Hiệp Chú

Về phân tích của Tứ phần, không căn cứ lời tuyên bố của giới tử, mà căn cứ sự hiểu biết của chính Hòa thượng và các giới sư, theo các nguồn gốc mà các vị tự thu thập được. Sự hiểu biết ở đây bao gồm bốn tính cách: thực tế chưa đủ, biết rõ chưa đủ, tưởng là đủ, nghi ngờ đã đủ, và hoàn toàn không biết. Trong bốn tính cách, bất kể thái độ hay nội dung trả lời của giới tử, bất kể Tăng hỏi hay không hỏi, trừ trường hợp chưa đủ nhưng tưởng là đủ, ba tính cách còn lại, nếu vẫn truyền, Hòa thượng phạm ba dật đề, các giới sư khác, đột kiết la. Mỗi vị tự chịu trách nhiệm riêng về sự hiểu biết của mình. Do đó, cùng một lần truyền, có thể Hòa thượng phạm hay không phạm, và trong khi đó các giới sư khác đồng thời có người phạm, có người không phạm.

Hình thái vi phạm được phân tích như sau:

- Một lần tác bạch và ba lần yết ma xong: Hòa thượng phạm 1 ba dật đề, 3 đột kiết la.

- Một lần tác bạch và hai lần yết ma xong: Hòa thượng ba tội đột kiết la.

- Một lần bạch và một lần yết ma xong: Hòa thượng hai tội đột kiết la.

- Một lần tác, xong hay chưa xong, gồm tất cả các giai đoạn về trước, kể từ khi có ý định và đã chuẩn bị thực hiện ý định cho thọ: tất cả đều đột kiết la.

Về sự đắc hay không đắc của giới tử, chánh văn chỉ nêu tổng quát, và Tứ phần không có giải thích. Vấn đề này có thể tham chiếu Căn bản như đã dẫn trên.

+ Vì là si, các bộ khác đều không có câu này. Văn mạch Hán ở đây có tính cách lập lờ; nó có thể nói, Hòa thượng vì si nên phạm ba dật đề; cũng có thể nói, các Tỳ kheo khác vì si nên phạm đột kiết la; và cũng có thể nói, người kia vì si nên không đắc giới; và nó cũng có thể chỉ chung cho cả ba hoặc hai trường hợp phi pháp khác.

Vì câu văn không có trong các bộ khác, không thể có căn cứ văn bản để giải thích chính xác, ở đây tạm thời đề nghị ba giải thích khác nhau:

a. Si, chỉ cho sự không thông hiểu luật. Giải thích này hoàn toàn không thể chấp nhận. Bản chất của điều luật này là biết tuổi. Tỳ kheo nếu không thông luật mà làm Hòa thượng truyền giới, không thuộc phạm vi trong đây.

b. Si, chỉ sự không biết rõ tuổi của người thọ giới. Giải thích này cũng không thể chấp nhận. Phân tích của Tứ phần đã nêu rõ: nếu biết chưa đủ, hoặc nghi chưa đủ mới phạm; còn hoàn toàn không biết thì không phạm. Do đó, yếu tố biết được thêm trong lần kết giới thứ hai.

c. Đồng nghĩa với nghi, tức nghi ngờ giới tử chưa đủ tuổi hai mươi. Đây là yếu tố phụ thuộc sự hiểu biết để Hòa thượng phạm ba dật đề và các Tỳ kheo khác phạm đột kiết la. Yếu tố này không áp dụng cho sự không đắc giới của giới tử.

d. Si, đồng nghĩa với con nít. Trong tiếng Phạn, si hoặc con nít đều được gọi chung một từ; tùy văn mạch mà hiểu ý nghĩa nào cần chọn. Nếu giải thích này được chấp nhận, trong đây thay vì trả lời: vì là si, có thể nói, vì là con nít, nghĩa là còn ấu trĩ, chưa đến tuổi trưởng thành tức tuổi hai mươi. Với nghĩa này, nó chỉ sự không đắc giới của giới tử. Vì mặc dù được tác pháp bạch tứ yết ma như pháp, Hòa thượng như pháp, Tăng hòa hiệp như pháp, và giới trường cũng như pháp, nhưng bản thể của người thọ chưa phát triển đến trình độ để giới thể phát sanh, do đó không thể đắc giới. Nhưng sự trưởng thành này không nhất thiết phải là yếu tố thời gian, mà còn có thể xét về sự phát triển của thể chất, hoặc khả năng trí tuệ. Điều này có thể giải thích lý do cho phép căn cứ sự trưởng thành về thể chất đến xác định tuổi như trong trường hợp nghi ngờ về tuổi; hoặc cho phép tính sụt tháng trong trường hợp những người có tư chất đặc biệt.

Nói tóm, với ý nghĩa vì là ấu trĩ, câu này áp dụng luôn cho cả ba phạm vi trách nhiệm trong việc truyền thọ Cụ túc này. Hòa thượng, vì biết rõ người còn ấu trĩ mà truyền nên phạm ba dật đề. Các Tỳ kheo khác, cũng biết rõ như vậy, nên phạm đột kiết la. Giới tử, vì tự bản chất là ấu trĩ, nên không đắc giới.

ĐIỀU 66. Phát cử dĩ đoán sự ( Khơi lại việc đã được giải quyết)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, biết rõ tránh sự đã như pháp diệt về sau còn khơi trở lại, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

Tránh sự, cơ bản hay đề tài tranh chấp hay tranh luận giữa Tăng. Có bốn tránh sự như vậy: bình luận tránh sự, phi ngôn tránh sự, phạm tội tránh sự và tác sự tránh sự. Ý nghĩa bốn tránh sự này, cũng như sự giải quyết được gọi là như pháp sẽ nói rõ trong chương Diệt tránh sau. Trong đây, với bốn tránh sự này, Căn bản và Thập tụng phân tích thành 16 trường hợp ba dật đề. Tức với bình luận tránh sự có 4 trường hợp: có ý tưởng đó là bình luận tránh sự, có ý tưởng đó là phi ngôn, có ý tưởng đó là phạm tội hay có ý tưởng đó là tác sự. Với ba tránh sự còn lại cũng vậy. Mỗi một trường hợp đều có hai phạm tướng: biết và nghi, đối với sự giải quyết như pháp hay không như pháp. Với chánh sự đã giải quyết như pháp, biết hay nghi, nếu khiến phát khởi trở lại, thảy đều ba dật đề. Với tránh sự không được giải quyết như pháp, mà có ý tưởng là như pháp hoặc nghi, khơi dậy trở lại, đột kiết la.

+ Duyên khởi trong các bộ không có gì đặc biệt ngoài việc thực tế hóa nội dung chánh văn: Phật tại Xá Vệ, nhóm sáu Tỳ kheo ưa chuyện tranh chấp, đối với các tránh sự đã được Tăng giải quyết như pháp, bèn cố phân tích để kết luận là tránh sự chưa được giải quyết, Tăng phải họp để giải quyết. Nhưng trong đây, Tứ phần kể giới này được kết hai lần. Lần thứ hai thêm yếu tố biết; Ngũ phần, kết ba lần: lần thứ hai thêm yếu tố biết, lần thứ ba thêm yếu tố như pháp cho việc giải quyết của Tăng. Chánh văn Tăng kỳ phần cuối khác các bộ: khơi dậy trở lại, nói rằng: "Yết ma ấy chưa xong, cần tác pháp trở lại". Chỉ với mục đích ấy chứ không gì khác, ba dật đề.

ĐIỀU 67. Dữ tặc đồng hành (Đi chung đường với giặc cướp)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào biết đó là giặc cướp mà giao hẹn và cùng đi chung một đường, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, Tứ phần, giới này có ba lần kết. Lần thứ nhất, một số các Tỳ kheo đi chung với bọn buôn lậu, bị quan thuế bắt. Phật kết giới: không được đi chung với giặc cướp. Lần thứ hai, các Tỳ kheo khi cùng đi chưa biết là giặc hoặc nửa chừng biết, bèn tách riêng, bị giặc cướp đánh đập. Do các trường hợp như vậy, Phật thêm yếu tố: biết đó là giặc cướp. Sau cùng, các Tỳ kheo tình cờ đi chung đường, nghi ngờ không rõ mình có phạm không. Phật kết thêm: giao hẹn.

+ Giặc cướp, ý nghĩa căn bản chung là chỉ các hạng cướp giựt. Tăng kỳ và Thập tụng chỉ đề cập nghĩa này. Duyên khởi trong hai bộ này là các Tỳ kheo đi lạc đường nên tháp tùng bọn cướp, bị quân lính tuần tra chặn bắt. Ngũ phần, ngoài ý nghĩa căn bản, còn kể bao gồm cả bọn gián điệp. Duyên khởi nói: Xá Vệ và Tỳ Da Ly gây chiến tranh với nhau; người nước này qua cướp bóc người nước khác. Một nhóm Tỳ kheo đi chung đường với bọn cướp từ Tỳ Da Ly về Xá Vệ, bị quân lính Xá Vệ bắt được, cho rằng địch gián điệp trá hình làm Tỳ kheo. Căn bản và Tứ phần giống nhau, như đã thấy trong duyên khởi của Tứ phần.

+ Giao hẹn và đi chung đường, các ý nghĩa này đều hoàn toàn giống như các điều 27, hẹn đi chung với ni và điều 30, hẹn đi chung với người nữ, đã giải thích ở trên.

ĐIỀU 68. Bất xả ác kiến (Không bỏ ác kiến)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào nói như vầy: "Theo sự hiểu biết của tôi về pháp mà Phật giảng dạy, sự hành dâm dục không phải là pháp chướng đạo". Các Tỳ kheo nên can gián Tỳ kheo này rằng: "Đại đức, chớ nói như vậy. Chớ xuyên tạc Thế Tôn. Xuyên tạc Thế Tôn là điều không tốt. Thế Tôn không nói như vậy, mà Thế Tôn bằng vô số phương tiện nói rằng sự hành dâm dục là pháp chướng đạo". Khi Tỳ kheo này được các Tỳ kheo can gián như vậy mà kiên trì không bỏ, các Tỳ kheo nên can gián ba lần cho bỏ sự ấy. Cho đến ba lần can gián, bỏ thì tốt; nếu không bỏ, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi của điều học này, đồng nhất trong các bộ, là do Tỳ kheo A Lê Tra phát khởi ác kiến liên hệ đến pháp được gọi là chướng đạo. Sự việc này được đề cập chi tiết trong Trung A hàm, mà các bộ chỉ lặp lại, và ấn định thêm các hình thức xử trị theo luật.

+ Sự hành dâm dục, văn dịch của Tứ phần nói rõ như vậy. Các bộ khác chỉ gọi tổng quát là dục. Định nghĩa của Ngũ phần và Tăng kỳ: ở đây chỉ ngũ dục, tức dục lạc được hưởng thụ phát sinh từ năm căn và năm cảnh. Trong tiếng Phạn, dục của ngũ dục cũng hàm nghĩa dâm dục; khi dịch, tùy văn mạch mà hiểu. Tứ phần giới hạn dục này chỉ trong phạm vi dâm dục, tức dục phát khởi từ xúc, một trong năm dục; và giới hạn hơn nữa, vì dâm dục chỉ xúc trong trường hợp ái nhiễm trầm trọng.

+ Chướng đạo pháp, pháp cản trở sự chứng đắc các đạo quả vô lậu. Nhưng giải thích các bộ còn đi xa hơn: chướng ngại kể các hữu lậu thiền như tứ thiền, bát định.

Trong Căn bản, khác với các bộ khác, ác kiến của A Lê Tra chủ yếu đối với các pháp chướng đạo chứ không giới hạn dục là pháp chướng đạo. Theo giải thích của bộ này, ác kiến của A Lê Tra nói rằng: các pháp chướng đạo, dù có tập hành thường xuyên cũng chẳng chướng ngại gì. Các pháp chướng đạo này được nêu rõ là các thiên của Giới bổn Tỳ kheo: ba la di, tăng già bà thi sa, ba dật đề, ba la đề đề xá ni.

+ Các Tỳ kheo nên can gián, đây là yếu tố căn bản xác định phạm tướng. Thể thức can gián cũng như đối với Tỳ kheo phá hòa hiệp Tăng, điều 10 tăng già bà thi sa. Sự can gián chia làm ba giai đoạn. Thứ nhất, cá nhân: một Tỳ kheo can riêng. Kế đó, đa số, từ hai đến ba Tỳ kheo can. Cuối cùng: Tăng can gián, bạch tứ yết ma. Tứ phần chỉ nêu thể thức gồm một giai đoạn là Tăng bạch tứ yết ma; trong khi các bộ còn lại đều nêu cả ba giai đoạn. Tứ phần không nêu văn bạch yết ma. Những điều này có thể tham chiếu các điều 10 cho đến 13 trong chương Tăng già bà thi sa. Chỉ đổi nội dung cần thiết.

+ Phạm tướng. Vì Tứ phần chỉ nêu thể thức can gián của Tăng, cho nên bộ này chỉ căn cứ trên yết ma thành tựu mà luận tội. Nếu đã một lần bạch và ba lần yết ma thành tựu, Tỳ kheo ấy phạm một ba dật đề và ba đột kiết la. Nhưng trong các bộ khác, vì sự can gián diễn ra ba giai đoạn, cho nên khi bạch tứ yết ma thành tựu, Tỳ kheo ấy phạm một ba dật đề và cộng thêm sáu tội đột kiết la nữa. Tức là: khởi ác kiến, tuyên bố ác kiến: 1 đột kiết la. Được khuyên can riêng, không bỏ: 2 tội đột kiết la. Được đa số khuyên không bỏ: 3 tội đột kiết la. Tăng đã tác bạch: 4 tội đột kiết la. Yết ma lần thứ nhất: 5 tội, và yết ma lần thứ hai: 6 đột kiết la. Yết ma lần thứ ba xong: cộng tất cả 6 đột kiết la và 1 ba dật đề. Khi cần sám, phải sám tất cả. Cách phân tích này cũng đã được đề cập trong các điều 10-13 chương Tăng già bà thi sa.

+ Sau hết, khi Tăng đã bạch tứ yết ma can gián, Tỳ kheo ấy vẫn ngoan cố không bỏ, không nhận tội để sám ba dật đề, Tăng phải có biện pháp xử trị thái độ ngoan cố ấy. Tứ phần hoàn toàn không nói đến biện pháp này ở đây, nhưng nói trong điều 69 kế tiếp. Nó được đề cập trong các bộ còn lại thuộc điều kiện này. Biện pháp này, Căn bản gọi là yết ma xả trí; Thập tụng gọi là yết ma tẩn người ác kiến; Tăng kỳ gọi là yết ma cử hay tác cử. Đây là các cách dịch khác nhau của cùng một từ tiếng Phạn. Nghĩa chung của nó như vậy là bị gạt sang một bên. Dịch là cử: đưa lên, hay trí: để xuống, đều hàm một nghĩa dẹp sang chỗ khác, hoặc bỏ mặc đấy. Văn bạch mẫu dưới đây tổng hợp nội dung chung của các bộ:

Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ kheo mỗ giáp đã phát khởi ác tà kiến như vầy: "Theo sự hiểu biết của tôi về pháp mà Phật giảng dạy, dục không phải là pháp chướng đạo". Các Tỳ kheo đã tác pháp can gián cho bỏ ác tà kiến ấy. Nhưng Tỳ kheo mỗ giáp vẫn kiên trì không bỏ. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay tác pháp xả trí đối với Tỳ kheo mỗ giáp vì sự kiên trì không xả bỏ ác tà kiến ấy. Đây là lời tác bạch.

Tiếp theo, ba lần yết ma, chuẩn theo văn tác bạch.

Yết ma này có hiệu lực chế tài cho đến khi nào Tỳ kheo ấy tuyên bố xả bỏ tà kiến, chấp nhận sám các tội liên hệ, Tăng sẽ tác pháp giải. Các bộ không ghi văn yết ma giải.

Về sự hiện diện của Tỳ kheo này giữa Tăng, cũng như mối quan hệ của Tỳ kheo bị xả trí này với các Tỳ kheo khác trong Tăng, được quy định trong điều luật tiếp theo sau đây.

ĐIỀU 69. Tùy xả tí nhân (Theo Tỳ kheo bị xả trí)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào biết người nói lời như thế, chưa tác pháp, tà kiến như vậy chưa bỏ, mà cung cấp các nhu cầu, cùng yết ma, cùng ngủ nghỉ chung, cùng nói chuyện chung, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Chánh văn trên đây cố dịch sát. Văn dịch của Tứ phần trong đây rất tối.

- Lời nói như thế, được chính Tứ phần giải thích là tuyên bố tà kiến liên hệ pháp dâm dục, như trong điều 68 trên.

- Chưa tác pháp, dịch sát văn Hán. Nhưng ở đây cần hiểu rằng, Tỳ kheo ác tà kiến, đã được Tăng tác pháp ác yết ma xả trí nhưng vì chưa bỏ tà kiến ấy nên chưa tác pháp giải.

Để cho ý nghĩa rõ ràng hơn, chánh văn có thể dịch lại như sau:

Tỳ kheo nào biết Tỳ kheo ấy là người bị Tăng xả trí vì không bỏ ác tà kiến, và chưa tác pháp giải, với Tỳ kheo ấy, nếu cung cấp nhu cầu… như trên.

+ Điều luật này, như đã nói, quy định mối quan hệ giữa Tỳ kheo xả trí và các Tỳ kheo khác. Yết ma xả trí là biện pháp cô lập người có ác tà kiến. Sự cô lập này bao gồm bốn phạm vi, như trong chánh văn nêu rõ:

1) Cung cấp nhu cầu, trong đây bao gồm nhu cầu về giáo pháp; tức các Tỳ kheo khác không được chỉ dạy hay thảo luận với Tỳ kheo xả trí về bất cứ điều gì liên hệ Phật pháp; và cũng bao gồm các nhu cầu vật chất như y phục, ẩm thực, thuốc men, tọa ngọa cụ các thứ. Nói chung, các Tỳ kheo khác không được cùng thọ dụng hoặc pháp với tài với người đã bị Tăng xả trí, gạt sang một bên.

2) Cùng yết ma, các bộ khác nói là cọng trú tức sống chung. Từ cọng trú trong Luật tạng, ngoài nghĩa đen là không sống chung, tức cùng sống trong phạm vi một trú xứ, nghĩa áp dụng theo luật của nó là cùng chung các Tăng sự, cùng sinh hoạt với những quyền lợi và bổn phận như nhau. Hay nói rõ như Tứ phần: yết ma chung. Do đó, dù cùng sống trong một trú xứ, nhưng không cùng dự các yết ma như các Tỳ kheo khác không được gọi là cọng trú. Trong các thiên có giới bổn, cả ba thiên: ba la di, tăng già bà thi sa và ba dật đề, thảy đều có trường hợp xử trí bất cọng trú. Phạm ba la di, bất cọng trú được thực hiện bằng yết ma diệt tẩn, tức tác pháp không thừa nhận là Tỳ kheo. Sau đó, dù người ấy có vẫn sống chung trong cùng trú xứ, cũng không gọi là cọng trú. Trong Tăng già bà thi sa, nó là sự hành ba lợi bà sa hay biệt trú. Và trong ba dật đề, là trường hợp xả trí ở đây.

