Hiệp Chú

Căn bản 36 nêu thêm chi tiết áp dụng trong trú xứ. Trú xứ ở đây gồm hai là trú xứ căn bản và trú xứ ngoài việc, cả hai cùng bao gồm trong đại giới cộng trú. Khi các Tỳ kheo trong trú xứ căn bản thọ thực, cần phải hỏi Tỳ kheo trú xứ ngoài viện có thọ thực hay không; nếu không hỏi, phạm đột kiết la. Tỳ kheo ngoài viện cũng vậy. Nếu không hỏi, biết có sự hiện diện 4 Tỳ kheo và đồng thời thọ thực, phạm ba dật đề. Nếu chỉ ba Tỳ kheo thọ thực, không phạm. Nếu không cùng chung trong một đại giới, không phạm.

Thể thức áp dụng của Hữu bộ sớ phức tạp hơn các điều dẫn giải trên đây rất nhiều. Bản sớ này quan niệm biệt chúng ở đây là một nhớm Tỳ kheo tác thành chúng riêng biệt từ đại Tăng. Theo định nghĩa cơ bản, các Tỳ kheo túc số cùng hiện diện trong phạm vi một cương giới đã được tác pháp quy định mới gọi là Tăng. Nhưng Hữu bộ sớ cũng áp dụng định nghĩa này một cách rộng rãi. Do đó, bất cứ đâu, tự nhiên hay giới tác pháp, nếu túc số, đều thành Tăng. Như vậy, trong phạm vi của giới tự nhiên hay tác pháp, Tỳ kheo nào ăn riêng, phạm ba dật đề.

Thể thức áp dụng trong đây có thể tóm tắt như sau:

Trong một phạm vi đại giới, khi Tăng thọ thực, phải kích hiệu để thông báo, để các Tỳ kheo đều tập hợp, tránh trường hợp biệt chúng thực.

Bấy giờ, giả sử một thí chủ đến, chỉ muốn cúng dường cho chừng 4 Tỳ kheo trong Tăng. Nếu Tăng không cử theo thứ lớp được, cần phải cử một người đưa thức ăn. Tỳ kheo này mang thức ăn từ nhóm này chia sang cho nhóm kia, như vậy cũng gọi là ăn chung.

Đây chỉ nêu một thí dụ điển hình. Trong bản sớ ấy còn nêu nhiều trường hợp khác nữa, không thể dẫn hết.

+ Điểm cuối cùng cần lưu ý là, điều học này, trong giới bổn của Tăng kỳ, thuộc ba dật đề thứ 40, nhưng trong quảng luật của bộ này, điều 40 bị khuyết.

ĐIỀU 34. Thọ quá tam bát thực (Thọ lãnh vật thực quá ba bát)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo đến nhà bạch y, được mời thọ dụng vật thực, hoặc bánh hoặc bột. Tỳ kheo muốn thọ dụng, nên thọ hai ba bát, trở về trong tăng già lam nên chia cho các Tỳ kheo khác. Nếu Tỳ kheo không bịnh, thọ quá hai ba bát, mang về trong tăng già lam không chia cho các Tỳ kheo khác thọ thực, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Xét đại thể, về duyên khởi cũng như giải thích, các bộ đều đồng nhất. Một vài tiểu tiết khác biệt sẽ nói sau.

+ Về duyên khởi: Ngũ phần 7, giới này được kết thành ba đợt, một chánh kết và hai tùy khai cho trường hợp Tỳ kheo bịnh và Tỳ kheo được thí chủ yêu cầu. Tứ phần 14, kết hai đợt, chánh kết và tùy khai cho Tỳ kheo bịnh. Thập tụng và Căn bản, chỉ một đợt chánh kết. Trong chánh văn của hai bộ này không nêu trường hợp tùy khai cho Tỳ kheo bịnh. Tăng kỳ 17 cũng chỉ một lần chánh kết, mặc dù chánh văn nhất trí với Tứ phần.

Về chánh kết, có hai duyên khởi.

Thứ nhất, một gia đình kia gả con gái lấy chồng, bà mẹ chuẩn bị lương thực đi đường để đưa con gái về nhà chồng. Gia đình này vốn tin Phật, nên khi Tỳ kheo đến khất thực, vì nhà nghèo không có gì ngoài lương thực là bánh, bà đem cúng cho Tỳ kheo. Lần lượt nhiều Tỳ kheo đi đến. Bà cúng hết. Như vậy trễ một lần hẹn, nhà chồng sai người thúc giục. Bà lại hẹn ngày, và phải làm lại số bánh khác. Nhưng rồi các Tỳ kheo cũng đến nữa, bà lại cúng hết. Do sự trễ nãi, nhà chồng bãi hôn.

Thứ hai, một thương gia chuẩn bị lương thực đi đường, bằng bột. Ông cũng là người tin Phật, nên cũng cúng hết cho các Tỳ kheo như trường hợp trên. Do vậy, các bạn đồng hành không chờ và ông phải lỡ chuyến đi.

Do hai nhân duyên này, Phật kết giới.

+ Nhà bạch y, ở đây chỉ gia đình có người sắp lên đường, hoặc có con gái sắp về nhà chồng. Ngoài các gia đình này, điều luật không áp dụng.

+ Được mời thọ dụng, nghĩa là được yêu cầu thọ dụng tùy ý. Chánh văn của Thập tụng nói tự tứ thỉnh; của Căn bản nói ân cần thỉnh. Ý nghĩa này trong duyên khởi đã nói rõ. Thí chủ phát tâm cúng dường không hạn chế, nhưng Tỳ kheo thọ dụng phải biết đủ, để không gây những bất hạnh có thể xảy ra cho họ. Trong duyên khởi của Ngũ phần, đây là một trường hợp tùy khai. Theo đây, nếu Tỳ kheo được yêu cầu tùy ý, có thể thọ lãnh quá ba bát. Nhưng quan điểm của các bộ khác, dù được ân cần yêu cầu thọ thỉnh tùy ý, Tỳ kheo cũng không được thọ lãnh quá ba bát.

+ Vật thực hoặc bánh hoặc bột: Hai loại thực phẩm chính dùng làm hành lương đi đường. Tùy theo phong tục, nếu thực phẩm nào được coi là chủ yếu cho hành lương đi đường gồm trong nghĩa này. Về câu này, bản Hán của Tứ phần nói: (…) dữ thực hoặc bính hoặc sao một số bản chép khác: (…) dữ bính sao phạn mà nếu hiểu sát theo văn sẽ có nghĩa: cho bánh, bột và cơm. Nhưng đối chiếu chánh văn của các bộ, chỉ nêu tên hai loại là bánh và bột. Do vậy, đây y theo văn bản thứ nhất đã nói. Trong điều học này, mục đích hạn chế thọ lãnh hành lương quá số lượng, do đó, ngoài các vật thực làm hành lương, các loại vật thực khác không áp dụng, chẳng hạn: cơm ăn liền. Còn cơm khô, tùy địa phương, cũng là loại hành lương, không được thọ quá.

+ Hai ba bát: Theo giải thích của Thập tụng, đây chỉ lượng của cỡ bát nhỏ. Tức trong ba loại bình bát, nếu bát nhỏ, được thọ trong hạn ba bát, bát trung, hai bát và bát cỡ, chỉ một bát. Căn bản cũng đồng quan điểm. Các bộ khác không đề cập cỡ bát nào.

+ Trở về trong tăng già lam chia cho các Tỳ kheo khác: Đây là thể thức áp dụng sự thọ nhận trong hạn hai ba bát và cũng là điểm quan trọng trong điều học này.

Trong chánh văn nói: không được quá hai ba bát. Đây y sự cúng dường của thí chủ chứ y trên số lượng thọ nhận của Tỳ kheo. Vì cứ mỗi Tỳ kheo thọ nhận đủ ba bát, thì thí chủ nhất định sẽ tuyệt lương. Phần duyên khởi đã nêu rõ ý nghĩa này. Do đó, khi Tỳ kheo thọ lãnh đủ ba bát, mang ra ngoài hay về trong tăng già lam, chia cho các Tỳ kheo khác là một hình thức báo cho các Tỳ kheo này biết rằng gia đình nó có người chuẩn bị lên đường. Các vị khác biết đã có Tỳ kheo thọ nhận ba bát rồi, sẽ không ai được phép đến nhà đó khất thực nữa.

Các bộ đều rõ thể thức thọ nhận và báo tin này như sau: Khi thọ lãnh, đã thọ dụng tại đó một bát, và chỉ có thể mang về thêm một bát nữa. Khi về tăng già lam, báo cho các Tỳ kheo khác biết còn dư lại một bát, ai cần dùng có thể đến khất thực. Nếu đã thọ một bát, mang về hai bát, cũng phải báo cho các Tỳ kheo biết đã hết số hạn thọ nhận. Tỳ kheo nào thọ nhận bát thứ tư trong số lượng mà thí chủ đã cúng, dù rằng đối với Tỳ kheo này, đây chỉ là một bát duy nhất, Tỳ kheo ấy cũng phạm ba dật đề.

Nhưng nếu có Tỳ kheo không được báo tin, điều luật không áp dụng. Tỳ kheo nào đã thọ nhận dù chỉ đủ ba bát mà không báo tin, phạm ba dật đề. Trong trường hợp này, Tăng kỳ 17 nêu một thể thức thọ nhận: khi Tỳ kheo thọ dụng tại đó một bát, mang về một bát, nên dặn thí chủ, nếu có Tỳ kheo khác đến, có thể cúng thêm một bát. Cúng các Tỳ kheo quá ba bát sẽ mất phước. Đây là cách báo tin gián tiếp. Vì sợ mất phước, sau khi dâng cúng đủ ba bát trong số hành lương, thí chủ ấy sẽ không cúng bát thứ tư cho bất cứ Tỳ kheo nào nữa. Nếu muốn, họ có thể dâng các thứ khác ngoài lương thực ra.

+ Tổng chi, trong điều học này, trên thực tế áp dụng, có hai trường hợp ba dật đề, một trường hợp thọ nhận bát thứ tư, và một nữa là thọ nhận đã đủ ba bát mà không báo cho Tỳ kheo khác biết.

+ Trường hợp tùy khai: Tỳ kheo bịnh. Nguyên do, các Tỳ kheo bịnh, không dám thọ nhận quá ba bát, nghĩa là bát thứ tư. Do đó, Phật tùy khai. Điều này có nghĩa rằng, vì thí chủ đã cúng các Tỳ kheo đủ ba bát, nếu Tỳ kheo bịnh không thọ nhận bát thứ tư, có thể không khất thực đâu được, như vậy sẽ thiếu ăn. Mà Tỳ kheo bịnh thì cần ăn. Như đã nói, trong chánh văn của Thập tụng và Căn bản, không có tùy khai nào cả, dù cho Tỳ kheo bịnh.

Một trường hợp tùy khai khác chỉ đề cập trong Ngũ phần. Bộ này hiểu rằng, chánh văn nói: được mời hay được yêu cầu tùy ý, như vậy có nghĩa là thể theo sự thỉnh cầu ấy, Tỳ kheo có thể thọ nhận quá ba bát. Điểm này khác hẳn các bộ khác. Mặc dù chánh văn của các bộ cũng nói đến sự được yêu cầu, nhưng Tỳ kheo phải biết đủ trong sự thọ nhận, để thí chủ không đi đến chỗ tuyệt lương.

ĐIỀU 35. Túc thực (Ăn đã đầy đủ)

.A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào ăn đã đầy đủ, hoặc có khi thọ thỉnh, không tác pháp dư thực mà ăn nữa, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Cơ bản điều học này là nhất tọa thực, ăn trong một lần ngồi. Trong tiếng Phạn, từ ngữ nhất tọa chỉ một hành động liên tục không gián đoạn. Như nói, Thế Tôn nhất tọa thành Chánh giác: Đức Thế Tôn quyết tâm chỉ ngồi một lần cho đến khi thành Chánh giác. Trong Trung a hàm, Phật đã tán thán sự nhất tọa thực, mà Căn bản 36 (tr. 821a) trích dẫn lại như sau: "Ta do nhất tọa thực nên luôn luôn thiểu dục, không bịnh, đi đứng nhẹ nhàng, khí lực mạnh mẽ, sống an lạc. Các ngươi cũng nên nhất tọa thực". Thế Tôn bấy giờ chỉ tán thán chứ chưa chế học xứ liên hệ đến nhất tọa thực. Tứ phần 14 kể tất cả 7 trường hợp các Tỳ kheo đã áp dụng không đúng sự nhất tọa thực này, nên Phật chế giới.

1) Do nhất tọa thực, nên một số Tỳ kheo ăn không đủ no, thân thể gầy ốm, bịnh hoạn. Căn bản 36 nêu rõ nguyên nhân các Tỳ kheo ăn không no là trong khi đang ăn, hoặc có Hòa thượng, A xà lê đến, bèn đứng dậy, vì đã rời chỗ ngồi nên không ngồi ăn lại lần thứ hai. Phật dạy: một lần ngồi, hãy ăn đầy đủ rồi đứng dậy.

2) Các Tỳ kheo hoặc khi dùng các thức ăn loại cứng, loại mềm hoặc khi dùng các thứ nước, hay thuốc, cảm thấy đã no đủ, không ăn lại nữa, do đó sự ăn uống vẫn không đầy đủ và lại gầy ốm. Phật quy định rõ: sự ăn gọi là no đủ chỉ đối với 5 loại thực phẩm cứng hay 5 loại thực phẩm mềm. Ngoài ra, các thứ khác không thuộc vào nhất tọa thực.

3) Các Tỳ kheo bịnh, do nhất tọa thực nên gầy ốm. Phật dạy: nhất tọa thực, hay túc thực pháp, không áp dụng cho người bịnh.

4) Thực phẩm của Tỳ kheo bịnh, các Tỳ kheo đã ăn đầy đủ với nhất tọa thực, không dám ăn nữa. Phật dạy: không nên bỏ phí vật thực mà tín thí cúng dường. Ngài khiến các Tỳ kheo nuôi bịnh tác pháp dư thực đối với thực phẩm dư tàn ấy rồi thọ dụng.

5) Thực phẩm dư tàn của người bịnh đã được các Tỳ kheo nuôi bịnh tác pháp dư thực, nhưng họ thọ dụng vẫn không hết và phải bỏ cho chim chóc, vì các Tỳ kheo khác không dám dùng. Phật dạy: vật thực nào đã được các pháp dư thực rồi, các Tỳ kheo khác đều có thể thọ dụng.

