Giải Mã Truyện Tây Du

Giải Mã Truyện Tây Du

Giải Mã

Truyện Tây Du

Huệ Khải

Mục Lục

Lời giới thiệu

Đôi Lời Tha Thiết

Giao Cảm

Bây Giờ Nhớ Lại

Về các ký hiệu rải rác trong sách

1. Đường Tăng! Anh Là Ai?

2. Trăng Sao Cửa Động Đá Đầu Non

3. Ngọn Gió Trong Lò

4. Núi Cao Chi Mấy Núi Ơi

5. Vạn Năm Chờ Quả Chín

6. Bốn Biển Không Yên Cơn Lửa Trẻ

7. Sáu Bảy Mười Ba

8. Nẻo Về Bên ấy

9. Nỗi Lòng Giấy Trắng

Phụ Lục Và Tăng Bổ

Trích dịch

Sách Tham Khảo Chọn Lọc

Lời giới thiệu

HUỆ KHẢI. Thế danh Lê Anh Dũng. Chào đời tại Chợ Mới, An Giang. Dạy học. Viết văn. Nghiên cứu tôn giáo. Bút danh: Dũ Lan LÊ ANH DŨNG, NGHÊ DŨ LAN, LÊ KHANG THÌN...

ĐÃ IN:

Dịch & chú giải sách giáo khoa:

A WEEKEND AWAY (1990)

• A WEEK BY THE SEA (1990)

• HƯỚNG DẪN HỌC ENGLISH 6 (1994)

Dịch & biên khảo:

GIÁO DỤC VÀ PHÁT TRIỂN (dịch chung, 1992)

• CON ĐƯỜNG TAM GIÁO VIỆT NAM (1994)

• QUAN THÁNH XƯA VÀ NAY (1995)

• NÚI CAO BIỂN RỘNG (dịch, 1995)

• TÌM HIỂU KINH CÚNG TỨ THỜI (1995)

• LỊCH SỬ ĐẠO CAO ĐÀI THỜI KỲ TIỀM ẨN 1920−1926 (1996)

• BÓNG MÁT YÊU THƯƠNG (dịch, 1998, in lại nhiều lần)

• CHA VÀ CON (viết & dịch, 1999, in lại nhiều lần)

• MẸ VÀ CON (viết & dịch, 1999, in lại nhiều lần)

• THẦY VÀ TRÒ (viết & dịch, 1999, in lại nhiều lần)

• GỞI LẠI CHO ĐỜI (dịch, 2000)

• TÂM LÝ NGƯỜI VIỆT NAM NHÌN TỪ NHIỀU GÓC ĐỘ (viết chung, 2000)

• THẦY TRÒ TRƯỜNG TÔI (dịch M. Cartwright, 2000)

• ĐỨNG TRƯỚC BẢNG (dịch LouAnne Johnson, 2001)

• NGUYỄN HIẾN LÊ – CON NGƯỜI VÀ TÁC PHẨM (viết chung, 2003)

• NHỚ ĐẠT LINH (chủ biên, 2008)

• TÌM HIỂU KINH SÁM HỐI (viết chung với Thanh Căn, 2009)

• HÀNH TRẠNG TIỀN BỐI CAO TRIỀU PHÁT (viết chung với Cao Bạch Liên, 2010).

• HUỆ KHẢI VĂN TẬP (ấn tống)

• ĐẤT NAM KỲ − TIỀN ĐỀ VĂN HÓA MỞ ĐẠO CAO ĐÀI (Cochinchina as a Cultural Precondition for the Foundation of Caodaism, in lần hai, 2008)

• ĐẤT NAM KỲ − TIỀN ĐỀ PHÁP LÝ MỞ ĐẠO CAO ĐÀI (Cochinchina as a Legal Precondition for the Foundation of Caodaism / La Cochinchine − le Préalable Juridique pour la Fondation du Caodaïsme, 2008)

• NGÔ VĂN CHIÊU – NGƯỜI MÔN ĐỆ CAO ĐÀI ĐẦU TIÊN (Ngô Văn Chiêu – the First Caodai Disciple, 2008, 2009)

• LUẬT NHÂN QUẢ THEO GIÁO LÝ CAO ĐÀI (2008)

• LÒNG CON TIN ĐẤNG CAO ĐÀI (2008)

• KINH CỨU KHỔ TRONG ĐẠO CAO ĐÀI (2009)

• TÌM HIỂU NGỌC HOÀNG THIÊN TÔN BỬU CÁO (2009, 2010)

• TAM GIÁO VIỆT NAM − TIỀN ĐỀ TƯ TƯỞNG MỞ ĐẠO CAO ĐÀI (The Three Teachings of Vietnam as an Ideological Precondition for the Foundation of Caodaism, 2010) • MỘT DÒNG BÁT NHÃ (2010)

• GIẢI MÃ TRUYỆN TÂY DU (1993, 1995, 2000, 2001, 2003, 2005, 2010)

HUỆ KHẢI Lê Anh Dũng giữ bản quyền

All rights reserved © 2010

HUỆ KHẢI

(Dũ Lan LÊ ANH DŨNG)

Kỉnh nguyện hồi hướng cho quốc thái dân an, đạo pháp trường lưu, chánh giáo hoằng dương, vạn linh thức tỉnh hồi đầu, đồng đăng bỉ ngạn.

Đôi Lời Tha Thiết

Kinh sách được ấn tống để kính biếu rộng rãi là nhờ có biết bao tấm lòng vàng của hàng hàng lớp lớp đạo tâm gần xa gởi gắm. Để không phụ lòng các bậc Mạnh Thường Quân ấy, xin Quý vị trân trọng giữ gìn kinh sách để truyền trao cho đúng người thật tâm tìm tu, học đạo. Chúng tôi chân thành biết ơn sự thấu hiểu, đồng cảm, và hợp tác chặt chẽ của Quý vị.

Ban Ấn Tống

Giao Cảm

Văn dĩ tải Đạo. Truyện Tây Du mượn chuyện thỉnh kinh, đấu phép, bắt yêu để chở chuyên đạo lý giải thoát của Thánh Hiền, Tiên Phật. Nói ngay như vậy là để lập tức xác định rằng siêu vượt lên cốt truyện đầy những tình tiết ly kỳ, hấp dẫn, truyện Tây Du vốn hàm chứa nhiều ý nghĩa thâm thúy về đạo pháp.

Với một căn bản về Phật học và Lão học, nhất là Thiền học, khi đã gẫm suy, xét kỹ truyện Tây Du, người đọc sẽ có dịp khám phá ra mật ngữ hình nhi thượng (esoteric) được che giấu tài tình, nằm ẩn khuất khéo léo sau những chương hồi gay cấn, tưởng chừng như chỉ nhằm thỏa mãn thị hiếu giải trí của đại chúng mà thôi.

Thật vậy, với người đọc truyện Tây Du giữa hai hàng chữ, kỳ thư này sẽ dẫn dắt đi vào huyền nghĩa ẩn áo của đạo học phương Đông. Nói cách khác, Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân cần được một lần khơi mở, để thử khám phá.

Thoạt đầu, căn cứ theo bộ tiểu thuyết mười tập của các dịch giả Như Sơn, Mai Xuân Hải, Phương Oanh (Nxb Văn Học, Hà Nội, in từ năm 1982 đến năm 1988), Giải Mã Truyện Tây Du hình thành và được đăng dần trên tập san Văn Hóa & Đời Sống (Nguyễn Quang Thọ thực hiện) từ tháng 9-1991 đến tháng 4-1992, tổng cộng gồm chín bài: (1) Đường Tăng! Anh Là Ai? (2) Trăng Sao Cửa Động Đá Đầu Non; (3) Ngọn Gió Trong Lò; (4) Núi Cao Chi Mấy Núi Ơi! (5) Vạn Năm Chờ Quả Chín;(6) Bốn Biển Không Yên Cơn Lửa Trẻ; (7) Sáu Bảy Mười Ba; (8) Nẻo Về Bên Ấy; (9) Nỗi Lòng Giấy Trắng.

Khi Giải Mã Truyện Tây Du xuất bản lần thứ Nhất (1993, 144 trang), trong Phụ Lục, sách được bổ sung ba bài: (1) Tâm Lập; (2) Hư Thực Đôi Điều; (3) Trường Xuân Chân Nhân Tây Du Ký.

