phải chăng sơ tâm nên viết lẫn lộn? Đạo đồng sao không đứng nơi đạo quán (Lão, Tiên) mà ra cổng chùa (Thích, Phật) để đón Đường Tăng?

Hỏi, rồi lại đọc thêm xem cớ sự thế nào. Hóa ra, đạo đồng ấy vai vế rất lớn, “đó là Kim Đính Đại Tiên ở quán Ngọc Chân dưới chân núi Linh Sơn...” ¹³⁰

Đầu chương nói chùa, bây giờ bảo quán!

Linh Sơn là đất Phật, Đường Tăng tìm Phật để thỉnh kinh Phật, ai ngờ đến cõi Phật thì lại gặp Tiên! Và ông Tiên đó lãnh nhiệm vụ của Quan Âm (Phật) chờ đón người thỉnh kinh Phật! Ngô Thừa Ân phải chăng phóng túng ngòi bút bất chấp tính nhất quán, nhất trí của câu chuyện?

Nhớ lại trong những hồi trước đây, có nhiều đoạn kể việc Tề Thiên đập phá đạo quán, chỉ trích đạo sĩ, lấy nước tiểu giả làm “kim đơn”...¹³¹ Có người dễ lầm tưởng rằng Ngô Thừa Ân bài bác Tiên, Lão và cổ vũ riêng cho Phật, Thích. Thực sự không phải thế!

Tam Giáo một nguồn

Tây Du Ký dung hòa Tiên, Phật và chủ trương Thích, Lão không khác nhau về con đường giải thoát. Đi Tiên thì về Phật. Đến Thích thì khởi đi từ Lão. Ẩn ý này được thể hiện nhiều chỗ trong toàn bộ Tây Du. Chẳng hạn, ở đầu truyện, Tề Thiên học đạo Tiên với Bồ Đề Tổ Sư, rồi sau quy y làm hòa thượng. Và cuối truyện, trước khi vào đất Phật, mấy thầy trò phải dừng chân nghỉ qua đêm ở quán Ngọc Chân của Kim Đính Đại Tiên.

Có người cho rằng Phật lớn hơn Tiên. Qua Tây Du người ta có thể vin vào nhiều chi tiết để cố minh chứng cho định kiến Tiên thấp hơn Phật. Chẳng hạn: Lão Quân, Ngọc Hoàng (tiêu biểu cho bên Tiên) không trị được Tề Thiên, mà chỉ có Phật Tổ Như Lai mới nhốt được Mỹ Hầu Vương dưới Ngũ Hành Sơn. Hoặc vin ngay câu chuyện Kim Đính Đại Tiên được cắt cử làm tiếp tân trực dưới núi Linh Sơn đón khách.

Ngô Thừa Ân phải chăng đã khéo léo phủ nhận định kiến đó một cách kín đáo? Bởi lẽ, khi Phật Tổ trao kinh Phật cho Đường Tăng lại ân cần dặn dò rằng: “Phải quý báu! Phải coi trọng! Bởi trong đó có phép màu đắc đạo thành Tiên...” ¹³²

Phật trao kinh Phật cho đệ tử Phật, để rồi theo đó con Phật tu hành sẽ đắc đạo thành Tiên! Như vậy, theo Ngô Thừa Ân, dù Tiên hay Phật, dù Lão hay Thích, sự khác nhau chỉ là danh xưng, hình thức, cốt lõi vẫn là một. Đi xa hơn, Ngô Thừa Ân còn gồm luôn cả Nho vào một bảng giá trị của chân lý giải thoát, tuy rằng về cơ bản Nho hầu như thiên về nhập thế.

Quan điểm Tam Giáo đề huề, đồng đẳng của họ Ngô¹³³ đã được tác giả nói ra bằng cách mượn lời Như Lai khi trao kinh cho Đường Tăng: “Công đức của những quyển kinh này không có gì sánh nổi. Tuy là giới luật của cửa ta (Phật môn), nhưng cũng là nguồn dòng của Tam Giáo...” ¹³⁴

Lời tâm huyết của Như Lai trên điện Lôi Âm cũng là lời vua Trần Thái Tông sau khi đại ngộ, đã ân cần gửi gắm trong sách Khóa Hư Lục, bài Phổ Khuyến Phát Bồ Đề Tâm:

Vị minh nhân vọng phân Tam Giáo,

Liễu đắc để đồng ngộ nhất tâm.¹³⁵

Nghĩa là:

U mê đời lầm lẫn mà coi Tam Giáo khác nhau,

Khi đạt được gốc cội rồi đều giác ngộ một tâm.

Đường vô xứ Phật

Ngủ một đêm tại quán Ngọc Chân, hôm sau mấy thầy trò chuẩn bị lên đường. Tề Thiên nói với Kim Đính Đại Tiên: “Sư phụ tôi đang sốt ruột muốn bái Phật, phải đi ngay đừng chậm trễ nữa.”