6) Một Tỳ kheo mang thực phẩm dư tàn của mình về tăng già lam cho các Tỳ kheo. họ không thọ dụng vì đã ăn đủ rồi. Do đó, phải bỏ cho chim chóc. Phật dạy: không nên lãng phí, và khiến Tỳ kheo tác pháp dư thực mà thọ dụng.

7) Một Tỳ kheo tham ăn. Không cần biết đã ăn đủ hay chưa đủ, nhất tọa hay không nhất tọa, bất cứ lúc nào muốn là ăn. Đây là nguyên nhân trực tiếp Phật kết giới.

Tăng kỳ 16 không dẫn nguyên nhân nhất tọa thực, mà trực tiếp nói ngày nguyên nhân túc thực. Một số các Tỳ kheo thọ thỉnh tại nhà một người Bà la môn. Sau khi ăn đã đầy đủ, họ trở về, và được các thí chủ khác cúng dường các vật thực khác. Vì chưa quá giữa trưa nên các Tỳ kheo ăn thêm. Người Bà la môn này sau khi dâng cúng đã xong, đến tinh xá hầu Phật. Thấy các Tỳ kheo đang ăn, ông hỏi ra biết lý do, bèn phiền trách: Các sa môn họ Thích dối trá, không thành thật. Ăn chưa no nói là no, chưa đủ nói là đủ, nên bây giờ còn ăn thêm nữa. Do nguyên nhân này, Phật cấm các Tỳ kheo ăn đã tỏ ra đầy đủ rồi, đã rời khỏi chỗ ngồi rồi, không được phép ăn lại nữa.

+ Ăn đã đầy đủ: Dấu hiệu cơ bản để xác định nhất tọa thức. Có 5 yếu tố xác định sự ăn đã đầy đủ: 1. Biết rõ loại vật thực, tức 5 loại cứng hay 5 loại mềm. 2. Biết rõ có người đưa đến. 3. Biết rõ đã ngăn. 4. Biết rõ oai nghi, tức biết đang ngồi hay đang đứng v.v… 5. Biết rõ sự xả oai nghi: từ ngồi, đã đứng dậy v.v… Năm yếu tố này là quá trình thọ thực, cho đến khi rời oai nghi cũ.

Trong đây, 5 yếu tố này bao gồm hai trường hợp được gọi là đã ăn đủ: ngăn và xả oai nghi. Ngăn chỉ hành vi khi có người mang thêm vật thực, Tỳ kheo hoặc ra dấu, hoặc nói bằng lời tỏ ý không dùng, dù thực sự chưa no đủ, cũng được gọi là đã ăn đủ. Trường hợp thứ hai, xả oai nghi, trong khi đang ăn, nếu thay đổi tư thế đi, đứng, nằm hay ngồi, dù chưa no vẫn được gọi là đã ăn đủ. Về sự ngăn, Tăng kỳ 16 nếu 8 trường hợp, mà ý nghĩa tổng quát là khi có người mang cho Tỳ kheo thực loại nào thuộc trong 5 loại cứng hay mềm, Tỳ kheo ấy từ chối, hoặc ra dấu hoặc nói bằng lời, sau đó, bất cứ loại nào trong 5 loại được mang đến đều không được phép thọ dụng. Đơn cử thí dụ: có người mang bột mì đến, Tỳ kheo nói "Tôi bịnh phong không ăn bột mì, mang đi chỗ khác". Đã từ chối, nếu không tác pháp dư thực mà tiếp tục ăn thêm mặc dù không phải bột mì, vẫn phạm ba dật đề.

+ Hoặc khi thọ thỉnh: Nêu trường hợp cần tác pháp dư thực. Đã ăn đủ, hoặc đã ngăn, hoặc đã rời oai nghi, nếu có người mang thức ăn đến, Tỳ kheo cần ăn, vì nể tình người mang đến, hoặc vì các duyên sự khác, có thể ăn thêm nhưng với điều kiện phải tác pháp dư thực. Đây là trường hợp tùy khai, vì không chỉ giới hạn các Tỳ kheo nuôi bịnh hay một số trường hợp, nên chỉ nêu tổng quát như vậy. Chánh văn của các bộ khác không có câu này.

+ Tác pháp dư thực: Cũng gọi là tàn thực, vật thực đã ăn mà còn dư lại, đây chỉ vật thực của Tỳ kheo khác ăn dư chứ không phải của chính mình. Tác pháp này là thể thức tác tịnh vật thực để nó trở thành dư thực hay tàn thực. Nghĩa là, chỉ làm phép tượng trưng.

Tỳ kheo cần tác tịnh tàn thực, để vật thực mình cần ăn vào trong bát, đối diện trước một Tỳ kheo chưa ăn hay đang ăn mà chưa tỏ sự ăn đã đủ, tác bạch rằng: "Đại đức, tôi ăn đã đầy đủ. Đại đức, nên biết cái này, nên nhìn cái này". Đây là văn theo Tứ phần 14. Văn nói trong Căn bản 36: "Bạch Đại đức, tôi Tỳ kheo mỗ giáp, đã ăn xong, đã ăn đầy đủ, nay lại thọ nhận thêm vật thực loại cứng (hay loại mềm…) này, mà bản ý muốn ăn thêm. Xin Đại đức vì tôi tác pháp dư thực". Tỳ kheo kia ăn tượng trưng hai, ba miếng, rồi nói: "Đại đức, hãy mang đi. Đây là vật thực của ngài, hãy tùy ý thọ thực:.

Trong đây, Tứ phần 14 nêu 8 trường hợp tác pháp dư thực bất thành, Tỳ kheo phạm đột kiết la: 1. Tự thân đã ăn đầy đủ mà tác pháp cho Tỳ kheo khác. 2. Biết Tỳ kheo khác đã ăn đủ mà đến tác pháp dư thực. 3. Tự tay bốc đồ ăn mà tác pháp. 4. Để đồ ăn xuống đất mà tác pháp. 5. Khiến tịnh nhân bưng thức ăn mà tác pháp. 6. Trước tịnh nhân mà tác pháp. 7. Phủ đồ ăn xấu lên đồ ăn tốt mà tác pháp. 8. Tỳ kheo thọ dư thực pháp của người khác mà mang đi hết.

Căn bản 36, phải hội đủ 5 yếu tố thì sự tác pháp dư thực mới được gọi là thành tựu: 1. Giới nội, trong phạm vi đang ăn. 2. Cự ly: người tác và người thọ không đứng xa nhau ngoài tầm tay. 3. Thạnh khí, vật thực tác pháp phải đựng trong chén bát các thứ. 4. Tự tay bưng. 5. Người tác pháp chưa rời chỗ ngồi.

Thập tụng 13: có 8 trường hợp tác pháp bất thành: 1. Tỳ kheo tác pháp không nhận lấy một chút gì từ vật thực ấy. 2. Để bát xuống đất mà tác pháp. 3. Đứng xa nhau ngoài tầm tay. 4. Vật thực để tác pháp bất tịnh (xem chú thích). 5. Tác pháp với bất tịnh nhục. 6. Muốn dùng 5 loại thức ăn cứng nhưng tác pháp bằng 5 loại thức ăn mềm. 7. Trái với điều trên. 8. Muốn ăn 5 loại tự thực () mà tác pháp với 5 loại thức ăn cứng.

Tổng quát mà nói, có 4 yếu tố căn bản để tác pháp tàn thực: 1. Xứ sở: tại chỗ đang ăn. 2. Đối tượng: vật thực cần ăn. 3. Tác nhân: Tỳ kheo đang ăn. 4. Cự ly: khoảng cách người tác và người thọ không ngoài tầm tay với.

Với các vật thực và sự tác tịnh bất thành, Tỳ kheo nào thọ dụng, ba dật đề.

Các bộ còn nêu một chi tiết để nhấn mạnh tầm quan trọng của sự tác pháp dư thực: nếu tại chỗ mà các Tỳ kheo đều đã tỏ sự ăn đủ, chỉ có một Sa di đủ điều kiện thọ Cụ túc, các Tỳ kheo truyền thọ Cụ túc cho Sa di ấy để vị tân Tỳ kheo này làm tác nhân cho pháp dư thực.

ĐIỀU 36. Khuyến tha túc thực (Khuyến Tỳ kheo đã ăn đủ)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào biết Tỳ kheo kia ăn đã đủ, hoặc khi thọ thỉnh, không tác pháp tần thực, ân cần mời mọc, đưa thức ăn, nói: "Trưởng lão nhận thấy thức ăn này"chỉ vì mục đích ấy chứ không gì khác, là muốn người khác phạm giới, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, hai Tỳ kheo vốn huynh đệ, một người tham ăn bị một Tỳ kheo khác chỉ trích, bèn cố tìm cơ hội khiến vị ấy phạm giới. Một hôm, thấy Tỳ kheo kia ăn xong, bèn không tác pháp tàn thực mà ân cần mời ăn thêm. Tỳ kheo kia nhận và ăn. Nhân đó, bèn chỉ trích là vị ấy phạm giới. Phật kết giới. Sau đó, một số Tỳ kheo sau khi ăn xong mang vật thực về đưa cho Tỳ kheo khác, nhưng không biết có phạm hay không. Phật thêm yếu tố biết vào chánh văn.

+ Biết Tỳ kheo khác đã ăn xong, đưa vật thực chưa tác pháp dư thực mời ăn: người đưa phạm đột kiết la; Tỳ kheo ấy ăn: người đưa phạm ba dật đề.

+ Các ý nghĩa khác, xem trong điều 34 trên.

ĐIỀU 37. Phi thời thực (Ăn phi thời)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào thọ nhận thức ăn và ăn phi thời, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Ăn phi thời, từ giữa trưa, đứng bóng trở đi cho đến sáng hôm sau trước khi minh tướng hiện, gọi là phi thời.

Bản chất của điều học này và điều 35, túc thực, là một. Điều 35 lấy động tác ăn làm yếu tố căn bản, và điều 37 này lấy thời gian làm yếu tố căn bản cho hình thái trì phạm.

Duyên khởi được kể trong Tứ phần 14 là một phần của các câu chuyện về ăn phi thời mà tôn giả Bạt Đà Lị kể với Đức Phật. Sau khi Phật khuyên các Tỳ kheo nhất tọa thực, Bạt Đà Lị không chấp hành, vì không thể không ăn chiều mà chịu đói được. Suốt ba tháng, tôn giả vì hổ thẹn không gặp Phật. Cuối cùng, nhận định được sự tai hại của việc ăn phi thời, tôn giả đến gặp Phật. Một trong lý do tôn giả nêu lên để nói sự không chấp hành của mình, là theo quan niệm của các Tỳ kheo trẻ: ăn hay không ăn phi thời là sự kiện vụn vặt; buổi tối là bữa ăn chính của mọi người trong thế gian, sao Phật lại cấm? Và, vì sa môn Cù Đàm đã già cả, ăn nhiều không tiêu, nên cũng khuyến khích các Tỳ kheo trẻ nhất tọa thực. Sau đó nữa là câu chuyện khất thực của Ca Lưu Đà Di mà Tứ phần dẫn làm duyên khởi. Vào một buổi trời tối như mực, Ca Lưu Đà Di vào xóm khất thực. Bấy giờ, một người đàn bà đang ngồi rửa chén bát, trông thấy ngỡ là quỷ, bèn la thất thanh. Vì Ca Lưu vốn có nước da rất đen. Ca Lưu trả lời: Không phải quỷ đâu chị ơi, mà là Tỳ kheo khất thực. Bà ấy nghe nói, hoàn hồn và rủa sả: Cha Tỳ kheo không chết đi! Mẹ Tỳ kheo không chết đí! Khất thực gì vào giờ này?

Thập tụng và Căn bản kể nguyên do nhóm 17 Tỳ kheo trẻ ăn phi thời, bị các Tỳ kheo trưởng lão khiển trách.

Riêng Tăng kỳ dẫn gần như toàn bộ các câu chuyện trong Trung a hàm, có chen vài câu chuyện mà các cư sĩ chê bai các Tỳ kheo lại ăn phi thời. Các câu chuyện này chứng tỏ, theo Tăng kỳ, không ăn phi thời là một trong các đặc điểm của các tu sĩ, không riêng gì đạo Phật.

Mặt khác, Tứ phần 42 (tr. 873c) đề cập các đạo sĩ thời cổ, gọi là các vị Vô dục Tiên nhân, họ không ăn phi thời, và buổi chiều chỉ dùng 8 thứ nước trái cây. Như vậy, không ăn phi thời là một thực hành đã có từ lâu trước thời Đức Phật giữa các đạo sĩ Ấn Độ.

Trong các hệ thống học giới của 4 chúng đệ tử Phật, trừ ngũ giới cho cận sự, các hệ thống còn lại đều gồm có một điều khoản về không ăn phi thời.

Không ăn phi thời, ở đây không giới hạn trong bất cứ một loại vật thực nào. Nghĩa là, trừ nước lã ra, tất cả các loại nước được pha chế có gốc từ các loại vật thực, đều gọi là ăn cả, ngoại trừ 8 thứ nước, như đã nêu trong điều 26 của ni tát kỳ.

Tuy nhiên, đại bộ phận của học xứ Tỳ kheo đều có tùy khai cho những người bịnh. Trên mặt hình thức, ăn phi thời không có tùy khai. Nhưng trong thực tế, các Tỳ kheo bịnh được dùng một trong bốn thứ thuốc mà nguồn gốc của chúng phần lớn là thực phẩm. Về bốn loại thuốc này, xem trong điều 26 của chương Ni tát kỳ.

+ Chánh văn trên đây dịch theo quảng luật của Tứ phần, và bản tập Tỳ kheo giới bổn A của Hoài Tố. Bản B và các bản lưu hành hiện tại chỉ nói: Tỳ kheo nào ăn phi thời, ba dật đề. Trong đó không có: thọ nhận thức ăn.

+ Trong Tăng kỳ, duyên khởi cũng như chánh văn và giải thích của điều này và điều 38 tiếp theo được kể chung là một.

ĐIỀU 38. Tàn túc thực (Thức ăn qua đêm)

.A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào cất chứa đồ ăn qua đêm mà ăn, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

Tăng kỳ coi điều học này như là một hình thái vi phạm của giới ăn phi thời.

Duyên khởi, các bộ đại khái đồng nhất: Trưởng lão Ca La (Tăng kỳ nói là A Na Luật) khất thực, ăn không hết, để dành phơi và qua ngày sau dùng; vì vậy, trưởng lão không thường xuyên đi khất thực, mà sống một mình trong rừng, chuyên tu thiền định. Dù vậy, hành động cất chứa được coi là phi pháp, cho nên Phật kết giới.