Không kể các bài điểm sách được in lại trong Dư Âm Giải Mã Truyện Tây Du, đến bản in lần thứ Nhì (1995, 228 trang), sách có thêm hai phụ lục khác: (1) Tây Du Ký Có Bài Lão Tôn Phật Không? (2) Nói Chuyện Trư Bát Giới¹

Trong bản in lần thứ Ba (2000, 220 trang), ngoài một ít sửa chữa nhỏ, nội dung sách còn tiếp tục được bổ sung như sau:

Bài Nỗi Lòng Giấy Trắng bổ sung lời giải huyền nghĩa vì sao ở chùa Lôi Âm, khi đòi Đường Tăng dâng lễ vật hai vị tôn giả A Nan và Ca Diếp lại bảo: “Tay trắng trao kinh truyền đời người sau đến chết đói mất.”

Phần Phụ Lục bổ sung thêm hai bài: (1) Đường Tăng Thỉnh Kinh: Hư Cấu Và Lịch Sử; (2) Hầu Vương Trong Tây Du Ký Được Hư Cấu Như Thế Nào?

Bản in này trong một số bài tôi cũng có thêm đôi chút chi tiết. Từ bản in lần đầu, tới nay cuốn sách đầu tay của tôi đã được tái bản nhiều lần, được chuyển sang sách nói (audio) do công lao rất đáng tán thán của cô Nguyễn Hướng Dương để phục vụ người khiếm thị (Thư Viện Sách Nói Dành Cho Người Mù, quận 3, thuộc Hội Phụ Nữ Từ Thiện Thành Phố). Sau đó, cả sách nói và sách điện tử (e-books) lại được bạn đọc tải lên nhiều trang web, blogs khác nhau.²

Khoảng vài năm nay, nhiều độc giả trong cộng đồng đạo Cao Đài vẫn bày tỏ mong muốn có một bản in mới. Tôi vì một lý do riêng, cứ trì hoãn. Tháng 6-2008, khi cùng các đồng đạo khởi xướng chương trình Chung Tay Ấn Tống Kinh Sách Cao Đài và đặt cơ sở tại thánh thất Bàu Sen (quận 5), tôi lại được quý đạo hữu ân cần nhắc nhở hãy sớm tái bản.

Bấy lâu tôi thật sự quá đỗi cảm kích tấm lòng yêu mến mà bạn đọc và đồng đạo gần xa luôn dành cho cuốn sách đầu tay mỏng manh của tôi. Vâng, do cái duyên Giải Mã Truyện Tây Du đưa đẩy nên tôi hân hạnh biết thêm nhiều bạn hiền gần xa.

Ngoài niềm vui thầm với cuốn sách đầu tay này, thâm tâm tôi vẫn luôn mang nặng ơn phước sâu dày do Đức Chí Tôn Đại Từ Phụ ban bố. Thật vậy, nếu không nhờ tư tưởng đạo học Cao Đài soi dẫn từ thuở đôi mươi, nếu không xuyên suốt được tinh thần Tam Giáo Đồng Nguyên và nếu thiếu chủ trương Vạn Giáo Nhất Lý của đạo Cao Đài làm kim chỉ nam, thì vào năm ba mươi sáu tuổi chắc gì tôi đã có thể ngập tràn cảm hứng mà viết xong Giải Mã Truyện Tây Du trong một thời gian khá ngắn như thế? Âu đó cũng là nhân duyên khiến người đạo Cao Đài dễ nhận thấy bàng bạc trong quyển sách này những hơi hướm rất Cao Đài, dẫu rằng cuốn sách không phải là một chuyên luận rặt ròng về đạo Cao Đài.

Với bản ấn tống nhân dịp Xuân Tân Mão 2011 này tại Hoa Kỳ, tôi đặc biệt bày tỏ lòng biết ơn tất cả Quý Thiên ân chức sắc, chức việc, đạo hữu, đạo tâm lưỡng phái ở hải ngoại nhiều năm nay vẫn thường xuyên đóng góp tài lực rất dồi dào, hết lòng ủng hộ mạnh mẽ Chương Trình Ấn Tống Kinh Sách Đại Đạo do nhà xuất bản Tam Giáo Đồng Nguyên thực hiện. Nhờ tấm lòng và sự trợ duyên rất quý của cộng đồng đạo đức đang nhiệt thành tu học tại hải ngoại, nên đây không phải là lần đầu tiên sách của tôi được in rất đẹp và phổ biến vượt ra ngoài cương vực của quê hương có diễm phúc được Đức Chí Tôn chọn làm đất thánh mở đạo Kỳ Ba.

Giờ đây tôi trân trọng kính đặt vào tay quý đạo hữu bản in mới Giải Mã Truyện Tây Du. Tôi không chỉ mong ước mang hiến quý bạn đọc hâm mộ truyện Tây Du niềm vui được thưởng thức và khám phá một danh tác văn học bất hủ đời Minh, đã trải qua hơn bốn trăm năm tuổi; mà hơn thế nữa, tôi còn tin tưởng quý bạn đọc sẽ cùng cảm nhận được giữa những trang sách phảng phất đạo vị này là mênh mang tình cảm trọng hậu mà lớp lớp đạo tâm, đạo hữu Mạnh Thường Quân trong cộng đồng Cao Đài cùng gởi gắm tấc lòng trong đó.

Kính thành cầu nguyện Đức Chí Tôn ban ơn lành đến Quý vị, bửu quyến, và cửu huyền thất tổ của tất cả.

Nam mô Cao Đài Tiên Ông Đại Bồ Tát Ma Ha Tát.

Xuân Tân Mão (2011)

Huệ Khải

Bây Giờ Nhớ Lại

Giải Mã Truyện Tây Du phát hành vào tháng 4-1993, đến tháng 7 cùng năm thì tuyệt bản. Độc giả tiếp tục yêu cầu thêm, nhưng tôi muốn bản in lần thứ hai phải tốt hơn, sửa chữa một vài chi tiết về nội dung, bổ sung một số trang cho phong phú hơn, cải tiến thêm hình thức, gọi là trân trọng với lòng thành nhằm đáp lại tấm thịnh tình của bạn đọc khắp nơi đã ưu ái dành cho tác phẩm đầu tay này.

Không ngờ, trong lúc còn chờ thủ tục xuất bản cho hợp lệ, bản in lần đầu đã bị kéo lụa, bày bán với số lượng không ít trong khoảng hơn một năm trời. Phát hiện được cũng nhờ độc giả yêu mến mách giúp cho!

Trong bản in lần thứ Hai (Hà Nội: Nxb Văn Hóa 1995), về phần chữ Hán, tôi nhờ bào đệ Lê Anh Minh giúp tham khảo thêm bản Tây Du Ký, do Nhạc Lộc Thư Xã ấn hành tại Trường Sa (Hồ Nam, Trung Quốc, 1987); Tiên Học Từ Điển, của Đái Nguyên Trường, Chân Thiện Mỹ Xuất Bản Xã, Đài Bắc (Đài Loan, 1970); Đạo Giáo Trường Sinh Thuật, của Hồng Phi Mô, Chiết Giang Cổ Tịch Xuất Bản Xã (Trung Quốc, 1992); Trung Quốc Đạo Học Thông Điển, Ngô Phong chủ biên, Nam Hải Xuất Bản Công Ty (Trung Quốc, 1994), và một vài sách chữ Hán khác.

Phụ bản minh họa có tăng thêm một ít, dựa theo bản Tây Du Ký bằng tranh của nhà xuất bản Mỹ Thuật Hà Bắc (Trung Quốc, 1988). Nhiều chỗ sơ sót của bản Giải Mã Truyện Tây Du in năm 1993 đã được sửa chữa rất kỹ.

Kỳ tái bản quyển sách đầu tay này, tôi không khỏi nhớ nghĩ nhiều đến một nhân duyên đã dẫn dắt tôi vào nghề cầm bút.

Tháng 6-1989, một bạn cũ từ thời sinh viên nhờ tôi về giúp xây dựng Ban Tu Thư - Xuất Bản cho Trung Tâm Cesais mới thành lập của Đại Học Kinh Tế. Qua giới thiệu của cháu gái bà Nguyễn Hiến Lê, tôi mời Trần Văn Chánh (Trần Khuyết Nghi) về làm tạp chí Phát Triển Kinh Tế của Trường, do Ban Tu Thư - Xuất Bản Cesais thực hiện.

Nhờ anh Chánh, cơ cấu ban đầu của Phát Triển Kinh Tế dần dần định hình. Không muốn bỏ nghề dạy học, khoảng năm tháng sau tôi rút khỏi Ban Tu Thư - Xuất Bản, chỉ còn thỉnh thoảng viết hay dịch bài cho tạp chí của Trường, góp vui cùng anh em.