Đại Tiên cười khà khà dắt tay Đường Tăng dẫn vào cửa pháp môn. Nguyên con đường này không ra lối cổng chùa, mà từ gian giữa trong quán, đi xuyên qua lối cửa sau. Đại Tiên chỉ Linh Sơn nói: “Nơi ấy là núi Linh Thứu, thánh địa của Phật Tổ đấy.” ¹³⁶

Nói cách khác, muốn đi vô đất Phật, chỉ có con đường một chiều như trên. Không thể nào đi lộn trở ra. Con đường này đưa vào lối phía sau. Chi tiết này gợi nhớ đến lúc Mỹ Hầu Vương cầu đạo ở Tà Nguyệt Tam Tinh động, phải “đi vào bên trong, đóng cửa giữa lại, rồi đi vào lối cửa sau, ở chỗ kín ấy sư phụ sẽ truyền đạo cho.” ¹³⁷

Học tu theo Lão hay Phật, đi vào con đường thiền, tức là hành giả chọn con đường hướng nội (đi vào trong). Đi ra (hướng ngoại), chỉ gặp âm thanh sắc tướng; nói theo Phật, đó là huyễn ảo. Đạo Đức Kinh, Chương XII có câu:

“Thị dĩ thánh nhân vị phúc bất vị mục.”¹³⁸ (Cho nên thánh nhân vì bụng chứ không vì mắt.) Đó là ám chỉ hành giả phải quay vào, quay vô trong, đừng nhìn ra ngoài, như thế mới gặp được chân, bỏ được giả.

Theo truyền thống phương Đông, giáo pháp chỉ bày con đường tu thiền phải mật truyền, giống như Bồ Đề Tổ Sư dạy Hầu Vương ở cửa sau, nơi chỗ kín nhiệm. Kinh kệ, cúng bái, cầu siêu, sám hối, lập đàn, v.v... là hình nhi hạ học, là ngoại giáo công truyền (exotericism), dành cho đại chúng.

Trái lại, con đường đi tìm trăng sao cửa động (tìm tâm) của hành giả cô đơn, âm thầm lặng lẽ, là hình nhi thượng học, là nội giáo tâm truyền (esotericism), hay nói theo Bồ Đề Đạt Ma ở Trung Quốc vào thế kỷ thứ Sáu là giáo ngoại biệt truyền.¹³⁹

Trên bến Lăng Vân

Sau khi từ biệt Kim Đính Đại Tiên, mấy thầy trò Đường Tăng tiếp tục đi tới bến Lăng Vân và “nhìn thấy một dòng nước cuồn cuộn, sóng vỗ tung trời, rộng tới tám chín dặm, bốn phía tịnh không một bóng người.” ¹⁴⁰

“Bến này nguyên chỉ có một cây cầu độc mộc.”

Đường Tăng không chịu qua cầu, vì lẽ cầu ấy:

Muôn trượng cao một cọng cầu vồng,

Trơn như mỡ khó đặt chân...¹⁴¹

Tuy nhiên Tề Thiên cứ nhất định bảo: “Phải bước qua cây cầu này mới thành Phật được chứ.” ¹⁴²

Cây cầu trớ trêu ấy thực sự nằm chính trong thân con người. Trong phép tu thiền của đạo Lão và Cao Đài, hành giả phải uốn cong đầu lưỡi cho đụng vào phía trong hàm trên (nơi gọi là cúa), tạo thành cây cầu nối liền hai bờ, là hàm dưới và hàm trên, như thế gọi là thượng thước kiều.¹⁴³ Động tác này tạo thuận lợi cho nước miếng tiết ra nhiều. Nước miếng (tân dịch) vốn được các đạo sĩ quý báu, coi là một vị thuốc thiên nhiên sẵn có trong thân mỗi hành giả (nội dược), dùng để luyện nội đơn cho thành chánh quả (đắc đạo).

Giữa lúc Đường Tăng còn phân vân chưa dám qua cầu, bỗng có Tiếp Dẫn Phật Tổ mang thuyền đến rước qua sông. Truyện Tây Du tả đoạn này rất khéo: “Tam Tạng quay đầu, chợt nhìn thấy phía hạ lưu có một người đang chèo thuyền bơi tới, cất tiếng gọi to: Lên đò! Lên đò!” ¹⁴⁴

Đọc kỹ đoạn này, cần lưu ý trình tự sự việc. Không phải vì Đường Tăng nghe tiếng gọi đò trước rồi sau đó mới quay đầu lại. Chính nhờ Đường Tăng quay đầu lại trước nên mới nhìn thấy người lái đò đang chèo tới.

Đò là để đưa người qua sông, sang tới bờ bên kia (đáo bỉ ngạn). Đường Tăng quay đầu lại nhìn thấy đò tức là gặp được phương tiện để sang bờ bên kia (bỉ ngạn) cũng là bờ giác ngộ (bến giác) hay cõi Phật. Bờ bên này là luân hồi sanh tử (bờ mê).

Nói rằng Đường Tăng quay đầu lại thấy đò, tức là sẽ thấy bờ bên kia; ở đây truyện Tây Du muốn ám chỉ bốn chữ của nhà Phật: Hồi đầu thị ngạn (quay đầu là bờ)¹⁴⁵

Con người phàm phu hướng ngoại cứ đi hoài trong cõi hồng trần, lênh đênh trên biển khổ sóng gió chập chùng (khổ hải vạn trùng ba).¹⁴⁶ Nhưng trong tự thân con người đã có sẵn chủng tử của Phật (Phật tính), do đó, một khi con người sực tỉnh dừng bước giang hồ, quay đầu lại thì không còn tiếp tục đi sâu vào biển trần nữa, bến giác sẽ hiện ra.