+ Trong đây có hai yếu tố căn bản: tích trữ và thọ dụng. Hành vi tích trữ lại gồm ba yếu tố: 1. Động tác: thọ nhận với ý tưởng là vật thực sở hữu của mình. 2. Thế phần: vật thực được để trong phạm vi không gian mà Tỳ kheo ngủ, nghĩa là người và vật cùng ngủ chung; và 3. Thời phần: qua một đêm.

Tỳ kheo tích trữ thức ăn: đột kiết la; thọ dụng chính thức ăn ấy: ba dật đề.

Trong ba yếu tố tích trữ, cần nói rõ thêm về động tác. Căn bản coi điều này là căn bản và do đó chánh văn của bộ này nói: Ăn thức ăn đã được xúc chạm đến. Theo giải thích, có hai hình thái xúc chạm: thức ăn thọ nhận trước ngọ, và sau ngọ được xúc chạm; thức ăn được nhận sau ngọ, buổi tối xúc chạm đến. Tỳ kheo nào thọ dụng thức ăn được xúc chạm như vậy: ba dật đề. Hữu bộ sớ gọi sự xúc phạm này là ác tróc. Tỳ kheo ác tróc: đột kiết la; cất vật thực ác tróc với ý tưởng của mình đồng túc hay không đồng túc: đột kiết la; thọ dụng vật thực ác tróc: ba dật đề.

Về yếu tố thứ hai của hành vi tích trữ cũng được gọi là nội túc. Điều này có trường hợp tùy khai cho các Tỳ kheo bịnh, và vào lúc mùa màng đói kém. Vào những trường hợp như thế, các Tỳ kheo cần phải tác pháp yết ma kết tịnh trù hay tịnh khố để cất chứa vật thực. Qua thời gian khó khăn ấy, giới tịnh trù hay tịnh khố phải được giải.

Về yếu tố thời gian tích trữ, căn cứ theo bốn loại vật thực được coi là thuốc. Với loại phi thời dược, chỉ được cất trong một đêm; qua đêm phải xả, không được dùng. Với loại thất nhật dược, được pháp cất trong thời hạn 7 đêm; hết đêm thứ bảy phải xả. Với loại tận hành dược, được phép cất cho đến khi nào hết bịnh, hoặc hết thuốc, hoặc trọn đời người. Loại thời dược, không được để quá ngọ. Các điều này đã được đề cập trong điều 26 ni tát kỳ ở trên.

ĐIỀU 39. Bất thọ thực (Vật thực không được trao nhận)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, thức ăn hoặc thuốc không được trao nhận mà để vào miệng, trừ nước và tăm, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Không được trao nhận nghĩa là không được người khác trao cho mình nhận. Nguyên văn: bất thọ: không được tiếp nhận hay thọ nhận. Các bộ đều nhấn mạnh trên ý nghĩa nhận. Căn bản 36, có 5 thể thức thọ nhận: 1. Thân thân thọ: người trao cầm vật trên tay và tự mình nhận. 2. Thân vật thọ: người trao để vật vào bát, hoặc vào khí mãnh, tự tay mình thọ nhận. 3. Vật thân thọ: người trao cầm vật trong tay, mình đưa bát hoặc khí mãnh ra nhận. 4. Vật vật thọ: cả người trao và người nhận đều không chuyển trực tiếp từ tay sang tay, mà qua trung gian các khí mãnh. 5. Trí địa thọ: người trao để vật xuống đất cho người nhận tiếp lấy. Bộ này cũng nói thêm, tại những địa phương mà người thế tục ghét, không muốn gần Tỳ kheo. Tại chỗ thường khất thực, Tỳ kheo làm một đài nhỏ hình tròn, đặt bát lên đó, và đứng gần đó. Tựu trung, sự trao và nhận đều xuất từ hành vi có ý thức. Do đó, Hữu bộ sớ nói: các loài phi nhân, súc sanh, và con nít vô trí trao cho, không gọi là trao. Nhưng Ngũ phần nêu những chi tiết riêng biệt trong các trường hợp này: súc sanh như các loài rồng, có khả năng biến hóa, và loài khỉ có biết chút ít, và loài chư thiên: Tỳ kheo được tiếp thọ vật trao từ các hạng này.

+ Duyên khởi, các bộ đại khái giống nhau: Có một Tỳ kheo (Thập tụng và Căn bản nói là trưởng lão Ca La; Tăng kỳ nói là A Na Luật) tu hạnh đầu đà, thường sống tại các bãi tha ma, lượm giẻ rách làm y phấn tảo, và ăn đồ tế tự ma quỷ mà các thân nhân người chết để lại. Những người này về sau khám phá Tỳ kheo đã ăn đồ cúng của thân nhân quá cố, bèn đồn đãi Tỳ kheo ăn thịt người. Do đó, Phật kết giới.

Trong đây chỉ có một tùy khai: trừ nước và tăm.

Nguyên do, một số các Tỳ kheo vì chấp hành nghiêm chỉnh điều Phật chế, nên khi không có ai trao cho nước hoặc tăm, không dám dùng, và miệng họ trở thành hôi hám.

Riêng Tăng kỳ, trong chánh văn còn nêu một trường hợp tùy khai nữa: trừ việc nếm. Nguyên do, các Tỳ kheo thuê người làm, và soạn thức ăn cho họ. Nhưng vì là vật thực không được trao, do đó không ai dám nếm. Thành thử, mặn lạt vô chừng và các người làm giận hờn, không chịu làm nữa.

+ Về ý nghĩa, Hữu bộ sớ 8 nêu 5 điểm: 1. Để tránh các trường hợp có thể nghi ngờ phạm tội lấy vật không được cho. 2. Để chứng minh; do đây, khi phi nhân dâng, chỉ thành hành vi ăn chứ không thành hành vi chứng minh, nhưng bản sớ này cũng nói, tại chỗ hoang dã không có người, nếu phi nhân trao, Tỳ kheo có thể thọ. 3. Ngăn ngừa sự chê bai, như trong duyên khởi của các bộ. 4. Để thành tựu bản chất thiểu dục tri túc. 5. Khiến người sanh tín tâm.

ĐIỀU 40. Sách mỹ dục (Yêu sách thức ăn ngon)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, đối với các thứ ẩm thực mỹ diệu như sữa, tô, cá và thịt, không bịnh mà tự yêu sách cho mình, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi: Tứ phần 15: Phật tại Xá Vệ. Tỳ kheo Bạt Nan Đà đến nhà một thương gia hỏi xin các thứ tạp thực. Thương gia hỏi có bịnh gì không? Nan Đà đáp không bịnh. Thương gia chỉ trích.

Thập tụng và Căn bản ní, bấy giờ Phật trở về Ca Tỳ La Vệ. Ông Ma Ha Nam, vốn là thân tộc họ Thích, thiết trai cúng dường. Nhóm sáu Tỳ kheo, yêu sách các thứ mỹ vị như sữa, bơ lỏng, bơ đặc, cá thịt các thứ.

Trên đây là nguyên nhân chánh kết. Về sau, một số Tỳ kheo bịnh, cần các thứ ăn ấy, nhưng không dám tự tiện hỏi xin các thí chủ. Do đó, Phật tùy khai.

+ Chánh văn trên đây dịch thoát. Nguyên trong Hán nói: Nhược đắc hảo mỹ ẩm, thực (…). Nhược Tỳ kheo như thị mỹ ẩm thực, vô bịnh tự vị thân sách… Văn Hán hơi lủng củng.

Chánh văn Thập tụng hơi khác: Nếu Tỳ kheo không bịnh, trong nhà bạch y có những vật thực mỹ diệu như…

Chánh văn của Căn bản lại khác nữa: Như Thế Tôn nói, các thứ ẩm thực thượng diệu là… tự vì mình mà đến nhà người khác hỏi xin và nhận…

Thập tụng không nêu ý nghĩa nhà bạch y trong điều học này. Có lẽ muốn nói: nêu xin từ các Tỳ kheo khác thì không thuộc phạm vi học xứ này.

Về ý nghĩa nhà người khác trong chánh văn của Căn bản, được Luật nhiếp 11 (tr. 588c) giải thích: muốn nói là không phải nhà thân quyến.

+ Ẩm thực mỹ vị, đoạn đầu trong chánh văn nói là hảo mỹ ẩm thực: loại ẩm thực vừa tốt vừa đẹp mắt, đoạn sau của chánh văn chỉ nói: mỹ ẩm thực. Nói là ẩm thực nghĩa là đồ ăn và thức uống, nhưng trong liệt kê chỉ gồm thức ăn. Thật sự, điều học này chỉ có đối tượng là các loại vật thực mỹ diệu, không đề cập các loại dùng làm thức uống.

+ Sữa, tô. Trong đây, tô bao gồm của thục tô và sanh tô. Ý nghĩa thục tô và sanh tô, xem giải thích điều 26 ni tát kỳ.

+ Tỳ kheo nào không bịnh, hỏi xin các thứ thực phẩm kể trên: đột kiết la; thọ dụng: ba dật đề.

Trường hợp tùy khai duy nhất là cho người bịnh.

Tứ phần không nói đến các trường hợp hỏi xin từ gia đình thân quyến, hay chỗ quen biết thân tình, điều mà Thập tụng và Căn bản coi là không phạm.

ĐIỀU 41. Dữ ngoại đạo thực (Cho ngoại đạo thức ăn)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào tự tay mình cho thức ăn đến nam ngoại đạo hoặc nữ ngoại đạo, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Giới này được kết thành hai lần. Một lần chánh kết và một lần bổ túc. Chánh kết có hai nguyên nhân.

Về hai lần chánh kết, Tứ phần 15 kể: Phật đi từ Câu Tát La đến Xá Vệ. Dọc đường, các đàn việt dâng cúng vật thực dồi dào. Các Tỳ kheo thọ dụng không hết. Phật khiến A Nan phân phát cho những người ăn xin đi theo. Trong số ăn xin, có một nữ tu ngoại đạo thuộc phái lõa thể, mặt mày xinh xắn. A Nan phát cho một cái bánh như mọi người, nhưng có hai cái dính nhau mà không biết. Cô này mang khoe mọi người. Một người đàn bà nói: Tỳ kheo ấy tư thông với cô nên cho cô hai bánh.

Lại nữa, trong số những người theo xin, có một phạm chí. Rời khỏi đám ăn xin, ông gặp một người Bà la môn coi tướng, là người tin Phật. Người Bà la môn hỏi phạm chí đi từ đâu đến. Phạm chí nói từ Xá Vệ và đã kiếm ăn được từ những cư sĩ trọc đầu. Người Bà la môn bạch Phật biết. Nhân hai chuyện xảy ra, Phật kết giới: Tỳ kheo không cho thức ăn đến ngoại đạo lõa thể, dù là nam hay nữ.

Tường thuật này có một điểm cần nêu: đó là nữ ngoại đạo lõa thể. Điểm này cũng giống Căn bản 37, nhưng Thập tụng và Tăng kỳ đều nói là nữ ngoại đạo xuất gia. Điểm khác nhau này rất quan trọng, vì nó liên hệ đến đối tượng cho của điều học này. Về ngoại đạo lõa thể, cũng thường gọi là lõa hình hay vô y. Trong thời Phật, có hai nhóm lõa thể khác nhau. Một nhóm được nói là thuộc phái Ni Kiền Tử. Theo như trong các kinh điển A hàm, trong thời Phật, địa vị ảnh hưởng của Ni Kiền Tử vượt hẳn các phái khác, và có lẽ gần tương đương với đạo Phật. Họ có một hình thức tổ chức giáo đoàn quy củ, và cũng có những nhân vật lỗi lạc, như cư sĩ Ưu Ba Ly đã từng mở cuộc luận chiến với Đức Phật; hay người có thế lực như vị tướng quân Sư Tử. Các khảo cứu về sau xác nhận rằng giáo đoàn Ni Kiền Tử là tiền thân của Kỳ Na giáo, một trong ba tôn giáo lớn tại Ấn Độ, tồn tại cho đến ngày nay. Giáo chủ Ni Kiền Tử xuất thân là một hoàng tử như Đức Phật, và cũng chống lại đặc quyền của giai cấp Bà la môn. Giáo lý của họ, cũng như quan niệm đạo đức của họ, có những điểm tương đồng rất lớn với đạo Phật. Theo tình hình ấy, các ngoại đạo lõa thể trong đây cần phải bỏ ra ngoài nhóm Ni Kiền Tử. Vả lại, trong các kinh điển A hàm cũng ít khi nói rõ họ sống lõa thể hay không, nhưng điểm chắc chắn là họ chủ trương khổ hạnh cực đoan, một điểm trái ngược với đạo Phật.

Nhóm lõa thể còn lại bao gồm nhiều tín ngưỡng phức tạp. Nhưng hầu hết đều xuất thân từ hai giai cấp dưới: Thủ đà la và Phệ xá ly. Chiên đà la không có giai cấp và không có đặc quyền tôn giáo. Nổi bật nhất trong các nhóm này là phái A Kỳ Tỳ do Mạt Già Lê Câu Xá Lợi. Ông này được đề cập rất nhiều trong các kinh điển thuộc A hàm, được kể là một trong những bậc tôn sư lớn thời bấy giờ. Tiếng Phạn, A kỳ tỳ, Hán thường dịch là tà mạng. Đây là cách gọi khinh rẻ. Nguyên nghĩa của nó là chú trọng đời sống hiện thực, và sự lõa thể là tiêu biểu của thái độ hiện thực của họ. Theo sự hiểu biết từ các bộ A hàm, hình như không có nữ lõa thể trong bất cứ phái lõa thể nào. Theo như tường thuật của Tăng kỳ và Thập tụng thì người ngoại đạo lõa thể trong đây là nam. Chính người này, khi gặp một người bạn, được hỏi là đã kiếm ăn ở đâu, bèn trả lời rằng từ các cư sĩ trọc đầu. Lời nói này biểu lộ thái độ khinh miệt các Tỳ kheo, cho rằng các vị này sống sung túc, với y phục và ẩm thực dồ dào, không hợp lẽ đối với người xuất gia mà đời sống phải khắc khổ như họ. Và chính lõa thể ngoại đạo giải thích cho bạn mình biết rằng các cư sĩ trọc đầu là các sa môn họ Thích. Đàn việt bố thí cho họ làm phước điền, và các Tỳ kheo này cúng dường lại mình để làm phước điền. Thái độ đầy tự hào và khinh miệt này là nguyên nhân chủ yếu để Phật kết giới.