3) Cùng ngủ nghỉ chung, tức các bộ khác nói đồng túc hay đồng thất túc, ngủ chung phòng. Với các chúng khác, Tỳ kheo dù bị xả trí vẫn còn bản thể Tỳ kheo, và vẫn được đối xử như các Tỳ kheo khác. Với chúng Tỳ kheo, Tỳ kheo bị xả trí tuy vẫn được xác nhận là còn Tỳ kheo tánh, nhưng không được đối xử như các Tỳ kheo khác. Do đó, sự không được ngủ nghỉ chung phòng ở đây cũng giống như ngủ chung phòng với người chưa thọ Cụ túc, được quy định trong điều 5 ở trên. Tuy nhiên, trong điều 5 có tùy khai, cho ngủ không quá hai đêm; còn ở đây không có tùy khai. Ý nghĩa ngủ chung và các ý nghĩa liên hệ, xem giải thích trong điều 5 ấy.

4) Cùng nói năng, cùng trao đổi chuyện trò các thứ.

Nói một cách tổng quát, đối với Tỳ kheo bị Tăng xả trí, Tỳ kheo nào có quan hệ qua bốn sự việc nêu trên, phạm ba dật đề. Tuy vậy, cũng có những trường hợp châm chước. Mỗi bộ nêu những châm chước hoặc đồng hoặc khác, nhưng tựu trung, có những trường hợp như sau:

1) Bịnh, Tỳ kheo xả trí bị bịnh, các Tỳ kheo khác trong trường hợp này phải có phận sự chăm sóc. Người nuôi bịnh ngủ chung phòng, không phạm.

2) Thối chí, vì bị Tăng bỏ rơi, bị cô lập, Tỳ kheo xả trí có thể sanh tâm buồn nản, thối chí, muốn bãi đạo hoàn tục. Các Tỳ kheo có trách nhiệm như Hòa thượng hay A xà lê, hay những vị đồng phạm hạnh trước vốn thân thiết; những người này có thể tìm phương tiện khích lệ; các phương tiện này, có thể dùng bất cứ sự nào trong bốn sự cô lập.

3) Khuyến hóa, các Tỳ kheo nào tự biết có khả năng thuyết phục vị ấy xả bỏ ác tà kiến, thuận theo Tăng mà sám hối để tác pháp giải; các Tỳ kheo ấy có thể dùng bất cứ phương tiện nào trong bốn sự cô lập để thuyết phục.

+ Duyên khởi, Tứ phần, tiếp theo chuyện trên. Tỳ kheo A Lê Tra, sau khi Tăng tác yết ma can gián nhưng ngoan cố không chịu từ bỏ ác tà kiến. Các Tỳ kheo bạch Phật để Ngài chỉ dạy biện pháp xử trị. Phật khiến tác pháp yết ma tác cử tức xả trí, như đã giải thích. Sau khi bị tác cử, nhưng nhóm sáu Tỳ kheo vẫn giao tình, vẫn thọ dụng chung các thứ, nên yết ma xả trí của Tăng không hoàn toàn phát huy hiệu lực xử trị của nó. Các Tỳ kheo bạch Phật và Ngài kết giới. Trong đây, có hai lần kết. Lần thứ hai, thêm yếu tố biết.

Các bộ khác, vì đã kể nguyên nhân của yết ma xả trí trong điều 68 rồi, nên không kể lại ở đây. Chỉ nhấn mạnh ở điểm do sự quan hệ của nhóm sáu Tỳ kheo này mà yết ma xả trí của Tăng không gây tác động gì đến A Lê Tra cả. Do đó, Phật kết giới.

ĐIỀU 70. Nhiếp thọ ác kiến bất xả Sa di (Dung chứa Sa di ác kiến không bỏ)

A. CHÁNH VĂN:

Nếu có Sa di nói như vầy: "Theo sự hiểu biết của tôi về pháp mà Thế Tôn giảng dạy, thì sự hành dâm dục không phải là pháp chướng đạo". Các Tỳ kheo can gián Sa di ấy như vầy: "Ngươi chớ nói như thế. Chớ xuyên tạc Thế Tôn. Xuyên tạc Thế Tôn là điều không tốt. Thế Tôn bằng vô số phương tiện, nói sự hành dâm dục là pháp chướng đạo". Các Tỳ kheo khi can gián như thế, Sa di ấy vẫn kiên trì không bỏ. Các Tỳ kheo nên can gián ba lần cho bỏ sự ấy. Sau ba lần can gián, bỏ thì tốt; nếu không bỏ, các Tỳ kheo nên nói với Sa di ấy rằng: "Ngươi từ nay trở đi, không được nói rằng Phật là Thế Tôn của tôi. Không được đi theo các Tỳ kheo khác. Các Sa di được phép ngủ chung với Tỳ kheo hai ba đem. Nhưng ngươi nay không có sự ấy. Ngươi hãy đi ra, hãy đi mất, không được sống ở đây". Tỳ kheo nào biết Sa di ấy đã bị đuổi giữa chúng, mà dụ dỗ đem về nuôi dưỡng, cùng ngủ nghỉ chung, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Nội dung điều này cũng như hai điều 68 và 69 trên, nhưng vì người chủ xướng đây là Sa di, chứ không phải Tỳ kheo, nên việc xử trị khác.

Về duyên khởi, Tứ phần nói đây là ác tà kiến của hai ông Sa di đệ tử của Bạt Nan Đà, một tên là Kiết Na và một tên là Ma Hầu Ca. Việc chủ xướng ác tà kiến, cũng như trường hợp A Lê Tra. Căn bản kể với một nội dung rất có ý nghĩa. Hai Sa di Lợi Thích và Trường Đại, thường sống chung với các Tỳ kheo. Trong số này, có những người bị tình dục bức bách nên có khi rờ rẫm mình mẩy các ông ấy. Một số trong những Tỳ kheo ấy về sau hối hận, tự nỗ lực tu tập và có người được tuyên bố là đã chứng đắc A la hán. Do thế, các Sa di này cho rằng sự hành dâm dục không phải là pháp chướng đạo, bằng chứng các Tỳ kheo mà hai Sa di này biết trước đó có hành vi xấu liên hệ pháp dâm dục. Hai Sa di này nói quan điểm của mình. Được các Tỳ kheo khuyến cáo là ác tà kiến, nhưng các Sa di trưng bằng chứng sai lầm của mình.

+ Sự hành dâm dục, giải thích trong các bộ, cũng như đã nói trong điều 68.

+ Về biện pháp xử trị: Các Tỳ kheo can gián, với thể thức như đã áp dụng cho Tỳ kheo. Các bộ đều giữ nguyên giải thích như điều 68. Riêng việc gọi Sa di ác tà kiến đến trước Tăng để can gián, thể thức áp dụng có khác. Vì Sa di không được dự Tăng yết ma, cho nên gọi đến bảo đứng ngoài giới, trong phạm vi chỉ thấy nhưng không nghe. Trước khi tác bạch, mỗi Tỳ kheo đem ý của Tăng ra nói cho Sa di biết, và báo cho biết rằng, nếu không bỏ ác tà kiến, Tăng sẽ tác bạch. Nếu không bỏ, Tỳ kheo này trở vào báo cho Tăng. Tác bạch xong, cũng ra nhắc cho Sa di biết Tăng đã tác bạch, và nếu kiên trì không bỏ, sẽ tác yết ma ngữ lần thứ nhất. Như vậy, cho đến yết ma ngữ lần thứ ba.

Sự phạm tội của Sa di không phân biệt nặng nhẹ theo các thiên tụ. Do đó, không có yết ma Tăng mà phạm ba dật đề như Tỳ kheo. Sám hối ở đây cũng như sám các tội khác của Sa di: ăn phi thời, cầm giữ tiền bạc v.v… Nếu phân tích tính chất của vấn đề, hiệu lực của yết ma không phải nhắm vào Sa di; nghĩa là không phải như Tỳ kheo trong trường hợp này phải do hiệu lực của Tăng yết ma mới thành tội ba dật đề. Hiệu lực của Tăng yết ma ở đây nhắm vào nội dung ác tà kiến. Cho nên, yết ma ha gián của Tăng ở đây là hình thức phán quyết của Tăng rằng các quan điểm của Sa di ấy là ác tà kiến, không phù hợp với Phật pháp.

Văn bạch yết ma can gián này cũng giống như đã làm đối với Tỳ kheo ác tà kiến, chỉ thay đổi những điểm cần thiết, mà trong chánh văn đã nêu.

Sau yết ma ha gián, nếu là Tỳ kheo mà không bỏ thì Tăng tiếp tục tác yết ma xả trí. Đối với Sa di, Tăng tác yết ma diệt tẩn, nghĩa là đuổi hẳn. Trong chánh văn ghi nội dung phán quyết của Tăng, có câu: "Từ nay trở đi, ngươi không được nói Phật là Thế Tôn của tôi". Như thế tức là gạt Sa di ấy ra ngoài Phật pháp, không coi là đệ tử Phật, không còn là Sa di nữa. Trong các vi phạm nghiêm trọng khác, như phạm sáu trong mười giới Sa di, Sa di bị đuổi hoàn tục mà không cần có Tăng yết ma, vì Sa di không được kể trong Tăng số, nên trách nhiệm không do Tăng, mà do bổn sư. Ở đây, hiệu lực của yết ma cũng không phải nhắm vào Sa di, mà nhắm vào ác tà kiến. Gạt Sa di ra ngoài Phật pháp, tức gạt bỏ tà kiến ấy ra khỏi Tăng.

Văn bạch yết ma diệt tẩn này như sau, theo Tứ phần:

Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Sa di mỗ giáp đã được Tăng tác pháp khiển trách về ác tà kiến mà kiên trì không bỏ. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay đối với Sa di mỗ giáp này tác pháp diệt tẩn vì không bỏ ác tà kiến, với phán quyết rằng: "Ngươi từ nay trở đi, không được nói rằng Phật là Thế Tôn của tôi… như trong chánh văn… cho đến, hãy đi mất, không được sống ở đây". Đây là lời tác bạch.

Ba lần yết ma ngữ có nội dung cũng tương tợ. Thể thức tác pháp cũng như đã áp dụng cho yết ma ha gián ở trên.

Sau khi Tăng tác yết ma diệt tẩn vì không bỏ ác tà kiến đối với Sa di, Tỳ kheo nào dung chứa, như chánh văn nêu rõ, phạm ba dật đề. Sự dung chứa bao gồm bốn việc như đối với Tỳ kheo bị yết ma xả trí. Các phạm tướng cũng như biện pháp xử trị của Tăng đối với Tỳ kheo đã biết đó là Sa di bị Tăng diệt tẩn mà dung chứa, cũng áp dụng như đối với Tỳ kheo theo người xả trí, đã nói trong điều 69 trên.

ĐIỀU 71. Bất thọ khuyến học (Không chấp nhận sự khuyên bảo học hỏi)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, khi được các Tỳ kheo khác như pháp can gián mà nói như vầy: "Tôi nay không học giới này. Tôi cần hỏi lại các Tỳ kheo trì luật, có trí tuệ khác", ba dật đề. Nếu vì mục đích hiểu biết, học hỏi, có thể hỏi.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Được… như pháp can gián, Tỳ kheo phạm các học xứ, được các Tỳ kheo khác can gián. Duyên khởi của Tứ phần nói, Tỳ kheo Xiển Đà mỗi khi có điều gì vi phạm trong các học xứ, được các Tỳ kheo khác như pháp can gián, chẳng những không nghe mà còn nói ngược lại: "Tôi nay không học giới này, để tôi cần hỏi lại các Tỳ kheo trì luật, có trí tuệ khác đã". Duyên khởi của Ngũ phần cũng tương tợ, nhưng người được can khuyên là nhóm sáu Tỳ kheo, và sự trả lời của họ được ghi trong đây cho thấy rõ nội dung của điều học này: "Tôi không học giới này. Trước hết, tôi phải hỏi các Tỳ kheo trì luật, có trí tuệ hơn ngài". Nội dung này muốn nói rằng, vì người khuyên bảo được coi là ngu si, không chắc gì đã hiểu ý nghĩa của điều học, thì có tư cách gì mà khuyên bảo người khác.

Nói chung, trong hai bộ vừa dẫn, sự can gián được nói ở đây là trong khi hoặc sau khi Tỳ kheo nào đó có vi phạm học xứ. Nội dung này khác với các bộ còn lại. Theo duyên khởi của Tăng kỳ, đây cũng là trường hợp của Xiển Đà, nhưng được các Tỳ kheo nhắc nhở học luật, học các thiên, các điều khoản giới tướng trong giới bổn; không phải do Xiển Đà có vi phạm điều gì, mà nhắc nhở như là phận sự Tỳ kheo phải học luật vậy thôi. Ở đây, Xiển Đà đáp: "Tôi không thể theo lời của ngài được. Chừng nào tôi gặp trưởng lão mà các căn trong sáng, đa văn, trì pháp, thông suốt, tôi sẽ theo học hỏi, và vị ấy nếu có chỉ bảo gì, tôi sẽ vâng lời làm theo".

Thập tụng và Căn bản kể duyên khởi khác hẳn, mặc dù hàm chứa nội dung cũng giống như Tăng kỳ. Theo đó, khi Phật chế đồng giới tức một điều luật áp dụng chung cho cả hai bộ Tăng, Tỳ kheo và Tỳ kheo ni; mà lúc bấy giờ không có sự hiện diện của ni, nên Ngài khiến các Tỳ kheo mang điều luật ấy sang công bố bên ni bộ. Bấy giờ, Tăng cử trưởng lão Bạt Đề (Căn bản nói là trưởng lão Chu Lị Bàn Đà Già). Khi trưởng lão Bạt Đề công bố điều luật Phật mới kết cho các Tỳ kheo ni biết. Bấy giờ, trong chúng Tỳ kheo ni, cô Thâu La Nan Đà chống lại trưởng lão, nói rằng: "Ngài vốn là người ngu si không hiểu rõ và không biết cái gì một cách chắc chắn. Làm sao chúng tôi có thể theo lời ngài mà trì hay không trì? Chừng nào chúng tôi hỏi lại các Tỳ kheo trì kinh, trì luật, trì ma đắc lặc già, nếu trì chúng tôi sẽ trì, bằng không nên, chúng tôi sẽ không trì". Căn bản kể như Thập tụng, nhưng có ghi thêm sự phản đối của nhóm sáu Tỳ kheo. Vì là đồng giới, nên bộ này kể trưởng lão Chu Lị không chỉ công bố cho ni bộ, mà khi gặp nhóm sáu Tỳ kheo, ngài cũng báo cho biết điều luật Phật mới kết. Nhóm sáu Tỳ kheo này cũng khinh chê trưởng lão là người ngu si.Vì sự thực, trong các đại Thanh văn, trưởng lão là người tối dạ nhất, suốt đời chỉ học thuộc độc nhất một bài kệ của Phật. Trong hai bộ vừa dẫn này, với Căn bản thì nguyên do là sự chống đối của nhóm sáu Tỳ kheo. Nhưng với Thập tụng, nguyên do từ phía các Tỳ kheo ni. Vì điều ba dật đề 71 này là đồng giới, chung cho cả hai bộ, nên mặc dù duyên khởi từ phía ni, khi Phật kết giới, điều luật này vẫn áp dụng cho cả hai bộ. Đây là ý nghĩa được nhấn mạnh đặc biệt mà trong các bộ khác không đề cập.

+ Tôi nay không học… có trí tuệ khác, ý nghĩa rõ ràng của câu trả lời này được nói trong duyên khởi của các bộ. Tùy theo ý nghĩa mà bộ ấy hiểu về nội dung của điều luật này, cũng một câu này được hiểu hai cách khác nhau. Nếu nội dung được hiểu là thái độ ngoan cố khi được nhắc nhở về điều trái phạm, thì câu này hàm nghĩa chống đối như trong điều 54 ở trên: không chịu nghe lời can gián. Còn nếu nội dung điều luật này là sự nhắc nhở rằng phận sự Tỳ kheo cần học luật, thì câu trả lời này hàm ý chống đối sự học luật.

Câu tôi cần hỏi lại, nguyên Hán văn của Tứ phần là đương nạn vấn. Nếu dịch sát, phải nói là "tôi sẽ nạn vấn", hoặc "tôi sẽ chất vấn". Nhưng, theo ý nghĩa, đây không phải là Tỳ kheo chống đối điều luật Phật chế nên nói sẽ cật vấn người khác cho rõ ràng, tức hàm ý điều luật của Phật hẳn có chỗ tối nghĩa hoặc phi lý. Nhưng đây chỉ là sự chống đối về khuyên bảo, với thái độ ngạo mạn, khinh chê người khuyên bảo. Do đó, không thể hiểu nạn vấn ở đây là cật vấn hay chất vấn. Đơn giản, nó có nghĩa là "sẽ hỏi lại cho rõ ràng hơn".

+ Nếu vì mục đích hiểu biết…, cấu kết này làm nổi bật ý nghĩa của chánh văn. Nội dung điều học này là cấm Tỳ kheo có thái độ khinh thị, ngạo mạn đối với người nhắc nhở mình bất cứ điều gì liên hệ đến giới luật, dù đó là điều mình không phạm. Ý nghĩa này có thể diễn rộng rằng: khi một Tỳ kheo được Tỳ kheo khác khuyên học luật, bèn tỏ thái độ khinh thị Tỳ kheo ấy. Sau đó, nếu đi hỏi lại Tỳ kheo khác nữa, với ý nghĩ làm lộ rõ sự ngu si của người khuyên bảo mình. Với thái độ như thế, các Tỳ kheo sẽ do dự trong việc khuyên bảo lẫn nhau. Nhưng nếu hỏi lại Tỳ kheo cho rõ ý nghĩa, chứ không vì khinh thị, thì đó là điều nên làm. Ý nghĩa của câu kết này là như vậy.

ĐIỀU 72. Khinh hủy giới (Chê bai giới luật)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào khi tụng giới mà nói như vầy: "Đại đức, cần gì phải tụng những giới vụn vặt ấy. Vì khi tụng những giới ấy khiến người ta buồn nản, xấu hổ, nghi ngờ". Vì khinh chê giới, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Tụng giới, hoặc gọi là thuyết giới, chỉ sự tụng đọc giới bổn Tỳ kheo. Theo duyên khởi cũng như giải thích của Tăng kỳ, thuyết giới trong đây chỉ sự thuyết giới hay tụng giới mỗi nửa tháng một lần. Tỳ kheo nói lời khinh chê này có ba trường hợp. Hoặc trước khi thuyết, bảo Tỳ kheo tụng giới chỉ tụng đến 13 tăng tàn hay hai bất định thôi, vì những điều còn lại vụn vặt, không cần thiết, v.v… Hoặc trong khi đang tụng, khi người tụng vừa sắp qua chương ba dạt đề, bèn cản lại, bảo thôi đừng tụng những điều vụn vặt ấy, v.v… Hoặc sau khi tụng xong, nói với người tụng: vừa rồi Đại đức tụng làm gì luôn cả những điều vụn vặt, khiến tôi nghe vừa chán, vừa đau lưng, v.v…

Duyên khởi của Căn bản, nhóm sáu Tỳ kheo thường phạm những điều thuộc ba dạt đề; khi tụng giới, cảm thấy hối hận, bèn nói với các Tỳ kheo: tụng gì những điều nhỏ nhoi phụ thuộc ấy; như người bị mụt ghẻ lại khơi cho nó lở thêm ra.

Trong Thập tụng, Xiển Đà được các Tỳ kheo khuyên nhắc những điều trái phạm trong các khoản ba dật đề, bèn chê luôn cả việc tụng giới, vụn vặt.