Do triết lý đó mà có câu chuyện mười tám ông ăn cướp, vừa mới kịp buông dao giã từ đời oan khiên nghiệp chướng, lập tức đã trở nên thập bát la hán trang nghiêm cho đời sùng mộ, kính ngưỡng.

Trở lại chuyện chiếc thuyền (hay con đò). Nó không có đáy! Đường Tăng hỏi người lái đò: “Thuyền của ngài là thuyền hỏng, không đáy, qua sông làm sao?” ¹⁴⁷

Thuyền có đáy là thuyền hữu hình cõi tục. Nó chỉ có thể chở khách trần đi từ bờ mê này sang bến mê kia. Thuyền có đáy dù to đến mấy, sức chở người cũng có giới hạn.

Thuyền không đáy là thuyền vô hình cõi Tiên cõi Phật. Nó đưa khách trần lìa bến mê sang bờ giác. Nó không đáy mà chở người vô hạn. Không có sóng dữ nào nhận chìm được.

Chính vì huyền diệu như thế nên thuyền ấy được Phật Tổ tán thán rằng:

Thuyền ta đây:

Thuở hồng hoang từng nổi tiếng,

Có ta đây chèo chống giỏi giang.

Sóng to gió cả vững vàng,

Không đầu không cuối bước sang cõi lành.

Quay về gốc, bụi trần chẳng bợn,

Muôn kiếp đày, thanh thản qua sông.

Thuyền không đáy vượt trùng dương,

Xưa nay cứu vớt muôn vàn sinh linh.¹⁴⁸

Chiếc thuyền trên bến bến Lăng Vân chính danh của nó là thuyền bát nhã. Phật gọi cõi đời này là sông mê, biển khổ. Qua sông vượt biển cần phải dùng thuyền. Con thuyền đạo pháp đưa chúng sanh đến bến bờ giải thoát hay niết bàn tịnh lạc chính là trí huệ, còn gọi là bát nhã 般若 (prajna).

Cái trí huệ bát nhã ấy không phải Phật đem trao, ban tặng cho chúng sinh, mà bản thân chúng sinh đã có từ lâu. Nó vô thủy vô chung (không đầu không cuối). Phật chỉ giúp đỡ cho chúng sinh tìm lại cái mà họ đã có sẵn. Phật chỉ là bà đỡ, bà mụ; chúng sinh phải đẻ chứ Phật không đẻ giùm! Chính do ý đó mà trong bài kệ về thuyền bát nhã, câu hai nói thuở hồng hoang (tiên thiên); câu năm nói không đầu không cuối (bất sinh bất diệt); câu ba nói có ta (Phật) đây chèo chống...

Phật là người đưa đò cho chúng sinh sang bến giác; chúng sinh phải xuống đò, phải tự bước lên thuyền mà sang sông. Nói cách khác, chúng sinh phải tự mình lên đường; Phật chỉ là người dẫn dường dắt lối, cho nên người đến đón thầy trò Đường Tăng mới có pháp hiệu là Tiếp Dẫn Phật Tổ.

Bát nhã còn gọi là bát nhã ba la mật đa (prajnaparamita). Ba la mật đa (paramita) theo chữ Nho là đáo bỉ ngạn (qua tới bờ bên kia, bờ giác ngộ).¹⁴⁹ Khi Đường Tăng quay đầu lại thấy thuyền (hồi đầu thị ngạn), ấy mới chỉ là nhân. Có nhân vẫn chưa đủ, cho nên dù đã được Phật Tổ bảo đảm sẽ đi qua tới bến giác, Đường Tăng cứ mãi dùng dằng không muốn lên thuyền.

Phải chăng, đó cũng là tâm lý thế gian: làm Phật Tiên thời phần đông ai cũng muốn cũng ham, nhưng mà coi lại cõi trần, tuy bản chất (nói theo Phật) là khổ, nhưng hiện tượng (cảm nhận bằng trí phàm phu) cớ sao lại muôn màu muôn vẻ; chèng ơi, vui quá! Cho nên bỏ đi cũng chẳng đành! Bởi vậy, trong Cao Đài có bài thơ làm chứng cho nỗi lòng thế nhân ở bên này sông, một chân dợm bước xuống thuyền, mà một chân còn trì vào bờ lưu luyến:

Điên đảo lòng con nỗi đạo đời,

Đời con rộn rực luyến mê chơi.