Qua môi trường làm báo ở Cesais, tôi gặp Nguyễn Quang Thọ. Thoạt đầu, anh nhờ tôi dịch bài cho Kiến Thức Trẻ do anh phụ trách, ra mắt tháng 8-1990, thêm số nữa thì ấn phẩm này chết. Anh Thọ xoay sang làm Kiến Thức Phổ Thông, ra mắt tháng 12-1990, nhưng sau mấy số lại rút lui, chuyển qua Văn Hóa & Đời Sống, ra mắt tháng 3-1991.

Mãi đến lúc đó, thực sự tôi chưa viết gì nhiều cho anh Thọ, nhưng có gợi ý anh một ít đề tài về văn hóa Trung Quốc, như thư pháp, hội họa, con triện... và giới thiệu anh mời em tôi là Lê Anh Minh cộng tác mảng nghiên cứu này. Minh viết cho Kiến Thức Trẻ từ số đầu tiên, rồi Kiến Thức Phổ Thông, và Văn Hóa & Đời Sống. Rất đều đặn.

Qua những lần chuyện trò, Nguyễn Quang Thọ biết tôi quan tâm ít nhiều đến tư tưởng Tam Giáo và Cao Đài. Anh tỏ ra thích thú mảng văn hóa Á Đông, cứ xui tôi viết cho báo anh. Tôi vẫn lần lữa.

Mùa Hè năm 1991, Đài Truyền Hình Thành Phố khởi chiếu bộ phim Tây Du Ký hai mươi lăm tập của nữ đạo diễn Trung Quốc Dương Khiết. Một sáng Chủ Nhật giữa tháng 8, anh Thọ ghé nhà chơi và thuật chuyện con gái đầu lòng của anh, bé Thùy Dương, thỏ thẻ hỏi: “Các con thú trên trời sướng quá sao lại trốn xuống trần làm yêu quái chi cho khổ, bị Tề Thiên đánh xiểng liểng?” Anh nhờ tôi giải đáp giúp cháu. Tôi cười, nửa đùa nửa thật: “Cắt nghĩa không khó, nhưng khá dài dòng. Nếu anh muốn, tôi sẽ viết cho Văn Hóa & Đời Sống khoảng mười kỳ.” Anh vui vẻ tán thành.

Bài viết đầu tiên là Bốn Biển Không Yên Cơn Lửa Trẻ. Anh Thọ chuẩn bị đi bài thì tôi đề nghị gác lại, vì nghĩ nên có một mở đầu theo kiểu tổng quan cho cả loạt bài. Vài hôm sau, Đường Tăng! Anh Là Ai? hoàn tất ngày 26-8, vừa kịp cho số báo tháng 9.

Tôi đặt nhan đề chung là Huyền Nghĩa Truyện Tây Du. Anh Thọ gạt phắt, sửa là Giải Mã Truyện Tây Du. Từ đó, liên tục trong chín tháng, tôi dấn sâu vào cuộc chơi tình cờ. Cứ như điệp khúc, nhiều phen viết chậm trễ, anh Thọ cầm luôn cả xấp bản nhũ của số báo sắp ra, tới nhà hối thúc, bảo rằng chỉ còn thiếu mỗi bài của tôi nữa thôi. Cứ mỗi tháng tôi phải nghĩ ra một bài. Bài này vừa giao nộp xong lại phải nghĩ ngay đến bài kế. Mệt cũng lắm, mà vui nhiều.

Trước khi đình bản vào tháng 01-1994, Văn Hóa & Đời Sống tháng 12-1991 và tháng 9-1992 đăng thêm cho tôi hai bài về Tam Giáo Việt Nam mà sau này được gom lại cùng các bài khác, in thành cuốn Con Đường Tam Giáo Việt Nam (Nxb Thành Phố, tháng 5-1994).³ Đó là sau khi in thử quyển biên khảo đầu tay, tôi nhìn thấy tín hiệu tốt và có hứng thú xuất bản. Và đó cũng nhờ làm việc chung với mấy anh em ở tạp chí Phát Triển Kinh Tế tôi quen dần các công đoạn tỉ mỉ của việc xuất bản, có thể tự mình đảm đương phần lớn công việc, tự mình “săn sóc” được sách của mình. Từ nghề dạy học, tôi bước qua một lãnh vực mới.

Mười chín tuổi, tôi tập tễnh khảo luận. Ngày 29-12-1974 Thầy Nguyễn Hiến Lê (1912-1984) biên thơ khuyên: “Cháu cứ tiếp tục đi, phải đọc nhiều, kinh nghiệm nhiều rồi viết mới hay, khoảng bốn mươi tuổi trở đi, chứ muốn cho sâu sắc ngay thì không được. Ngành biên khảo như vậy...” Thầy cũng cho rằng phải có duyên mới viết được một cuốn sách, và cũng phải có duyên mới xuất bản được một cuốn sách. Kinh nghiệm dẫu chưa nhiều, nhưng tôi hoàn toàn tin tưởng lời nói ấy.

Điều kỳ thú tôi không hề biết trước chính là các kỹ năng tu thư, biên khảo, xuất bản kẻ thiếu niên năm xưa mày mò tự tìm hiểu với nỗi đam mê lạ lùng, thì đến khi ở vào hạn tuổi Đức Khổng Tử gọi là Tri Thiên Mệnh, tất cả những thử nghiệm ấy lại trở thành vốn quý để tôi có thể đầu tư vào Chương Trình Chung Tay Ấn Tống Kinh Sách Cao Đài.

Phải chăng trong đời ta chẳng có ngẫu nhiên nào thật sự là ngẫu nhiên cả?!

Giáng Sinh 1994

Thu Phân 2010

Về các ký hiệu rải rác trong sách

Ký hiệu chỉ dẫn xuất xứ tham khảo được viết tắt bằng tên tác giả hay nhan đề tác phẩm. Kèm theo là năm xuất bản. Con số ở sau số năm chỉ số trang.

Thí dụ:

[Hồng Phi Mô 1992: 25-30] tức là: Hồng Phi Mô, Đạo Giáo Trường Sinh Thuật. Trung Quốc: Chiết Giang Cổ Tịch Xuất Bản Xã, 1992, tr. 25-30.

[TDK X 1988: 156] tức là: Ngô Thừa Ân, Tây Du Ký, tập X. Như Sơn, Mai Xuân Hải, và Phương Oanh dịch. Hà Nội: Nxb Văn Học, 1988.

Hai trang liệt kê Sách Tham Khảo Chọn Lọc cuối sách có đầy đủ chi tiết về các ký hiệu quy ước này.

Đường Tăng vẫn còn đang thỉnh kinh, dù đã thỉnh kinh xong rồi từ vạn cổ. Vậy cuộc thỉnh kinh đi về phương trời nào viễn xứ? Nên ta thử hỏi lớn tiếng rằng Đường Tăng! Anh là ai? Cũng là ta hỏi chính ta đó thôi. Mỗi người trong chúng ta đều là Đường Tăng. Mỗi thời đại của quá khứ, hiện tại và vị lai đều có Đường Tăng, đều vẫn đã, đang, và sẽ còn tiếp tục thỉnh kinh. Đọc Tây Du nhưng chẳng phải đọc Tây Du, mà là đọc lại chính ta đó.

1. Đường Tăng! Anh Là Ai?

Năm mà một

Tây Du Ký là câu chuyện trường thiên về hành trình qua phương Tây thỉnh kinh của năm thầy trò: Tam Tạng, Tề Thiên, Bát Giới, Sa Tăng, và con ngựa trắng.

Thông thường, người ta sơ ý, chỉ kể có bốn, quên đi con ngựa, nguyên là con rồng ngọc (ngọc long), thái tử thứ ba, con của Tây Hải Long Vương Ngao Nhuận. Quên kể đến ngựa rồng, phải chăng vì vai trò đỡ chân cho Đường Tăng của Ngọc Long Tam Thái Tử hình như có vẻ lu mờ? Hay quên kể, vì không thấy ở Tây Du Ký tản mác ẩn ngữ nơi này, rải rác ẩn dụ nơi kia, mà ngòi bút của Ngô Thừa Ân đã ung dung viết như giỡn chơi, như bông đùa, mà ý hàm tàng thì rất thực. Và nên hiểu chỗ thực trong cái hư của Tây Du Ký, nét nghiêm trang trong vẻ bỡn cợt của Ngô Thừa Ân như thế nào?