Tứ phần, cũng như Ngũ phần, không hạn định thuyết giới trong đây chỉ cho sự thuyết giới hàng nửa tháng; mà bất cứ khi nào, nghe các Tỳ kheo tụng đọc vì mục đích học cho thuộc, bèn lên tiếng chê bai để họ đừng học. Sự chê bài này, Ngũ phần nói, các Tỳ kheo này sợ các vị kia học thuộc giới bổn, sẽ biết rõ hành vi của mình điều nào là phi pháp, và như vậy họ sẽ đi theo nhắc nhở, rầy rà. Do đó, tìm cách chê bai cho các vị này xấu hổ: tại sao không học các giáo pháp như uẩn, xứ, giới, v.v..., lại đi học các điều vụn vặt ấy? Các vị tụng đọc giới để học thuộc, vì xấu hổ, nên không học nữa. Về Tứ phần, sự chê bai này được nói là do mục đích muốn diệt pháp.

Nói tóm, mặc dù nội dung không khác, nhưng các bộ chia thành hai quan điểm khác nhau về điều luật này. Một phía là Tứ phần và Ngũ phần, điều luật này nhắm vào việc Tỳ kheo học giới bổn. Phía khác, các bộ còn lại, nhắm đến việc chê bai sự tụng giới nửa tháng.

+ Những giới vụn vặt, Hán văn nói tạp toái giới; Căn bản nói tiểu tùy tiểu giới: giới nhỏ và phụ thuộc, không quan trọng. Các bộ đều giải thích như nhau, trừ bốn ba la di, mười ba tăng già bà thi sa, còn lại được coi là tạp toái giới.

ĐIỀU 73. Trá ngôn bất tri ( Nói trớ không biết)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào khi nghe tụng giới bèn nói như vầy: "Tôi nay mới biết pháp này được chứa ghi trong giới kinh, xuất từ giới kinh, mỗi nửa tháng tụng một lần". Các Tỳ kheo khác biết rằng Tỳ kheo ấy đã từng ngồi dự tụng giới hoặc hai hoặc ba lần, huống nữa là nhiều lần. Tỳ kheo ấy không phải do vì không biết mà khỏi tội; nếu có phạm tội, cần như pháp trị, lại còn chồng thêm tội vô tri, bảo rằng: "Trưởng lão, ngài không đạt được lợi ích, không đạt được điều thiện. Trong khi tụng giới, ngài không dụng tâm, không nhất niệm lắng tai nghe". Vị ấy vì vô tri, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Về duyên khởi, các bộ kể tiếp chuyện như đã xảy ra trong điều 72 trên. Tức là, các Tỳ kheo ấy, sau khi nghe tụng giới, trong đó có những điều mình đã phạm, nhưng sợ các Tỳ kheo thanh tịnh khác biết, bèn tìm cách nói trớ rằng mình không biết những điều như thế; ngụ ý rằng quả có làm như vậy nhưng đó là do không biết. Các Tỳ kheo biết rõ các vị này muốn chạy tội bằng cách viện cớ không biết. Phật nhân đó kết giới.

+ Khi nghe giới tụng, tức dự nghe thuyết giới trong khi bố tát hàng nửa tháng của Tăng.

+ Tôi nay mới biết... nửa tháng tụng một lần, lời nói trớ, viện cớ vô tri để chạy tội.

+ Đã từng dự... nhiều lần, xác định nền tảng của phạm tướng trong điều học này. Bản chất điều học này là vô tri đối với các điều khoản học xứ của Tỳ kheo, nhưng sự vô tri căn cứ trên sự đã từng dự hay chưa dự nghe việc tụng giới. Tỳ kheo dự nghe tụng giới, nếu không chú tâm lóng nghe, phạm đột kiết la. Tính cách phạm ba dật đề được xác định trong đoạn sau của chánh văn.

+ Không phải do vì không biết mà khỏi tội, văn dịch của Tứ phần nói: bỉ vô tri vô giải, không những tối nghĩa mà còn dịch sai. Tối nghĩa do chữ giải, nó không chỉ ý nghĩ liễu giải, tức hiểu biết, mà là giải thoát, tức thoát khỏi tội phạm. Các bộ khác, từ này hoặc dịch là thoát hoặc dịch là miễn. Nhưng nói rằng dịch sai, là vì đặt sai vị trí của phủ định từ trong Hán văn, đáng lẽ phải nói phi vô tri (đặc) giải, không phải vì vô tri mà được giải tội. Ý câu này muốn nói rằng, Tỳ kheo không thể viện cớ vô tri đối với học xứ mà có thể chạy tội được.

Chánh văn lại nói tiếp:

+ Nếu có phạm tội... thêm tội vô tri: phạm tội ở đây là phạm bất cứ điều nào trong tất cả học xứ của Tỳ kheo; phạm thiên nào, cần được xử trị như pháp theo quy định của thiên ấy; không thể viện cớ vì không biết. Nếu vì không biết mà phạm, chồng thêm tội vô tri. Phận sự của Tỳ kheo là phải học luật để biết mà hành trì; nay phạm luật, lại viện cớ là không biết, như thế là chưa làm tròn phận sự căn bản của Tỳ kheo.

+ Bảo rằng... lắng tai nghe, ghi lời nhắc nhở của các Tỳ kheo khác đối với Tỳ kheo không chịu học luật để khiến phải phạm luật vì sự vô tri ấy. Trong đây cũng đồng thời quy định thể thức Tỳ kheo ngồi nghe tụng giới: phải dụng tâm, phải cố gắng hiểu những điều đang tụng; phải nhất niệm: chuyên tâm vào điều đang tụng, không làm các việc khác như tọa thiền, niệm Phật, hay nghĩ tạp loạn; phải lắng nghe: phải chú tâm im lặng nghe không được nói c huyện với người ngồi bên cạnh, v.v... Lời khuyên bảo này cũng nhắc nhở sự lợi ích của việc nghe tụng giới: đạt được lợi ích, đạt được điều thiện. Chánh văn của Căn bản nói về điểm này như sau: Pháp này vốn hy hữu, khó có thể gặp được.

+ Vì vô tri, quy định bản chất vi phạm của điều học này. Điểm này có một ý nghĩa tế nhị, cần phân tích rõ. Trong duyên khởi cho biết, các Tỳ kheo tự thấy mình có tội, nhưng căn cứ theo quan niệm thường tình rằng, điều gì lỡ làm vì không biết, thế là không tội. Nhưng trong thể thức chấp hành luật pháp, dù là luật thế gian, đối với các đạo luật đã ban hành và đã có hiệu lực, không người dân nào khi phạ tội có thể viện dẫn lý do mình không biết điều đó được quy định trong đạo luật đó. Luật sư khi binh vực can phạm, chỉ có thể trưng các bằng chứng rằng sự vi phạm ấy là trường hợp bất khả kháng, hoặc vì lý do gì đó, mà đạo luật đã có ghi biệt lệ, chứ hoàn toàn không thể trưng bằng chứng rằng phạm nhân vì không biết. Cũng thế, khi điều luật được Phật chế, Ngài công bố điều luật ấy trước chúng Tỳ kheo. Người nào vắng mặt, các vị khác có phận sự thông báo, như trường hợp đã thấy trong điều 71 trên. Đó là sự chính thức ban hành luật, và kể từ đó, điều Phật chế, có hiệu lực đối với tất cả Tỳ kheo, ngoại trừ trường hợp bất hồi tố, tức những vi phạm xảy ra trước khi Phật công bố điều luật giữa Tăng. Như vậy, không có sự miễn trừ cho các trường hợp vô tri.

Tuy nhiên, điều luật này cũng được áp dụng một cách linh động. Tính cách linh động được hàm ngụ ngay trong chánh văn. Phạm vi áp dụng điều luật Phật, khác với một đạo luật của thế gian là vì quốc gia có lãnh thổ và mỗi đạo luật đều ấn định khu vực địa lý mà đạo luật được áp dụng. Luật của Phật áp dụng cho toàn thể Tăng già, không giới hạn địa phương, lãnh thổ. Như vậy, trong khi Phật công bố và điều Phật chế có hiệu lực, nhưng những địa phương xa có thể chưa nghe được; hoặc vì đời sống không định cư của Tỳ kheo, có thể không có cơ hội để nghe. Trong các trường hợp này, và tương tợ, sự thuyết giới là một hình thức công bố gián tiếp với người chưa từng nghe. Vả, các điều khoản Phật chế không phải chỉ một hai điều, và nội dung đôi khi cũng phức tạp, một Tỳ kheo bình thường nghe tụng một lần có thể không nhớ và không hiểu hết, do đó tối thiểu phải nghe hai hoặc ba lần mới có thể hiểu.

Từ nhận định căn bản trên, phạm tướng của điều luật này cần được giải thích rõ thêm như sau: Đối với tất cả học xứ mà Phật đã kết, người sau khi thọ Tỳ kheo phải chấp hành. Dù biết hay không biết, nếu trái phạm, đều có tội cả. Đối với người mới thọ Cụ túc cũng vậy, không có miễn trừ vì không biết. Do vậy, trách nhiệm của Hòa thượng và A xà lê đối với tân Tỳ kheo trong đây hết sức quan trọng. Tỳ kheo mới thọ giới phải qua năm năm học luật mới được phép rời y chỉ. Bởi vì, các vi phạm này dù biết hay không biết vẫn là sự ô nhiễm đối với bản thể Tỳ kheo. Đấy là tính cách vi phạm đối với các học xứ khác. Riêng đối với học xứ này, bản chất của nó là vô tri. Tức đã nghe công bố, nhưng không ghi nhớ và chấp hành. Thành ra, vô tri ở đây không đơn giản là hoàn toàn vô tri vì không nghe, không thấy. Nhưng vô tri, vì có nghe, có thấy, trái lại không ghi nhớ để trở thành vô tri. Cho nên, chánh văn kết luận: vì vô tri, ba dật đề...

ĐIỀU 74. Đồng yết ma hậu hối (Đồng tác yết ma về sau xuyên tạc)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào đã cùng Tăng yết ma rồi, về sau lại nói như vầy: "Các Tỳ kheo tùy theo chỗ thân hậu đem tặng vật mà cho", ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi: Tứ phần: Tôn giả Đạp Bà Ma La Tử, tận tụy phục vụ Tăng. Về sau, có thí chủ cúng dường Tăng một tấm y tốt, các Tỳ kheo nghĩ đến sự phục vụ tận tình của tôn giả Đạp Bà, nên cùng thảo luận và cùng đồng ý tác bạch nhị yết ma trao y ấy cho Đạp Bà thọ dụng. Nhóm sáu Tỳ kheo trong khi Tăng yết ma thì mặc nhiên chấp thuận, nhưng sau đó, xuyên tạc rằng các Tỳ kheo chỉ vì cảm tình riêng mà xoay tặng vật cho người khác.

Bản chất điều học này không chủ yếu ở chỗ chống lại yết ma đã như pháp thành tựu của Tăng, mà xuyên tạc về sự xử phân lợi của Tăng. Tuy nhiên, yếu tố để thành tội trong đây là yết ma như pháp thành tựu của Tăng.

Duyên khởi trong các bộ có một chi tiết khác nhau. Như Căn bản, do mối hiềm khích của hai Tỳ kheo Từ và Địa đối với tôn giả Đạp Bà, như đã xảy ra trong điều học 8 và 9 tăng già bà thi sa. Bộ này tường thuật, Tăng tác đơn bạch chứ không phải bạch nhị yết ma. Trong Thập tụng, chính hai Tỳ kheo này đề Tăng tác yết ma để trao cho, nhưng không nói đơn bạch hay bạch nhị. Trong Ngũ phần, chính Phật chỉ định trao cho tôn giả Đại Ca Diếp, người mà nhóm sáu Tỳ kheo không thích. Nhưng họ không dám trực tiếp chống đối, chỉ xuyên tạc Tăng cho vì cảm tình riêng. Bộ này không nói việc Tăng tác yết ma cho. Chánh văn của bộ này chỉ nói: Tỳ kheo nào nói như vầy..., ba dật đề. Tăng kỳ lại kể khác nữa. Chính tôn giả Đạp Bà, do được Tăng sai làm người phân vật, đã trao y ấy cho ngài Đại Ca Diếp, sau tuyên bố ba lần giữa Tăng, vì sợ có người dị nghị. Nhóm sáu Tỳ kheo liền chống đối ngay sau ba lần tuyên bố ấy.

Tuy có một vài khác biệt như vậy, nhưng điểm chung giữa các bộ là, Tỳ kheo trước đã thuận tình với Tăng về việc xử phân, sau đó xuyên tạc. Câu trả lời của Từ Địa khi được các Tỳ kheo hỏi tại sao khi Tăng tác bạch không cản, bây giờ lại tỏ ý không tán thành? Hai Tỳ kheo đáp: Chúng tôi muốn khóc cũng không được sao? Trả lời này ngụ ý rằng: chúng tôi chỉ xuyên tạc như thế thôi, chứ đâu có chống lại quyết định của Tăng?

Tóm lại, về chủ đích của điều luật này, có thể nói, ngăn cản các Tỳ kheo cố ý xuyên tạc thái độ vô tư của Tỳ kheo được Tăng sai phân vật. Trong khi Tăng yết ma sai, nếu không chấp thuận Tỳ kheo ấy, có thể lên tiếng cản. Nếu đã im lặng đồng ý, về sau, tùy sự phân chia của Tỳ kheo Tăng sai, không được nói đi nói lại, khiến Tỳ kheo Tăng sai có thể do lời nói ấy mà không thể sốt sắng phục vụ Tăng; hoặc nếu không như vậy, khó có Tỳ kheo nào dám nhận lời Tăng sai. Điều học này, như vậy, cũng tương tợ như điều 13 ở trên. Trong điều 13, ngăn cấm Tỳ kheo chê bai Tỳ kheo chấp sự do Tăng sai, sự chê bai này nhắm vào khả năng. Còn trong điều này, sự xuyên tạc nhắm vào thái độ công bình của Tăng sai. Cả hai đều có mục đích bảo vệ uy tín cho Tỳ kheo chấp sự do Tăng sai.

ĐIỀU 75. Bất dữ dục mặc nhiên khởi thứ (Không dữ dục, im lặng đứng dậy đi ra)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, trong khi Tăng đoán sự chưa xong, không dữ dục mà đứng dậy đi ra, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi: Tứ phần: giới này được kết hai lần. Lần thứ hai là tùy khai cho các Tỳ kheo có duyên sự như pháp, có thể dữ dục rồi đi ra. Nguyên do, nhóm sáu Tỳ kheo, trong khi cùng Tăng tập họp, thảo luận về pháp, về tỳ ni. Các vị này e ngại Tăng sẽ tác yết ma xử trị gì đối với mình, bèn đứng dậy đi ra. Các Tỳ kheo gọi ở lại, nhưng không nghe. Phật kết giới: trong khi Tăng đoán sự, Tỳ kheo nào đứng dậy đi ra, ba dật đề. Sau đó, một số các Tỳ kheo, nửa chừng vì có duyên sự cấp thiết cần đi ra, nên Phật tùy khai, với điều kiện phải dữ dục.

Tăng kỳ, Thập tụng và Căn bản kể gần giống nhau, nhưng nội dung khác hẳn Tứ phần. Thập tụng kể: các Tỳ kheo cần tác yết ma xả trí đối với Bạt Nan Đà, nhưng luôn luôn bị các vị khác trong nhóm sáu Tỳ kheo ngăn cản, nên yết ma không bao giờ thành tựu. Đợi một dịp khi tất cả sáu người này đồng đi vắng, ra khỏi đại giới cọng trú, các Tỳ kheo bèn nhanh chóng tập họp để tác yết ma xả trí. Trong số các Tỳ kheo tập họp, có vài người là đồng bạn với nhóm sáu Tỳ kheo. Khi các Tỳ kheo tác pháp, họ im lặng đứng dậy đi ra. Khi các Tỳ kheo công bố yết ma đối với Bạt Nan Đà, các vị bỏ đi trước đó lên tiếng cho biết yết ma bất thành vì họ đã đi ra.

Nội dung vừa kể xác định rõ, đi ra trong lúc Tăng đang tác pháp yết ma. Trong Tứ phần, duyên khởi không phải là Tăng họp để tác yết ma, mà để thảo luận. Trong giải thích, về từ đoán sự của chánh văn, bộ này cũng chỉ nói, sự ở đây chỉ 18 sự phá Tăng, như đã kể trong điều 10 tăng già bà thi sa. Tăng kỳ giải thích từ đoán sự: có hai, hoặc thuyết pháp, tỳ ni; hoặc tác các yết ma trị phạt v.v… Thập tụng nói đoán sự là các Tăng sự cần giải quyết bằng đơn bạch cho đến bạch tứ yết ma; nói cách khác, trong khi Tăng đoán sự có nghĩa là trong khi Tăng đang tác pháp yết ma.

+ Dù có giải thích có vẻ như khác nhau ấy, nhưng tựu trung, ở đây có thể nói, bản chất của điều học này là việc không gởi dục mà tự động đi ra trong khi Tăng yết ma. Gởi dục tức tỏ ý cho Tăng biết vì duyên sự cấp thiết mình phải vắng mặt, nhưng sẽ chấp nhận bất cứ quyết định gì của Tăng. Người không hiện diện, không được phép cản yết ma, dù việc quyết định của Tăng trái với ý định của mình. Tỳ kheo được gởi dục, là người đại diện của Tỳ kheo vắng mặt, cũng không có quyền thay vị đó để phủ quyết Tăng sự. Nhưng sau đó, vị này có bổn phận thông báo lại cho Tỳ kheo đã gởi dục cho mình biết rõ quyết định của Tăng.

Việc gởi dục này, Tăng kỳ phân tích thành hai là bạch và gởi dục. Nếu có duyên sự cần đi ra, phải bạch và gởi dục. Bạch là báo cho Tăng biết mình cần phải đi ra. Dữ dục là gởi sự sẵn sàng chấp thuận của mình cho một Tỳ kheo để sau này Tỳ kheo ấy sẽ có phận sự thông báo lại. Bộ này cũng nói, nếu Tăng họp để tác yết ma, chỉ dữ dục chứ không bạch: ba dật đề; bạch nhưng không dữ dục: đột kiết la; không bạch cũng không dữ dục: 1 ba dật đề và một đột kiết la. Trong đây, thành tội ba dật đề là do không bạch Tăng; thành tộioột kiết la là do không dữ dục. Ngoài các trường hợp Tăng họp để tác yết ma, các sự tập họp khác nếu đi ra cần phải bạch; không bạch, đột kiết la.

Sự phân tích trên chỉ thấy riêng trong Tăng kỳ. Các bộ khác chỉ đề cập việc không dữ dục mà thôi.

+ Trong đây, động tác đi ra, theo định nghĩa của Tứ phần, là đi ra khỏi cửa; nếu chỉ mới chân trong chân ngoài: đột kiết la; đã bước ra khỏi hai chân: ba dật đề. Có lẽ cần nói rõ hơn là: đi ra khỏi giới trường, khỏi phạm vi Tăng đang tập hợp tác pháp.

+ Ngoài các trường hợp có duyên sự được đi ra sau khi dữ dục, Thập tụng còn ghi thêm rằng nếu vì sự đại tiểu tiện, cần đi ra một đỗi sẽ trở lại, không cần dữ dục, và đương nhiên không thành tội; hoặc có việc khác đi ra trong phạm vi còn có thể nghe được cũng không cần dữ dục.