Đạo thì cũng muốn tu thành Phật,

Theo đạo thì con lại tiếc đời.¹⁵⁰

Do tình cảm lưu luyến (tiếc đời) ấy mà nhiều người cứ tu hoài vẫn không xong. Người tìm tu là mong được chữa bệnh trần ai (tham ái, sân si…). Khi vào đạo (nhập môn) tức là đã có Thầy đem đạo mầu làm linh dược (thuốc hiệu nghiệm) chữa bệnh. Thầy là lương y giỏi nghề (danh lang), pháp môn là linh dược, nhưng tín đồ (bệnh nhân) vẫn không hết bệnh trần (vẫn còn tham ái, sân si…) thì đó chính là lỗi của người bệnh không chịu tích cực dùng thuốc cho đúng theo toa của thầy thuốc. Đức Ngọc Hoàng Thượng Đế dạy về chỗ éo le này như sau:

Bệnh nhân gặp đặng danh lang,

Còn vương lấy bệnh tại chàng muốn vương.¹⁵¹

Trở lại việc Đường Tăng dùng dằng không muốn bước lên thuyền bát nhã của Tiếp Dẫn Phật Tổ. Chi tiết này ngụ ý rằng trên đường đạo tuy sẵn có nhân lành rồi nhưng lại cần thêm thiện duyên. Cái duyên tốt đẹp ấy sẽ dồn cho chúng sinh không còn phải lưỡng lự gì cả. Trong cuộc đời, đó là nghịch cảnh. Nghịch cảnh làm con người chán chường phồn hoa vật chất và hồi tâm nghĩ đến chuyện tu hành giải thoát. Kẻ nào càng cứng lòng rắn dạ thì nghịch cảnh càng dữ dằn khốc liệt để chuyển tâm cho họ biết tu. Ở Tây Du, Ngô Thừa Ân mượn tay Tề Thiên để tạo ra duyên: “Hành Giả đứng khoanh tay trước ngực, bất ngờ đẩy mạnh một cái, Tam Tạng đứng không vững, rơi đánh ào một cái xuống nước, Phật Tổ nhanh tay đỡ lấy, dắt xuống đò. Tam Tạng vừa phủi quần áo vừa giậm chân oán trách Hành Giả.” ¹⁵²

Tâm lý của Tam Tạng “oán trách Hành Giả” cũng là tâm lý của Ngưu Ma Vương và bà La Sát (Thiết Phiến Công Chúa), oán hờn thù ghét Tề Thiên, vì Tề Thiên đã trợ duyên cho Hồng Hài Nhi (yêu ma) trở nên Thiện Tài Đồng Tử nơi cõi Phật, hầu cận Quan Âm Bồ Tát.¹⁵³ Cho nên, cái éo le cay đắng là nhiều khi làm ơn mắc oán.

Cũng vậy, lịch sử các tôn giáo hoàn cầu, từ Đông qua Tây, từ xưa tới nay, hầu như đều có một định lệ bất di bất dịch: Anh mà đem đạo, đưa giáo lý tới cõi đời để cứu đời, thì chính người đời sẽ dè bỉu, chỉ trích, giam cầm, đóng đinh, hay bức tử anh.

Bởi lẽ ấy mà xưa kia, Đức Khổng Tử suốt đời lận đận lao đao đi rao giảng đạo thánh hiền, chỉ vì mưu cầu hạnh phúc cho bá tánh chúng sanh, thế nhưng trong quá trình bôn ba các nước, Đức Vạn Thế Sư Biểu nhiều phen bị vua chúa hắt hủi, lắm lần bị kẻ dữ đánh đuổi, vây hãm cho đói khát thảm thương ở đất Khuông hay nước Trần, nước Thái...

Thành thử, trên đường sang Thiên Trúc gặp Phật, Đường Tăng đâu phải chỉ riêng gặp tai ương với quỷ ma yêu quái, mà Đường Tăng còn gặp cả những hiểm nguy giữa con người với con người, đồng loại với đồng loại. Đường Tăng ơi! Muốn đáo bỉ ngạn ư? Muốn đưa người sang sông ư? Nẻo về bên ấy chông chênh lắm!

Tháng 01-1992

Bổ túc 05-6-2010

9. Nỗi Lòng Giấy Trắng

Nghe tin báo thầy trò Đường Tăng đã đến, “Phật Tổ mừng lắm, lập tức xuống chiếu vàng, cho gọi tám vị bồ tát, bốn vị kim cương, năm trăm vị a la hán, ba nghìn vị yết đế, mười một vị đại diệu, mười tám vị già lam vào đứng xếp thành hai hàng, sau đó mới xuống chiếu vàng cho gọi Đường Tăng vào.” ¹⁵⁴

Mở đầu cho việc truyền kinh mà tả tỉ mỉ cảnh đón tiếp long trọng hiếm có như thế nhằm ngụ ý rằng đạo pháp không phải dể duôi truyền thụ.¹⁵⁵ Phải chọn đúng người xứng đáng mới truyền trao thì có thể tránh được kẻ phản thầy phá đạo. Đó là lý do Chúa dạy: “Của thánh, đừng quăng cho chó; ngọc trai, chớ liệng cho heo, kẻo chúng giày đạp dưới chân, rồi còn quay lại cắn xé anh em.” ¹⁵⁶

Trong chùa Lôi Âm, được vào chầu Phật Tổ Như Lai tại điện Đại Hùng,¹⁵⁷ sau một số nghi lễ cho đủ thủ tục, Đường Tăng quỳ lạy và thưa rằng:

“Muôn xin Phật Tổ ra ơn, ban cho chân kinh sớm mang về nước.” Như Lai bèn mở miệng từ bi, động lòng thương xót, nói với Tam Tạng: “Cõi Đông thổ¹⁵⁸ của nhà ngươi (...) người đông vật thịnh, tham lam độc ác, trí trá gian dâm, (...) bất trung bất hiếu, bất nghĩa bất nhân, lừa mình dối người (...). Nay ta có ba tạng kinh có thể siêu thoát khổ não, giải trừ tai ương (...). Các ngươi từ xa xôi tới đây, ta cũng muốn trao cho tất cả mang về, chỉ e người phương đó ngu si lỗ mãng hủy báng chân ngôn, không biết ý chỉ sâu xa trong đạo của ta.” ¹⁵⁹

Trước khi tìm hiểu dụng ý của Ngô Thừa Ân vì sao phải dông dài như thế, cũng nên biết rằng đoạn văn trên đây của Tây Du hoàn toàn phù hợp với lịch sử truyền giáo của nhà Phật.

Ba lần thỉnh pháp

Lịch sử đạo Phật ở Ấn Độ, khi chép về thời kỳ tu chứng của tu sĩ khổ hạnh Cồ Đàm (Gautama), cho biết rằng lúc đắc quả Phật chánh đẳng chánh giác, ngồi ở gốc cây Ajapala bên bờ sông Ni Liên Thiền (Neranjara), Đức Phật đã trầm tư về vấn đề có nên đem cái đạo pháp giải thoát mà Phật đã tự chứng đắc truyền bá cho người đời hay không, thì mấy lượt Ngài đã do dự.

Lần thứ nhất, Đức Phật nghĩ rằng: “Đạo pháp mà Như Lai đã chứng ngộ quả thật thâm diệu, khó nhận thức, khó lãnh hội, vắng lặng, cao siêu, không nằm trong phạm vi luận lý, mà tế nhị, chỉ có bậc thiện trí mới thấu hiểu (...) Như Lai đã khó khăn lắm mới chứng ngộ được đạo pháp. Không cần phải phổ biến đạo pháp ngay lúc này. Người thế gian còn mang nặng tham ái và sân hận không dễ gì thấu triệt.”

Liền sau đó, một vị Phạm Thiên (Brahma) ở cõi trời đọc được tư tưởng của Phật, liền cầu thỉnh Phật từ bi mà truyền đạo. Phật trả lời: “Người đời tham ái chìm đắm trong đêm tối, bị đám mây mù tham ái bao phủ, sẽ không thấy được đạo pháp bởi vì đạo pháp đi ngược dòng tham ái. Đạo pháp sâu kín, thâm diệu, khó nhận thức, và tế nhị. Vì suy gẫm như thế, Như Lai chưa quyết định truyền bá đạo pháp.”

Vị Phạm Thiên khẩn nài lần thứ nhì, Phật cũng đáp như thế. Mãi đến lần thỉnh pháp thứ ba, Phật mới đồng ý và tuyên bố: “Cửa vô sanh bất diệt đã mở cho chúng sanh. Hãy để cho ai có tai nghe đặt trọn niềm tin tưởng!” ¹⁶⁰

Trương Lương ba lần nhặt dép mới được ông tiên Hoàng Thạch Công trao quyển thiên thư. Lưu Bị ba lần hạ mình tới nhà tranh (tam cố thảo lư) mới thỉnh được Khổng Minh về làm quân sư. Cái gì khó khăn mới đạt được, càng khó thì đời càng quý, càng trọng. Cái gì dễ dàng có được thì người ta dể duôi, coi thường. Và chỉ ai biết giá trị của quý mới ráng sức đánh đổi tương xứng để đạt được bảo vật đó. Đây cũng là ẩn ý đạo pháp bất khinh truyền.

Bởi thế, muốn lấy được bảo bối của Phật, tức là thỉnh được chân kinh mầu nhiệm có thể cứu người thoát vòng luân hồi sinh tử, Đường Tăng đương nhiên phải đánh đổi lại cho tương xứng. Đánh đổi cái gì và đánh đổi như thế nào?

Phật Tổ, A Nan, Ca Diếp

[Léon Wieger 1927: 352]

Mật nghĩa việc đánh đổi bình bát

Truyện Tây Du kể:

“A Nan, Ca Diếp dẫn Đường Tăng xem khắp tên các bộ kinh một lượt, đoạn nói với Đường Tăng: Thánh tăng từ phương Đông tới đây, chắc có chút lễ vật gì biếu chúng tôi chăng? Mau đưa ra đây chúng tôi mới trao kinh cho.

Tam Tạng nghe xong nói: Đệ tử là Huyền Trang, vượt đường sá xa xôi, chẳng chuẩn bị được quà cáp gì cả.

Hai vị tôn giả cười nói: Hà! Hà! Tay trắng trao kinh truyền đời, người sau đến chết đói mất.” ¹⁶¹

Đọc lơ tơ mơ, lắm người bảo rằng A Nan và Ca Diếp đòi ăn hối lộ! Thực ra, làm gì có chuyện vòi vĩnh của đút lót ở cửa Phật!