Tây Du Ký là truyện xuất thế gian, do đó không có dấu ấn của Nho Giáo, vì Nho Giáo về cơ bản là đạo nhập thế, thuộc phạm vi hình nhi hạ học mà ngày nay Cao Đài gọi là ngoại giáo công truyền.⁴

Đọc Tây Du mà bảo Ngô Thừa Ân có cái gọi là tư tưởng chống Trời, chống thiên tử, tức là đã quên đi ngay từ ban đầu câu chuyện xuất gia, thỉnh kinh vốn đã hàm ngụ ý ngoại thế gian pháp.⁵

Tây Du nào có chống ai đâu, vì Tây Du là câu chuyện ngụ ngôn, đem chuyện thỉnh kinh để diễn bày tư tưởng thiền học giải thoát trong đạo Lão, đạo Phật, thuộc phạm vi hình nhi thượng học mà ngày nay Cao Đài gọi là nội giáo tâm truyền⁶. Muốn đọc Tây Du, hiểu Ngô Thừa Ân, cần thiết biết đọc giữa hai hàng chữ, nắm lấy bốn chữ ý tại ngôn ngoại.⁷

Như chép ở kinh Viên Giác, Phật bảo lấy ngón tay chỉ trăng, nếu đã thấy mặt trăng thì có thể biết rằng phương tiện để chỉ trăng rốt cuộc chẳng phải là mặt trăng. Trang Tử khuyên: “Có nơm vì cá, đặng cá hãy quên nơm. Có bẫy vì thỏ, đặng thỏ hãy quên bẫy. Có lời vì ý, đặng ý hãy quên lời.”

Thế thì, vượt lên trên mọi hư cấu văn chương của Tây Du Ký với tài hý lộng chữ nghĩa của Ngô Thừa Ân, cuộc thỉnh kinh của Đường Tăng thực chất là chi? Đường Tăng là ai đó? Nước Thiên Trúc với chùa Lôi Âm ở đâu?

Sẽ là sửng sốt nếu nói rằng Đường Tăng vẫn còn đang thỉnh kinh dù đã thỉnh kinh xong rồi từ vạn cổ. Tề Thiên đã hàng phục xong thiên ma vạn quỷ, đã cởi được kim cô niệt đầu, đã được Phật Tổ tán thán là Đấu Chiến Thắng Phật ở giữa bửu điện trang nghiêm của chùa Lôi Âm, nhưng Tề Thiên vẫn còn đang và vẫn sẽ còn tiếp tục vất vả đánh nhau với yêu tinh ma quái. Mãi mãi cuộc chiến đấu vẫn chưa xong. Tề Thiên nào đã thành Phật? Tề Thiên nào chưa thành Phật? Yêu ma nào đã quy hàng? Yêu ma nào còn chưa ngừng dấy động phong ba? Nước Thiên Trúc với chùa Lôi Âm không ở về phương Tây, và cũng không phải là một địa danh trên bản đồ kim cổ. Vậy, cuộc thỉnh kinh đi về phương trời nào viễn xứ?

Nên ta thử hỏi lớn tiếng rằng: Đường Tăng! Anh là ai? Câu hỏi ấy phải chăng xấc xược? Sao lại dám xưng hô với Đường Tăng là... Anh? Ta cứ hỏi nữa: Đường Tăng! Anh là ai?

Cũng là ta hỏi chính ta đó thôi. Mỗi một người trong chúng ta đều là Đường Tăng. Mỗi thời đại của quá khứ, hiện tại và vị lai đều có Đường Tăng, đều vẫn đã, đang và sẽ còn tiếp tục thỉnh kinh. Cuộc thỉnh kinh chính là hành trình đầy trắc trở của mỗi người trong chúng ta truy tầm chân lý, tìm cái mà Lão Tử gượng cho là Đạo, gọi tên là Xích tử chi tâm, Phật mệnh danh là Bổn lai diện mục,⁸ và Cao Đài ngày nay bảo là Nhân bản hay Thượng Đế tính,⁹ vốn dĩ đã sẵn tàng ẩn trong mỗi con người.

Đi về đâu để có được chân lý đó? Thiên Trúc ư? Hà xứ tại? Thưa rằng nước Thiên Trúc ấy nào có đâu xa và con đường thỉnh kinh cũng chẳng phải là hành trình từ phương Đông qua phương Tây diệu vợi. Vương Dương Minh bảo: Vũ trụ là tâm ta, tâm ta là vũ trụ.¹⁰ Ngô Thừa Ân ám chỉ: Thiên Trúc là thân ta, thân ta là Thiên Trúc. Kinh báu chùa Lôi Âm là hình ảnh tượng trưng cho chân lý, nó nằm trong tự thân nội thể con người. Cuộc thỉnh kinh vì vậy là con đường quy hướng về nội tâm của mỗi người, là hành trình phản tỉnh nội cầu, quay lại nhìn vào chính nội thân của mình, tìm thấy trong chính ta cái chân lý: Người là một thiêng liêng tại thế, cùng với Trời đồng thể linh quang.¹¹

Do đó phải nói rằng bộ phim Tây Du Ký hai mươi lăm tập của nữ đạo diễn Trung Quốc Dương Khiết đã rất tài tình khi nhạc mở đầu cho phim là bài hát Con đường nào ta đi... Con đường thỉnh kinh là đường trở về nội tâm. Trên con đường cô đơn đó, ta là Đường Tăng, và ta cũng là Tề Thiên, Sa Tăng, Bát Giới, Long Mã. Như vậy cuộc thỉnh kinh phải bắt buộc đủ bộ năm thầy trò. Thiếu một là không được! Nhưng năm mà một: là một con người với năm phương diện.

Long mã

Con ngựa mà vua Đường cấp cho Đường Tăng bắt buộc phải chết đi, để đem thay bằng ngựa thần, ngựa rồng. Ngựa là xác thân. Ngựa thần là xác thân cương kiện. Một tinh thần minh mẫn trong một xác thân tráng kiện. Con người đi tìm chân lý, tìm Đạo, cần có xác thân vững vàng, khỏe mạnh. Không có ngựa tốt thì Đường Tăng không tới được Lôi Âm. Người mà thể xác bịnh hoạn, tinh thần ươn hèn thì làm sao có thể quyết tâm chiến đấu để đạt tới chân lý, đạt đạo ?

Sa Tăng và Bát Giới [Ngô Thừa Ân 1988]

Sa Tăng

Sa Tăng là tánh cần cù, nhẫn nại. Ngô Thừa Ân bắt Sa Tăng phải nhọc nhằn gánh hành lý là lẽ ấy. Tề Thiên mấy bận giận thầy, mấy phen đào nhiệm, từng quay về Thủy Liêm động quê xưa; Bát Giới nào có thua, đã trăm lần ngàn lượt cứ lẻo nhẻo đòi chia của, rồi mạnh ai đường nấy, chàng về cố thổ lấy vợ cho xong. Chỉ riêng có Sa Tăng suốt cuộc hành trình thiên ma bách chiết, vào yêu ra quỷ, một lòng một dạ quảy hành trang tiến tới. Không một lời thối lui. Không một lòng biến đổi. Sa Tăng là hình ảnh của tinh tấn, trì thủ, tâm bất thối chuyển. Dù khó khăn đến đâu, đã quyết rồi, thì cứ đi tới. Khí giới của Sa Tăng vì thế là bảo trượng có đầu dẹp và bén nhọn, để mà dễ dàng găm chặt vào, ghim chặt vào. Chí đã định rồi thì không biến đổi, lòng đã quyết rồi thì chẳng chuyển lay. Pháp danh của Sa Tăng vì thế là Ngộ Tịnh 悟 静, tịnh để mà khắc chế cái động, cái chưa thanh tịnh; tịnh để mà kham nhẫn, chịu đựng.

Bát Giới

Bát Giới là tánh tham. Tham ăn, tham ngủ, tham của, tham sắc và tham nịnh nọt cho được lợi về mình. Khí giới của họ Trư vì thế phải bắt buộc là đinh ba, là cào cỏ, để mà vơ vào cho nhiều, cho vừa lòng tham dục. Bát Giới là sự tập hợp những bản năng rất vật dục và tầm thường nơi con người. Có lẽ vì thế mà pháp danh của chàng là Ngộ Năng 悟 能.

Tề Thiên

Tề Thiên là trí, lý trí. Bộ phim Tây Du của nữ đạo diễn Trung Quốc Dương Khiết cho thấy đạo diễn dường như đã hiểu được vai trò quan trọng của Tề Thiên. Lý trí phải dẫn dắt, phải soi đường cho hành động. Thế nên, trong phim, luôn luôn vai Tề Thiên đều đi trước, để dẫn đầu mấy thầy trò.