ĐIỀU 76. Dữ dục hậu già (Đã dữ dục sau lại bác bỏ)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào đã dữ dục, về sau bác bỏ, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi: Tứ phần: Nhóm sáu Tỳ kheo tự biết có phạm luật, sợ Tăng tác yết ma xử trị, do đó đi đâu họ cũng đi chung, khi Tăng họp để giải quyết Tăng sự, họ đều đến dự, và có những quyết định vì liên hệ, họ bác bỏ. Các Tỳ kheo không cách nào xử trị. Nhân lúc sáu Tỳ kheo đang giặt y, các vị bèn nhanh chóng tập họp, và khiến người đến gọi. Sáu Tỳ kheo vì đang giặt y nên không thể đến dự, bèn dữ dục. Bấy giờ, các Tỳ kheo tác yết ma đối với một Tỳ kheo thân hậu của nhóm sáu Tỳ kheo. Tỳ kheo bị tác yết ma đến sáu người này than phiền, vì các vị không dự nên không ai binh vực. Sáu vị nói, yết ma bất thành; bản ý họ dữ dục cho việc kia chứ không phải cho việc này. Các Tỳ kheo do thế lấy làm phiền muộn, bèn bạch Phật. Phật khiển trách sáu Tỳ kheo và kết giới.

+ Dữ dục, Tỳ kheo trong cùng trú xứ họp để giải quyết Tăng sự, thực hiện các yết ma từ đơn bạch cho đến bạch tứ; Tỳ kheo nào có duyên sự không đến phải dữ dục, tức gởi phiếu thuận cho một người đại diện mang đến trình trước Tăng. Thể thức gởi và nhận dục cũng như thuyết dục giữa Tăng, xem chi tiết trong Yết ma yếu chỉ.

Trong đây, Tăng kỳ phân tích hai loại dữ dục. Dữ dục có hỏi và dữ dục không hỏi. Dữ dục có hỏi, tức Tỳ kheo muốn gởi dục nên hỏi Tăng họp để làm việc gì, nếu biết việc ấy là như pháp, như luật, phải gởi dục; trái lại, cho rằng việc các Tỳ kheo đang làm là phi pháp, phi luật, và không gởi dục. Tỳ kheo vắng mặt, không gởi dục, yết ma của Tăng bất thành. Còn dữ dục mà không hỏi trước, là khi Tăng họp, tự thân không đến họp, và cũng không hỏi nội dung Tăng sự, nhưng sẵn sàng thuận theo Tăng và gởi dục. Bất cứ loại dữ dục nào, nếu Tỳ kheo đã dữ dục, là đã tỏ ý sẵn sàng thuận theo mọi quyết định của Tăng, về sau không được bác bỏ Tăng sự ấy, mà phải nghiêm chỉnh chấp hành.

+ Về sau bác bỏ, nguyên văn Hán: hậu hối: sau đó hối hận, nghĩa là rút lui sự dữ dục, vì Tăng sự không phù hợp ý muốn của mình. Về điểm này, chánh văn của Tăng kỳ có thêm chi tiết: về sau sân hận, không hoan hỷ, nói rằng: tôi không dữ dục; sự dữ dục ấy không đúng, và yết ma không thành tựu.

Chánh văn Ngũ phần nói: đã như pháp dữ dục, về sau lại chỉ trích.

Chánh văn Thập tụng: đối với Tăng sự như pháp, đã dữ dục, về sau rút lại.

Tổng hợp nội dung các chánh văn vừa dẫn, trong đây có hai điểm căn bản làm nền cho phạm tướng: Tăng sự như pháp và dữ dục như pháp. Đây là hai trong những điểm tất yếu để yết ma của Tăng được thành tựu. Vì chống đối yết ma như pháp thành tựu của Tăng, phạm ba dật đề. Nếu Tăng sự không như pháp, hoặc sử dữ dục không như pháp, mà các Tỳ kheo vẫn tác pháp, yết ma bất thành. Đối với yết ma bất thành, dù Tỳ kheo không cần tỏ sự chống đối, nó vẫn không có hiệu lực.

ĐIỀU 77. Bình thính đấu tranh (Nghe lén cuộc tranh chấp)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, sau khi các Tỳ kheo khác tranh chấp xong, nghe lời bên này sang nói bên kia, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi: Tứ phần: Nhóm sáu Tỳ kheo, sau khi nghe chuyện tranh chấp giữa các ỳ kheo khác, bèn mang lời bên này sang nói bên kia, khiến sự tranh chấp không dập tắt được, và những mầm mống tranh chấp chưa khởi vì thế mà khởi. Trong tường thuật này không ghi rõ là nghe lén hay nghe trực tiếp. Tăng kỳ cũng kể duyên khởi tương tợ, nhưng ghi là sáu Tỳ kheo này nghe lén, rồi nói đi nói lại.

Ngũ phần, Thập tụng và Căn bản đại khái giống nhau. Cũng duyên sự từ sáu Tỳ kheo. Nhưng ở đây, các vị này tranh chấp gây gổ với các Tỳ kheo khác, rồi lập tâm nghe lén thử xem các người kia nói gì về mình; sau khi nghe lén được những thảo luận của các vị ấy, mà nội dung liên hệ đến họ, đang tìm biện pháp để xử trị họ; sáu Tỳ kheo này bèn đến hăm dọa các Tỳ kheo kia vì những ý định đã thảo luận. Các vị này ngạc nhiên về sự bàn kín của mình sao sáu người này biết. Sáu Tỳ kheo cho biết là họ đã đứng nghe lén tại đâu.

+ Chánh văn của Tứ phần đơn giản nhất trong các bộ. Điểm cơ bản nhất của điều học này là nghe lén mà chánh văn Tứ phần chỉ nói gọn là nghe, tuy vậy, trong phần giải thích cũng có ghi rằng: nghe, tức nghe lén.

Những điểm khác biệt khác đối với Tứ phần và các bộ như sau:

Chánh văn Ngũ phần: Tỳ kheo đã (tự mình) tranh chấp với người khác, sau đó nghe lén (mặc thính) với ý nghĩ rằng: Ta sẽ ghi nhớ những gì các Tỳ kheo này nói.

Chánh văn Tăng kỳ: Khi các Tỳ kheo khác đang tranh cãi nhau, đến đứng nghe lén (mặc nhiên lập thính), với ý nghĩ: Ta sẽ ghi nhớ những gì họ nói; chỉ với mục đích ấy chứ không gì khác.

Thập tụng: Tỳ kheo nào (tự mình) đã tranh chấp với người khác, bèn lén đến nghe trộm (đạo vãng lập thính) với ý nghĩ: Ta sẽ ghi nhớ những điều họ nói.

Căn bản: Biết các Tỳ kheo khác phát sanh sự tranh chấp tìm vạch các sai lầm để gây gổ nhưu, bèn lén đến nghe những điều họ nói, nghĩ rằng: Ta cần nghe để khiến cho họ tranh chấp nhau; chỉ vì mục đích ấy chứ không gì khác.

Xét chánh văn các bộ đã dẫn, điểm khác biệt quan trọng với Tứ phần là ở chỗ, Tứ phần nói nghe rồi nói đi nói lại khiến họ đấu tranh nhau không dứt. Tuy chánh văn có ý nghĩa như thế, nhưng trong giải thích, bộ này cũng chỉ nhấn mạnh trên sự nghe lén, chứ không nhấn mạnh sự nói đi nói lại. Như thế, bản chất của điều học này không có gì khác biệt lớn giữa các bộ. Như thế, bản chất của điều học này không có gì khác biệt lớn giữa các bộ. Có lẽ dịch giả Tứ phần đã dịch không sát nghĩa, hay không rõ, do đó giữa chánh văn và giải thích của bộ này có sự bất nhất như vậy.

Về sự nghe lén, trừ Tứ phần, chánh văn các bộ khác đã nêu rõ: nghe lén với dụng tâm, có chủ ý; và riêng Tăng kỳ cũng như Căn bản ghi rõ dụng ý này là sẽ nhân đó mà khiến cho những người tranh chấp nhau sẽ tranh chấp tiếp tục. Chỉ nghe lén với ý nghĩ ấy đã đủ để thành tội ba dật đề, không nhất thiết đợi phải nói đi nói lại. Về điểm này, nếu không phải dịch giả dịch lạc ý, thì nội dung của Tứ phần nhất trí với các bộ.

+ Về phạm tướng, như vậy chánh văn các bộ đã ấn định rõ: nghe lén sự tranh chấp của những người khác có chủ ý. Tứ phần cũng giải thích trong chiều hướng như vậy, dù chánh văn nói khác.

Về thể thức chấp hành điều luật này, Tứ phần dẫn một số trường hợp điển hình như sau: Hai Tỳ kheo đang ngồi nói chuyện riêng tại chỗ kín, mình có việc cần muốn vào, phải búng tay hoặc tằng hắng rồi mới vào; trái lại, đột kiết la. Trên đường đi, hai người đi trước đang nói chuyện rầm rì, mình từ sau trờ tới, phải báo hiệu; nếu không, phạm đột kiết la. Nhiều trường hợp khác tương tợ, theo đó suy diễn. Ngoài ra, biết các người khác đang bàn riêng về chuyện phi pháp, phi luật, hay vì ích lợi chung, mình cần biết và cần can thiệp hay tham dự, đến nghe, không phạm.

Thể thức chấp hành trên, Tăng kỳ cũng nêu tương tợ, nhưng nhiều chi tiết rõ ràng hơn. Hai Tỳ kheo đang ngồi nói chuyện trong nhà, mình từ ngoài bước vào, phải búng tay, hoặc tằng hắng, hoặc dậm chân, gây tiếng động cho họ biết; nếu hai người ấy nghe và im lặng không nói nữa, tự mình phải tránh đi không được bước vào; nếu họ vẫn tiếp tục nói chuyện, có thể vào. Các trường hợp tương tợ theo đó suy diễn. Ngoài ra, nếu tình cờ nghe một người hăm dọa sẽ hành hung người khác, có thể báo tin cho người bị hăm dọa biết nhưng không được nói rõ tên ai hăm dọa. Hoặc nghe Tỳ kheo khách đang bàn nhau sẽ ăn cắp vật gì đó trong tăng, phải báo cho Tăng biết nhưng cũng không nói Tăng đang bàn. Hoặc Hòa thượng, A xà lê, khi cần kiểm soát việc tu học của các đệ tử, đến thăm chỗ họ ở, nghe họ đang bàn luận những đề tài pháp, không nên bước vào khiển trách ngay, mà sau đó, gọi họ đến rồi khiển trách; hoặc nghe họ đang bàn Phật pháp, cũng không nên bước vào tham dự, mà sau đó có thể gọi họ lên để khen ngợi. Như thế, bộ này nêu những chấp hành rất nghiêm chỉnh đối với điều luật này: trong mọi trường hợp, Tỳ kheo không được cố ý nghe lén chuyện người khác, bất kể chuyện tốt xấu.

ĐIỀU 78. Đả tha Tỳ kheo (Đánh Tỳ kheo khác)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào vì sân, không hoan hỷ, đánh Tỳ kheo khác, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, các bộ giống nhau. Tường thuật tổng hợp: Một Tỳ kheo trong nhóm sáu người, vì nổi giận, đánh một trong nhóm 17 Tỳ kheo nhỏ tuổi. Tất cả 17 người đồng loạt khóc ré lên. Các Tỳ kheo nghe náo nhiệt, đến hỏi. Đáp: Bị Tỳ kheo kia đánh. Hỏi: Đánh mấy người? Đáp: Đánh một người. Hỏi: Đánh một người, sao cả 17 người cùng khóc? Đáp: Nếu không khóc hết, ổng đánh hết thì sao?

+ Đánh Tỳ kheo khác; các bộ định nghĩa khác nhau về sự đánh. Thập tụng: đánh bằng tay hoặc bằng chân, ba dật đề; đánh bằng các thân phần khác, đột kiết la. Tứ phần: đánh bằng tay, bằng đá, bằng gậy, ba dật đề; ngoài đó ra, bằng các thứ khác, đột kiết la. Tăng kỳ: đánh bằng thân, thân phần và thân phương tiện; bằng chân, là bằng cả thân thể của mình; thân phần, là tay, hoặc chân, hoặc cùi chỏ, đầu gối, móng tay, v.v…; thân phương tiện, là bằng các thứ dao, gậy, gạch, ngói; hoặc đánh, hoặc ném, hoặc chọi. Căn bản, đánh bằng ba thứ, nội thân, ngoại thân và cả hai; nội thân là tay chân, v.v…, nếu đánh bằng một ngón tay thì một tội ba dật đề, bằng hai ngón thì hai tội, và nhược bằng cả năm ngón nắm thành quyền thì cũng chỉ một tội; ngoại thân là bằng các phương tiện như liệng đất, chọi đá, bắn tên, v.v… cả hai, là tay cầm dao hoặc gậy mà đánh.

Về người bị đánh, chánh văn đều nói: đánh Tỳ kheo. Nghĩa là, trừ Tỳ kheo ra, đánh các chúng khác, đột kiết la. Nhưng về điểm này, Tăng kỳ nói: đánh Tỳ kheo ni, thâu lan giá; đánh các chúng còn lại, đột kiết la; đánh người thế tục, đột kiết la tâm hối. Đối với thú vật, chỉ được phép cầm gậy mà dọa để đuổi đi chứ cũng không được đánh.

+ Vì sân, không hoan hỷ, yếu tố căn bản để thành tội. Đánh người chỉ vì tức giận, vì thù hiềm mới thành tựu. Ngoài ra, không phạm.

ĐIỀU 79. Nghĩ đả tha Tỳ kheo (Dọa đánh Tỳ kheo khác)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào vì sân, không hoan hỷ, giơ tay dọa đánh Tỳ kheo khác, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên sự như trên, chỉ khác ở đây không đánh mà dọa cho các vị ấy sợ và khóc ré lên.

+ Giơ tay dọa đánh, nguyên Hán của Tứ phần: dĩ thủ bác, nghĩa đen là lấy tay vỗ; đây là do dịch chữ không chỉnh, chứ trong giải thích nói rõ là dọa đánh. Cơ bản là định nghĩa về đánh như trong điều 78 trên; mỗi bộ tùy theo định nghĩa về sự đánh của mình mà giải thích sự dọa đánh theo đó. Riêng Tăng kỳ, chánh văn nói: giơ sống tay dọa đánh, và giải thích sát theo văn này: đưa một ngón tay dọa, một tội ba dật đề; cả năm ngón dọa: năm tội ba dật đề; đưa sống tay dọa, một tội ba dật đề. Ngoài ra, không nói thêm các hình thức dọa khác, như bằng dao, gậy, đất, đá.

+ Các ý nghĩa còn lại, như đã giảng trong điều 78 trên. Đánh thật, hay dọa đánh, đồng tội giống nhau: hoặc thâu lan giá, hoặc ba dật đề, hoặc đột kiết la. Dọa thú vật để đuổi đi, không phạm.

ĐIỀU 80. Vô căn tăng già bà thi sa pháp báng (Vu khống Tỳ kheo khác bằng tội tăng già bà thi sa không căn cứ)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, vì giận hờn, vu khống Tỳ kheo khác bằng pháp tăng già bà thi sa không căn cứ, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, Tứ phần: Nhóm sáu Tỳ kheo, vì có hiềm khích với nhóm 17 Tỳ kheo nên vu khống là các vị ấy phạm tăng già bà thi sa.

Ngũ phần: Bạt Nan Đà do hiềm khích nên vu khống Đạt Ma phạm tăng già bà thi sa. Mối hiềm khích giữa hai người như đã kể trong điều 25 ni tát kỳ.

Tăng kỳ, Thập tụng và Căn bản đều kể sự bất mãn của hai Tỳ kheo Từ và Địa đối với tôn giả Đạp Bà Ma La Tử, như trong điều 8 và 9 của tăng già bà thi sa. Chỉ khác, ở đây hai Tỳ kheo này không vu khống bằng tội ba la di không căn cứ mà là tội tăng già bà thi sa không căn cứ.

+ Các ý nghĩa: vu khống, không căn cứ, được giải thích như trong điều 8 thiên tăng già bà thi sa. Các hình thái vi phạm cũng chuẩn theo đó mà luận. Trong đó, nếu là phạm tăng già bà thi sa thì ở đây thành tội ba dật đề; trong đó, nếu là thâu lan giá hoặc đột kiết la thì ở đây đều là đột kiết la cả.

ĐIỀU 81. Nhập vương cung (Vào cung vua)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, khi nhà vua quán đảnh thuộc dòng Sát đế lỵ chưa ra, bảo vật chưa được thâu cất, mà vào cung, bước qua khỏi ngạch cửa cung, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Trên đây là chánh văn dịch sát theo Tứ phần. Giữa các bộ có những khác biệt quan trọng như sau:

+ Ngũ phần: Tỳ kheo nào, khi vua chưa ra, bảo vật chưa được thâu cất, mà bước qua giới hạn của hậu cung, ba dật đề.

Ngay trong chánh văn của bộ này, biệt bản của Giới bổn (Đại 22, tr. 204a) cũng khác nhau nữa. Biệt bản này nói: Tỳ kheo nào, khi vua Sát đế lỵ, khi đêm chưa tảng sáng, chưa thâu cất bảo vật, mà bước qua cửa (cung) hoặc ngạch cửa, ba dật đề.

+ Tăng kỳ: Tỳ kheo vào vương cung của nhà vua quán đảnh, khi vương phu nhân chưa thâu cất bảo vật, bước vào qua giới hạn cửa cung, ba dật đề.

Chánh văn trong biệt bản của Giới bổn thuộc bộ này lại cũng khác: Tỳ kheo nào vào vương cung, khi vương phu nhân chưa thâu cất bảo vật, nhẫn đến bước qua giới hạn cửa cung, ba dật đề.

+ Chánh văn Thập tụng: Tỳ kheo nào, nhà cua quán đảnh, thuộc dòng Sát đế lỵ, khi đêm chưa hết, chưa thâu cất bảo vật, nếu bước qua ngạch cửa cung, hay phạm vi ngạch cửa cung, trừ nhân duyên cấp thiết, ba dật đề.

+ Căn bản: Tỳ kheo nào, khi minh tướng chưa hiện, nhà vua quán đảnh thuộc dòng Sát đế lỵ, chưa thâu cất bảo vật và các loại tợ bảo vật, nếu bước vào qua khỏi ngạch cửa cung, trừ có duyên sự đặc biệt, ba dật đề.

+ Giải thoát: Tỳ kheo nào, khi đêm chưa rạng, nhà vua quán đảnh chưa ra, mà bước vào cửa cung, trừ có duyên sự, ba dật đề.

+ Tỳ nại da (Đại 23, tr. 893): Tỳ kheo nào, khi trời chưa sáng, bảo vật chưa được thâu cất, chưa được dọn dẹp, vua chưa khoác y phục, mà bước qua khỏi ngạch cửa thành, trừ khi có quan gọi gấp, ba dật đề.

+ Các điểm khác biệt giữa các bộ có thể ghi lại mấy điểm như sau:

a. Về đế hệ;

b. Về thời phần;

c. Về phạm vi cung vua;

d. Về trường hợp tùy khai.

Các điểm này sẽ lần lượt đối chiếu để có thể kết luận về bản chất của điều học này chung cho các bộ. Nhưng trước hết, cần đọc qua duyên khởi của các bộ, vì sự tường thuật này cũng rất quan trọng; chúng sẽ làm nổi bật những ý nghĩa cơ bản trong chánh văn.

+ Duyên khởi, Tứ phần: Sau khu vua Ba Tư Nặc và hoàng hậu Mạt Lỵ tin Phật, họ cho phép các Tỳ kheo ra vào nội cung tự do. Trưởng lão Ca Lưu Đà Di, vào lúc sáng sớm, đi vào cung vua. Bấy giờ, vua và phu nhân đang ngủ ngày. Trông thấy trưởng lão từ xa đi đến, phu nhân khoác vội áo choàng ra đón, nhưng sẩy tay làm rơi áo, để thân thể lõa lồ. Bà xấu hổ, ngồi bẹp xuống, và Ca Lưu cũng xấu hổ bỏ ra về. Về đến tinh xá, trưởng lão khoe: "Hôm nay tôi đã trông thấy đệ nhất bảo của vua Ba Tư Nặc". Phật gọi Ca Lưu đến giữa Tăng để khiển trách.