Trong mười đại đệ tử của Phật, ông Ca Diếp đứng hạng ba, A Nan đứng thứ mười, đều đắc quả a la hán, dứt bỏ hết các lỗi lầm (nhất thiết lậu tận), không lẽ lại vướng lụy vì chút của cải vụn vặt của thế gian ư?

Theo lịch sử Thiền Tông Ấn Độ, Phật Thích Ca (Phật Tổ) là Sơ Tổ, Ca Diếp là Nhị Tổ, A Nan là Tam Tổ. Bậc giác ngộ đã lìa thế gian, thoát vòng sanh tử, làm sao có thể mở miệng vòi của lót tay?

Khi Hành Giả (Tề Thiên) khiếu nại sự việc bị đòi lễ vật, Phật Tổ cười nói: “Nhà ngươi cứ bình tĩnh. Việc hai người [A Nan, Ca Diếp] vòi lễ các ngươi, ta đã biết rồi. Có điều kinh không phải trao cho một cách dễ dàng, không thể lấy không được.” ¹⁶²

Rốt cuộc, khi đổi kinh vô tự để lấy kinh có chữ, Đường Tăng vẫn bị đòi dâng lễ vật. “Tam Tạng chẳng có vật gì dâng, đành bảo Sa Tăng mang ra chiếc bát tộ vàng (...) A Nan nhận lấy chiếc bát, tủm tỉm cười.” ¹⁶³

Tại sao Tam Tạng chẳng có vật gì dâng? Thực ra Tam Tạng còn có hai bảo vật của Phật Quan Âm tặng: chiếc cà sa báu và cây thiền trượng. Thế thì tại sao lại chỉ dâng cho A Nan chiếc bình bát?

Trong đời sống xuất gia, bình bát (patra) vốn là biểu tượng của nhà tu khất thực (khất sĩ trì bát). Nhưng chiếc bình bát bằng vàng nguyên là của vua Đường tặng cho ngự đệ (em vua) kết nghĩa. Vì thế, trong tình huống này, nó còn tượng trưng cho của cải và danh vọng ở thế gian.

Ngoài ra, nói rằng Tam Tạng chẳng có vật gì đem theo là ám chỉ kẻ xuất gia tu hành không còn tư hữu (tăng vô nhất vật). Để lãnh kinh báu của Phật, dâng nạp bình bát là ngụ ý: muốn thọ lãnh đạo giải thoát của Phật, con người phải xuất gia, lìa bỏ danh vọng và của cải thế tục.

Hành động của Đường Tăng ở đây là ẩn dụ, có tính cách biểu tượng. Theo truyền thống đạo học thì đạo pháp không thể truyền thụ dể duôi (pháp bất khinh truyền), cho nên kẻ học đạo, muốn thọ pháp, phải đánh đổi. Đánh đổi có nhiều hình thức.

Khi Thái Tử Cồ Đàm tìm đạo giải thoát, Ngài đã phải đánh đổi cả ngai vàng, vợ đẹp, con thơ, cả cuộc sống nhung lụa đế vương.

Khi Thần Quang (tức Huệ Khả, Nhị Tổ Thiền Tông Trung Hoa) cầu đạo với Sơ Tổ Bồ Đề Đạt Ma, và bị từ chối, ngài đã tự mình chặt lìa cánh tay trái dâng lên thầy. Đó là ngụ ý sẵn sàng đánh đổi sinh mạng phàm phu để thọ lãnh đạo giải thoát tối thượng của thiền môn.

Huệ Khả chặt tay cầu đạo với Đạt Ma (tranh Nhật, thế kỷ 16)

Vì sao A Nan và Ca Diếp sợ người sau chết đói?

Ngoài ý nghĩa pháp bất khinh truyền và phải đánh đổi như trên, cũng nên chú ý đến lời nói của A Nan và Ca Diếp: “Hai vị tôn giả cười nói: Hà! Hà! Tay trắng trao kinh truyền đời, người sau đến chết đói mất.” Tại sao lại là người sau chết đói? Tại sao có chuyện ăn uống nơi đây?

Xin thưa, đạo giải thoát cũng được gọi là pháp thực 法 食. Con người thân xác hữu cơ vốn cần có thực phẩm hữu cơ nuôi dưỡng thì con người tâm linh cũng cần có đạo pháp làm thực phẩm dưỡng nuôi tâm linh.

Muốn cho đời này sang đời khác vẫn có được pháp thực nuôi tâm linh con người thì đạo pháp phải được trường lưu. Muốn đạo pháp trường lưu bất tận thì phải có con người xứng đáng nắm giữ đạo pháp để xiển dương và hoằng giáo. Đạo tuy thiêng liêng, nhưng bắt buộc phải có vai trò chủ sử của con người. Bởi thế, sách Nho có câu: Nhân năng hoằng Đạo, phi Đạo hoằng nhân.¹⁶⁴

Nếu dể duôi truyền đạo pháp cho người không xứng đáng, chẳng những kẻ ấy không thể hoằng dương được chánh pháp mà còn khiến cho dòng đạo pháp suy tàn, bế tắc. Như thế, đời sau sẽ không còn hưởng được vị ngọt pháp thực nữa, nghĩa là tâm linh con người sẽ đói, chết đói.