Lý trí ưa nổi loạn, ngang tàng phách lối, chẳng chịu thua kém nhường nhịn ai. Cho nên Tề Thiên coi mình to ngang với Trời (Tề Thiên 齊 天: Ngang bằng Trời), và muốn lên trời xuống biển, quậy phá đều làm được tất, không chút đắn đo, chẳng hề ngần ngại. Đối với Trời vẫn tự xưng “Lão Tôn” là tánh kiêu căng. Trước mặt Ngọc Hoàng vẫn nghinh ngang, đứng xổng lưng không chịu quỳ, ăn nói lôi thôi bất kể tôn ti trật tự, đó là tượng trưng cho đầu óc duy lý của những người muốn phủ nhận Thượng Đế.

Lý trí ưa phân biện, cho nên Tề Thiên mới có con mắt lửa tròng vàng, nhìn một cái là thấy rõ bản chất và hiện tượng, biết ngay ai đúng là căn Tiên cốt Phật, ai đậy che dáng quỷ hình ma. Lý trí cũng thích đả phá, ưa đả kích, cho nên khí giới của Tề Thiên phải là thiết bổng (gậy sắt), để mà đập phá. Pháp danh của Tề Thiên vì thế là Ngộ Không 悟 空, không (sunyata) để mà siêu vượt lên mọi đối đãi của thế giới sắc tướng và thế giới phi sắc tướng.

Lý trí, tư tưởng đã suy xét, đã vận động thì ôi thôi, thiên biến vạn hóa. Cho nên thiết bổng của Tề Thiên khi nặng thì nặng vô cùng, mà lúc nhẹ thì nhẹ hơn mảy lông, muốn to nhỏ ngắn dài tùy ý, nhét gọn lỗ tai cũng xong, thế nào cũng được. Đó cũng là tư duy, ngôn ngữ, lý lẽ của con người. Hay cũng nó. Dở cũng nó. Bóp méo, vo tròn đều được cả. Đó vốn là nghề của chàng.

Lý trí vì những thuộc tính như thế nên cần thiết phải được uốn nắn luôn luôn cho hợp với kỷ cương, khuôn phép. Tề Thiên bởi vậy mà phải đội kim cô. Tuy nhiên, khi về tới chùa Lôi Âm, thành Phật rồi, không cần cởi, vòng kim cô tự lúc nào đã biến mất. Cái trí con người khi đã thuần dưỡng thì không cần kỷ luật nó vẫn vận động đúng. Giống như trẻ con mới đi học, tập viết phải có giấy kẻ hàng đôi, đến chừng lớn lên viết giỏi rồi, giấy chẳng vạch hàng kẻ ô vẫn dễ dàng viết ngay ngắn.

Cái trí của con người còn có một đặc điểm là xẹt rất lẹ, phóng rất nhanh, cực nhanh. Ngồi ở Sài Gòn mà có thể lan man nghĩ ngợi tới tận đâu đâu, như chu du năm châu dạo cùng bốn biển; chuyện mấy chục năm quá khứ, chớp mắt một cái là cả cuốn phim dĩ vãng trường thiên vùn vụt hiện về. Diễn tả ý này, truyện Tây Du bảo Tề Thiên có được phép cân đẩu vân, “mỗi cân đẩu vân đi được mười vạn tám nghìn dặm”.¹² Con số 108.000 dặm ngoài ý nghĩa tượng số học¹³ còn nhằm ám chỉ tốc độ khủng khiếp của tư tưởng con người.

Tề Thiên còn tượng trưng cho cái ý phàm. Đặc điểm của nó là gì? Đức Cao Đài Thượng Đế dạy: “Ý lại tư tưởng việc vất vơ quấy quá. Mà nhứt là ý, là mối hại cho con người. Nó tư tưởng sự này sang sự nọ, chuyện ấy hết đến chuyện kia. Nó xẹt vô nhảy ra lẹ làng không chi ngăn đón nó đặng, nên mới cho nó là đứa trộm tài nghệ, xách món này, lấy vật nọ mà trước mắt muôn người có ai thấy.”¹⁴

Lấy thí dụ dễ hiểu, có kẻ gặp phụ nữ xinh đẹp, liền nảy lòng ham muốn, ngầm đem bụng quyến luyến. Đó là đã lén sinh ý “ăn trộm” chút ái tình rồi. Hiểu như thế sẽ lãnh hội vì sao trong Tây Du Ký Tề Thiên là tay tổ ăn trộm, nhiều lần trổ tài đạo tặc chiếm bửu bối của cõi trời, cõi người, và cõi quỷ. Chẳng hạn, mới vào Hồi thứ Năm Tề Thiên đã mau lẹ ăn trộm sạch đào tiên chín trong vườn Tây Vương Mẫu, chôm chỉa luôn năm bầu kim đơn của Thái Thượng Lão Quân ở cung Đâu Suất, và bốn hũ quỳnh tương trong cung Diêu Trì. Hồi thứ Hai Mươi Bốn, chính miệng Tề Thiên cũng tự khoe với Thổ Địa thành tích ăn trộm ấy.

Đường Tăng

Đường Tăng là con người có lòng từ bi, nhân hậu, bao dung, có quyết tâm tu hành vượt qua muôn vàn cám dỗ. Truyện Tây Du chưa lột được cái đấu tranh ghê gớm của Đường Tăng ở Tây Lương nữ quốc và khi chàng rơi vào tay yêu nữ động Tỳ Bà,¹⁵ thì bộ phim Tây Du của Trung Quốc đã dàn dựng rất đạt những thử thách này. Đường Tăng trong hai đoạn phim ấy hoàn toàn là một con người bằng xương bằng thịt, có giới hạn mà bản thân Đường Tăng không thể vượt qua, nếu không được Tề Thiên giải cứu kịp thời.

Tề Thiên [Henry Doré 1966:555]

Đường Tăng [Léon Wieger 1927: 418].

Đường Tăng còn có tánh phàm, u mê, nhu nhược, ba phải. Đọc truyện hay xem phim Tây Du ai cũng dễ thấy ghét chàng. Một trăm lần Tề Thiên cản: Yêu ma đấy, thầy chớ có cứu. Và đủ một trăm lần Đường Tăng cãi lời, cứ cứu, để rồi mắc nạn vương tai. Đó là nhận giặc làm con vì sự nhận thức của cảm tính không biết nghe theo tiếng gọi sáng suốt của lý trí.

Đường Tăng cứ lặp đi lặp lại những sai lầm của mình, và không có sai lầm nào giống sai lầm nào. Con người cũng thế, cứ đi từ sai lầm này đến sai lầm khác mà thôi, nếu không nghe theo lý trí, lương tâm mà chỉ biết chìu theo vọng tâm, tình cảm nhất thời.

Trong các đệ tử, Đường Tăng thường cưng ai nhứt? Chàng vốn tỏ ra cưng Bát Giới hơn cả. Bát Giới tượng trưng cho các bản năng dục vọng tiềm tàng trong tâm mỗi người; vậy, phải chăng chính ta, ta vốn vẫn thường có xu hướng nhắm mắt đưa chân, phớt lờ cái lẽ đúng mà nuông chìu theo thói hư tật xấu của mình?

Trong Tây Du, luôn luôn xảy ra những mâu thuẫn có khi gay gắt giữa Tề Thiên và Đường Tăng, khiến cho thầy trò phải mấy phen chia lìa, thậm chí ngay khi Tề Thiên mới bái Đường Tăng làm sư phụ xong mà đã vội giận dữ bỏ đi.¹⁶ Đó cũng là cách biểu tượng hóa những đối nghịch giữa lý trí với tình cảm, cảm tính.

Cà sa và tích trượng

Đường Tăng rõ ra là lương tri, nhưng tiếng nói của lương tri nhiều khi quá yếu mềm trước những sức mạnh đối kháng. Ngoài cái lý trí (là Tề Thiên) chống đỡ, bảo vệ, Đường Tăng còn cần phải được trang bị thêm hai phương tiện hữu hiệu để hộ thân, tự vệ. Đó là cà sa và tích trượng.