Trong tường thuật này, có hai điểm đáng lưu ý: Ca Lưu vào cung sau lúc mặt trời đã mọc; và cái trưởng lão này trông thấy được nói là đệ nhất bảo. Chung cần lưu ý, vì lát nữa sẽ được đối chiếu với các bộ.

Tường thuật của Ngũ phần có hai chuyện. Chuyện thứ nhất, các Tỳ kheo năng lui tới cung vua, một số Tỳ kheo thấy các cung nữ đẹp quá, nhiều người hoàn tục. Các đại thần nói: "Sao vua không giấu cung nữ để cho người ngoài thấy?". Chuyện thứ hai. Trưởng lão A Nan thường thọ thỉnh sự cúng dường của nhà vua. Hôm đó, vào lúc sáng sớm, trưởng lão vào cung, gặp lúc vua và phu nhân đang ngủ, chưa dậy. Thấy trưởng lão đến, phu nhân luống cuống, khoác vội y nhưng để tuột mất và thành khỏa thân. Bà hổ thẹn và trưởng lão cũng hổ thẹn nên bỏ về ngay. Nhân đó, Phật khiển trách các Tỳ kheo vào cung vua, và cũng khiển trách A Nan vào cung quá sớm. Ngài cũng nói mười điều hại của sự đi vào cung vua.

Trong đây cũng có hai điểm đáng ghi lại: giấu kỹ cung nữ, điều này liên hệ đến cái mà chánh văn nói là thâu cất bảo vật; và điểm thứ hai là A Nan vào lúc sáng sớm nhưng sau khi mặt trời mọc.

Thập tụng, giới này có hai lần kết. Lần sau là tùy khai. Nhân duyên lần đầu: Vua Ba Tư Nặc sau khi tin Phật, yêu cầu Phật cho phép các Tỳ kheo vào cung để giảng pháp cho các phu nhân. Mỗi bà thỉnh mỗi vị. Phu nhân Mạt Lỵ thỉnh trưởng lão Ca Lưu Đà Di. Lúc sáng sớm, trưởng lão vào cung để thuyết pháp. Bấy giờ, phu nhân ngủ mới dậy, trên mình còn khoác áo lưới đính kim cương, thân hình lộ liễu như khi đang ngủ với vua. Bà cho thỉnh trưởng lão vào. Khi trưởng lão vào đến, bà sanh hổ thẹn, không đứng dậy đón được. Trưởng lão thấy thế cũng hổ thẹn, lui về. Câu chuyện này gần giống như Tứ phần, nhưng không nói là thấy đệ nhất bảo của vua. Nhân đây, Phật cũng nói về 10 điều tai hại khi Tỳ kheo vào cung vua, và rồi Ngài kết giới.

Sau đó, vua Ưu Điền sau khi tin Phật, các cung nữ yêu cầu vua thỉnh các Tỳ kheo vào cung thuyết pháp. Nhưng bấy giờ, Phật đã kết giới Tỳ kheo không được vào cung vua. Do sự thỉnh cầu thành khẩn của vua và các cung nữ, Phật tùy khai cho trường hợp đặc biệt.

Căn bản cũng kể hai duyên khởi cho hai lần kết giới như Thập tụng và nội dung câu chuyện cũng tương tợ, nhưng có vài chi tiết khác biệt quan trọng. Tôn giả Xá Lợi Phất được thỉnh vào cung thuyết pháp cho phu nhân Hành Vũ. Ca Lưu Đà Di thuyết pháp cho phu nhân Mạt Lỵ, vào lúc vua động binh để chinh phạt, lúc trời chưa tảng sáng. Tôn giả Xá Lợi Phất vì là người cảnh giác, biết là chưa tảng sáng, nên chưa vào cung. Ca Lưu Đà Di nghe tiếng binh mã ồn ào, tưởng đã sáng, bèn vào cung. Phu nhân đang ngủ, được gọi dậy, khoác ngay áo ngủ ra đón. Ca Lưu trông thấy phu nhân ăn bận lõa lồ, bèn ngó sững. Bà mắc cỡ, vào thay áo khác. Các cung nữ chê: Vua và phu nhân tuy kính tin, nhưng thuyết pháp gì mà vào lúc nửa đêm? Sau khi thuyết pháp và thọ thực xong, Ca Lưu trở về tinh xá thì trời vừa sáng. Trưởng lão chê tôn giả Xá Lợi Phất không tinh tấn như mình, chưa hết đêm đã sốt sắng đi thuyết pháp. Phật hay sự việc, gọi Ca Lưu đến khiển trách, nêu 10 tai hại đối với Tỳ kheo vào cung vua, và Ngài kết giới. Câu chuyện thứ hai, nội dung tương tợ Thập tụng, chỉ có chi tiết dài dòng hơn, và không có khác biệt gì quan trọng.

+ Các điểm dị biệt giữa các bộ:

- Vua quán đảnh thuộc dòng Sát đế lỵ: nhà vua thuộc chủng tộc Sát đế lỵ, đã làm lễ đăng quang tức vị, gọi là lễ quán đảnh. Tứ phần dẫn giải nghi thức này như sau: lấy nước trong bốn biển, lấy sừng bên phải của con bò trắng, lấy tất cả loại hạt giống chứa đầy bên trong, rồi đặt trên cái liễn bằng vàng; các tiểu vương khiêng liễn, vua và phu nhân ngự trên liễn; vị đại Bà la môn lấy nước dội lên đầu vua. Vua quán đảnh thống trị một đại quốc bao gồm nhiều tiểu quốc. Như vua Ba Tư Nặc ngự trị nước Câu Tát La, trong đó bao gồm Ca Tỳ La Vệ là tiểu quốc, và Tịnh Phạn là tiểu vương, thần thuộc vua Câu Tát La. Nhưng chỉ khi nào nhà vua ấy thống trị toàn cõi Diêm phù đề, tức toàn bộ lãnh thổ Ấn Độ, như vua A Dục, mới được gọi là Chuyển luân vương, tức đại hoàng đế.

Đế hệ trong điều luật này, Tứ phần đặt trọng tâm ở quán đảnh vương. Bộ này nói, dù người trong các giai cấp khác, nếu đã làm lễ quán đảnh, cũng được gọi là Sát lị quán đảnh vương. Nhưng Tăng kỳ nhấn mạnh cả hai, và còn thêm yếu tố lãnh thổ; vương cung của ba loài vua này, Tỳ kheo bước vào không tội. Điều luật này cấm Tỳ kheo vào vương cung mà nhà vua phải là thuộc dòng Sát đế lỵ, đã làm lễ quán đảnh và có lãnh thổ.

Quan điểm của Thập tụng nhất trí với Tứ phần, Căn bản không có giải thích, nhưng Luật nhiếp 15 đồng quan điểm Tứ phần và Thập tụng.

- Về thời phần, chánh văn của Tứ phần, Tăng kỳ và Ngũ phần không ghi rõ thời phần; duyên khởi trong các bộ này đều kể các Tỳ kheo vào cung sau lúc mặt trời mọc. Các bộ còn lại, trong chánh văn, đều ghi rõ: bước vào cung vua trước khi hết đêm tức trước khi minh tướng hiện. Căn bản nhấn mạnh điểm này cho nên dẫn giải thể thức để phân biệt thế nào là minh tướng hiện. Thập tụng tuy chánh văn ghi rõ như vậy, nhưng trong duyên khởi lại kể các Tỳ kheo vào sau lúc mặt trời mọc. Thế nhưng, điều quan trọng vẫn phải dựa trên chánh văn.

-Bước qua khỏi ngạch cửa cung, đây là yếu tố về phạm vi cung vua: bước vào đến đâu là thành phạm? Cung vua hay hoàng thành bao gồm hai lớp chính là ngoại cung và nội dung. Trong các bộ chỉ nói đơn giản là cung vua, nhưng căn cứ trên các duyên khởi, đây phải hiểu là nội cung, hay nói rõ như Ngũ phần, là hậu cung, nơi các phi tần của vua ở. Trong giải thích của Ngũ phần, hậu cung bao hàm một phạm vi rộng rãi. Bất cứ nơi nào có cung nữ của vua đang ở, dù chỉ đang dạo chơi chốc lát, đều được coi như là hậu cung. Do đó, các hành cung mà vua thường dẫn cung nữ đến chơi, chừng nào có mặt cung nữ, đó là hậu cung mà Tỳ kheo không được phép bước qua giới hạn ấn định. Nếu cung nữ đã đi hết, chỉ còn một mình vua, Tỳ kheo có thể vào.

Về phạm vi cửa cung, các bộ phần lớn nêu rõ là lấy ngạch cửa hay khung cửa làm mốc. Nhưng xét chánh văn của Ngũ phần và Tăng kỳ, gọi là giới hạn của cửa; giới hạn ấy tức thế phần của cửa, nó bao gồm cả trong và ngoài ngạch cửa hay khung cửa. Tuy vậy, trong giải thích, hai bộ này không ấn định cự ly của thế phần này. Nhưng theo giải thích phổ thông, nếu khi cửa đóng, thì thế phần nằm ngay trên cánh cửa; nếu cửa mở, thế phần có thể lan ra ngoài khung cửa hay ngạch cửa chừng một bước.

-(Vua) chưa ra, bảo vật chưa được thâu cất, tức ban đêm nhà vua vào hậu cung ngủ với các phi tần; khi vua chưa ra khỏi hậu cung, và bảo vật chưa được thâu cất. Đây là ấn định thời gian Tỳ kheo không được phép vào hậu cung. Chánh văn các bộ, hoặc nói rõ minh tướng chưa xuất, hoặc không đề cập đến, nhưng câu này cũng đã đủ đề hàm nghĩa. Thời gian của người đời, hoặc nhất là thời gian của Tỳ kheo, có thể lấy mặt trời làm bản chất; nhưng thời gian của vua chúa lấy sự hương thụ làm bản chất, cho nên dù khi mặt trời đã mọc, đối với nhà vua chưa hẳn đã có thể gọi là hết đêm. Thế nhưng, sự ấn định rõ thời phần theo mặt trời như chánh văn của một số bộ không phải không có lý do quan trọng. Khi Tỳ kheo có việc khẩn cấp muốn nói với vua hoặc hoàng hậu, mà thời gian cứ theo sự hưởng thụ của vua thì không thể lấy đâu làm chuẩn.

Về bảo vật, được xác nhận rõ bởi Tứ phần, đó là các loại vàng, bạc, xà cừ, mã não, trân châu, v.v... thông thường các kinh gọi là bảy báu, tức loại châu ngọc thượng giá, không phải là tài bảo thông thường. Đây là xác định của phần giải thích. Nhưng trong phần duyên khởi, khi Ca Lưu Đà Di nói là đã thấy đệ nhất bảo của vua, thì bảo vật đây cũng hàm nghĩa chỉ cho đệ nhất vương phi. Trong duyên khởi của Tăng kỳ, Ca Lưu cũng nói tương tợ: đã thấy bảo vật được cất kín của vua, và bảo vật ấy chính là phu nhân Mạt Lỵ, tức cũng hàm ngụ đệ nhất vương phi là bảo vật.

Ngũ phần giải thích theo một nghĩa rộng rãi: bảo chỉ cho tất cả loại quý giá và các nữ sắc. Như vậy, ngoài bảo vật theo nghĩa cụ thể, không riêng gì đệ nhất vương phi mà tất cả cung nữ được gọi là bảo vật.

Thập tụng chỉ nói đơn giản: bảo vật chỉ các đồ trang sức quý giá. Trong khi, chánh văn của Căn bản nêu bảo vật và loại tợ bảo vật. Trong đó, bảo vật được chỉ rõ các loại châu ngọc quý giá, còn loại tợ bảo là các loại binh khí.

Trong đây, ý nghĩa của câu này: vua chưa ra, bảo vật chưa được thâu cất, theo giải thích của Tứ phần: vua chưa ra và thể nữ chưa lui về chỗ cũ của họ, và các bảo vật chưa được thâu cất. Theo giải thích như vậy thì ý nghĩa của chánh văn đã quá rõ, không có gì uẩn khúc. Nhưng nó vẫn chưa làm sáng tỏ ý nghĩa: thế nào là bảo vật chưa được thâu cất. Điểm này, Ngũ phần nói: các cung nữ còn ở trong cung ấy, tức chỗ vua ngủ, chưa ra khỏi, chưa lánh đi chỗ khác. Theo đây thì dấu vết hoan lạc của vua chưa hoàn toàn dọn dẹp hết.

Thập tụng phân tích câu này thành bốn trường hợp: 1. Vua chưa ra, phu nhân chưa vào, bảo vật chưa cất; 2. Vua đã ra, nhưng phu nhân chưa vào, bảo vật chưa cất; 3. Vua đã ra, phu nhân đã vào, nhưng bảo vật chưa cất; 4. Vua đã ra, phu nhân đã vào và bảo vật cũng đã cất. Trường hợp sau cùng, Tỳ kheo được phép vào vương cung mà không phạm. Trong đây, nói ra hay vào đều lấy tẩm phòng tức chỗ vua và phu nhân làm mốc. Vua ra ngoại cung, phu nhân lui vào hậu cung. Như thế, bảo vật ở đây không chỉ cho bản thân của đệ nhất vương phi, lại càng không phải chỉ cho các cung nữ. Vậy nó chỉ cho cái gì? Hữu bộ sớ 9 nói: Vua đã ra nhưng phu nhân chưa dậy; khi tiến ngự, bà khoác loại áo quý giá, rất nhẹ và mỏng, chiếu sáng rõ suốt thân thể, khiến nhìn thấy liền phát động dục tâm; phu nhân chưa cất áo ấy đi, gọi là bảo vật chưa được thâu cất. Bản sớ này nói thêm: đối với người nam thì người nữ cũng được gọi là bảo.

Sở dĩ câu văn này cần được phân tích và xác định nội dung chính xác, vì nó là yếu tố căn bản tạo thành bản chất của điều luật này. Trước hết, như mười điều tai hại khi Tỳ kheo vào cung vua mà Phật nói cho các Tỳ kheo biết, thì bản chất đích thực của điều luật này là cấm Tỳ kheo vào cung vua. Nhưng để cho điều luật được áp dụng linh động, do đó cần ấn định rõ phạm vi cung vua và thời gian có thể vào. Phạm vi ấn định là nội cung. Nhưng, trong duyên khởi các bộ đã nêu, do sự yêu cầu của cung nữ, Tỳ kheo được phép vào nội cung để thuyết pháp cho họ. Để Tỳ kheo không thể tùy tiện vào bất cứ lúc nào, nên sự ấn định thời gian lại là điều tối quan trọng. Về cơ bản, chỉ được phép vào sớm nhất là sau khi minh tướng hiện. Thế nhưng, nếu không có duyên sự gì cần thiết thì phải đợi thời gian mà cảnh tượng hưởng lạc trong nội cung đã chấm dứt. Vua trở ra lo việc triều đình, phu nhân trở vào lo việc nội cung; ai theo phận sự nấy. Tỳ kheo vào lúc đó là không trực tiếp chứng kiến hay tham dự đời sống riêng tư của họ. Như thế, do phận sự giáo hóa mà Tỳ kheo vào nội cung, nhưng vẫn có khoảng cách trong sự giao thiệp giữa Tỳ kheo và đời sống nội cung.

Cảnh tượng hoan lạc của nội cung được coi là đang tiếp diễn hay đã chấm dứt hoàn toàn, dựa trên ba yếu tố để xác định. Sự hiện diện của vua, của các vương phi, và của các bảo vật vương gia. Do đây, bảo vật vương gia này không nhất thiết chỉ cho các người nữ. Vì rằng, thiếu các bảo vật này, mà Căn bản nói là bảo và bảo loại, tức các thứ ngọc ngà quý giá, luôn cả binh khí, và cũng có thể kể luôn các thứ đàn địch khác nữa.

Vả lại, khi Tỳ kheo được yêu cầu vào nội cung thuyết pháp, thì đối tượng để gặp chính là phu nhân và các cung nữ. Nếu các người này được coi là bảo vật để được cất giấu hết, thì Tỳ kheo vào cung thuyết pháp cho ai?

Nói tóm, câu văn đang được phân tích phải có nghĩa như vầy: Tỳ kheo tuy không được phép vào cung, nhưng nếu có duyên sự chính đáng, có thể vào, nếu thời gian vào là lúc mà cảnh tượng hưởng thụ của vua và nội cung đã hoàn toàn chấm dứt; hoặc nếu sớm nhất thì cũng không thể trước khi minh tướng hiện.

+ Về mười điều tai hại đối với Tỳ kheo đi vào cung vua, mà các bộ đều có tường thuật trong phần duyên khởi, trừ Tứ phần không nhắc đến, cũng là điều quan trọng. Vì theo nội dung của 10 điều này, có thể xác định rõ thêm bản chất của điều luật này.

Mười điều tai hại được liệt kê sau đây, kể theo Luật nhiếp 13:

1) Phu nhân thấy Tỳ kheo, có thể cười, và vua có thể nghi hai người có sự tư thông.

2) Cung nữ có người có thai, vua có thể nghi cho Tỳ kheo.

3) Trong cung mất bảo vật.

4) Chuyện cơ mật của vua bị lọt ra ngoài.

5) Thái tử có điều bị tổn hại.

6) Vua có điều bị tổn hại.

7) Biếm truất đại thần.

8) Cất nhắc đại thần.

9) Chinh phạt nhiều.

10) Tưởng thưởng công lao chiến tướng không công minh.

Tất cả những điều ấy, vua hoặc các đại thần, hoặc người ngoài đều có thể nghi Tỳ kheo làm, hoặc xúi giục vua làm.

Trong 10 điều này, có một số khác biệt quan trọng đối với các bộ. Như điểm 5 trên đây, Thập tụng thay bằng điều nói là hoặc vua muốn giết thái tử, hoặc thái tử có ý soán đoạt, Tỳ kheo bị nghi ngờ có dính líu vào. Điều quan trọng này đã xảy ra, không phải là chuyện nghi ngờ, mà là sự thực hiển nhiên, đó là sự giao thiệp giữa Đề Bà Đạt Đa và A Xà Thế đi đến chỗ vị hoàng tử này nghe lời xúi giục soán ngôi và cầm tù cha cho đến chết.

Tuy không cần đi sâu vào phân tích những sự khác biệt này, nhưng ở đây có thể kết luận rằng, nếu do sự giao thiệp quá thường xuyên giữa Tỳ kheo và vương gia mà có những tai hại như vậy, thì bản chất của điều học này là cấm Tỳ kheo vào nội cung; các chi tiết trong chánh văn nếu không coi đó là những trường hợp tùy khai, thì cũng phải coi là sự ấn định về những yếu tố căn bản để chấp hành điều luật này cho được vừa nghiêm chỉnh vừa linh động.

Sau hết, trường hợp tùy khai được ghi trong chánh văn của Thập tụng, Căn bản, cũng như Giải thoát. Trường hợp tùy khai này, theo giải thích của Thập tụng: nếu chính vua sai sức đến mời gọi; hoặc phu nhân, hoặc vương tử nói chung các quan thuộc có thế lực trong cung, các người này mời gọi, Tỳ kheo vào cung mà không bị hạn chế bởi các điều ấn định trong chánh văn. Nhưng Căn bản lại giải thích khác: trừ những vị đã chứng đắc phép thù thắng, như tôn giả Xá Lợi Phất.