Chính vì lẽ sống còn này mà các bậc giáo tổ ngày xưa trước khi được lãnh trọng trách, đã phải chịu thử thách, chịu bầm dập đủ điều từ nội tâm tới thân xác và ngoại cảnh.

Đức Mạnh Tử đã sớm nói rõ điều trọng yếu ấy như sau: “Thế nên hễ Trời định phó thác trách nhiệm lớn lao cho người nào, trước hết phải làm cho người ấy khổ não tâm chí, lao nhọc gân cốt, đói khát cầu bơ cầu bất, nghèo nàn thiếu trước hụt sau, và làm rối loạn, điên đảo các việc làm của người ấy. Làm thế để mà phát động lương tâm của người, cho nhẫn kiên tánh tình của người, và gia tăng tài đức còn khiếm khuyết của người.” ¹⁶⁵

Trở lại với việc A Nan và Ca Diếp đòi lễ vật. Ngoài những ý nghĩa hàm ngụ như đã trên đây, hư cấu sự kiện này còn để gài vào một tình tiết hợp lý là lãnh kinh không chữ và đổi kinh có chữ.

Từ kinh vô tự đến kinh hữu tự (pháp vô vi ra pháp hữu vi)

Thoạt đầu, A Nan và Ca Diếp trao kinh không chữ (kinh vô tự), các quyển kinh toàn giấy trắng! Phật Tổ dạy thầy trò Đường Tăng: “Quyển trắng tinh là chân kinh không chữ, cũng là những kinh hay.” ¹⁶⁶ Tuy vậy, Phật cũng đồng ý cho đổi lấy kinh có chữ. Then chốt ở đây là kinh vô tự có trước rồi sau mới có kinh hữu tự. Nó đúng với lịch sử truyền pháp của đạo Phật và nhiều tôn giáo khác ở phương Đông.

Khai sáng Thích Giáo (Phật Giáo Nhị Kỳ Phổ Độ) là Thích Ca. Khi Thích Ca đi tu, không có tụng kinh, không có lễ bái, dộng chuông, thắp nhang, đốt sớ. Thích Ca đắc đạo, chứng quả vô thượng chánh đẳng chánh giác (a nậu đa la tam miệu tam bồ đề) thì Ngài vốn không có thầy. Không thầy, không kinh, biết lấy chi bám víu mà đạt đạo?

Ngài chỉ nhờ giác ngộ được bổn tâm của mình. Bằng con đường tham thiền mà Ngài giác ngộ. Kinh vô tự ám chỉ pháp môn thiền. Thiền hay nội giáo tâm truyền (esotericism) dành cho những bậc đại căn đại trí.

Khi Phật truyền tâm ấn cho Nhị Tổ Ca Diếp, cũng không có văn tự. Sử chép rằng: Ngày kia, Phật tại núi Linh Thứu, trước đông đảo đệ tử Phật bắt đầu thuyết pháp bằng cách im lặng (vô ngôn) và cầm một cành hoa đưa lên trước đại chúng (niêm hoa). Mọi người bàng hoàng chẳng hiểu ý chi. Riêng đại đệ tử thứ ba là Ca Diếp nhoẻn miệng cười (vi tiếu). Phật thấy Ca Diếp đã lãnh hội được, bèn truyền tâm ấn cho Ca Diếp làm Nhị Tổ Thiền Tông với lời lẽ như sau: “Ngã hữu chánh pháp nhãn tạng, niết bàn diệu tâm, vi diệu pháp môn, thật tướng vô tướng, kim phó chúc Ma Ha Ca Diếp.” ¹⁶⁷ (Ta có kho tàng con mắt của chánh pháp, tâm huyền diệu của niết bàn, cửa pháp vi diệu, thật tướng vô tướng, nay đem trao lại cho Đại Ca Diếp.)

Tổ thứ hai mươi tám của Thiền Tông Ấn Độ là Bồ Đề Đạt Ma (Bodhidharma) qua Trung Quốc làm Sơ Tổ vào năm 520 cũng tóm tắt tôn chỉ lập giáo của Ngài như sau:

Hán Văn:

不 立 文 字

教 外 别 傳

直 指 人 心

見 性 成 佛

Phiên âm:

Bất lập văn tự,

Giáo ngoại biệt truyền.

Trực chỉ nhân tâm,

Kiến tánh thành Phật.

Tôn chỉ của Đạt Ma có nghĩa là không thông qua chữ nghĩa, không sử dụng kinh điển giáo lý, nhắm thẳng vào nội tâm con người, hễ thấy bổn tánh thì thành Phật.

Tóm lại, kinh vô tự giấy trắng là biểu tượng của tâm pháp, của thiền môn, là nội giáo, cái mà Khổng Tử gọi là hình nhi thượng học (esotericism). Ở Ấn Độ, nó có từ Thích Ca, ở Trung Quốc, nó truyền từ Đạt Ma.