Cà sa là áo giáp chở che, tích trượng để thêm sức cho đôi chân vững vàng trụ lập. Cà sa và tích trượng ấy chính là đạo đức chân chánh của con người. Có đạo đức, con người đủ khả năng tự phòng thủ, tự bảo vệ mình khỏi sa chân vào tội lỗi lạc lầm, tránh xa được sự trừng phạt của ngục hình đày đọa. Cho nên, khi Phật Tổ Như Lai sai A Nan và Ca Diếp mang áo cà sa gấm và tích trượng chín vòng trao cho Quan Âm Bồ Tát, đã dặn dò rằng: “Tấm áo cà sa và cây gậy này đưa cho người lấy kinh dùng. Nếu người ấy (...) mặc tấm áo cà sa của ta, thì thoát khỏi luân hồi; cầm gậy tích trượng của ta thì không bị hãm hại.”¹⁷ Và khi ở kinh thành Trường An, giải thích chỗ quý báu của cà sa, Quan Âm Bồ Tát cũng bảo: “Mặc tấm áo cà sa của ta thì không bị đắm chìm, không sa địa ngục, không gặp tai ương ác độc, không bị hoạn nạn sói lang.”¹⁸

Trong bộ phim Tây Du hai mươi lăm tập của Trung Quốc, nữ đạo diễn Dương Khiết có lẽ đã hiểu tường tận ý nghĩa cà sa là áo giáp đạo đức hộ thân, cho nên rất tài tình khi dàn dựng cảnh yêu nữ động Tỳ Bà quyến rũ Đường Tăng sa vào sắc dục. Lúc ấy Đường Tăng như trong cơn mộng du, lảo đảo bước gần tới vòng tay yêu nữ đón mời, và mảnh cà sa đỏ rực bỗng nhẹ tênh, vuột bay khỏi thân Đường Tăng. Còn tấm áo, Đường Tăng còn an ổn; áo vuột rơi rồi, tội lỗi mở cửa chực chờ. Đạo đức mất đi, cái xấu chen vào.

Ngày nay, Đức Cao Đài Thượng Đế gọi đạo đức là bộ thiết giáp¹⁹ của người tu: “Thầy nói trước cho các con biết mà giữ mình. Chung quanh các con, dầu xa dầu gần, Thầy đã thả một lũ hổ lang ở lộn với các con. Thầy hằng xúi chúng nó thừa dịp mà cắn xé các con. Song, trước Thầy đã cho các con mặc một bộ thiết giáp, chúng nó chẳng hề thấy đặng là đạo đức của các con. Vậy ráng gìn giữ bộ thiết giáp ấy hoài cho tới ngày các con hội hiệp cùng Thầy.”²⁰

Yêu tinh

Yêu tinh quỷ quái hằng hà sa số cản đường ngăn lối cuộc thỉnh kinh cũng là những thói hư tật xấu của chính ta. Yêu tinh có hai loại. Có thứ là giống chồn cáo, rắn rít, cọp beo... biến thành. Hình ảnh này là ẩn dụ con người luôn luôn đương đầu với cái xấu, cái ác, các nghịch cảnh từ bên ngoài tác động vào bản thân. Loại yêu quái này luôn luôn bị Tề Thiên đập chết, không ai cứu chúng. Trên nẻo đường truy cầu chân lý, tìm Đạo, con người phải dũng mãnh, nghị lực, quyết tâm san bằng mọi trở lực, chướng ngại ngoại lai để đạt cho kỳ được cứu cánh chân lý của mình. Dứt khoát không khoan nhượng.

Nhưng... lại kỳ quặc hơn, có thứ quỷ quái mà Tề Thiên vừa vung thiết bổng định đập chết, thì liền có Tiên này Phật kia hiện ra cản lại, xin tha mạng chúng để rồi mang về thượng giới quản lý. Loại yêu này xét lý lịch đã rõ, vốn là các con thú con vật mà các vị ở cõi trời nuôi giữ, chẳng may để sổng, nên chúng lẻn xuống trần làm tinh ma quái quỷ.²¹ Có người xem phim hay đọc truyện Tây Du, gặp những chỗ như vậy, liên hệ gần xa rồi nhếch miệng cười: Tưởng sao, cũng là một kiểu xử lý nội bộ!

Loại yêu có ô dù cỡ bự như vừa nói, chính là cái xấu, cái ác, cái chướng ngại cản ngăn nội tại. Chúng nằm trong chính ta, và là một phần của ta. Giết chúng đi là giết ta ư?

Một hình ảnh hai cuộc đời

Phật bảo: Hồi đầu thị ngạn.²² Quay đầu nhìn lại sẽ thấy ngay bến bờ giác ngộ. Buông dao đẫm máu xuống, mười tám ông ăn cướp lập tức hóa ra Thập Bát La Hán. Con người là một hình ảnh hai cuộc đời. Trong ta là sự tồn tại của hai mặt đối lập lẫn nhau.

Phổ Hiền cưỡi voi và Văn Thù cưỡi Sư Tử

Ta là Giê-su mà ta cũng là Lu-xi-phe chúa quỷ. Ta là Thích Ca, Lão Tử mà ta cũng thừa sức bày trò ngạ quỷ, giở thói súc sanh. Trong ta vừa có thiên đàng, niết bàn cực lạc, vừa có cả hỏa ngục, a tỳ.

[D.T. Suzuki 1960: 163, 164]

Trong cuộc chiến đấu để đạt tới chân lý, con người có thể chuyển hóa cái ác thành cái thiện. Hôm trước còn là Hồng Hài Nhi hung tợn, khoái ăn thịt người thì hôm sau đã là Thiện Tài Đồng Tử trang nghiêm, cung kính hầu cận một bên Quan Âm Bồ Tát.²³ Bữa nọ còn làm yêu quái tụm bầy chận đường bắt người cướp của, ăn tươi nuốt sống, thì bữa nay đã thành voi thần, sư tử thánh đỡ chân cho Phổ Hiền và Văn Thù Bồ Tát nơi cõi Phật.²⁴

Tánh tham là xấu, nhưng thay vì tham cái vị kỷ đê hèn, biết tham làm cái vị tha ích quốc lợi dân, thì tham ấy Chúa, Phật cũng tham. Tánh sân giận đáng chê, nhưng thay vì cái giận khí huyết của lòng ty tiểu, biết giận cho cái bất bằng chính nghĩa, thì giận ấy Lão Đam, Khổng Tử cũng xá dài bái phục.

Tề Thiên tróc Sơn Thần, Thổ Địa [Ngô Thừa Ân 1988]

Phân biệt hai hạng yêu tinh nội tại và ngoại lai như thế, người đọc truyện Tây Du thử gẫm lại vì sao luôn luôn khi Tề Thiên gặp yêu quỷ đều tróc Sơn Thần, Thổ Địa để truy tầm ngọn nguồn, gốc tích con yêu ở đâu. Cho dù đang thua sức lũ yêu, mà một khi đã nắm chắc lý lịch của chúng rồi thì trăm lần đánh là trăm lần thắng. Chuyển bại thành thắng là sau khi đã điều tra, xác minh lý lịch xong xuôi. Sao lạ vậy? Cái xấu, cái ác vốn muôn đường nghìn lối, thiên hình vạn trạng. Con người phải biết nó từ đâu tới, do đâu mà ra. Như thầy thuốc giỏi, trị bịnh phải biết trị tận gốc chứ không trị ngọn.

Đi tìm nghịch lý

Tây Du thoạt xem, tưởng đâu rặt chuyện nghịch lý, vô lý. Tại sao Tề Thiên náo loạn Thiên Cung, cõi trời nghiêng ngửa, vậy mà lắm phen cam đành thất điên bát đảo với lũ yêu ma? Tề Thiên không ngán Lão Tử, thế sao chẳng trị nổi con trâu xanh của Lão Tử sổng chuồng ở núi Kim Đâu?²⁵

Tề Thiên tuy có con mắt lửa tròng vàng, nhìn một cái biết ngay chân tướng yêu ma nhưng không phải luôn luôn đều dễ dàng chế ngự được yêu ma. Phải lắm phen cất công đi tìm Phật Tiên, Bồ Tát cứu nạn. Bồ Tát và Phật Tiên trong Tây Du tượng trưng cho đạo đức chơn chánh. Vậy, phải chăng lý trí tuy có khả năng xét suy phân biện phải trái rạch ròi, nhưng chưa đủ mạnh mẽ? Đối với tha nhân, sửa chữa cái xấu, cải tạo cái ác có khi không bằng lý lẽ, hay sức mạnh, mà phải cảm hóa bằng đạo đức nghĩa nhân. Còn với chính bản thân, có những cái xấu, cái ác mà lương tri, lương tâm đã tự biết là xấu là ác, là không nên nhúng tay vào, nhưng con người lại quá yếu đuối, thường không đủ sức cưỡng lại nổi những ham muốn mãnh liệt, đành buông xuôi. Khi đó, chỉ còn có nhân nghĩa đạo đức là chiếc phao cuối cùng cho khách hồng trần bấu víu để khỏi đắm chìm trước cơn phong ba bão táp của hải hà dục vọng.