ĐIỀU 82. Tróc bảo (Cầm nắm bảo vật)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, đối với các bảo vật hoặc các trang sức bằng bảo vật, tự tay mình cầm hoặc bảo người khác cầm, trừ ở trong tăng già lam hoặc chỗ ngủ trọ, ba dật đề. Nếu ở trong tăng già lam hoặc chỗ ngủ trọ, đối với bảo vật hoặc các trang sức bảo vật, Tỳ kheo tự tay mình cầm hoặc bảo người khác cầm phải có ý nghĩ rằng: "Nếu có chủ nhân biết, sẽ nhận trở lại". Chỉ với mục đích ấy chứ không gì khác.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, trong giới này có hai phần, chánh kết và tùy khai.

Về chánh kết, Tứ phần chỉ nêu một câu chuyện. Phật tại Xá Vệ. Một cư sĩ đệ tử ngoại đạo, đi đường đánh rơi một túi bạc bên trong đựng 1 nghìn lạng vàng. Một Tỳ kheo từ sau đi đến, trông thấy túi bạc, bèn cầm lấy với ý định sẽ trao lại cho đủ. Người kia đi một đỗi, phát hiện túi bạc bị rơi, quay lại kiếm. Gặp Tỳ kheo, được trao trả lại. Nhưng gã ta có máu tham, vu khống Tỳ kheo đã lấy bớt. Tỳ kheo cứ thật tình nói. Gã đưa Tỳ kheo đến quan kiện. Bấy giờ, gặp lúc vua Ba Tư Nặc ra ngồi xử. Vua hỏi Tỳ khep. Vị này cứ sự thật mà trả lời. Vua bảo quan viên nghiêm xét. Họ bỏ thêm vàng vào túi đề cân. Nhưng sức chứa chỉ đến 1 nghìn lượng thôi. Vua kết luận: gã kia vu khống, phải bị tịch thu tài sản. Các Tỳ kheo khác hay biết chuyện này, khiển trách Tỳ kheo lượm của rơi, để khiến người kia bị lụy. Phật cũng khiển trách Tỳ kheo. Và Ngài kết giới.

Ngũ phần kể hai chuyện. Chuyện thứ nhất, các Tỳ kheo đến nhà người quen chơi, thấy bảo vật, cầm xem chơi. Sau đó, bảo vật bị mất. Có người nói trước đó thấy Tỳ kheo cầm. Chủ nhân hỏi Tỳ kheo. Các vị nói quả thật có cầm xem chơi nhưng đã trả lại chỗ cũ. Người này không tin, và đồn xấu là các Tỳ kheo ăn cắp.

Chuyện thứ hai, cũng như Tứ phần, chỉ khác phần kết. Không phải vua xử đoán, mà một viên quan, vốn ghét các Tỳ kheo, xử Tỳ kheo tội ăn cắp, bắt trói và đưa đi diễu. Vua Ba Tư Nặc ngồi trên lầu trông thấy. Vua là Phật tử, nghi ngờ có sự bất ổn nên tự thân ra công đường gọi đưa sự vụ đến để xét lại. Vua thử nghiệm như đã kể trong Tứ phần, và kết luận cả quan toàn và người kia đều gian trá, bị tịch thu tài sản và bản thân bị cầm tù. Nhưng Tỳ kheo yêu cầu vua tha cho các người ấy. Vua bằng lòng tha. Dù vậy, người ta vẫn phiền trách rằng các Tỳ kheo cầm nắm tiền bạc là hành vi xấu. Phật cũng khiển trách Tỳ kheo ấy và Ngài kết giới.

Thập tụng cũng kể hai chuyện, nhưng khác hẳn. Chuyện thứ nhất, Phật và A Nan trên đường về núi Kỳ Xà Quật, ngang qua một mỏ bảo vật, không nói mỏ gì. Ngài bảo A Nan: "Này A Nan, đây là rắn độc". Bấy giờ, một người nghèo đang mót lúa dưới đồng, nghe lỏm câu nói, chạy đến thử xem cái gì mà các sa môn này nói là rắn độc. Gã phát hiện một kho tàng bảo vật. Theo luật nước bấy giờ, những gì thuộc hầm mỏ dưới đất thuộc sở hữu nhà vua. Gã này tham tâm, không báo vua, tự mình lên chuyển dần về, rồi xây dựng nhà cửa linh dình. Có người xấu bụng, tâu quan. Quan bèn bắt người ấy, phán rằng, gã bắt được mỏ bảo vật mà không khai báo, chứ không lý gì đương nghèo đột nhiên giàu có. Quan ra lịnh tịch thu tài sản, và đưa người ấy ra cột trên cây nêu để chờ hành quyết. Lúc bị treo trên cây nêu, gã không ngớt than thở: "Này A Nan, đây là rắn độc. Bạch Thế Tôn, đây là rắn độc". Quân lính mang lời gã đến bẩm vua. Vua cho dẫn người ấy đến hỏi ý nghĩa. Gã tường thuật đầu đuôi tự sự. Vua nghĩ, đó là Phật và A Nan chứ không ai khác. Nhân đấy, sanh tâm hoan hỷ, không những tha cho, mà còn thưởng thêm một số tiền. Nhân đó, Phật giảng cho các Tỳ kheo về sự tai hại của việc cầm nắm tiền bạc, nhưng chưa chế giới.

Chuyện tiếp theo. Một số đồng tử Ly Xa, có ác ý với Bạt Nan Đà, bèn bày trò gài bẫy. Họ đem một vật báu đáng giá nghìn lượng vàng, liệng giữa đường, rồi núp rình. Bạt Nan Đà đi ngang trông thấy, thò tay lượm. Các đồng tử bèn đổ xô ra bắt trói Bạt Nan đà, đưa đến quan, nói là ăn cắp. Quan hỏi, Bạt Nan Đà đáp: Tưởng đồ bỏ nên lượm. Quan nói, vật báu ai lại vất bỏ giữa đường. Nhưng cũng biết các đồng tử này chơi trác, bèn xử huề. Rồi dặn: Lần sau, Thánh giả thấy vật báu nằm giữa đường chớ có lượm mà mang vạ. Nhân đấy, Phật chỉ rõ các Tỳ kheo thấy sự cầm nắm bảo vật có những tai hai như thế, và Ngài kết giới.

Căn bản kể tất cả bốn mẩu chuyện. Chuyện thứ nhất, hoàn toàn giống như Thập tụng. Chuyện thứ hai: Ô Ba Nan Đà trên đường đi khất thực, gặp một nhóm người đi học bắn, thấy họ bắn dở, bèn chê và cầm cung tên bắn biểu diễn. Sau khi Ô Ba Nan Đà đi khỏi, thầy dạy bắn đến. Các học viên tỏ ý không phấn khởi, họ cho biết thầy bắn quá dở, không bằng Tỳ kheo, họ không muốn học. Ông này đến năn nỉ Ô Ba Nan Đà chớ phá sự sinh nhai của mình. Ô Ba Nan Đà ra điều kiện phải chia lời. Ông này vì quá ép phải bằng lòng, nhưng buồn bực, oán hận và đồn xấu. Chuyện thứ ba, cũng tương tợ, nhưng bấy giờ là phá đám nhạc sư, vì Nan Đà này đã từng tấu nhạc trong cung vua Tịnh Phạn nên nhạc sư không sánh bằng. Nhạc sư bị yêu sách như xạ sư, và cũng phải bằng lòng, và oán hận. Chuyện thứ tư: cũng nhóm đồng tử Ly Xa. Chúng vào lạc viên để hòa tấu. Nhóm sáu Tỳ kheo đi ngang, ghé vào, và chia nhau cùng hòa tấu. Các vị này tấu khúc xuất quân. Nguyên cả thành Tỳ Xá Ly nghe như có quân địch đang kéo tới. Mọi người đều hoảng sợ. Quan quân khẩn cấp gươm giáo kéo ra chống cự. Kéo ngang lạc viên, sáu Tỳ kheo ở trong đi ra. Quan quân bảo các Thánh giả hãy gấp rút chạy tránh đi, quân địch sắp kéo tới. Các vị đáp: Địch nào? Quan quân đáp: Chúng vừa gióng trống khua chiêng ầm ĩ đấy. Các vị này đáp: Chẳng có địch nào trống chiêng cả. Chúng tôi tấu khúc nhạc hành quân chơi đấy.

Tăng kỳ không kể riêng chánh kết và tùy khai, mà kể một loạt bốn câu chuyện. Chuyện thứ nhất: A Xà Thế sau khi nghe lời xúi giục của Đề Bà Đạt Đa, giết cha, hại mẹ, bấy giờ hối hận ưu sầu, thỉnh thoảng tìm các đạo sĩ để hỏi han đạo lý, nhưng chưa thỏa mãn. Cuối cùng được Kỳ Bà đề nghị đến gặp Phật. Được Phật thuyết pháp, vua hoan hỷ, cáo về. Nhưng bản tính vua đa nghi, thỉnh thoảng nghe trong thành có tiếng ngựa hí, hoặc chiêng trống là hồi hộp. Khi vừa cáo lui, bất chợt nghe các tiếng ấy, bèn ra lịnh gấp rút kéo về thành. Vì gấp, các phi tần bỏ quên các trang sức của mình. Sáng hôm sau, các bà phát hiện, tâu vua. Có vị quan ghét Phật nói, nhất định bỏ quên tại Trúc Lâm, và nhất định các Tỳ kheo đã lấy rồi. Khi sứ vua đến, thấy Phật và các Tỳ kheo vẫn ngồi im lặng như đầu hôm. Bảo vật của họ vẫn nằm y tại chỗ. Vua rất cảm phục. Phật chỉ cho các Tỳ kheo thấy: Bảo vật còn đó mà tiếng xấu đã phát hiện, huống nữa là cầm lên tay. Và Phật cấm các Tỳ kheo cầm nắm bảo vật.

Chuyện thứ hai. Một đồng tử Ly Xa đi đường, đánh rơi sợi dây nịt bằng bảo vật. Tỳ kheo trông thấy, sợ người khác lấy mất, nhưng tự mình không dám cầm, nên đứng ngay đấy. Đồng tử sau đó phát hiện mất của, trở lại hỏi, Tỳ kheo chỉ cho. Gã này chẳng cám ơn mà còn nổi sân, đánh Tỳ kheo, gã nói: "Nếu ta không trở lại thì nhà ngươi lấy mất rồi còn gì?". Phật hay câu chuyện, không cầm bảo vật mà tai hại đã thế, huống nữa đã cầm lên tay. Cũng đồng tử Ly Xa đi tắm, bỏ quên hoa tai. Một Tỳ kheo trông thấy, cũng đứng giữ, và cũng bị đánh như trước. Phật cũng kết luận như trước. Chuyện cuối vùng, Phật tại Ca Tỳ La Vệ, các Thích tử thiết trai cúng dường, họ tự tay hành thực. Nhưng vòng vàng nơi cổ tay vướng bít, nên tháo ra, để gần các trưởng lão. Về sau, nhớ lại, đến kiếm trưởng lão. Trưởng lão nói, vẫn để tại chỗ đó, chúng tôi không mang theo. Các thứ ấy rốt cuộc bị mất. Các vị này bạch Phật việc Tỳ kheo giữ đồ ký thác không có trách nhiệm. Ba chuyện cuối sau là nhân duyên của tùy khai.

+ Ý nghĩa các duyên khởi.

Điều luật này cũng tương tợ như điều 18 của ni tát kỳ. Nhưng trong ni tát kỳ, vì cầm nắm với ý nghĩa là sở hữu của mình, nên phải xả. Ở đây, không có ý niệm sở hữu nên không phạm xả, mà chỉ phạm ba dật đề.

Tường thuật duyên khởi khác nhau trên đây cho thấy mỗi bộ có một cái nhìn khác nhau về bản chất của bảo vật và sự cầm nắm nó.

Đại phần tường thuật của các bộ đều nhấn mạnh trên sự tai hại của việc cầm quân. Vì máu tham của con người đối với tài bảo không biết đâu mà lường được; do đó, Tỳ kheo bất cẩn trong khi cầm nắm, có thể gây nhiều nghi ngờ và dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng. Riêng Thập tụng và Căn bản đã kể một câu chuyện nhấn mạnh tính chất độc hại của chính bảo vật. Do bản chất của tài bảo độc hại như thế, các Tỳ kheo đụng đến chẳng khác nào đụng đén rắn dữ. Cố nhiên sự độc hại ấy do bản chất tham lam của người phản chiếu lên nó.

+ Bảo vật và các trang sức bằng bảo vật, văn Tứ phần trong kết giới lần đầu nói kim bảo nhược bảo trang nghiêm; văn kết giới lần thứ hai nói: bảo cập bảo trang sức. Phần giải thích: bảo, chỉ các thứ kim, ngân, trân châu, hổ phách, xa cừ, mã não, lưu ly, bối ngọc, sanh tượng; bảo trang nghiêm là các thứ đồng, sắt, chì, kẽm, nhôm được trang sức bằng đồ báu.

Chánh văn Tăng kỳ: bảo và danh bảo; phần giải thích nói: bảo là các thứ đã chế tác thành đồ dùng như thiên quan, bảo cái, anh lạc, cán phất, bảo triển; danh bảo là tiền, vàng, bạc, trân châu, lưu ly, kha bối, hổ phách, pha lê, đồng, đồng đỏ, chì, thiếc, kẽm, nhôm, các thứ.

Chánh văn Ngũ phần: bảo và bảo đẳng vật; bảo, chỉ các thứ trân châu, ma ni, lưu ly, kha ngọc, kim, ngân; bảo đẳng vật (vật tương đương như bảo) chỉ tất cả các thứ khác.

Thập tụng: bảo và tợ bảo; không có giải thích.

Căn bản: bảo và bảo loại. Bộ này có một giải thích rất rộng rãi về hai thứ này. Bảo, chỉ cho bảy báu. Bảy loại, các thứ thuộc binh khí, như cung, đao, và kể cả các nhạc cụ. Trong duyên khởi của bộ này, việc Ô Ba Nan Đà bắn cung và chơi nhạc, là nhằm giải thích ý nghĩa bảo loại này, chứ trong đó không nhấn mạnh sự yêu sách của Ô Ba Nan Đà bắt xạ sư và nhạc sư phải chia lợi tức.

+ Trừ ở trong tăng già lam và chỗ ngủ trọ, nêu phạm vi có thể cầm cho các trường hợp tùy khai. Đoạn chót của chánh văn ấn định thể thức áp dụng sự tùy khai này, bao gồm vị trí của bảo vật và thời gian được phép cất giữ.

Trong phần tùy khai này, Tứ phần kể hai duyên khởi. Duyên khởi thứ nhất ấn định sự cho phép cầm nắm bảo vật rơi trong phạm vi tăng già lam. Nguyên do bà Tỳ Xá Khư vào ngày hội, trang sức các thứ quý giá để đi dự hội. Nửa chừng, bà ghé vào Kỳ Viên. Nhưng cảm thấy với sự trang sức thế ấy không thích hợp khi vào hầu Phật, nên bà cởi hết để giấu dưới một gốc cây. Sau khi nghe Phật nói pháp, bà trở về và bỏ quên các trang sức. Sáng hôm sau, bà tự thân hành đến tìm; không sai nữ tỳ vì sợ chúng tìm không thấy sẽ đổ thừa cho các Tỳ kheo đã lấy. Một Tỳ kheo thấy bà đi quanh một gốc cây kia, nhưng cây nọ không đến. Tỳ kheo đến cây, thấy bảo vật còn nguyên, bèn vào bạch Phật. Nếu Phật cho phép cầm lên để cất hộ thì bảo vật ấy chắc sẽ không mất.

Duyên khởi thứ hai cho trường hợp tại chỗ ngủ trọ. Một số các Tỳ kheo lỡ đường vào ngủ trọ tại nhà một người thợ kim hoàn. Buổi tối, ông này có việc đi vắng, các thứ chế tạo bằng vàng còn để la liệt. Các Tỳ kheo sợ sẽ có trộm lấy, và cũng không dám cất giấu hộ, nên ngồi canh suốt sáng. Nhân đó, Phật tùy khai.

Ngũ phần kể hai chuyện cho tùy khai thứ nhất. Chuyện đầu cũng giống như Tứ phần, nhưng có khác là tôn giả Xá Lợi Phất trông thấy, đến bạch Phật. Phật bảo tôn giả đem cất. Sáng mai, bà đến, trả lại. Bà tán thán: Nếu quên tại chỗ khác hẳn đã mất rồi. Và chuyện thứ hai, các cư sĩ đến tăng già lam nghe pháp, có người bỏ quên hoa tai, hoặc nhẫn. Tỳ kheo thấy, không dám lượm cất. Của ấy sau bị mất. Chủ đến kiếm, hỏi các Tỳ kheo. Tỳ kheo nói có thấy, nhưng không dám cầm. Họ không tin, vì đã thấy sao lại không cầm; nhất định các vị này đã cất giấu đi rồi.

Tùy khai thứ hai có một duyên khởi. Tỳ kheo đi đường, có một số người đồng hành. Các người này bỏ quên bảo vật. Tỳ kheo thấy, nhưng cũng không dám lượm cất hộ. Cuối cùng, cũng bị mất và cũng nghi ngờ Tỳ kheo như chuyện vừa kể trên.

Thập tụng chỉ có một duyên khởi cho tùy khai. Cũng chuyện bà Tỳ Xá Khư. Nhưng ở đây chính Phật trông thấy chiếc áo bị bỏ quên. Phật bảo A Nan giở áo ra xem. Thấy bên trong có các bảo vật, Phật bảo gói lại cất, để sau trả lại.

Căn bản cũng chỉ một duyên khởi như Thập tụng, và ở đây chính A Nan trông thấy, bèn mang đến trình Phật và nói: Có thể vì nhân duyên này mà Phật tùy khai. Phật khen ngài A Nan thông minh, và Ngài cho tùy khai.

Về thể thức áp dụng các trường hợp tùy khai, Tứ phần giải thích rất đơn giản: Tỳ kheo cầm lấy, cất giữ, khi có người đến nhận, làm cách nào để xác minh chính người ấy là sở hữu chủ. Ngũ phần cũng chỉ giải thích đơn giản như vậy. Nhưng trong Tăng kỳ, Thập tụng và Căn bản nêu những chi tiết rất quan trọng về mặt pháp luật của vấn đề. Vật mà Tỳ kheo lượm là vật rơi, nhưng bản chất vật rơi là thế nào, để căn cứ theo đó, Tỳ kheo có thể lấy làm của riêng minh, hoặc có thể cất giữ được bao lâu?

Bản chất của vật rơi là thế nào? Có hai trường hợp, vật rơi có chủ và vật rơi vô chủ. Vật rơi vô chủ, là vật nào mà khi còn ở trong thân người đó, thì nó thuộc về người đó; nhưng tách khỏi thân hay khỏi địa phận ấy, nó thành vô chủ. Vật rơi có chủ, trái lại, dù rơi rớt bất cứ đâu, nó vẫn thuộc sở hữu chủ của người đã có nó, trừ phi người ấy bằng lòng chuyển nhượng. Trong duyên khởi mà Thập tụng kể chuyện các đồng tử chơi trác Ô Ba Nan Đà., quan tòa có phán: Bảo vạt sao lại gọi là phấn tảo? Phấn tỏa, tức là những thứ vô giá trị, người ta vất bỏ. Ô Ba Nan Đà viện cớ, thấy của rơi, tưởng là của người vất bỏ. Nhưng pháp quan ấy đã cho một định nghĩa cụ thể thế nào là của rơi hữu chủ và của rơi vô chủ. Trường hợp Ô Ba Nan Đà đáng bị xử phạt về tội ăn cắp, nhưng vì pháp quan là Phật tử, và biết rõ Tỳ kheo không có ý ăn cắp, nên tha và cảnh cáo: lần sau đừng làm như vậy nữa.