Ngũ phần không nêu nguyên nhân Phật kết giới từ sự tuyên bố đầy tự hào và khinh miệt của ngoại đạo lõa thể, mà nguyên nhân trực tiếp từ lời phiền trách của các cư sĩ. Theo đó, họ phiền trách các Tỳ kheo phân phát thức ăn cho các nam nữ ngoại đạo và những người ăn xin. Họ nói: nếu cần cho hay cần cúng dường các người ấy để làm phước điền, họ sẽ trực tiếp cho, đâu phải đợi các Tỳ kheo thay họ.

Về ngoại đạo xuất gia, trong phần giải thích, Tứ phần có nêu một âm tiếng Phạn: ba tư ba la xà. Nơi khác, từ này cũng được âm là biến xuất. Nó chỉ cho những tu sĩ lang thang. Họ sống biệt lập nhau, không tổ chức thành giáo đoàn, nhưng cũng thường tụ tập với nhau để thảo luận đạo lý. Có một khu vườn của Mạt Lị phu nhân, là nơi tu tập của họ, mà Trung a hàm gọi là Ngoại đạo chúng viên. Nhóm du sĩ lang thang này đủ các thành phần nam và nữ. Trong nhóm họ, cũng có người tự xưng là bậc Nhất thiết trí, như được đề cập trong Trung a hàm. Người nữ xuất gia được nói trong đây hẳn là một trong số những tu sĩ thuộc nhóm lang thang này. Tăng kỳ và Thập tụng đều nói chính A Nan cho bánh lầm một nữ tu sĩ ấy.

Trên đây là nguyên nhân chánh kết. Sau đó, các nhóm tu sĩ vì không được Tỳ kheo phân phát thức ăn, bèn phiền trách là không phải lỗi tại họ, hoặc có người chê bai là sa môn họ Thích bủn xỉn. Do nguyên nhân này, Phật xác định lại chánh văn cụ thể hơn: Tỳ kheo tự tay mình cho…

+ Trong văn dịch của Tứ phần, chánh văn hai lần kết giới không đồng nhất. Lần đầu: nam nữ ngoại đạo lõa thể. Lần sau, chỉ nói chung: nam nữ ngoại đạo. Chánh văn của Thập tụng nói: ngoại đạo lõa hình và nữ ngoại đạo, tức hàm ý, không có nữ ngoại đạo lõa hình. Chánh văn của Căn bản cũng tương tợ: vô y ngoại đạo và các nam nữ ngoại đạo khác.

Tổng hợp các giải thích, trong đây nên nói rõ ràng là: các nhóm ngoại đạo lõa thể và các nhóm du sĩ lang thang. Các nhóm thuộc giáo đoàn Ni Kiền Tử và Bà la môn không thuộc vào đó.

+ Chánh văn nói: tự tay, có nghĩa là Tỳ kheo có thể cho hay phát thực phẩm cho các nhóm ngoại đạo ấy, nhưng không được tự tay mình. Các bộ giải rõ: cho bằng cách để xuống đất.

Các bộ cũng phân biệt rõ ràng: các ngoại đạo là những người thân quyến, hoặc đang tùn chúng dự bị xin xuất gia, Tỳ kheo được phép tự tay phân phát, không cần để xuống đất.

ĐIỀU 42. Thực tiền thực hậu nghệ dư gia (Trước và sau bữa ăn, đến nhà khác)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, trước đã thọ thỉnh, mà trước bữa ăn hay sau bữa ăn đến nhà khác, không nhắn gởi, trừ các trường hợp khác, ba dật đề. Các trường hợp khác là, khi bịnh, thời gian may y, thời gian thí y. Đây gọi là trường hợp khác.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Trước bữa ăn hay sau bữa ăn: duyên khởi và ý nghĩa có một số điểm khác biệt quan trọng giữa các bộ. Hán nói: thực tiền thực hậu, theo giải thích của Tứ phần 15, thực tiền là thời gian từ minh tướng hiện cho đến giờ ăn; thực hậu là từ sau giờ ăn cho đến nhật trung, tức mặt trời đứng bóng. Giải thích này lấy giờ ăn hay bữa ăn làm điểm chính để phân biệt. Căn bản 44: thực tiền là trước giờ ngọ và thực hậu là sau khi quá ngọ; tức lấy nhật trung hay đứng bóng làm chuẩn. Chánh văn của Thập tụng thì dịch rõ là trung tiền trung hậu: trước đứng bóng và sau đứng bóng.

+ Tứ phần, Ngũ phần và Tăng kỳ có mốc chuẩn thời gian trong điều học này giống nhau. Nhưng duyên khởi của họ có điểm khác biệt.

Duyên khởi của Tứ phần, trong đây có 6 lần kết giới: ba lần chánh kết và ba lần tùy khai.

a. Một trưởng giả hào phú tại Xá Vệ, thân hữu của Bạt Nan Đà, thỉnh chư Tỳ kheo và Bạt Nan Đà về nhà cúng dường. Trước giờ ăn, Bạt Nan Đà đến nhà khác. Các Tỳ kheo đến đủ tại nhà ông trưởng giả, nhưng vì ông này chủ yếu là cúng dường Bạt Nan Đà nên phải đợi khi nào Bạt Nan Đà đến mới dọn vật thực lên. Gần đứng bóng, Bạt Nan Đà mới đến, và bấy giờ cơm nước mới được dọn. Nhưng vì gần quá đứng bóng, các Tỳ kheo ăn vội, không đủ no, hoặc có người không ăn được. Phật kết giới: Tỳ kheo trước đã thọ thỉnh, mà sau giờ tiểu thực đến nhà khác, ba dật đề.

b. Một đại thần tại Vương Xá, thân hữu của Bạt Nan Đà, khiến người mang trái cây đến cúng các Tỳ kheo, nhưng phải cho Bạt Nan Đà trông thấy trái cây rồi các Tỳ kheo mới thọ dụng. Nhưng Bạt Nan Đà sau khi ăn xong bèn đến nhà khác, cho đến quá đứng bóng mới trở về. Vì quá đứng bóng, các Tỳ kheo không thọ dụng trái cây được nữa. Phật kết giới: Tỳ kheo trước đã thọ thỉnh, mà trước bữa ăn hay sau bữa ăn…

c. Tại Vương Xá, các Tỳ kheo được thỉnh, nhưng không dám thọ thỉnh. Phật dạy: hãy nhắn gởi lại Tỳ kheo khác rồi vào thành. Phật kết giới, thêm chi tiết: không nhắn gởi.

d., e., f., Các trường hợp tùy khai cho người bịnh, thời gian may y và thời gian thí y. hai tùy khai sau là do hiệu lực của tháng ca đề hoặc của y ca thi na. Xem điều 1 ni tát kỳ.

Ngũ phần, 5 lần kết. Ba lần đầu, duyên khởi gần giống Tứ phần. Lần thứ tư, duyên khởi khác vì chánh văn có thêm yếu tố khác Tứ phần. Phật khiến các Tỳ kheo hãy chúc thọ tức nhắn gởi các Tỳ kheo khác nếu muốn đến nhà khác vì có công việc. Nhưng một số Tỳ kheo tìm người mà mình ưng ý để chúc thọ; cho nên nhiều khi có người bên cạnh lại không chúc thọ, mà chạy kiếm vị khác, kêu réo nhau, gây ồn ào. Phật kết giới: bạch cho Tỳ kheo ở gần.

Kết giới lần chót, tùy khai cho thời gian thí y, không có thời gian may y, vì đã bao gồm trong hiệu lực của ca thi na.

Tăng kỳ: kết một lần, bao gồm luôn cả chánh kết và tùy khai. Về chánh kết, có hai nguyên nhân: Trước giờ ăn, Ưu Ba Nan Đà đến nhà một Ưu bà di bảo hãy nghe pháp. Bà này đang lo nấu nướng và các việc nhà khác, vì bận rộn nên đâm phiền: "Đại đức hãy tự lo lấy sự vô thường cho mình, đừng lo giùm cho người khác". Và rồi, sau khi ăn xong, cũng lại đến bảo hãy nghe pháp. Bà này vừa lo chồng ăn cơm xong, đang tự mình ăn, vì không rảnh nên lại cũng phiền trách. Với hai nguyên nhân này, Phật hạn chế các Tỳ kheo việc đi lại nhà cư sĩ trước hay sau bữa ăn mà không bạch cho Tỳ kheo đồng thực xứ biết. Nhưng chưa kiết giới. Sau đó, nhân duyên tùy khai cho thời gian của y, và nhân đó, Phật kết giới, với chánh văn có khác Tứ phần: Tỳ kheo nào, đồng thực xứ, trước hay sau bữa ăn, không bạch Tỳ kheo mà đi đến nhà khác… Trong đây, đồng thực được giải thích là: hoặc 4 thăng gạo để thành cơm (…); tức muốn nói: chung ăn một loại thực phẩm như nhau, hay nói rõ hơn: đồng thực xứ nghĩa là cùng ăn cơm chung một mâm.

Thập tụng và Căn bản, với giải thích mốc chuẩn thời gian khác các bộ trên, nên duyen khởi có chi tiết khác biệt. Về nguyên nhân cho yếu tố trước bữa ăn, nhất trí với Tứ phần. Về nguyên nhân cho yếu tố sau bữa ăn hay thực hậu, khác hẳn. Sau bữa ăn trưa, Bạt Nan Đà đi đến nhà khác; bấy giờ, Phật tập Tăng, mà Căn bản nói là để bố tát, còn Thập tụng không nói rõ để làm gì. Vì vắng mặt Bạt Nan Đà, các Tỳ kheo phải đợi, và phải đi tìm kiếm nhưng không biết đi đâu. Do đó, Tăng sự bị trễ nãi.

Sau đó, Căn bản kể nguyên nhân của yếu tố chúc thọ hay bạch Tỳ kheo khác, như Tứ phần. Riêng chánh văn của Thập tụng không nêu yếu tố chúc thọ này.

+ Mặc dù có những khác biệt đã kể, nhưng chủ đích của điều này, đồng nhất trong các bộ, là báo chỗ đi của mình cho Tỳ kheo khác biết, để khỏi có sự tìm kiếm và chờ đợi khiến cho Tăng sự vì thế mà bê trễ.

+ Về phạm tướng, các bộ giải thích giống nhau: chúc thọ cho biết chỗ đến, nhưng không đến đó lại rẽ sang chỗ khác; như vậy không thành chúc thọ, và Tỳ kheo phạm ba dật đề. Chuẩn bị đi, sắp sửa bước ra khỏi giới, không chúc thọ: đột kiết la; đã bước khỏi giới cả hai chân: ba dật đề. Riêng Căn bản xác định thêm: thực tiền, đi quá hai nhà: ba dật đề; thực hậu, đi quá ba nhà: ba dật đề.

+ Sau hết, các bộ đều có kết luận quan trọng này: nếu Tỳ kheo không phải là người chủ yếu trong việc thọ thỉnh, chúc hay không chúc đều không phạm. Đây là giải thích yếu tố trước đã thọ thỉnh của chánh văn.

ĐIỀU 43. Thực gia hữu bảo cưỡng tọa (Cố ngồi trong gia đình đang thọ thực có bảo vật)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, tại gia đình đang thọ thực có bảo vật, cố ngồi lại, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Thực gia hữu bảo: cách dịch của Tứ phần về các từ này khiến cho chánh văn trở thành tối nghĩa. Mặc dù trong phần giải thích, bộ này đã định nghĩa: thực: nam lấy nữ làm thực; nữ lấy nam làm thực. Bảo là xa xừ, mã não… Nguyên trong tiếng Phạn, từ này, thực, có nghĩa gốc là hành vi nhai, chỉ chung các sự ăn, nhưng nó cũng được hiểu theo nhiều nghĩa rộng: sự hưởng thọ (dục lạc), hoặc tài sản. Tăng kỳ nêu bốn nghĩa khác nhau của từ này:

1. Cơm, bột, cá, thịt… gọi là thực. 2. Con mắt nhận thức sắc, khởi ái niệm, sanh dục nhiễm, cũng gọi là thực. 3. Cái nồi lấy cái nắp vung làm thực; cái cối lấy cái chày làm thực. 4. Nam lấy nữ làm thực; nữ lấy nam làm thực. Nói chung, trong đây, thực có nghĩa là đối tượng hưởng thọ. Như vậy, trong chánh văn của Tứ phần, hai từ thực và bảo có thể là hai lối dịch của một từ duy nhất. Tiếng Phạn cũng có một từ khác chỉ riêng bảo vật, như thất bảo của Luân vương. Trong thất bảo của Luân vương, mặc dù có nữ bảo, chỉ vị đệ nhất vương phi; và duy nhất trong trường hợp này mới được gọi là nữ bảo. Điều này sẽ nói rõ trong điều 81 ở sau.

Nguyên nhóm từ trong Tứ phần: thực gia trung hữu bảo, trong chánh văn của Căn bản và Thập tụng nói là hữu thực gia. Định nghĩa của Luật nhiếp 11: "Nữ là thực của nam; nam là thực của nữ; vì rằng, khi nam nữ giao hội, chúng thọ dụng nhau cho nên nói là hữu thực".

Trong tiếng Phạn, từ hữu thực là một từ được tạo thành theo hữu tài thích, với tiếp đầu là giới từ hữu; nghĩa đen của giới từ này là cùng với, và trong nhiều bản dịch Hán, nó thường được dịch gọn là câu: cùng với, thường gặp nơi các từ câu sanh hay câu hữu. Theo đây suy diễn, từ hữu thực, nếu theo một nghĩa đen, có thể nó: cùng với tài sản, hay loại tài sản luôn luôn có mặt bên cạnh. Trong tập quán đạo đức Ấn thời cổ, phụ nữ như loại tài sản của đàn ông, nhưng loại tài sản đồng hành. Theo một nghĩa khác nữa, suy diễn rộng thêm từ nghĩa trên, như giải thích của Luật nhiếp: nam nữ đang giao hợp, đang hỗ tương trở thành đối tượng thọ dụng của nhau, gọi là hữu thực.

Như vậy, nếu chấp nhận quan điểm của Căn bản và Thập tụng, qua giải thích rõ ràng của Luật nhiếp, chánh văn của điều học này có thể nói: (…) tại gia đình đang có sự giao hoan. Việt dịch trên đây là cố theo sát văn của Tứ phần nên nói là thọ thực với hàm ý thọ dụng dục lạc, và có bảo vật như là một cách giải thích thêm cho ý nghĩa thọ dụng này.