Phật Tiên hay Thượng Đế cõi trời còn là hình ảnh biểu tượng của chính đại quang minh, của đại nhân quân tử. Yêu ma quỷ quái là phản diện, tiêu biểu cho tiểu nhân, giả trá, lọc lừa. Tề Thiên vốn không từng lép vế với cõi trời mà lại nhiều phen chịu ngậm hờn cùng lũ quỷ. Trong cuộc đấu tranh của con người với con người, từ nghìn xưa đến nay, soi gương kim cổ, phải chăng ai cũng thấy rằng ta không sợ đấu lý, đấu tranh với người biết điều, đại độ, chính trực, mà ta lại đều phải sợ giáp mặt cùng kẻ hẹp hòi, ngu dốt, chấp nê. Hai mặt trận với hai đối thủ rõ ràng khác biệt!

Đọc Tây Du hóa ra không phải đọc Tây Du, mà là đọc lại chính ta. Ngô Thừa Ân hóa ra không phải Ngô Thừa Ân mà là mật ngữ siêu thoát của Lão, Phật. Ngô là họ Ngô; Thừa là thừa hưởng, thọ nhận; Ân là ân sâu đức cả. Ai xưa kia đã thọ hưởng được cái học của Thánh Hiền mà giác ngộ, không nỡ đem giấu làm của báu tư riêng, nên lấy cuộc văn chương, mượn trò chữ nghĩa bày truyện Tây Du? Thọ nhận ân Ai mà Ngô Thừa Ân muốn đáp tạ ân Ai?

Kiếp tằm đem trả nợ dâu,

Đem lời huyễn tưởng diễn câu diệu huyền.

Ngỡ rằng ma quái thần tiên,

Nào hay rốt lại nhãn tiền chính ta.

Cuộc chơi sực tỉnh giang hà,

Mực đen giấy trắng gọi là nhân duyên.

26-8-1991

Bổ túc 24-5-2010

2. Trăng Sao Cửa Động Đá Đầu Non

Truyện Tây Du dựng nên một nhân vật nổi bật là Tề Thiên, một con khỉ. Diễn giải lý lịch của Tề Thiên, truyện kể: Tại Đông Thắng Thần Châu, có nước Ngạo Lai, núi Hoa Quả, trên đỉnh núi có tảng đá tiên. “Một hôm tảng đá nứt đôi, sinh ra một quả trứng đá tròn, to bằng quả cầu, gặp gió hóa thành một con khỉ đá, đủ cả mặt mũi chân tay.”²⁶ Lý lịch xuất thân của Tề Thiên đơn giản như thế, nhưng lại là cả một hàm dụ thâm trầm!

Tâm viên ý mã

Đỉnh đá đơn côi

Khỉ, hay tương cận với nó là vượn, theo Phật và Lão, tượng trưng cho tâm con người. Loài vượn, khỉ vốn hay lăng xăng, nhảy nhót, chuyền leo, không chịu ngồi yên. Cái tâm con người cũng lao xao, ưa tơ tưởng chuyện này, hay nhớ nhung việc nọ. Phật ví tâm người như loài khỉ, vượn nên gọi là tâm viên (con vượn lòng). Bạn của tâm viên là ý mã (ngựa ý). Tâm ý theo nhau, tâm chạy rong, ý cũng chạy rong. Giữ chặt cho tâm ý ở yên, tập trung tư tưởng vào một chỗ, là chuyện không dễ. Sách chú quyển Tham Đồng Khế của Ngụy Bá Dương có câu: “Tâm viên bất định, ý mã nan truy.” ²⁷ (Vượn lòng nhảy nhót không yên, ngựa ý rong ruổi theo liền khó thay.)

Người tu thiền, dù là hành giả theo pháp môn của Phật, Lão, hay Cao Đài, tối kỵ bị phóng tâm, cho nên chỗ đầu tiên thực hành là phải cột lại tâm ý, không được để tâm ý nghĩ ngợi lung tung. Do sự liên quan ẩn dụ khỉ và ngựa nên mới bày ra chuyện Hầu Vương (vua khỉ) lên trời giữ chức Bật Mã Ôn, trông coi, quản lý đàn ngựa. Đoạn tả cách Hầu Vương săn sóc ngựa quả rất lạ đời: “Bật Mã ngày đêm không ngủ, trông nom ngựa trại. Ban ngày còn chơi đùa, ban đêm chăm chỉ giữ gìn. Ngựa ngủ, đánh thức cho ăn cỏ; ngựa lồng, nhốt lại trong chuồng.”²⁸

Cái tâm cái ý lúc con người thức hay chạy rong, lúc con người ngủ vẫn chạy rong. Những ức chế, dồn nén ban ngày chưa biến hình thành hành động, thì đợi đến đêm về, sẽ biến thành cơn mơ giấc mộng dẫn dắt người đi... hoang! Có những hành giả, ban ngày còn tỉnh táo, ý thức đè nén được sắc tình trước ngoại cảnh diễm kiều; nhưng khi canh khuya mơ màng giấc bướm hồn hoa, thì chỉ còn là chiếc xe lao dốc tuột thắng, bao nhiêu “vốn liếng” cỏn con tích trữ được cũng đành trút bỏ một lèo trong vô thức! Cho nên một số thiền đường phải luôn dè chừng chuyện ngủ nghê mê mệt, có nơi chỉ dám nằm nghiêng, hay như một thiền phái Cao Đài (Chiếu Minh) chỉ dám ngủ... ngồi. Đó là lý do mà, theo Tây Du, muốn chăn ngựa thì phải “ngày đêm không ngủ”, và “ban đêm chăm chỉ giữ gìn”.

Các hành giả tập thiền, dù theo Phật, Lão, hay Cao Đài, đều tối kỵ tâm trí mê muội, ngủ quên. Chứng bệnh đó chính là hôn trầm. Trong một số thiền đường, lúc cùng nhau tịnh tọa, có một người giám thị cầm gậy đứng canh, ai lỡ quên ngủ gà ngủ gật, lập tức quật gậy vào lưng cho tỉnh. Còn khi tỉnh, mà phóng tâm, đầu cứ lăng xăng hết chuyện nọ chuyện kia, phải ráng diệt tan niệm lự, tập trung tư tưởng lại. Cho nên “ngựa ngủ, đánh thức cho ăn cỏ; ngựa lồng, nhốt lại trong chuồng.”

Tâm ý con người phát sinh từ đâu? Thông thường đều vẫn cho rằng từ cái đầu. Cái đầu là “quả trứng đá tròn”. Cái đầu sinh ra tư tưởng; tư tưởng không hình, không ảnh, không màu, không tiếng. Cho nên con khỉ (tư tưởng) sinh ra chỉ là nhờ “gặp gió hóa thành”.

Tư tưởng có tốc độ cực nhanh, vì vậy truyện Tây Du mới bảo con khỉ học được phép cân đẩu vân, nhảy một cái xa tới một trăm lẻ tám ngàn dặm.²⁹

Một ánh trăng khuya

Ba sao hiu hắt

Hầu Vương vào một ngày đẹp trời bỗng giác ngộ lẽ sinh tử cõi đời là vô thường, lập tức hạ quyết tâm từ bỏ ngôi vua ở động Thủy Liêm, lặn lội chiếc thân tầm sư học đạo. Câu chuyện rõ ràng mang dấu ấn của Thái Tử Cồ Đàm (Gautama) lìa bỏ hoàng cung của dòng họ Thích Ca (Sakya), đơn độc dấn mình tìm cầu giải thoát.

Trên đường gió bụi, Hầu Vương gặp người kiếm củi chỉ đường, bảo hãy đến núi Linh Đài Phương Thốn, trong núi ấy có động Tà Nguyệt Tam Tinh, và hãy cầu học đạo với Bồ Đề Tổ Sư. Chốn ấy tìm đâu? Hà xứ tại?

Phương thốn 方 寸 theo đạo Lão là hạ đơn điền, nằm cách dưới rún ba đốt ngón tay. Theo phép luyện khí công, yoga, thiền, đấy là một trong những điểm quan trọng trong thân thể mà phép tu nội dược (luyện nội đan, interior alchemy) của đạo Lão và Cao Đài đặc biệt nhấn mạnh.