Các bộ kia không có chi tiết như vậy, nhưng nội dung phân tích cũng cho thấy có một quan điểm chính xác về bản chất của rơi. Tuy nhiên, các bộ chỉ nêu quan điểm chung là tất cả bảo vật nếu bị đánh rơi, đó là của rơi hữu chủ. Nhưng vì định nghĩa về bảo vật của các bộ quá rộng, không ấn định giá trị đến mức nào mới được gọi là bảo vật.

Nếu kết hợp với định nghĩa về hành vi ăn cắp trong điều 2 của Ba la di, ở đây có thể nói, vật nào có giá trị tương đương 5 ma sa trở lên, được coi là bảo vật.

Như vậy, vật rơi mà giá trị không đáng kể, thì bản chất của nó không tính cách hữu chủ vĩnh viễn. Về tay ai, là của người ấy. Nhưng nếu là vật có giá trị, nó là vật hữu chủ vĩnh viễn; chỉ có vấn đề thay đổi chủ nhân chứ không bao giờ là vô chủ. Sự thay đổi chủ nhân bao gồm các việc chuyển nhượng, ký thác và cho mượn. Chuyển nhượng là chủ nhân này bằng lòng bán hoặc đổi hoặc cho đứt luôn cho người khác làm sở hữu chủ. Ký thác, là nó được gởi cho một người khác; người được gởi là chủ nhân tạm thời, hay chủ nhân giả; người gởi là chủ nhân thật. Cho mượn cũng vậy. Chủ giả là người có bảo vật trong tay, trong phạm vi mình cất giữ, có thể sử dụng tùy theo sự thỏa thuận của chủ nhân thật; nhưng chủ giả cũng phải có trách nhiệm bảo trì như là chủ nhân thật. Nếu có thiệt hại, phải bồi thường theo sự thỏa thuận. Tất cả các ý nghĩa này được nói một cách hàm ngụ trong phân tích các bộ vừa kể, trừ Tứ phần và Ngũ phần.

Nhưng của rơi không nằm trong trường hợp chuyển nhượng, hoặc ký thác, hoặc cho vay mượn, vậy bản chất hữu chủ giả và hữu chủ thật của nó như thế nào? Điều này được xác định bằng yếu tố không gian. Trong chánh văn nói, trừ trong tăng già lam và chỗ ngủ trọ. Hai nơi này là hai nơi mà Tỳ kheo sống dài hạn hay sống tạm thời, dù chỉ qua một đêm. Những gì xảy ra trong phạm vi ấy, Tỳ kheo có trách nhiệm liên đới; cụ thể là trách nhiệm bảo trì những gì hiện hữu trong phạm vi đó. Cho nên, nếu vật gì bị đánh rơi trong phạm vi đó, Tỳ kheo trông thấy, mà không bảo trì, phải chịu trách nhiệm về sự thiệt hại đối với sở hữu chủ. Như khi trông thấy lửa đang bén vách, không ai có thể lấy cớ vì không phải nhà của mình, hay thân thuộc của mình mà bỏ đi lơ. Nếu nhà bị cháy, người ấy bị phát hiện là có trông thấy mà không tìm cách chữa hay thông báo, luật pháp thế gian sẽ xử tội người ấy vì thái độ vô trách nhiệm. Như vậy, sự ấn định về không gian trách nhiệm như trong chánh văn cho thấy luật Tỳ kheo không bác bỏ loại trách nhiệm này.

Ngoài hai phạm vi trên, trách nhiệm của Tỳ kheo trông thấy bảo vật bị đánh rơi là thế nào? Chánh văn không ấn định. Các bộ cũng không đưa ra giải thích riêng biệt nào. Nhưng, vật có chủ luôn ở trong phạm vi có chủ. Phạm vi này đã được định nghĩa rõ ràng trong điều 2 của thiên Ba la di. Trong phạm vi tụ lạc nào, nó là sở hữu của người trong tụ lạc ấy; dù là sở hữu chủ giả hay sở hữu thật. Ngoài phạm vi tụ lạc, là của vua, tức tài sản quốc gia. Như thế thì không có bảo vật bị đánh rơi nào có thể trở thành sở hữu thật của Tỳ kheo được. Tỳ kheo không được có tư hữu về ruộng, vườn, nhà cửa các thứ. Cho nen, nếu Tỳ kheo làm chủ do trách nhiệm phát sinh, thì luôn luôn chỉ là chủ giả.

Tuy nhiên, đối với bảo vật dưới đất, các bộ đều cho một định nghĩa chính xác: chúng là sở hữu của nhà nước.

Nói tổng quát, trừ trường hợp trong phạm vi tăng già lam hay trong phạm vi chỗ ngủ trọ, do trách nhiệm phát sinh, Tỳ kheo trở thành chủ giả. Ngoài đây ra, dù là chủ giả, cũng không. Nghĩa là, trong những trường hợp như thế, Tỳ kheo phải báo cho những người có trách nhiệm; nếu trong phạm vi tụ lạc; trong phạm vi a lan nhã, báo cho quan sở tại hoặc trực tiếp cho nhà vua.

Trên đây là nói về bản chất hữu giả của bảo vật bị đánh rơi; bản chất ấy phát sinh từ phạm vi hay không gian của trách nhiệm.

Thế nhưng, vì là bản chất hữu chủ giả, nên sự hữu chủ ấy có tính cách tạm thời, cho đến một lúc nào đó, bản chất hữu chủ giả biến mất, và bảo vật ấy tự động phát sanh bản chất hữu chủ thật đối với người đang tạm thời sở hữu nó. Nói cách khác, đây là bản chất thời hiệu, hay hiệu lực thời gian của hữu chủ giả. Quan niệm về thời hiệu đối với bản chất hữu chủ của bảo vật bị đánh rơi này cũng là một điểm đặc sắc của các bộ Tăng kỳ, Thập tụng và Căn bản.

Trước hết, Tăng kỳ ấn định hai loại bảo vật, căn cứ trên giá trị bản thân của chúng mà có hai thời hiệu khác nhau. Vật có giá trị kém, như các đồ trang sức thông thường của thế tục, hoặ y bát của Tỳ kheo, trong hạn ba tháng, nếu đã cáo tri mà không ai đến nhận, các vật này mất thời hiệu đối với cố chủ; và tự nhiên bản chất hữu chủ của chúng chuyển sang cho chủ mới. Chủ mới này là sở hữu chủ của không gian mà chúng bị bỏ quên. Nếu đó là tăng già lam, thì chủ nhân là Tăng. Vì tăng già lam không thể là sở hữu riêng của một Tỳ kheo nào.

Loại bảo vật thứ hai, là loại mà tự bản chất có giá trị quý trọng, như anh lạc, vàng bạc các thứ v.v... Thời hiệu của các bảo vật này là ba năm. Sau ba năm, cũng vậy, nếu không có chủ đến nhận, chúng trở thành sở hữu của chủ mới, là người làm chủ không gian mà chúng đã bị đánh rơi.

Cả hai loại trên đều là những vật nằm trên đất. Còn các loại bảo vật khác nữa, chúng nằm trong đất. Tăng kỳ phân biệt có hai loại như vậy. Ở trong tháp hoặc tương tợ, và ở hẳn dưới mặt đất. Có thể nói, loại thứ nhất là các vật nằm trong các di tích lịch sử; và loại thứ hai, mà Hán gọi là bảo tạng, tức các thứ mỏ quý. Cả hai thứ này đều là sở hữu của nhà nước. Khi phát hiện, Tỳ kheo thông báo cho quan viên có trách nhiệm. Sau ba năm, có thể sử dụng; nhưng dù đã sử dụng sau ba năm, nếu vua đòi, phải bồi hoàn y số. Như vậy, thời hiệu ba năm cũng được áp dụng cho các loại này, nhưng chúng chỉ mất thời hiệu tạm thời. Nói tóm, vì bản chất các loại thuộc mỏ quý và các di tích lịch sử, thì chủ nhân vĩnh viễn của nó là nhà nước. Trừ phi được nhà nước chuyển nhượng, còn thì không bao giờ chúng thay đổi sở hữu chủ.

Thập tụng, vì không phân tích bản thân của bảo vật thành hai loại hạ giá và thượng giá như Tăng kỳ, do đó chỉ đề cập một thời hiệu duy nhất. Thời hiệu đó là 5 hoặc 6 năm kể từ ngày lượm được.

Căn bản cũng không phân biệt bảo vật hạ giá và thượng giá, nhưng lại có ấn định hai thời hiệu cho vật bị đánh rơi ấy. Thứ nhất, thời hiệu 7 hoặc 8 ngày. Bộ này nêu thí dụ: Tỳ kheo đi đường, trông thấy một túi vàng trên đường đi; không nói rõ trong phạm vi tụ lạc hay a lan nhã. Khi thấy, không nên bỏ đi ngay, cũng không được phép mang về cất ngay. Phải tìm chỗ kín đáo gần đấy mà giấu, đợi khi chủ nhân đến kiếm sẽ chỉ cho. Quá hạn 7 hoặc 8 ngày, được phép mang về tăng già lam cất giữ trong tăng khố. Thời hiệu nằm trong tăng khố của nó là 5 hoặc 6 tháng. Sau thời hạn đó, nếu chưa có ai nhận, có thể sung dụng làm của Tăng.

Nói tóm lại, để chấp hành điều luật này một cách nghiêm chỉnh, có mấy điểm cần ghi nhận:

a. Cần xác định bản chất vật bị đánh rơi là hữu chủ hay vô chủ.

b. Đối với vật mà bản chất là vĩnh viễn hữu chủ, cần xác định phạm vi không gian phát sinh trách nhiệm bảo trì. Người có trách nhiệm bảo trì, thể nhân hoặc pháp nhân, đều là chủ nhân giả, hay chủ nhân tạm hời, khi thời hiệu cố chủ chưa mất.

c. Khi thời hiệu cố chủ đã mất, chủ nhân giả trở thành chủ nhân thật.

d. Riêng đối với những bảo vật thuộc loại tài sản quốc gia, chúng không có sự đổi chủ; nhưng thời hiệu cố chủ có thể tạm thời bị đình chỉ; khi nào thời hiệu này được đình chỉ, chủ nhân giả tạm thời trở thành chủ nhân thật, cho đến khi nào được cố chủ xác nhận và chuyển nhượng.

ĐIỀU 83. Phi thời nhập tụ lạc (Vào xóm phi thời)

A.CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào phi thời vào tụ lạc mà không dặn lại Tỳ kheo khác, ba dật đề.

B.LƯỢC GIẢI:

- Phi thời vào tụ lạc, kể từ sau đứng bóng, cho đến khi minh tướng hiện, trong khoảng này gọi là phi thời, Tỳ kheo không được vào tụ lạc, tức là xóm làng của dân cư.

Duyên khởi, Tứ phần: Phật tại Xá Vệ. Bạt Nan Đà, sau giờ ngọ thực, khoác y vào xóm, chơi đánh xu bồ với các người thế tục. Những người này thường thua luôn, bèn tức giận, và lên tiếng chê bai: Tỳ kheo buổi sáng vào xóm làng là để khất thực, nhưng còn phi thời thì vào để mà làm gì.

Duyên khởi của Ngũ phần và Tăng kỳ, chuyện hơi khác, nhưng nội dung cũng tương tợ. Tỳ kheo vào xóm, bàn luận mọi thứ chuyện thế tục, cư sĩ chê bai. Riêng Tăng kỳ, chánh văn ấn định rõ là Tỳ kheo sống tại a lan nhã không được phi thời vào tụ lạc. Theo tinh thần này thì Tỳ kheo luôn luôn phải sống ngoài phạm vi tụ lạc, chỉ có thể vào tụ lạc buổi sáng để khất thực, trừ những trường hợp được tùy khai.

Thập tụng và Căn bản kể về một duyên khởi khác hẳn các bộ trên. Bấy giờ, trưởng lão Ca Lưu Đà Di bị một người nữ ngoại đạo vu khống là đã hãm hiếp cô ta. Vì cô này yêu cầu Ca Lưu làm việc bất chính với cô, nhưng Ca Lưu không khứng, cô bèn tự cào rách thân thể, rồi về trình làng. Dân bắt Ca Lưu trói đem quan xử. Vì nhận thấy tính cách nghiêm trọng, vua Ba Tư Nặc và hoàng hậu Mạt Lỵ đích thân đứng ra xét xử. Phu nhân cho đưa cô gái vào cung để các cung nữ khám nghiệm. Kết quả, họ nhận biết rõ là cô này vu khống. Ca Lưu Đà Di tuy được minh oan, nhưng phu nhân cũng thỉnh vào cung và than phiền về tư cách không đứng đắn. Xấu hổ trước sự kiện này, Ca Lưu ăn năn, tìm kiếm tôn giả Xá Lợi Phất nhờ hướng dẫn tu tập. Sau một thời gian nỗ lực, Ca Lưu đoạn tận phiền não, chứng đắc A la hán.

Từ đó, vị trưởng lão một thời vang danh phá phách hoang đàng này trở thành vị đệ nhất giáo hóa trong các đại Thanh văn. Chuyện kể, trưởng lão đã giáo hóa tất cả một nghìn gia dình tối thiểu chứng đắc quả Dự lưu; những gia đình mà chỉ riêng vợ hoặc chồng quy y Tam bảo thì nhiều hơn thế nữa. Trong số những gia đình được giáo hóa, một gia đinàh nọ, sau khi hai vợ chồng chết, di chúc lại người con gái phải kính thờ và phụng dưỡng trưởng lão như cha mẹ. Cô này về sau ngoại tình với một tướng cướp. Trưởng lão biết rõ, bèn giảng về những xấu xa và tai hại của hành vi tà hạnh. Cô nghĩ trưởng lão đã biết, và sợ sẽ nói lại cho chồng mình hay, bèn âm mưu với tướng cướp. Cô giả bịnh, cho người thỉnh trưởng lão đến an ủi. Trưởng lão đến, nói pháp khích lệ xong, đứng dậy định ra về. Nhưng cô nài nỉ trưởng lão ngồi nán lại. Đợi cho khi đêm xuống, cô mới để cho trưởng lão ra về. Đi ngang một đống rác ngoài thành, bọn cướp núp sẵn ở đấy, đón đường giết chét. Ngày hôm ấy là ngày trưởng tịnh. Trong khi thuyết giới, Tăng hành trì, kiểm điểm thấy thiếu trưởng lão Ca Lưu. Không ai biết trưởng lão đi đâu, và nên làm như thế nào, vì trưởng lão không có gởi dục. Họ thỉnh ý Phật. Ngài dạy các Tỳ kheo cứ thuyết giới, vì Ca Lưu Đà Di đã trả món nợ oan nghiệt của mình mà nhập Niết bàn. Sáng hôm sau, Phật dẫn đầu các Tỳ kheo đi đến đống rác, lượm thi thân trưởng lão, khiêng về tinh xá làm lễ trà tỳ. Vua và phu nhân hay tin, rất xúc động, và tung thám tử điều tra. Kết quả, họ tóm gọn cả bọn cướp. nhân câu chuyện bi thảm ấy, Phật cấm các Tỳ kheo phi thời vào tụ lạc.

Trong các tường thuật duyên khởi, có hai quan điểm khác nhau về bản chất của điều luật này. Một quan điểm cho rằng việc Tỳ kheo vào xóm phi thời không thích hợp, vì nó dẫn đến sự giao du quá thân mật giữa Tỳ kheo và các tục gia, khiến các Tỳ kheo có thể bị lôi cuốn vào những việc lặt vặt của thế sự mà phế bỏ phận sự chính yếu của mình là tu tập Thánh đạo. Quan điểm thứ hai, đương nhiên ý nghĩa trên đây là căn bản của đời sống Tỳ kheo nên không thể bác bỏ, nhưng nhấn mạnh trên sự kiện, Tỳ kheo đi vào tụ lạc phi thời chẳng khác nào con chim lạc đàn, sẽ gặp nhiều bất trắc, mà các Tỳ kheo cùng sống chung trong một trú xứ cảm thấy có trách nhiệm liên đới.

Những việc bất trắc này không chỉ là những sự tổn thương tính mạng của Tỳ kheo ấy, mà còn những tổn thương khác như đối với đời sống phạm hạnh, hoặc danh dự, uy tín của Tăng. Vị Tỳ kheo vào tụ lạc phi thời, trong những quan hệ với tục gia, biết đâu có những hành vi bất chánh.

- Không dặn Tỳ kheo khác, đây là thể thức chấp hành các trường hợp tùy khai. Nếu có việc cần, Tỳ kheo có thể vào tụ lạc lúc phi thời, nhưng phải báo cáo cho một Tỳ kheo khác biết. Các bộ giải thích sự báo cáo hay chúc thọ này một cách rất nghiêm túc. Chúc thọ, báo cáo hay dặn dò lại, phải nói rõ chỗ mình đến, và chỉ đi đến chỗ đó, không được tẻ ngang vào những chỗ khác. Sau khi trở về trú xứ, nếu cần đi lại chỗ cũ, phải bạch lại lần nữa, chứ không thể vì đã bạch lần trước rồi. Hiệu lực của một lần bạch cho phép chỉ đi được một lần.

Trừ Tứ phần, chánh văn các bộ khác đều có thêm câu này: trừ trường hợp đặc biệt, tức các trường hợp quá cần thiết, có thể liên hệ đến sự nguy hiểm đến tính mạng, hoặc có thể thất thoát y bát. Trong các trường hợp như thế, Tỳ kheo tự động được phép đi mà không cần bạch hay chúc thọ với ai cả.

ĐIỀU 84. Quá lượng tác sáng (Làm giường cao quá lượng)

A.CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào làm giường dây hay giường gỗ, chân nên cho bằng tầm lóng tay Như Li, trừ khoảng tra mộng trở lên; nếu quá, ba dật đề, phải cắt bỏ.

B.LƯỢC GIẢI:

- Điều luật này ấn định chiều cao của giường, ghế. Về các loại giường, ghế mà Luật tạng thường đề cập, giường dây hay giường gỗ, xem giải thích trong điều 18 chương Ba dật đề ở trên.

- Duyên khởi, Tứ phần: Bạt Nan Đà đoán biết con đường Phật sẽ đi ngang, bèn làm một cái giường rất cao để ở đó; khi Phật đi ngang, bèn chỉ và khoe công trình. Phật khiển trách là dại dột, và Ngài kết giới.

Ngũ phần và Tăng kỳ kể cũng tương tợ, chỉ khác nhân vật làm giường và đối tượng được khoe. Đại khái, thảy đều làm cao quá cỡ, không thích hợp cho sự thọ dụng của Tỳ kheo.

Riêng Căn bản kể duyên khởi có ý nghĩa khác. Một Tỳ kheo tọa thiền trên giường thấp, rửa chân ngay trước giường. Một con rắn ưa lạnh, bò ra và cắn ngay trán, Tỳ kheo này có thể vong mạng. Nhân đấy, Phật dạy các Tỳ kheo không nên nằm ngủ hay ngồi thiền trên giường quá thấp, và cũng không nên rửa chân ngay trước chỗ ngồi. Nhưng bấy giờ, một số Tỳ kheo, theo lời dạy của Phật, họ làm giường quá cao, cư sĩ trông thấy chê cười. Nhân đó, Phật kết giới.