Sau khi Phật Thích Ca tịch diệt, nhập niết bàn, do nhu cầu truyền giáo, các đại đệ tử mới tổ chức ghi chép lại lời dạy của Phật. Công lao này đứng đầu là A Nan. Vì khi Phật còn tại thế, ông A Nan được tuyển làm thị giả hầu cận Đức Phật, nên ông được nghe Phật thuyết pháp nhiều hơn ai hết, và nhờ có trí nhớ kiểu Lê Quý Đôn, nên đã nghe thì bộ nhớ ghi lại trọn vẹn, không sót một lời.

Ông nghe kinh nhiều quá thành ra tu luyện huyền công có phần nào kém cỏi hơn đồng đạo, thần thông đã thua anh em, mà chứng ngộ cũng trễ hơn anh em. Bù lại, trong nhóm mười đại đệ tử thì ông được tôn là Đa Văn Đệ Nhất.¹⁶⁸ Ông tuy hạng nhất về nghe kinh nhiều, nhưng lại xếp hạng chót trong mười đại đệ tử. (Lý thuyết kém hơn thực hành chăng?)

Vậy vô vi hay kinh vô tự có trước, về sau mới có kinh hữu tự, hữu vi. Có hữu vi nên mới dựng chùa, đúc chuông, tô tượng Phật, tụng kinh, thắp nhang, đốt sớ, v.v... Con đường truyền giáo này phù hợp cho đại chúng, nó là phổ độ, là hình nhi hạ học, là ngoại giáo công truyền (exotericism).

Phật pháp truyền từ Thích Ca đến Ca Diếp đánh dấu bằng tâm ấn niêm hoa vi tiếu,¹⁶⁹ vắng bặt ngôn ngữ. Ca Diếp là Nhị Tổ, truyền đến Tam Tổ là A Nan thì bắt đầu có tổ chức kết tập kinh điển, văn tự miên man, lời lẽ dằng dặc. Cho nên có thể thấy Ca Diếp là tiêu biểu cho con đường tâm pháp nội tu (kinh vô tự, giấy trắng trơn) và A Nan là tượng trưng cho giáo lý công truyền (kinh hữu tự, mực đen giấy trắng). Hiểu như vậy mới cảm nhận được trọn vẹn chỗ tài tình của Ngô Thừa Ân, vì sao lại phải chọn đúng Ca Diếp, A Nan là người trao kinh cho Đường Tăng trong lúc bấy giờ ở điện Đại Hùng còn có tám bồ tát, bốn kim cang, mười một đại diệu, mười tám già lam, năm trăm la hán, và ba ngàn yết đế.¹⁷⁰

Kinh vô tự bị đem trả lại chùa Lôi Âm để đổi lấy kinh hữu tự! Đó là con đường mà tâm pháp bị hữu vi hóa, đạo pháp thất chơn truyền. Ở Trung Hoa đó là hình ảnh mà thiền (tâm pháp) từ Bồ Đề Đạt Ma truyền xuống Lục Tổ Huệ Năng thì rẽ ngang nhánh Thần Tú (ngoại giáo). Cũng là hình ảnh của đạo Lão vô vi từ Lão Tử truyền xuống tới Trương Đạo Lăng thì biến ra âm thanh sắc tướng (hữu vi).

Tọa thiền là tụng kinh vô tự

Theo Phật, Lão và Cao Đài, chỉ có thực hành thiền (nội tu) mới có thể giải thoát thực sự. Ngoài ra, tu kinh tu kệ chỉ là lý thuyết. Giáo lý chỉ có thể giúp con người sáng suốt, trang bị thêm một mớ kiến thức chữ nghĩa chứ không biến được phàm phu ra Phật ra Tiên. Nói cách khác, tu bằng kinh hữu tự con người chưa thể đáo bỉ ngạn để qua tới bến bờ giác ngộ. Kinh hữu tự không thể đưa con người đến rốt ráo của giải thoát. Ý chỉ sâu sắc đó được Ngô Thừa Ân diễn tả bằng việc phơi kinh ướt ở bờ sông Thông Thiên,¹⁷¹ bị mất hết mấy tờ cuối quyển. Đọc kinh mà không tới chung kết cũng giống như tu hành mà không đạt kết quả (không giải thoát).

Trở lại với lời cảnh tỉnh của Phật Tổ trước lúc trao kinh cho Đường Tăng: “... chỉ e người phương đó ngu si lỗ mãng hủy báng chân ngôn, không biết ý chỉ sâu xa trong đạo của ta.” ¹⁷² Kinh giấy trắng cao siêu quá, tuy không hủy báng, nhưng đã đặt vào tay mà còn đem trả lại, cũng gần như là chê bỏ!

Không ai giao sách cho người không biết đọc. Kinh vô tự của Phật vì vậy không đọc được bằng nhục nhãn (mắt thịt). Nhục nhãn chỉ đọc đưọc kinh hữu tự không toàn vẹn (thiếu trang chót). Kinh vô tự phải đọc bằng tâm, bằng nghị lực tự thắng của hành giả cô đơn. Và như thế, nỗi lòng giấy trắng không phải để san sẻ cho đại chúng bì phu, mà chỉ hiện chữ cảm thông cho riêng ai âm thầm với trăng sao soi cửa động.

10-02-1992

Bổ túc 05-6-2010