Linh đài 靈 臺 theo đạo Lão là tâm. Con người phàm phu thì tâm phàm phu, con người thánh thiện thì có thánh tâm. Tâm Phật không phải tự nhiên mà có, tâm Phật cũng trong chỗ tâm phàm đã khơi trong gạn đục trở thành; như đóa sen tinh khiết ngát hương đã nẩy mầm vươn lên từ tận đáy sình bùn ô trược. Truyện thơ Phật Bà Chùa Hương của bình dân Việt Nam diễn ý này rất tuyệt vời:

Thần thông nghìn mắt nghìn tay,

Cũng trong một điểm Linh Đài hóa ra.

Tà Nguyệt Tam Tinh động (chữ Tâm)

Hành giả tìm tâm [Giới Tử Viên 1966]

Tà nguyệt là trăng khuyết (lưỡi liềm). Tam tinh là ba ngôi sao. Truyện Kiều có câu: “Một vầng trăng khuyết ba sao giữa trời.” Chính thực đây là cách chiết tự chữ Tâm 心. Do tâm mà thành Phật, đắc đạo, cho nên đạo Lão có bài thơ cổ rằng:

Tam điểm như tinh tượng, 三 點 如 星 象

Hoành câu tựa nguyệt tà. 橫 鉤 似 月 斜

Phi mao tùng thử đắc, 披 毛 從 此 得

Tác Phật diệc do tha. 作 佛 亦 由 他

(Ba điểm tượng hình sao,

Móc câu như trăng khuyết.

Thú cầm theo đây đắc,

Phật cũng đó mà ra.)

Hóa ra con đường cầu đạo của Hầu Vương là con đường hướng nội, trở vào tâm, tu thiền. Đạo Lão và Cao Đài gọi là con đường phản tỉnh nội cầu, phản bổn hoàn nguyên.

Ơn thầy như núi Thái

Sao gởi gió ngàn bay?

Không thầy đố mày làm nên. Hầu Vương còn phải bái sư, tôn Bồ Đề Tổ Sư làm thầy. Bồ đề 菩 提 hay bodhi (tiếng Sanskrit) là trí giác ngộ. Chỉ có người giác ngộ (sáng suốt) mới đáng mặt làm thầy dạy kẻ mê muội (u tối). Theo Phật, thầy chỉ là người giúp đỡ. Một khi trò đã giác ngộ rồi, cái giác đó do chính bản thân trò tự mình kiến lập, tạo dựng, nào phải đâu của cải ông thầy ban trao tặng dữ.

Lúc Hầu Vương học đạo xong rồi, chưa kịp lãnh bằng tốt nghiệp, liền bị thầy lập tức đuổi về. Đã đuổi lại còn răn đe, cấm ngặt không được hở răng nói cho thiên hạ biết mình là đệ tử ruột của Tổ Sư! Hầu Vương lấy lễ học trò, thành khẩn tạ ơn biển trời dạy dỗ, thì cũng bị thầy quyết liệt phủ nhận: “Ân nghĩa gì đâu...”³⁰

Rõ ra là ẩn ngữ thiền tông. Khi đã giác ngộ, đạt tới trí bát nhã 般 若 (prajna) thì con người đạt tới vô sư trí. Không có ai làm thầy ta, và ta cũng chẳng dám làm thầy ai. Đã thế, trổi hơn một bậc, cũng chẳng còn dám khinh khi rẻ rúng một ai, như Thường Bất Khinh Bồ Tát tâm tâm niệm niệm: Ai ai cũng sẽ thành Phật đó mà.³¹

Lặng lẽ một phương trời lữ thứ

Mình riêng mình soi bóng cô liêu

Trở lại với chuyện hỏi thăm đường của Hầu Vương. Truyện kể:

“Hầu Vương nắm tay người kiếm củi, nói:

Thưa lão huynh, làm ơn đưa tôi đến. Nếu tốt lành, tôi không bao giờ quên ơn chỉ dẫn.

Người kiếm củi nói:

Bác là người hảo hán mà không biết thông biến. Tôi chẳng vừa nói với bác là gì, bác không hiểu ư? (...) Tôi còn bận kiếm củi, bác cứ đi đi!” ³²

Đạo thần tiên phải tự thân mình thực hành, không nhờ ai giúp. Hầu Vương phải đích thân tìm đến Tà Nguyệt Tam Tinh động. Con đường về nội tâm của hành giả là con đường cô đơn, lữ khách không thể trông cậy, lệ thuộc bất kỳ ai khác, và cũng không còn bận bịu mưu sinh, áo cơm ràng buộc (không còn bận kiếm củi).

Cát bụi chân ai

Còn đây lòng trẻ

Những đoạn Tây Du như dẫn trên, thoạt xem có vẻ dông dài, rườm rà, thừa thãi, nhưng thực ra mang đầy dấu ấn của thiền tông. Chẳng hạn, một đoạn khác cũng tưởng đâu rất lòng vòng, khi kể chuyện Bồ Đề Tổ Sư đặt họ tên cho Hầu Vương. Thoạt đầu, Tổ Sư hỏi Hầu Vương có tánh gì, Hầu Vương đáp rằng không có tánh. Thế thì:

“Tổ Sư cười nói: Ngươi tuy thân thể thô lậu, nhưng giống loài khỉ ăn quả tùng. Ta và ngươi trên thân đều lãnh họ tên, ý ta muốn đặt ngươi họ Hồ 猢 [chiết tự: khuyển 犭 (con chó) + cổ 古 (xưa) + nguyệt 月 (trăng)]. Chữ Hồ bỏ con thú [bỏ chữ khuyển] bên cạnh thì còn là cổ nguyệt. Cổ là già, nguyệt là âm, lão âm không thể sinh hóa dưỡng dục được. Nên ta đặt họ ngươi là Tôn 猻 [chiết tự: khuyển 犭 + tử 子 + hệ 系] mới tốt. Chữ Tôn bỏ con thú [bỏ chữ khuyển] bên cạnh thì còn là tử hệ. Tử là con trai, hệ là trẻ sơ sinh, quả là hợp với bản chất trẻ thơ. Vậy ta đặt cho ngươi là họ Tôn nghe.”³³

Tổ Sư đặt tên cho Hầu Vương [Ngô Thừa Ân 1988]

Một trò chơi chữ lý thú! Chữ Hán, tánh (tính) 姓 nghĩa là họ; nhưng theo Phật, tánh (tính) 性 còn có nghĩa là bản thể, là phần trường tồn bất biến nơi con người. Nhờ đó mà con người dù xấu xa vẫn có thể tương lai tu thành Phật được. Và tu Phật là cốt đạt tới chỗ minh tâm kiến tánh, theo Nho là tồn tâm dưỡng tánh, theo Lão là tu tâm luyện tánh.

Đặt cho tánh là Tôn, rồi giải chi li ra thành trẻ nhỏ, truyện Tây Du đã đưa ra một vấn đề trọng tâm của đạo Lão. Muốn tu hành đạt đạo, con người phải có được cái tâm hồn nhiên của trẻ mới đẻ (xích tử chi tâm). Cũng vậy, Tân Ước chép lời Chúa Giê-su khuyên môn đệ hãy giữ tâm hồn như con trẻ thì mới vào được thiên đàng nước Chúa.³⁴

Hầu Vương có tên là Tôn Hành Giả. Hành giả 行 者 là người thực hành thiền. Lại có pháp danh là Ngộ Không, ngụ ý muốn ngộ nhập được cái Không 空 (sunyata), hành giả phải dọn sạch lòng như tâm con trẻ.

Một hành giả thiền môn ngày xưa, dọc bước phong trần đi tìm cửa động trăng sao, như Tôn Ngộ Không hành giả, dấu chân cô đơn của khách lữ còn in lại lời thơ trầm trầm vọng vào u uẩn cõi phù vân:

Hán Văn

一 鉢 千 家 飯

孤 身 萬 里 遊

青 目 睹 人 少

問 路 白 雲 頭

Phiên âm:

Nhất bát thiên gia phạn

Cô thân vạn lý du,

Thanh mục đổ nhân thiểu,

Vấn lộ bạch vân đầu.³⁵

Dịch thơ:

Một bát cơm ngàn nhà,

Thân đơn muôn dặm xa,

Mắt xanh nào ai có,

Hỏi đường mây trắng qua.

Phải! Mây trắng ơi, con đường nào ta đi? Câu hỏi của Tôn Ngộ Không hành giả sẽ vẫn còn được hỏi mãi giữa từng cuộc đời ai kia muốn xin được một lần trở về quê xưa để làm trẻ nhỏ ngồi bên thềm cũ hồn nhiên nhìn thế sự dần qua.

27-8-1991

Bổ túc 25-5-2010