Mặt khác, hữu thực gia, theo ý nghĩa gốc, có thể dịch là: tại nhà đang ăn; nghĩa là đang dùng bữa. Nhưng ý nghĩa này không được báo hiệu trong phần duyên khởi của các bộ. Nó sẽ được nói thêm trong điều 44 tiếp theo sau đây.

+ Duyên khởi theo Tứ phần: Ca Lưu Đà Di có tình ý với một nữ cư sĩ tên là Trai. Hai người ngồi nói chuyện với nhau. Cô này vừa mới tắm xong, trang phục mát mẻ. Ông chồng khởi dục tâm, muốn đuổi khéo Ca Lưu Đà Di, bảo vợ mang thức ăn cho Tỳ kheo. Ca Lưu biết ý, bèn ngồi nán, không chịu đi. Nhắc khéo nhiều lần không được, bèn nổi giận bỏ đi, tìm các Tỳ kheo khác phiền trách thái độ ngồi dai.

Căn bản cũng kể câu chuyện tương tự. Nhưng chi tiết rõ ràng hơn để hiểu chánh văn. Một chàng thanh niên bán hương, mới cưới vợ. Buổi sáng, ra mở cửa hiệu, nhưng đột nhiên dục tâm khởi, bèn đóng cửa hiệu để về nhà. Vừa lúc Ca Lưu Đà Di đi ngang, ngạc nhiên sao đóng cửa sớm thế. Vốn là người giỏi xem tướng, Ca Lưu biết rõ ý anh chàng, nảy ý định phá chơi. Bèn đi nhanh về trước. Vốn là chỗ quen biết cũ, nên Ca Lưu được mời vào nhà. Bấy giờ, Tỳ kheo này bảo cô vợ trẻ nghe pháp. Ông chồng về nhà, thấy Tỳ kheo đang nói pháp cho vợ, muốn đuổi khéo, bảo vợ cúng dường thức ăn. Nhưng, đã nhận, Ca Lưu vẫn không đi, cố ngồi và bắt cô vợ cố nghe. Cho đến khi biết được dục tâm của anh chàng bán hương lắng mất, mới đứng dậy ra về. Do đó có sự phiền trách. Do duyên khởi này, chánh văn Căn bản có thêm yếu tố: biết rõ.

+ Về phạm tướng, Tứ phần nói: cố ngồi, tay với không tới cửa: ba dật đề. Đứng chứ không ngồi: đột kiết la. Hoặc dù ngồi trong phạm vi tay không với tới cửa, nhưng ngồi chung với hai Tỳ kheo đồng bạn khác, hoặc một người có hiểu biết, không mù, không điếc: thảy đều không phạm.

Căn bản và Thập tụng đều nói: nếu đây là gia đình đã đoạn dâm, đang thọ Bát quan trai, có bậc tôn trưởng; nói tóm, nếu Tỳ kheo không phải là yếu tố chủ động cản trở công việc của hai người ấy, dù ngồi nán cũng không phạm.

ĐIỀU 44. Thực gia hữu bảo bình xử tọa (Ngồi chỗ khuất trong gia đình đang thọ thực có bảo vật)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, tại gia đình thọ thực có bảo vật, ngồi chỗ khuất, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Trong Tứ phần và Căn bản, điều học này cùng bản chất như điều trên, chỉ khác vị trí ngồi của Tỳ kheo.

Đoạn đầu duyên khởi, Tứ phần và Căn bản đều lặp lại duyên khởi của điều trên, nhưng khác biệt là trong đây không có sự hiện diện của người chồng. Do Phật chế giới, không ngồi cách cửa ngoài tầm tay, nên Ca Lưu ngồi sát cửa và tiện tay khép lại, bên ngoài không nhìn thấy. Một Tỳ kheo khất thực đi ngang qua, nghe tiếng nói của Ca Lưu, bèn trách cứ: "Ngồi chỗ khuất trong thực gia hữu bảo, ai biết các người đang làm chuyện gì". Nhân đó, Phật kết giới.

Căn bản: Ca Lưu về trước, lần này đứng núp sau cánh cửa. Chàng bán hương về, nắm tay vợ lôi vào phòng. Nữ tỳ cho biết có Tỳ kheo đứng sau cửa, bị mất hứng, bèn trách cứ Tỳ kheo hành động phi pháp.

Các ý nghĩa và hình thái vi phạm trong hai bộ này như điều trên, với ý nghĩa là chỗ ngồi kín đáo, ngoài đường nhìn vào không thấy.

+ Trong Ngũ phần, điều học trên và điều này kể là một, không chia hai như các bộ. Chánh văn có thêm yếu tố: (…) ngồi với người nữ. Và chủ yếu cũng là cản trở sự thọ dụng của họ. Duyên khởi là một người Bà la môn đi ra ngoài, nửa đường dục tâm khởi, trở về, thấy Tỳ kheo ngồi, đuổi khéo bằng cách bảo vợ cung cấp thức ăn cho Tỳ kheo, còn mình tạm lảng đi ra ngoài. Một lát trở về, Tỳ kheo vẫn còn ngồi. Ba lần như vậy, bèn chỉ trích, Tỳ kheo cản trở công việc gia đình người ta.

+ Chánh văn Thập tụng có chi tiết khác Tứ phần và Căn bản, nhưng gần giống Ngũ phần: Trong hữu thực gia, ngồi một mình với một người nữ trong nhà. Ý nghĩa hữu thực gia ở đây cũng được giải thích như trong điều trên, nhưng phần duyên khởi lại đưa ra một câu chuyện mà nội dung khác hẳn: Bạt Nan Đà ngồi một mình với một người nữ trong nhà, cửa khép kín. Một Tỳ kheo khất thực, đến trước cửa khảy tay làm hiệu. Biết là Tỳ kheo khất thực, Bạt Nan Đà bảo cô mang vật thực ra cho. Khi trở về tinh xá, Bạt Nan Đà kiếm Tỳ kheo khất thực để kể ơn, nhưng vì thế bại lộ hành vi phi pháp nên bị khiển trách. Nếu hữu thực gia có nghĩa là nhà đang có sự thọ dụng nam nữ như chính bộ này giải thích, duyên khởi trên đây có vẻ không liên hệ gì đến điều đó. Theo duyên khởi vừa kể, đáng lẽ hữu thực gia trong đây phải hiểu là nhà đang có thức ăn.

Câu chuyện trên được Căn bản 33 dẫn làm duyên khởi cho ba dật đề 28 của bộ này: ngồi một mình với ngưỡi nữ tại chỗ khuất, điều mà cả Tứ phần và Thập tụng không có.

ĐIỀU 45. Độc dữ nữ lộ địa tọa (Ngồi một mình với người nữ tại chỗ trống)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào ngồi một mình với người nữ tại chỗ trống, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Ca Lưu Đà Đi và một nữ cư sĩ tên Trai, có tình ý với nhau, cùng ngồi với nhau tại chỗ trống. Thập tụng cũng tương tợ, nhưng tên nữ cư sĩ là Cấp Đa.

+ Trong chương Bất định, có hai trường hợp ngồi chung với một người nữ tại chỗ khuất, và tại chỗ trống. Đây là một, nhưng không mang tính chất bất định. Tăng kỳ và Căn bản không có ba dật đề về ngồi tại chỗ trống; trái lại, có ba dật đề về ngồi tại chỗ khuất kín, trong khi Tứ phần và Thập tụng không có.

+ Về ý nghĩa tại chỗ trống, xem giải thích trong điều 2 Bất định.

+ Về cự ly giữa hai người để thành phạm, Thập tụng nói: trong khoảng một tầm: ba dật đề; trong khoảng tầm rưỡi: đột kiết la; ngoài 2 tầm: không phạm. Tứ phần không nói đến cự ly. Chỉ nói các trường hợp không phạm: nếu có hai Tỳ kheo đồng bạn cùng ngồi, hoặc có mặt người nam có hiểu biết.

ĐIỀU 46. Cọng chí tục gia bất dữ thực (Rủ Tỳ kheo khác đến tục gia để khiến trễ bữa ăn)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào nói với Tỳ kheo khác như vầy: "Đại đức, hãy cùng tôi vào tụ lạc, tôi sẽ cho Đại đức thức ăn". Tỳ kheo ấy cuối cùng không bảo cho Tỳ kheo kia thức ăn, nói rằng: "Đại đức hãy đi chỗ khác ở một chỗ với Đại đức, cùng ngồi, cùng nói chuyện, tôi không vui. Tôi ngồi một mình, nói chuyện một mình vui hơn". Chỉ với mục đích ấy chứ không gì khác, là tìm cách đuổi Tỳ kheo khác đi, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Tứ phần: Phật tại Xá Vệ. Bạt Nan Đà gây lộn với Tỳ kheo khác, sanh tâm cừu hận. Vào một hôm, rủ Tỳ kheo ấy đi vào tụ lạc, hứa sẽ cung cấp thức ăn. Khi vào thành, Bạt Nan Đà dẫn Tỳ kheo ấy đến chỗ không có thức ăn. Đợi cho đến gần đứng bóng, đuổi Tỳ kheo ấy về, với lời nói như được gây lại trong chánh văn.

Thập tụng và Căn bản cũng kể tương tợ, nhưng nói Tỳ kheo bị đuổi tên Đạt Ma, đệ tử của Nan Đà (trong nhóm sáu Tỳ kheo). Nguyên nhân bất hòa này cũng như đã được đề cập trong điều 25 của ni tát kỳ.

Ngũ phần: giới này được kết ba lần; một lần chánh kết và hai lần bổ túc. Lần đầu, duyên khởi như Thập tụng và Căn bản. Lần thứ hai, một số Tỳ kheo rủ bạn đồng hành đến nhà tục gia, nhưng không khất thực được, nghi ngờ có vi phạm. Phật bổ túc chánh văn, xác định thêm yếu tố: vì mục đích gây phiền não. Lần cuối, một số Tỳ kheo dẫn Tỳ kheo nuôi bịnh đến tục gia khất thực, rồi khiến Tỳ kheo nuôi bịnh nhanh chóng mang thức ăn về cho người bịnh, sẽ quá đứng bóng; do đây, họ nghi ngờ sợ có vi phạm. Phật kết giới đầy đủ, thêm nội dung lời Tỳ kheo đuổi làm trường hợp điển hình cụ thể.

+ Bản chất của điều luật này, Hữu bộ sớ 8 nói: cố tình phá khiến Tỳ kheo khác mất bữa ăn. Theo duyên khởi của Ngũ phần, cũng xác định trong phần cuối của chánh văn đã rõ. Tuy nhiên, hình thái vi phạm được căn cứ trên động tác đuổi để phân tích.

Theo phân tích của Tứ phần, đuổi đi bằng lời hay bằng cử chỉ, hoặc tự mình bỏ rơi, lảng đi nơi khác, trong phạm vi mà hai người không còn nghe và thấy nhau nữa: ba dật đề. Nếu cả hai cách nhau trong khoảng còn thấy nhưng không còn nghe, hay trái lại: đột kiết la. Phân tích này chỉ nhấn mạnh trên động tác đuổi, không đề cập hành vi rủ.

Thập tụng căn cứ trên cả hai: rủ và đuổi. Rủ và cả hai cùng đi chưa đến đích, trong khoảng này, đuổi bất cứ lúc nào, kể từ chỗ vừa bước ra khỏi giới, đều đột kiết la. Đến đích, là đến tại nhà đàn việt trong khoảng mà đàn việt có thể nghe; đuổi tại đây: ba dật đề. Hữu bộ sớ giải thích thêm: giả sử đàn việt ngẫu nhiên gặp Tỳ kheo bị đuổi đang bỏ về, bèn gọi lại; Tỳ kheo bị đuổi nghe nhưng không dừng, Tỳ kheo đuổi phạm đột kiết la. Điều này có nghĩa là vì Tỳ kheo bị đuổi chưa ra khỏi phạm vi nhà đàn việt; đã được gọi lại, như vậy yếu tố đuổi bất thành, chỉ phạm yếu tố rủ với mục đích gây phiền não. Nếu Tỳ kheo bị đuổi không nghe gọi, Tỳ kheo đuổi phạm ba dật đề, vì đã ra khỏi phạm vi nhà đàn việt.

Luật nhiếp 11 xác định: đối tượng trong đây phải là Tỳ kheo thanh tịnh. Tỳ kheo dữ học pháp, và các chúng khác, phạm đột kiết la.

ĐIỀU 47. Quá tứ nguyệt thỉnh sách dược (Yêu sách thuốc quá hạn bốn tháng thỉnh)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo được yêu cầu thọ thỉnh thuốc trong bốn tháng, Tỳ kheo không bịnh có thể thọ thỉnh. Nếu thọ quá hạn, trừ thỉnh thường xuyên, thỉnh tiếp tục, thỉnh chia phần, và thỉnh suốt đời, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

Trong chánh văn này có một điểm mâu thuẫn: Tỳ kheo không bịnh. Đây được kể là tùy khai thứ nhất, theo nghĩa: Tỳ kheo có bịnh được phép thọ thỉnh quá hạn bốn tháng, còn Tỳ kheo không bịnh chỉ được thọ trong bốn tháng. Nhưng Tỳ kheo không bịnh thì cần gì đến thuốc? Các bộ khác không có trường hợp tùy khai này. Tổng chung, giới này gồm một chánh kết và bốn tùy khai, nếu không kể tùy khai cho Tỳ kheo bịnh. Điểm này sẽ đề cập sau.

+ Duyên khởi của chánh kết, Tứ phần: Phật tại Ca Tỳ La Vệ. Ông Ma Ha Nam yêu cầu được phép cung cấp thuốc cho các Tỳ kheo, không nói thời hạn bao lâu. Nhóm sáu Tỳ kheo vì phải tự thân đến nhà ông để nhận, cho thế là không được ông cung kính, muốn tìm cách hạ nhục. Bèn quan sát thử xem ông thiếu thứ gì. Rồi họ đến yêu sách thứ mà ông hiện không có. Ông hẹn, để sai người đi kiếm. Nhóm Tỳ kheo này lên tiếng chỉ trích ông là người dối trá, không đủ thuốc để cung cấp mà lại thỉnh cầu cung cấp thuốc. Bị chỉ trích, Ma Ha Nam bất mãn, tuyên bố từ nay dứt sự cung cấp thuốc. Nhân đó, Phật kết giới.