Theo duyên khởi của Căn bản thì trước đó, Tỳ kheo ít sử dụng giường ghế. Nằm hay ngồi phần lớn ngay trên mặt đất. Tại những chỗ ẩm thấp, các vị mới kê chỗ ngồi hay nằm cho cao thêm một chút. Việc làm giường hay ghế như vậy có mục đích tránh tai nạn rắn rết.

+ Chân lên cao bằng tầm lóng tay Như Lai, ấn định chiều cao của chân giường. Về kích thước này, Căn bản nói 8 lóng tay của Phật bằng một khủy tay người thường, tức khoảng từ 45 đến 50cm.

+ Trừ khoảng tra mộng trở lên, trừ khoảng tra mộng để ghép thành giường vào trở lên không kể. Chiều cao nói trên chỉ áp dụng riêng cho chân giường. Trong Căn bản, câu này thuộc kết giới lần thứ hai. Vì sau khi Phật ấn định chiều cao rồi, thân hình của trưởng lão Ô Ba Nan Đà to lớn, ngồi nằm rất bất tiện, nên Ngài nói cụ thể chi tiết, như vậy. Trong Tăng kỳ, thì các Tỳ kheo vẫn làm theo chiều cao mà Phật ấn định, nhưng họ kê thâm chân, nên chiều cao thực tế vẫn không thay đổi.

Theo giải thích của Tăng kỳ thì chiều cao này lấy khoảng cách giữa mặt đất và thành giường làm chuẩn. Do đó, bộ này dẫn một số trường hợp làm thí dụ thể thức áp dụng. Nguyên tắc cơ bản cho điều luật này là Tỳ kheo khi ngồi trên giường hoặc ghế, không được buông thõng chân. Nếu tại nhà thế tục, có giường ghế có mà chân Tỳ kheo ngắn, kiếm vật gì kê lót dưới chân. Nếu thí chủ cúng giường ghế cao quá cỡ, mà ý họ không muốn bị cắt bỏ, khi dùng, Tỳ kheo phải đào đất chôn chân giường xuống cho đúng lượng.

+ Phải cắt bỏ, đây là thể thức áp dụng cho trường hợp vi phạm. Tỳ kheo làm giường cao quá lượng, khi làm xong, phạm ba dật đề; phải cắt bỏ đoạn chân dài ấy cho đúng lượng nhất định. Cắt xong, mới sám hối tội ba dật đề. Chưa cắt bỏ, không cho phép sám hối.

Về đoạn này, văn dịch Tứ phần tối nghĩa, vì đặt sai vị trí các nhóm từ. Văn ấy nói: trừ nhập bệ khổng thượng triệt cánh nhược quá giả ba dật đề; đoạn Hán này, nếu dịch sát, theo văn Hán, phải đọc lại là: trừ lỗ tra thành giường trở lên, sau khi cắt xong, nếu còn quá, ba dật đề. Đúng ra, đây là lối văn cú đảo trang trong tiếng Phạn, khi chuyển sang Hán, nếu không đảo vị trí rất dễ hiểu lầm. Hán văn cần đổi lại như sau: trừ nhập bệ khổng thượng, nhược quá giả, triệt cánh, ba dật đề, nghĩa là: trừ lỗ tra thành trở lên, nếu quá lượng, sau khi đã cắt bỏ rồi mới sám tội, ba dật đề.

ĐIỀU 85. Dụng mộc miên liên ngữ sàng nhục (Dồn bông gòn làm chăn đệm)

A.CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào dùng đâu la miên dồn làm đệm lớn đệm nhỏ đẻ lót giường dây, giường gỗ ; đã dồn thành, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Đâu la miên, chỉ các loại bông gòn. Thập tụng kể một loạt đâu la miên: hoa liễu, hoa bạch dương, hoa a cưu la, hoa ba cưu la, hoa cưu xá la, hoa gian xà, hoa ba ba xà, hoa ly ma. Ngũ phần chỉ kể có bốn loại: hoa liễu, hoa bạch dương, hoa bồ lê, và hoa chiệm bặc. Căn bản bản kể năm loại: thảo miên, mộc miên, kiếp bối, lông dê, và thứ tạp như khác.

+ Dồn làm nệm …, dồn làm các thứ hoặc chăn hoặc đệm để lót giường nằm hay ghế ngồi.

+ Đã dồn thành, ấn định phạm tướng. Đang dồn làm nệm, chưa xong, đột kiết la ; đã dồn thành, có thể dùng để ngồi hay nằm, ba dật đề. Về điểm này, chánh văn của Tăng kỳ và Căn bản còn ấn định thêm thể thức xử trí: sau khi moi ra, sám hối tội ba dật đề. Tức cũng áp dụng cách xử trí tương tợ như sự làm giường quá lượng ở trên.

+ Duyên khởi trong các bộ, không có gì đặc biệt. Tỳ kheo dồn các thứ gòn ấy làm chăn đệm, cư sĩ chê cười, và Phật kiết giới.

Các bộ chỉ giải thích sự áp dụng điều luật này trong việc làm chăn đệm. Riêng Tăng kỳ thì áp dụng luôn cho các trường hợp có liên hệ đến bông gòn. Nói là bông gòn, nhưng bản chất của chúng chính là hoa, được người ta dùng để dồn làm ruột của chăn đệm. Bộ này nói: trong mọi trường hợp, đi đường hay trong nhà cư sĩ, nếu đâu la miên do gió thổi vướng lên áo, mà Tỳ kheo để nguyên vậy, khi ngồi xuống, phạm đột kiết la. Phải phủi đi trước khi ngồi. Điểm này không được đề cập trong các bộ khác.

ĐIỀU 86: Nha cốt giác tác châm đồng (Làm ống đựng kim bằng răng, xương, sừng)

A.CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào dùng răng, xương, sừng làm ống đựng kim, moi khóet làm thành, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Ống đựng kim, chỉ chung các thứ để đựng kim ; hoặc bằng ống tròn, hoặc là hộp. Kim chỉ và ống đựng kim là một trong các vật dụng tùy thân thiết yếu của Tỳ kheo, phòng khi các thứ y bị sờn rách có thể cấp thời khâu vá lại. Điều luật này, ấn định các vật dụng chế tạo phi pháp. Răng, và nanh, chỉ chung các thứ răng hoặc nanh thú, như nanh heo rừng, răng cọp, ngà voi, và cũng kể luôn các thứ răng cá. Xương, cũng vậy, của các loại cầm thú, và kể cả xương cá. Sừng, như sừng trâu, sừng bò, gạc nai, v.v…

+ Moi khoét làm thành, nói rõ phạm tướng. Đang moi khoét để làm, nhưng chưa thành, chưa dùng được, phạm đột kiết la ; đã làm thành, có thể dùng được, ba dật đề. Câu này, Tăng kỳ và Căn bản nói, phải đập bỏ. Tức là, đã làm thành, phạm ba dật đề, nhưng phải đập bỏ vật ấy rồi mới sám hối tội ba dật đề. Ở đây, cũng là sự thọ dụng phi pháp như bản chất các tội thuộc ni tát kỳ, nhưng sở dĩ không xả mà đập bỏ, giải thích của Hữu bộ sớ 9, vì là vật nhỏ mọn, nếu trả lại chủ thì chủ cũng không nhận, mà cho người khác cũng gây phiền, còn xả cho Tăng, vì là vật phi pháp nên Tăng không được phép nhận.

+ Duyên khởi, các bộ giống nhau. Một người thợ làm đồ sừng rất khéo. Các Tỳ kheo nhờ làm đựng kim. Vốn là người có nhiều tín tâm, cho nên bao nhiêu vật liệu sẵn có, răng nanh, sừng, xương thú, v.v…, đều làm cho các Tỳ kheo hết, đến nỗi bỏ phế sinh nhai, gia đình lâm cảnh túng quẩn. Ở đây, Ngũ phần kể thêm một duyên khởi nữa. Các Tỳ kheo tìm kiếm các thứ ấy để làm ống đựng kim, các người thế tục chê cười là Tỳ kheo không biết dơ sạch gì, vì những vật ấy vốn bất tịnh. Hoặc co Tỳ kheo muốn có răng nanh heo nên đứng tại lò thịt chờ và sẵn xem người ta giết thú. Các vị này bị chỉ trích là thiếu từ tâm. Do các nguyên nhân ấy, Phật kiết giới.

ĐIỀU 87: Quá lượng tọa cụ (Tọa cụ quá lượng)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào làm ni sư đàn, phải làm đúng lượng. Trong đây, đúng lượng à hai gang tay Phật. Rộng một gang rưỡi tay Phật, rồi thêm vào bên dài và rộng nửa gang tay Phật nữa. Nếu làm quá, ba dật đề, phải cắt bỏ.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Ni sư đàn, cũng âm là ni sư đát na, nghĩa đen là cái để ngồi ; Hán thường dịch là tọa cụ, chỉ riêng một loại phu cụ. Về phu cụ, xem điều 11 ni tát kỳ.

Điều luật này ấn định kích thước hợp pháp của tọa cụ. Duyên khởi, Tứ phần, trong đây gồm hai lần kết. Phật tại Xá Vệ. Theo lệ thường, mỗi năm ngày một lần, Phật đi kiểm thám các phòng của Tỳ kheo. Ngài thấy các ngọa cụ để rải rác, phơi trống cho nắng mưa, hoặc bị dính bẩn do các Tỳ kheo nằm ngủ bị mộng tinh. Nhân đó, Ngài cho phép các Tỳ kheo làm ni sư đàn, để vừa che thân, che y, che cả ngọa cụ. Nhưng vì Ngài chưa nói kích thước nên nhiều Tỳ kheo làm lớn quá cở, gần như là bằng ba y thường dùng. Ngài ấn định kích thước. Tuy nhiên, thân hình trưởng lão Ca Lưu Đà Di quá lớn, khi ngồi, tọa cụ che không hết hai đầu gối. Do đó, Phật cho làm thêm một bên một gang rưỡi. Duyên khởi trong các bộ đại khái cũng tương tợ. Riêng Tăng kỳ cho thêm một chi tiết nêu bật ý nghĩa hai lần kiết giới với hai lượng khác nhau. Sau khi Phật ấn định kích thước, các Tỳ kheo họp nhau bàn luận về việc kích thước quá nhỏ, nếu trải ngồi, che được hai đầu gối thì thiếu chỗ ngồi ; hoặc ngồi ngay giữa thì lại thiếu hai đầu gối. Phật hay được sự thảo luận ấy, hỏi các Tỳ kheo trong lúc họp ai là Thượng tọa. Các Tỳ kheo bạch: Trưởng lão Xá Lợi Phất. Phật phạt ngài Xá Lợi Phất ra đứng phơi nắng, vì là Thượng tọa mà khi các Tỳ kheo luận bàn không như pháp lại im lặng không cản. Các Tỳ kheo thỉnh Phật thôi đừng phát Tôn giả phơi nắng, vì thân thể Tôn giả vốn mảnh mai yếu đuối. Nhưng Phật nói, đối với Xá Lợi Phất, điều gì Phật đã nói, thì Trưởng lão làm theo không thể lay chuyển. Nhưng Phật cũng nói thêm, phơi nắng như thế cũng tốt vì Trưởng lão vốn hay bị cảm lạnh. Theo ý nghĩa duyên khởi này, thì lượng đầu tiên Phật ấn định à lượng nhỏ tối thiểu, và lượng sau là lượng lớn tối đa. Các Tỳ kheo phải chấp hành nghiêm chỉnh trong lượng được ấn định ấy, không nên bàn thảo.

+ Theo lượng ấn định lần đầu, tức lượng căn bản, chiều dài hai tay Phật, và chiều ngang một gang rưỡi. Căn bản và Luật nhiếp cho biết kích thước này, nếu tính theo cỡ người trung bình, thì chiều dài như vậy là bằng ba khuỷu. Theo cách tính phổ thông, một khuỷu của người trung bình khoảng 0m45 đến 0m50. Bằng ba khuỷu tay người trung bình thì lượng này dài đã gần bằng 1m50, và chiều ngang đã gần hơn 1 m. với kích thước ấy, dù người to lớn đến đâu cũng khó mà nói là ngồi không lọt hai đầu gối. Nếu hiểu rằng, tuy nói là gang tay Phật, nhưng không lớn hơn tay người trung bình bao nhiêu ; và ở đây tính theo mức trung bình, chiều dài bằng hai gang, tức khoảng 0m45 và ngang một gang rưỡi tức khoảng 0m35. Theo cỡ này, có thể đủ cho một người trung bình ngồi lọt cả hai đầu gối ; nhưng với những người to lớn, có thể nói là thiếu.

Về khoản tăng thêm trong sự ấn định lần thứ hai, chánh văn Tứ phần nói, mỗi bên thêm một nửa gang ; các bộ khác nói thêm một gang. Thật sự không có sai biệt trong các bộ. Tứ phần nói mỗi bên, tức thêm cho cả bốn bên. Các bộ khác nói một gang là thêm cho mỗi chiều. Rút lại, thêm bốn bên, hay thêm hai chiều, lượng ấn định vẫn bằng nhau. Như vậy, tọa cụ có lượng lớn nhất là dài ba gang tay Phật và ngang hai gang rưỡi.

+ Nếu làm quá…phải cắt bỏ, quy định thể thức sám ba dật đề của điều luật này. Trong khi đang may, với lượng quá mức ấn định, mà chưa may xong, đột kiết la ; đã may xong, ba dật đề. Chỗ kích thước quá lượng phải cắt bỏ cho vừa đúng lượng, sau đó sám ba dật đề.

ĐIỀU 88: Phú sang y quá lượng (Y che ghẻ quá lượng)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo làm y che ghẻ phải làm y đúng lượng: trong đây đúng lượng là dài 4 gang tay Phật. Nếu quá, phải cắt bỏ, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, các bộ giống nhau. Tứ phần: Phật tại Xá Vệ, các Tỳ kheo bị ghẻ, mủ chảy rất dơ. Phật cho phép các Tỳ kheo làm y che ghẻ. Các Tỳ kheo dùng vải thô xấu, có lông, nên ghẻ dính vào vải, khi gỡ khiến đau nhức. Phật cho dùng vải tốt, láng và mềm. Một số Tỳ kheo làm y che ghẻ quá rộng lớn, do đó Phật ấn định kích thước.

Trong đây, nói gang tay Phật, có hai cách tính như đã giải trong điều 87 trên. Nếu theo cách tính bất thường, nghĩa là 1 gang tay Phật bằng 3 gang tay thường, thì cỡ y che ghẻ này chiều dài sẽ hơn 2m70 và rộng gần 1m50. Cỡ này quá lớn đối với một miếng vải che ghẻ, không thể chấp nhận. Cách tính theo bình thường, cỡ trung lớn nhất của y che ghẻ được ấn định trong đây sẽ là dài 0m90 và rộng 0m45. Khó có cách tính nào mà một y che ghẻ có thể lớn hơn thế nữa.

+ Phải cắt bỏ…, cũng như điều 87 trên, nếu làm quá lượng, phải cắt bỏ chỗ dư ấy cho đúng lượng, sau đó sám ba dật đề.

+ Ngũ phần nói thêm: sau khi lành ghẻ, y ấy không dùng nữa, phải tịnh thí, không được để quá hạn ; Tăng kỳ cũng nói như vậy, và lại thêm chi tiết nữa: hoặc có thể dùng làm ba y. Thập tụng đại khái cũng nói như vậy. Nhưng nói rõ ngày được phép chứa sau khi lành ghẻ không dùng nữa. Bấy giờ, nó được coi là y dư, không được chứa quá hạn 10 ngày, như đã ấn định trong điều 1 của ni tát kỳ.

ĐIỀU 89: Vũ dục y quá lượng (Y tắm mưa quá lượng)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo làm y tắm mưa cần phải làm đúng lượng. Trong đây đúng lượng là dai 6 gang tay Phật, rộng 2 gang rưỡi tay Phật. Nếu quá, phải cắt bỏ, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+Y tắm mưa, công dụng cũng như duyên khởi của y này, xem điều 27 ni tát kỳ. Ở đây, điều luật này ấn định kích thước. Vì sau khi Phật cho phép các Tỳ kheo sắm y tắm mưa theo thỉnh nguyện của bà Tỳ Xá Khư, các Tỳ kheo có người làm lớn quá cỡ, do đó Phật phải ấn định kích thước.

+ Về kích thước, trong đây cũng có hai cách tính, giống như các trường hợp tọa cụ và y che ghẻ trong điều 87 và 88 trên. Theo kích thước mà luật gia các bộ thường đưa ra, 1 gang tay Phật bằng 3 gang tay thường. Vậy, y tắm mưa ở đây dài hơn 4 mét, rộng gần 1m70. Kích thước này không phù hợp thực tế. Nếu tính theo mức thông thường, chiều dài có thể gần 1m40 và rộng gần 0m60. Có lẽ đây là kích thước đúng.

Kích thước ấn định trong chánh văn Ngũ phần khác với các bộ: dài 5 gang tay Phật và rộng 2 gang rưỡi.

+ Về phạm tướng, cũng xử lý như điều 87 và 88 trên. Chỗ dư quá lượng được cắt bỏ, sau đó sám ba dật đề.

ĐIỀU 90: Đồng Phật y lượng (Y bằng lượng y của Phật)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào làm y mà lượng bằng hoặc hơn lượng y của Như Lai, ba dật đề. Trong đây lượng y của Như Lai là dài 10 gang tay Phật, rộng 6 gang tay Phật. Đây gọi là lượng y của Như Lai.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, các bộ đại khái giống nhau. Tường thuật tổng hợp. Nan Đà, em khác họ với Đức Thích Tôn. Vì rất giống Phật, nên các Tỳ kheo đã từng lầm tưởng là Phật, được đề cập trong duyên khởi của điều 60 ba dật đề trên. Ở đây cũng vậy, Nan Đà khoác y mà lượng bằng y Phật. Chỗ dài thừa vắt lên vai. Các Tỳ kheo lầm tưởng là Phật, đứng dậy bẩm bạch. Nan Đà đính chính. Để khỏi có sự lầm lẩn ấy, Phật ấn định kích thước y của Tỳ kheo.

+ Lượng y trên đây theo chánh văn trong Quảng luật của Tứ phần. Tứ phần giới bồn A chép: dài 9 gang tay Phật. Giới bổn B lại chép y như Quảng Luật.

Lượng trong các bộ khác, Ngũ phần, Tăng kỳ, Thập tụng đều nói dài 9 gang tay Phật.

Lượng y theo Căn bản cũng đồng như Tứ phần.

Về chiều rộng, các bộ giống nhau.

Có hai cách tính kích thước này, như đã tính trong các điều 87, 88 và 89 trên.

Cách tính thứ nhất, theo Căn bản, 10 gang tay Phật bằng 15 khuỷu tay người thường, tức khoảng gần 7m00 ; chiều ngang 6 gang tay Phật, bằng 9 khuỷu tay thường, tức khoảng gần 4m50. Lượng này quá lớn, khi nào muốn khoác hẳn Phật phải gấp làm đôi. Không đâu nói Phật cao gấp đôi người thường.

Cách tính thứ hai, chiều dai khoảng 2m50 và rộng gần 1m50. Lượng này lại quá ngắn và hẹp.

+ Về phạm tướng. Thành tội ba dật đề cũng như các điều 87- 89 trên. Nhưng Tứ phần không nói cách xử lý y quá lượng này. Thập tụng nêu cách xử lý như các trường hợp quá lượng trên. Nghĩa là chỗ dư quá lượng phải cắt bỏ, còn lại được phép dùng, sau khi sám ba dật đề.