Nội dung tường thuật các bộ giống nhau, nhưng đều có nói thêm là Ma Ha Nam êu cầu cung cấp thuốc trong hạn bốn tháng, gồm 3 tháng hạ an cư và một tháng tiếp heo đó. Quá hạn bốn tháng, nhóm Tỳ kheo ấy mới đến làm nhục, do đó trong chánh văn quy định thời hạn thọ thỉnh là bốn tháng.

+ Các tùy khai. Tùy khai thứ nhất của Tứ phần là Tỳ kheo bịnh. Nguyên do, sau thời hạn bốn tháng, các Tỳ kheo bịnh không dám đến nhà thí chủ xin thuốc, nên Phật tùy khai thêm yếu tố: nếu Tỳ kheo không bịnh vào chánh văn, để giản biệt các Tỳ kheo bịnh.

Các tùy khai còn lại, có một số điểm không đồng giữa các bộ. Căn bản: bốn lần tùy khai cho các trường hợp biệt thỉnh, cánh thỉnh, ân cần thỉnh và thường thỉnh. Thập tụng chỉ có ba: thường thỉnh, sác sác thỉnh và biệt tỉnh. Tăng kỳ cũng có ba: cánh thỉnh, trường thỉnh và tự tứ thỉnh. Ngũ phần cũng có ba: cánh thỉnh, tự tống thỉnh và trường thỉnh.

Điểm chung trước hết trong các bộ là cánh thỉnh: thỉnh tiếp tục; sau khi hết hạn bốn tháng mà thí chủ đã phát tâm, nhưng họ yêu cầu thêm nữa. Nếu có lời yêu cầu này, Tỳ kheo được phép tự nhiên đến hỏi xin. Nguyên nhân của trường hợp này, là sau khi Ma Ha Nam bất mãn tuyên bố ngưng cung cấp; rồi ông tự nghĩ: không lẽ vì một nhóm Tỳ kheo mà đoạn tuyệt sự cúng dường đối với Tăng. Bèn đến thỉnh cầu được cung cấp tiếp tục.

Điểm chung thứ hai, là điều mà Tứ phần nói tận hình thỉnh: thỉnh suốt đời; Thập tụng và Căn bản nói là thường thỉnh; Ngũ phần và Tăng kỳ nói là trường thỉnh. Đây là trường hợp thí chủ phát tâm cung cấp thuộc cho đến hết đời mình, bất cứ khi nào Tỳ kheo cần cứ tự nhiên đến hỏi.

Điểm thứ ba, Tứ phần nói thường thỉnh: thỉnh thường xuyên; và giải thích: thí chủ nói là thường xuyên cung cấp thuốc. Không có chi tiết nào thêm. Tuy nhiên, điểm này có thể coi là đồng nhất với điều mà Thập tụng nói là sác sác thỉnh: thỉnh cầu tái diễn nhiều lần; với giải thích: tùy hoàn cảnh gia đình, sau một tháng lại thỉnh 4 tháng; sau 2 tháng lại thỉnh 4 tháng; sau 3 tháng lại thỉnh 4 tháng. Nghĩa là cách một tháng lại thỉnh 4 tháng. Nghĩa là, vì không thể phát tâm cung cấp suốt đời, nên tùy lúc, đủ điều kiện thì thỉnh 4 tháng. Điểm này không tìm thấy tương đương trong các tùy khai của các bộ còn lại. Từ sác sác của Thập tụng được dùng trong Căn bản để định nghĩa cho cánh thỉnh; bộ này nói: cánh thỉnh: sác sác cánh thỉnh. Điểm có thể coi là gần tương đương trong Căn bản, đó là ân cần thỉnh, với giải thích: lại ân cần tận tâm mà thỉnh thêm. Theo duyên khởi của bộ này, sau khi cánh thỉnh, vua Tần Bà Sa La thấy vẫn còn có Tỳ kheo khất thực ngoài đường, bèn hỏi Tỳ kheo lý do. Tỳ kheo đáp: vương pháp sự phiền, hoặc có khi có thể bỏ quên. Vua nói: "Tôi lại ân cần thỉnh thêm, mong Đại đức thọ nhận vật thực của tôi".

Điểm thứ tư, Tứ phần nói phân thỉnh với giải thích: mang thuốc đến từng già lam mà phân chia cho (phân dữ). Căn bản và Thập tụng còn lại một tùy khai có thể coi tương đương, nhưng ý nghĩa không hoàn toàn giống nhau; biệt thỉnh với giải thích của Thập tụng: biệt thỉnh là không liên hệ đến người khác. Tùy khai cuối cùng của Tăng kỳ là tự tứ thỉnh nhưng không có giải thích của chính bộ này. Tùy khai còn lại trong Ngũ phần là tự tống thỉnh: thỉnh bằng cách tự thí chủ đưa thuốc đến, nhưng không có giải thích của chính bộ này.

+ Trên đây đã có lưu ý về một điểm mâu thuẫn ngay trong chánh văn của Tứ phần, nếu biết đây là sự cung cấp thuốc trong thời hạn bốn tháng. Chánh văn của các bộ chỉ nói: Nếu Tỳ kheo được thọ thỉnh trong thời hạn bốn tháng, chứ không xác định rõ là được thọ thỉnh thuốc như Tứ phần. Điều mà Tứ phần dịch là thuốc, thì Căn bản nói là: khi nào cần thì có thể thọ. Tổng hợp cả hai, có thể nói, đây chỉ chung các loại vật thực được dùng làm thuốc, là những vật thực cần thiết trong trường hợp bịnh. Đối chiếu với điều 40 trên, các vật thực này là những thứ mỹ diệu như sữa, tô, lạc, cá, thịt v.v… Như vậy, điểm mâu thuẫn này do chính dịch giả của Tứ phần tạo ra khi dịch loại nhu yếu này là thuốc, chứ không phải là mâu thuẫn ngay trong bản gốc của Tứ phần. Vậy, chánh văn trên đây còn đổi lại cho hợp lý, có thể nói: Tỳ kheo được yêu cầu thọ thỉnh vật thực nhu yếu trong bốn tháng…

+ Về bản chất hay thời gian tính của sự thọ tỉnh này, Tứ phần phân tích làm bốn: 1. Thời gian hữu hạn, thuốc vô hạn, tức thời gian được cung cấp giới hạn một số ngày hay số tháng nhất định nào đó, còn thuốc thì bất cứ loại gì. 2. Thuốc hữu hạn, thời gian vô hạn: thời gian thỉnh là suốt đời thí chủ, nhưng thuốc thì giới hạn trong một số loại nào đó. 3. Thời gian và thuốc đều hữu hạn. 4. Thời gian và thuốc đều vô hạn.

+ Bản chất điều học này cũng đồng với điều 40 trên. Nhưng trong điều 40 nhắm vào đối tượng yêu sách phi pháp; trong điều này, nhắm vào thời gian phi pháp. Do đó, hình thái vi phạm giống nhau. Tỳ kheo không bịnh, ngoài thời gian ước định, mà yêu sách phi pháp: ba dật đề. Có yêu sách, nhưng không được đáp ứng như ý: đột kiết la.

ĐIỀU 48. Quán quân trận (Xem quân đội xuất trận)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào đến xem quân trận, trừ có nhân duyên, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Quân trận, được giải thích là quân đội bố trận, hoặc chỉ để biểu diễn, hoặc chiến đấu. Căn bản nói: chỉnh trang quân: quân đội đang chỉnh trang và được giải thích là dự bị xuất chinh. Các bộ khác: quân phát hành: quân đội đang khởi hành để chinh phạt.

+ Duyên khởi của Tứ phần: Phật tại Xá Vệ, thủ phủ của Câu Tát La. Bấy giờ, vua Câu Tát La là Ba Tư Nặc đang chỉnh quân để xuất chinh. Nhóm sáu Tỳ kheo đến coi. Vua nhìn thấy và hỏi các vị đi đâu. Các vị này nói đi xem quân đội xuất chinh. Vua không bằng lòng, nhưng không tiện chỉ trích. Vì kính trọng các Tỳ kheo, vua nhờ các vị chuyển lời vấn an đến Phật, và dâng cúng một số phẩm vật. Các vị này về trình Phật. Phật biết rõ các vị này đi xem quân đội đang bố trận, bèn kết giới.

Duyên khởi các bộ khác cũng đồng nhất.

+ Theo duyên khởi của Căn bản, các Tỳ kheo này xem và phê bình những khuyết điểm các binh chủng, vì họ vốn xuất thân từ giai cấp võ sĩ, rành binh pháp. Binh sĩ nghe sự phê bình của họ, một số nhụt chí. Vua Ba Tư Nặc hay được, sai sứ bạch Phật về hành động của các Tỳ kheo này.

Tăng kỳ và Ngũ phần, trong phần duyên khởi, nêu rõ lý do Phật kết giới: binh sĩ xuất chinh, gặp sa môn, cho là điềm xui.

+ Trong điều học này, chỉ Tứ phần và Thập tụng là có tùy khai. Nguyên do, binh sĩ xuất chinh, những người tin Phật, muốn thỉnh các Tỳ kheo đến, hoặc để từ biệt vì chỗ thân tình, thân quyến, hoặc để cúng dường cầu nguyện. Các Tỳ kheo bạch Phật. Ngài tùy khai.

+ Về hình thái vi phạm, chánh văn của Thập tụng có nêu: cố ý đi xem. Các bộ khác không có chi tiết này, nhưng đều công nhận nếu không cố ý, mà tình cờ như đang khất thực giữa đường gặp, vân vân, thảy đều không phạm.

Trong đây, chủ yếu là cố ý xem và đã trông thấy; nếu cố ý nhưng không trông thấy: đột kiết la.

Tứ phần có thêm một điểm: Tỳ kheo giữa đường gặp quân đội, phải bước xuống đường tránh đi; nếu không tránh: đột kiết la.

ĐIỀU 49. Quân trung quá tam túc (Ở trong quân trại quá ba đêm)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào có nhân duyên được phép ở trong quân trại hai, ba đêm; nếu quá, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Điều học này là có sự áp dụng sai trường hợp tùy khai của điều trước. Duyên khởi trong Tứ phần, nhóm sáu Tỳ kheo không duyên sự vào ở lại trong quân trại nhiều đêm, các Tỳ kheo khác thấy thế chỉ trích và Phật kết giới.

Thập tụng, Tăng kỳ và Căn bản đều kể tiếp sự việc xảy ra trong điều học trước. Do Phật tùy khai, các Tỳ kheo vào ở lại đêm trong quân trại, hoặc thăm viếng hoặc thuyết pháp trước khi họ xuất chinh. Một số Tỳ kheo ở lại quá lâu, các binh sĩ ít tin Phật cho sự hiện diện của các Tỳ kheo là điềm xui. Hoặc do nhóm sáu Tỳ kheo xem quân đội chỉnh trang trước khi xuất chinh, và cũng lên tiếng phê bình các ưu, khuyết điểm; nhân đó, vua Ba Tư Nặc yêu cầu Phật không nên cho các Tỳ kheo ở trong quân trại quá lâu.

+ Riêng Ngũ phần 8 kể khác. Vua Ba Tư Nặc và các vị tướng quân đều xuất chinh. Thừa cơ hội, các người dị đạo bèn khai thông ngòi nước Kỳ Viên để làm khốn các Tỳ kheo. Các vị này vì không có phép Phật cho vào quân trại nên không ai dám đi báo tin cho vua hay. Nhân lúc vua và các vị tướng quân, lâu ngày nhớ tưởng chúng Tăng, cho người đến thỉnh các Tỳ kheo vào doanh trại để cúng dường. Phật tùy khai điều học trước. Các Tỳ kheo đến và nhân tiện báo tin vua biết sự việc nguy khốn của Tăng ở Kỳ Viên. Vua ra lịnh cấm đào thông ngòi nước trong Kỳ Viên. Các Tỳ kheo đến quân trại, do sự cúng dường nồng hậu nên ở lại quá lâu, quân sĩ không hài lòng.

+ Thời hạn, phân tích của Tứ phần và Thập tụng: ở hết hai đêm; đêm thứ ba, trước khi minh tướng hiện, phải rời khỏi ngoài tầm thấy và nghe; nếu minh tướng hiện mà chưa rời quân trại, ba dật đề.

Tăng kỳ nói là ở hết đêm thứ ba, đến đêm thứ tư là phạm ba dật đề; không phân biệt mốc thời gian của đêm ngày. Bộ này cũng nói, đây là kể chung toàn thể quân trại, cho nên dù ở trong binh chủng này một đêm, binh chủng khác một đêm, nhưng phải kể chung tất cả, nếu quá ba đêm, ba dật đề.

ĐIỀU 50. Quán quân trận chiến đấu (Xem quân đội tập trận)

.A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào ở lại trong quân trại hai, ba đêm, hoặc có khi xem quân đội diễn tập, hoặc xem thế lực quân bộ, quân voi, quân ngựa, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Điều này cũng là do sự áp dụng sai điều học trước. Nguyên do, Tứ phần 16 kể, nhóm sáu Tỳ kheo ở lại trong quân trại hai ba đêm như Phật đã tùy khai. Nhưng thừa cơ hội, họ đi xem quân đội diễn tập trước khi xuất chinh. Trong đó, có một Tỳ kheo bị trúng tên, các vị khác phải khiêng về tinh xá. Vì vậy, Phật kết giới.

Căn bản 37 kể tiếp câu chuyện trong điều 49. Ở đây, trong nhóm sáu Tỳ kheo có người giỏi binh pháp, họ bèn tổ chức quấy phá chơi. Các vị chọn những điểm ách yếu, phân người mai phục. Khi các binh sĩ tập trận giả, vừa tới điểm mai phục, các Tỳ kheo bèn hô lên, làm như có quân địch tập kích. Binh sĩ tưởng bị phục kích thật, bỏ chạy tán loạn. Sau đó, các vị này chỉ cho họ biết các nhược điểm trong sự diễn tập để đến nỗi bị phục kích giả đã bỏ chạy. Các binh sĩ bèn đồng ý cho họ đi xem xét các binh chủng để biết. Nhưng vì họ chỉ trích quá nhiều nhược điểm khiến binh sĩ mất tinh thần không muốn xuất chinh nữa. Nhân đó, vua Ba Tư Nặc sai sứ đến bạch Phật biết để Ngài cản các Tỳ kheo xen vào sự diễn tập của quân đội.

Các bộ khác thì ghi lời phẫn nộ của các binh sĩ trong lúc họ diễn tập để xuất trận, mà lại gặp sa môn, là điềm gở.

+ Sự vi phạm do xem cũng được phân tích như trong điều 48. Chỉ khác là ở đây xem trong trường hợp được tùy khai, nhưng vượt quá giới hạn tùy khai là chỉ ở lại để thăm viếng hoặc thuyết pháp, chứ không được xen vào các việc khác của quân đội.

ĐIỀU 51. Ẩm chư tửu (Uống rượu)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào uống rượu, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, các bộ giống nhau. Phật tại Xá Vệ. Nhóm Tỳ kheo niên thiếu 17 người, xuống tắm dưới sông A Kỳ La, đùa giỡn với nhau. Vua Ba Tư Nặc, có lẽ lúc này chưa tin Phật, trông thấy, bèn chỉ cho phu nhân Mạt Ly và nói: "Những người mà phu nhân kính trọng là như thế đấy!". Bà bèn sai sứ gởi đến cúng Phật một gói đường phèn. Phật biết ý, gọi các Tỳ kheo niên thiếu đến khiển trách và kết giới.

+ Trong giải thích của các bộ, điều học này không chỉ giới hạn trong việc đùa giỡn dưới nước, mà bất cứ sự đùa giỡn gì bằng nước, dù là trên đất liền, đều phạm, tùy theo mức độ nặng nhẹ: múc nước tạt Tỳ kheo khác, hay trong mâm có nước bèn vẽ vời chơi, thảy đều ba dật đề. Các trường hợp nhẹ như lấy nước vẽ hay viết tên lên bình bát v.v…

Tường thuật duyên khởi của các bộ không thấy có dấu hiệu có ý nghĩa nào cho sự áp dụng rộng rãi này. Tuy nhiên, ở đây có thể nói, bản chất của điều học này là sử dụng nước một cách phi pháp, cũng như điều 56 sẽ thấy sau. Trong tín ngưỡng tôn giáo phổ thông bấy giờ, nước được coi là vật linh thánh cũng như lửa nhưng sự thờ phụng không được bằng lửa. Vì người ta quan niệm nước có khả năng rửa sạch tội lỗi của con người, và nhất là nước sông Hằng. Cho đến, vị hoàng đế tức vị cũng dùng nước để làm lễ thánh. Trong tâm ý tín ngưỡng ấy, Tỳ kheo sử dụng nước phi pháp, và nhất là đùa giỡn với vật được coi là linh thánh, cố nhiên không có đủ tác phong đạo đức. Có lẽ đây là điểm chủ yếu của điều học này.

ĐIỀU 52. Thủy trung hý (Đùa giỡn trong nước)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào đùa giỡn trong nước, ba dất đầ

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, các bộ giống nhau. Phật tại Xá vệ. mhóm tỳ kheo thiếu niên 17 người xuống tắm dưới sông A kỳ la, đùa giỡn với nhau. Vua Ba tư nặc, có lẽ lúc này chưa tin Phật, trông thấy, bèn chỉ cho phu nhân Mạt lỵ và nói: "Những người mà phu nhân kính trọng là như thế đấy." bà bèn sai sứ gởi đến cúng Phật một gói đường phèn. hật biết ỳ, bèn gọiu các tỳ kheo niên thiếu đến khiển trách và kiết giới.

+ Trong giải thích của các bộ, điều học này không chỉ giới hạn trong việc đùa giỡn dưới nước, mà bất cứ sự đùa giỡn gì bằng nước, dù là trên đất liền đều phạm tùy theo mức độ nặng nhẹ: múc nước tạt tỳ kheo khác, hay trong mâm có nước bèn vẽ vời chơi, thảy đều ba dật đề. Cá trường hợp nhẹ như lấy nước vẽ hay viết lên bình bát, v.v...

Tường thuật duyên khởi của các bộ không thấy có dấu hiệu có ý nghĩa nào cho sự áp dụng rộng rãi này. Tuy nhiên, ở đây có thể nói, bản chất của sự học này là sử dụng nước một cách phi pháp, cũng như điều 56 sẽ thấy sau. Trong tín ngưỡng tôn giáo phổ thông bấy giờ, nước được coi là vật linh thánh cũng như lửa nhưng sự thờ phụng không được như lửa. Vì người ta quan niệm nước có khả năng rửa sạch mọi tội lỗi của con người, và nhất là nước sông Hằng. Cho đấn vị Hoàng đế tức vị cũng dùng nước để làm lễ thánh. Trong tâm ý tín ngưỡng ấy, tỳ kheo sử dụng nước phi pháp, và nhất là đùa giỡn với vật được coi là linh thánh, cố nhiên không có đủ tác phong đạo đức. Có lẽ đây là điểm chủ yếu của điều học này.

ĐIỀU 53. Kích lịch tha (Thọc cù nôn, hay thọc lét)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào lấy ngón tay thọc cù nôn nhau, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Thọc cù nôn, hay thọc lét, là đụng vào những chỗ nhột khiến người khác cười mà không kềm chế được. Nguyên do, nhóm Tỳ kheo niên thiếu đùa giỡn, thọc cù nôn cho người khác cười. Họ đùa quá mức, khiến người ấy cười đến đứt hơi mà chết.

Theo duyên khởi ấy, điều học này hình như liên hệ đến trường hợp đoạn nhân mạng, nhưng vì không phải là cố tâm sát, nên được phán quyết là ba dật đề.

+ Theo giải thích chung của các bộ, trừ Tăng kỳ, bất cứ dùng ngón tay hay ngón chân của mình đụng vào thân thể người khác khiến người ấy cười, đều ba dật đề. Nếu dùng một ngón tay, một tội ba dật đề; dùng cả năm ngón, năm tội ba dật đề. Các ngón chân cũng vậy. Nhưng Căn bản phân biệt thêm chi tiết: nếu cả bàn tay nắm thành một quyền, chỉ thành một tội ba dật đề. Theo Tứ phần, tội ba dật đề này chỉ giới hạn trong việc dùng các ngón tay hay ngón chân; nếu dùng các vật vô tình ngoài thân thể ra, như gậy, que v.v…, đột kiết la.

+ Chánh văn và duyên khởi của Tăng kỳ mang nội dung khác hẳn các bộ khác. Trong đó, chánh văn nói: dùng ngón tay chỉ trỏ lẫn nhau (Hán: dĩ chỉ tương chỉ). Duyên khởi của bộ này nói: Nhóm Tỳ kheo niên thiếu nhìn thấy một Tỳ kheo ni và một Sa di ni có cử chỉ thiếu oai nghi bèn chỉ trỏ và cười đùa với nhau. Bấy giờ, một người Bà la môn tướng rất xấu xí đi đến với một người vợ rất xinh đẹp, tưởng các Tỳ kheo này cười nhạo mình nên tỏ thái độ bất mãn. Vì vậy Phật kết giới.

+ Ngoài các điều đã kể, các bộ không cho chi tiết đặc biệt nào khác về ý nghĩa của điều học này, ngoài ý nghĩa đùa giỡn trí mạng. Nhưng cũng có thể đây là một lối tiêu khiển phổ thông thời bấy giờ giữa các nhóm ngoại đạo được coi là bất chánh.

ĐIỀU 54. Bất thọ giáo (Không nghe lời khuyên)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào không chịu nghe lời khuyên can, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Trong đây, chánh văn cũng như duyên khởi, các bộ khác biệt nhau rất nhiều.

+ Tứ phần, bản chất của điều học này là không chịu nghe lời khuyên can, giống như điều 13 của tăng già bà thi sa. Duyên khởi, cũng do thái độ ương ngạnh của Xiển Đà. Ý nghĩa ở đây được giải thích đơn giản rằng, nếu Tỳ kheo có điều phạm luật, được khuyên bảo, nhưng không nghe mà vẫn có phạm điều cũ: ba dật đề; nếu nghe lời không cãi lại, nhưng vẫn tái phạm: đột kiết la. Nếu người khuyên can là vô trí, không đúng pháp mà không nghe theo, thì không phạm.

+ Khác với Tứ phần, các bộ còn lại coi bản chất của điều học này là thái độ bất kính. Dù có quan điểm chung như vậy, nhưng duyên khởi và giải thích lại cũng không đồng nhất.

Ngũ phần, chánh văn nói: Tỳ kheo khinh thầy, ba dật đề, và được giải thích: khinh một trong ba vị thầy của mình, tức Hòa thượng, A xà lê và Giáo thọ, không chịu nghe với thái độ bất kính về những chỉ bảo liên hệ các học xứ: ba dật đề; nếu liên hệ đến các việc thường như quét tước v.v…, đột kiết la. Trừ ba vị thầy của mình, nếu có thái độ khinh khi bất kính đối với Tỳ kheo khác: đột kiết la. Duyên khởi trong đây là do nhóm sáu Tỳ kheo không kính trọng Hòa thượng, A xà lê, không kính trọng giới.

Tăng kỳ, chánh văn nói: khinh Tỳ kheo khác, và được giải thích: có thái độ bất kính đối với các Tỳ kheo khi được chỉ bảo liên hệ các oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi. Như khi cần ngồi, bảo ngồi thì không chịu ngồi; bảo không nên ngồi lại ngồi; khi các Tỳ kheo đang tác yết ma, mà Tăng sự ấy không can dự gì đến mình, các Tỳ kheo bảo nên đi ra thì không đi; hoặc khi các Tỳ kheo cần gọi đến để tác yết ma lại không đến; hoặc bảo hàng trưởng thượng đi chỗ khác, hoặc không cho vị ấy ngồi: ba dật đề. Nếu chỗ ngồi dơ, bảo đừng ngồi: không phạm. Hoặc khi Tăng hỏi thì không trả lời, khi không hỏi lại nói v.v…, các sự việc bất kính, không nghe lời với thái độ ngoan cố như vậy đều là ba dật đề cả.

Căn bản, chánh văn chỉ nói: có thái độ bất kính, không phân biệt là đối với bậc thầy của mình hay với các Tỳ kheo khác. Nhưng bộ này cũng phân biệt có hai trường hợp bất kính: 1. Đối với đại chúng, khi Tăng có điều sai khiến bảo đi thì không đi, bảo ngồi lại không ngồi; gọi đến thì không đến, v.v… 2. Đối cá nhân khác, chủ yếu là đối với Hòa thượng và A xà lê. Ở đây, Luật nhiếp giảng giải thêm: Hòa thượng hoặc A xà lê có lời khuyên, nghe theo nhưng vẫn tái phạm: đột kiết la; không nghe và tái phạm: ba dật đề. Ngoài ra, với các đối tượng khác như pháp sự tức không có sự cung kính đối với giới, hoặc đối với Phật, như tượng, tháp; hoặc đối các bậc tôn trưởng, v.v… mỗi mỗi tùy theo nặng nhẹ hoặc ba dật đề hoặc đột kiết la. Duyên khởi theo bộ này là hai Tỳ kheo gây nhau, được Tăng gọi đến để phân xử; một vị tuân lời, một vị không tuân.

Thập tụng, chánh văn đồng nhất với Căn bản, nhưng duyên khởi cũng phạm tướng lại khác hẳn. Về duyên khởi, do Xiển Đà, khi các vị trưởng thượng đang thảo luận Phật pháp, bèn chen vào nói chuyện khác với thái độ bất kính. Hoặc khi được khuyên bảo thì hỏi ngược lại cũng với thái độ bất kính. Về phạm tướng, bộ này phân tích hai trường hợp nặng nhẹ của thái độ bất kính, căn cứ trên yết ma bạch tứ của Tăng. Yết ma này được gọi là ký bất cung kính: Tăng ghi nhận thái độ bất kính. Khi một Tỳ kheo có thái độ bất kính quá mức bất trị, Tăng sẽ tác pháp bạch tứ để ghi nhận. Văn tác bạch nói:

Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ kheo mỗ giáp này, khi các Thượng tọa đang nói đây là pháp, đây là luật, đây là lời Phật dạy, không đợi nói xong mà chen vào nói chuyện khác, trả lời Thượng tọa với tâm bất kính. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay chấp thuận ghi nhận sự bất kính của Tỳ kheo mỗ giáo này. Đây là lời tác bạch.

Văn yết ma cũng chuẩn theo đây. Nếu khi Tăng chưa tác yết ma ghi nhận thái độ bất kính, Tỳ kheo có trái phạm, được chỉ điểm, bấy giờ có hai trường hợp luận tội. Thứ nhất, nếu quả thật có phạm, sẽ tùy theo thiên tụ mà Tăng xử trị như pháp việc tái phạm ấy; và thêm tội đột kiết la nếu có thái độ bất kính khi được khuyên bảo hay cử tội. Thứ hai, quả thật không phạm, nhưng có thái độ bất kính, chỉ phạm riêng tội đột kiết la. Nếu, sau khi Tăng đã tác yết ma bất kỉnh sự, Tỳ kheo được khuyên bảo về các điều trái phạm, ở đây cũng có hai trường hợp như khi chưa tác pháp: nếu quả có phạm sẽ được xử trị tùy theo thiên tụ, và thêm tội ba dật đề nếu có thái độ bất kính khi được khuyên hay được cử tội; trường hợp không có trái phạm gì, nhưng khi được hỏi hay cử tội mà trả lời với thái độ bất kính: ba dật đề.

Giải thích quan điểm của Thập tụng, trong đây Hữu bộ sớ xác định bản chất điều học này là não tha: làm phiền các Tỳ kheo khác, và nói rằng trong các học xứ của Tỳ kheo, gồm bốn trường hợp não tha tất cả. Tức, một thuộc tăng già bà thi sa, và ba điều còn lại thuộc ba dật đề, như đã thấy trong điều 12 ở trên và sẽ thấy trong điều 71 ở sau. Tất cả đều do thái độ ngoan cố của Xiển Đà.

ĐIỀU 55. Khủng bố tha (Dọa cho Tỳ kheo khác sợ)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào dọa nhát Tỳ kheo khác, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, Tứ phần và Thập tụng giống nhau: Phật tại Ba La Lê Tỳ. Bấy giờ, tôn giả Na Ca Ba La làm thị giả Phật. Vào một đêm, Phật đi kinh hành ngoài trời. Vì đã khuya và bấy giờ trời có mưa và lạnh, Tỳ kheo này muốn Phật thôi kinh hành để mình được đi nghỉ, bèn tìm mọi phương tiện, nhưng Phật vẫn kinh hành. Cuối cùng, Tỳ kheo bèn giả làm quỷ hiện để nhát ma với ý nghĩ Phật sẽ sợ ma mà vào nghỉ.

Duyên khởi trong các bộ khác nói là do nhóm sáu Tỳ kheo, hoặc muốn phá chơi, hoặc muốn đuổi nhóm Tỳ kheo niên thiếu ra khỏi phòng, bèn bày cách nhát ma. Các Tỳ kheo trẻ ấy kinh hãi và la ó om sòm.

+ Về giải thích, các bộ đều nói chung các đề tài được dùng để nhát ma gồm trong sáu hoặc năm cảnh; riêng Ngũ phần không đề cập gì đến đề tài dọa nhát này. Tuy nhiên, trong đây, Tứ phần và Thập tụng cũng có giải thích gần giống nhau. Các đề tài là sáu cảnh: sắc, thanh, hương, vị, xúc, và pháp. Năm cảnh trước, hai bộ giống nhau về định nghĩa đối tượng nhưng khác nhau về hình thái vi phạm. Tứ phần: hoặc với sắc, như làm các hình tượng ma quỷ, voi ngựa, các thứ đáng ghê sợ, để dọa nhát; người bị dọa nhát sợ hay không sợ đều ba dật đề; Thập tụng, nếu người không sợ, chỉ phạm đột kiết la. Sự dọa nhát không nhất thiết là ma quỷ, mà kể cả việc dọa trước tai họa xảy ra, như đoán sắc diện nói người sắp chết, hoặc nói trong thức ăn có thuốc độc mà người đã ăn phải; cho đến đối tượng xúc gồm các cảm giác cứng, ẩm, nóng, động, nặng, nhẹ, trơn, nhám, lạnh, đói và khát. Tất cả đều là sự bịa đặt chứ không phải sự thực. Về đối tượng thứ sáu: đoán trước điềm dữ, đoán mộng, v.v…, cũng là giải thích bịa đặt cố gây cho người sợ; người sợ hay không sợ, đều ba dật đề. Đối tượng thứ sáu này, Thập tụng giải thích khác. Đây là các đề tài liên hệ giáo pháp. Như thấy một Tỳ kheo đại tiểu tiện trên cỏ, dọa là sẽ đọa địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh; nếu Tỳ kheo ấy quả sợ, ba dật đề; nếu không sợ, đột kiết la. Ý nghĩa này muốn nói rằng bịa đặt những điều không được nói trong Kinh Luật chỉ vì mục đích khiến người khác sợ chơi, phạm ba dật đề. Điểm này khác với Căn bản, theo đó, nếu bịa đặt với mục đích hóa đạo, không phạm, dù người nghe quả có kinh sợ thật. Năm đối tượng trước, Căn bản không đề cập, nhưng nêu chung là dọa nhát mà người sợ thì phạm ba dật đê; nếu không sợ: đột kiết la.

Tăng kỳ giải thích năm đối tượng trước, người sợ hay không sợ, đều ba dật đề, như Tứ phần; nhưng không đề cập đối tượng thứ sáu.

+ Trong chánh văn đã nói rõ: dọa nhát Tỳ kheo. Đây là đối tượng ba dật đề. Ngoài Tỳ kheo, các chúng khác: đột kiết la. Nhưng Tăng kỳ nói, dọa Tỳ kheo ni, phạm thâu lan giá.

ĐIỀU 56. Phi thời dục (Tâm phi thời)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nửa tháng tắm một lần. Tỳ kheo không bịnh có thể thọ, không được quá, trừ các trường hợp khác, ba dật đề. Các trường hợp khác là, thời gian nóng, khi bịnh, khi làm việc, khi gió mưa, khi đi đường. Đây gọi là các trường hợp khác.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, các bộ giống nhau, riêng Ngũ phần có thêm chi tiết quan trọng, sẽ nói sau.

Phật tại Vương Xá. Vua Tần Bà Sa La có suối nước nóng, một dành riêng vua và hoàng hậu, hai dành cho thái tử và các cung nhân, ba dành cho dân chúng. Do sự kính trọng, vua để cho các Tỳ kheo được tắm trong con suối riêng của mình. Một hôm, nhóm sáu Tỳ kheo tắm lâu quá, vua đợi không được, bèn sai người múc nước tắm riêng. Mọi người phiền trách các Tỳ kheo chăm sóc thân thể quá kỹ để khiến vua phải chờ và trễ việc. Trong các bộ khác, chính vua trực tiếp đề nghị Phật hạn chế sự tắm rửa của các Tỳ kheo. Tứ phần không đề cập điểm này.

+ Trong chánh văn của Tứ phần, điều học này gồm một chánh kết và năm trường hợp tùy khai.

1) Thời gian nóng, chỉ mùa nóng, bao gồm một tháng rưỡi cuối mùa xuân và một tháng sau mùa hạ, tất cả có hai tháng rưỡi. Đây là thời tiết nóng bức theo khí của xứ Ấn. Nếu tính theo Luật tạng, đó là một tháng rưỡi trước ngày tiền an cư và một tháng sau ngày tiền an cư. Về điểm tùy khai này, chánh văn của Tăng kỳ và Thập tụng xác định rõ số ngày tháng thuộc thời tiết nóng bức này. Sự xác định như vậy không có trong chánh văn của Tứ phần như thấy trên, và trong các bộ còn lại.

2) Khi bịnh: trường hợp tùy khai thông thường cho nhiều học xứ; không có duyên khởi và giải thích gì đặc biệt.

3) Khi làm việc: tức khi lao tác, cho đến quét nhà, quét sân, mồ hôi tháo, cần phải tắm. Cũng không có duyên khởi và giải thích gì đặc biệt.

4) Khi gió mưa, mặc dù chánh văn gọi chung, nhưng được giải thích là hai trường hợp khác nhau. Nhưng Căn bản và Tứ phần vừa hợp hai điều này thành ba tùy khai: khi gió, khi mưa và khi vừa gió vừa mưa. Khi gió, Tứ phần và Căn bản giải thích gần giống nhau: dù chỉ một cơn gió nhẹ, hoặc chỉ thổi bay tà áo, đều đợc gọi là có gió đủ để hưởng sự tùy khai này.

Riêng về trường hợp mưa, các bộ đều nói duyên khởi tùy khai như các trường hợp khác, đều do các Tỳ kheo yêu cầu, hoặc do một số Tỳ kheo không tắm được mà phát sinh một số vấn đề. Riêng Tăng kỳ nói, trường hợp mưa là do chính Phật tự động tùy khai. Gặp lúc trời mưa, Ngài bảo các Tỳ kheo nên tắm mưa, vì có thể trừ được một số bịnh ghẻ ngứa. Duyên khoiử này giống như được kể trong điều 27 ni tát kỳ về áo mưa. Về tùy khai này, Căn bản cũng như Tứ phần đều nói, du mưa lắc rắc vài hột đủ thấm áo, cũng được gọi là mưa, và được hưởng tùy khai này.

5) Khi đi đường: cũng như các điều học khác liên hệ đến việc đi đường, ở đây cũng vậy, lộ trình tối thiểu phải là một nửa do tuần mới đủ ý nghĩa và hưởng được tùy khai. Riêng Tăng kỳ nói, lộ trình nhẫn đến chỉ một câu lô xá cũng được.

+ Về phạm tướng, ngoài các tùy khai trên mà tắm là phạm. Không có phân tích gì đặc biệt. Riêng Căn bản và Thập tụng có thêm một chi tiết. Căn bản nói: dù đưọc tùy khai, khi tắm, Tỳ kheo phải tác pháp tâm niệm thọ; tâm niệm và miệng nói: Vi trường hợp (gì đó), tôi nay cần tắm. Không tác pháp thọ, lội xuống nước chưa đến rốn: đột kiết la; xuống đến rốn: ba dật đề. Thập tụng cũng gần giống: có duyên sự tùy khai, nhưng khi tắm phải nói cho một Tỳ kheo khác biết; không nói mà tắm: đột kiết la.

+ Nay xét đến bản chất và ý nghĩa của điều học này. Trong duyên khởi của các bộ, như đã thấy, chỉ là sự tắm quá lâu, hay quá nhiều lần trong suối nước nóng của vua, khiến hoặc bị dân chúng chê cười, hoặc vì gây trở ngại công việc của vua, do đó Phật chế. Nhưng Ngũ phần, ngoài sự tường thuật như các bộ khác, còn có thêm chi tiết rất quan trọng. Một nhà hciêm tinh báo cho vua Tần Bà Sa La biết, vào ngày ấy sẽ có một ngôi sao xấu xuất hiện, nhà vua cần phải đi tắm để giải trừ tai ách, nếu không có thể nguy hại đến vương quốc. Vua đi tắm, và đợi các Tỳ kheo quá lâu, cho đến gần hết ngày. Vì kính trọng, vua không sai người đuổi, mà tự mình đi xuống bên dưới giòng để tắm. Các quan viên, do thế, chỉ trích cung cách tắm rửa của các Tỳ kheo. Chỉ nêu câu chuyện như thế, nhưng bộ này không có bình luận ý nghĩa gì. Tuy vậy, ở đây có thể nói, điều học này, do thế, có thể có nguyên nhân từ sự tin tưởng của người đương thời rằng nước là vật linh thánh, rửa sạch tội lỗi, giải trừ tai họa. Rải rác trong các kinh thuộc bộ A hàm, nhiều nhóm tu sĩ tín ngưỡng nước được đề cập. Họ tắm nhiều lần trong ngày với thái độ cung kính. Để các Tỳ kheo hoặc không bị nhầm lẫn với các loại tín ngưỡng mà giáo pháp của Phật gọi là tà kiến ấy, hoặc cũng để các Tỳ kheo không bị ảnh hưởng bởi tín ngưỡng đó, nên nhân sự việc xảy ra mà Phật kết giới. Đây là điều có ý nghĩa, và có thể nói chính là bản chất của điều học này, tức là hành theo tà kiến về nước. Điều học khác liên hệ đến việc đùa giỡn nước cũng đã được thấy đoạn trên, điều 52.

Mặt khác, trong tường thuật của Căn bản và Tăng kỳ thì Tỳ kheo không được phép tắm rửa là chánh kết. Mỗi nửa tháng được tắm một lần là tùy khai. Hai bộ này, sau khi tường thuật duyên khởi, bèn ghi lời chế của Phật: sự tắm của các Tỳ kheo có những quá thất như vậy, các Tỳ kheo không nên tắm rửa. Nhưng vì không được tắm rửa, thân thể các Tỳ kheo dơ, hôi hám, không ai chịu được, nên Phật kết giới với chánh văn là quy định nửa tháng tắm một lần.

ĐIỀU 57. Lộ địa nhiên hỏa (Nhóm lửa tại chỗ trống)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào không bịnh, vì để tự sưởi, nhóm lửa ở chỗ trống, hoặc bảo người khác nhóm, ba dật đề. Trừ có duyên sự.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, trừ Tăng kỳ sẽ nói chi tiết sau, các bộ đại khái đồng nhất, chỉ có kể nhiều hay ít chi tiết khác nhau thôi. Dưới đây tường thuật tổng hợp.

Trên đường đi, Phật và chúng Tỳ kheo nghỉ đêm tại một khu rừng. Nhóm sáu Tỳ kheo đốt lửa chỗ đất trống để sưởi. Một con rắn, vì hơi khói và vì nóng, từ trong hang bò ra. Các vị này hoảng sợ, bèn hô hoán, khiến các Tỳ kheo khác cũng thất kinh theo. Nhân đó, Phật kết giới.

Chánh văn trên đây gồm một chánh kết và hai tùy khai. Tùy khai cho trường hợp có duyên sự có phạm vi rất rộng rãi. Nói đơn giản là, trừ trường hợp tự sưởi ấm, hay các hành vi đùa giỡn, những việc đốt đèn đốt lửa có mục đích chính đáng đều được cho phép.

+ Về phạm tướng, giải thích chung của các bộ là bất cứ Tỳ kheo nhóm lửa với hình thức nào: đốt cỏ, hoặc cho thêm cỏ vào lửa; đốt cây hoặc củi, cũng vậy; cho phân bò vào lửa cũng vậy. Trừ các tùy khai đã quy định trong chánh văn, thảy đều ba dật đề cả. Riêng Tăng kỳ nói thêm: nhóm lửa để tự sưởi, ngọn lửa cao quá bốn ngón tay, ba dật đề. Về các tùy khai, Luật nhiếp 12 nói, dù được tùy khai, nhưng khi đốt lửa phải tác pháp tâ, niệm thọ. Vừa đốt, vừa nghĩ trong tâm rằng: Tôi đốt lửa vì duyên sự (gì). Nếu không thế, đột kiết la. Nói rằng, không vì để tự sưởi, tức đa phần các việc đốt lửa, đốt đèn có lý do, thảy đều được phép. Tuy nhiên, cần phải nhận định rõ bản chất của điều học này để có thể hiểu rõ hình thái vi phạm của nó.

+ Về bản chất của điều học này, ngoài duyên khởi đã kể, không thấy các bộ nêu ý nghĩa gì đặc biệt. Nếu Tỳ kheo không được đốt lửa chỉ vì sợ có hỏa hoạn, thì thật chẳng có gì đáng nói.

Điểm có thể lưu ý ở đây là tường thuật duyên khởi và cách trình bày của Tăng kỳ. Trước câu chuyện Tỳ kheo nhóm lửa cho rắn bò ra, bộ này còn kể thêm hai chuyện khác. Chuyện đầu, nếu chỉ đọc thoáng qua, thì không thấy có liên gì với điều học này cả. Chuyện kể, một nhóm ngoại đạo tại Xá Vệ, nhân thấy sự kính trọng của mọi người đối với họ không bằng đối với Phật và các Tỳ kheo. Sau khi thảo luận, họ biệt phái một tu sĩ sang xuất gia để học từ Phật và các Tỳ kheo những điều có thể khiến được kính trọng. Vị tu sĩ này xuất gia với tặc tâm; tức chỉ vì mục đích ăn cắp giáo pháp. Nhiều lần thảo luận với các Tỳ kheo, và có lần, hỏi thẳng Phật một số vấn đề liên hệ 12 duyên khởi. Được Phật giải thích, tu sĩ này tỏ ngộ, và thú nhận sự tặc tâm xuất gia của mình. Bộ này chỉ kể đến đây.

Chuyện thứ hai, Phật tránh sự náo nhiệt của thành Xá Vệ, vào sống một mình trong rừng Ba Lị Da Sa La. Tại đây, một con voi đã hầu hạ Ngài. Sau một thời gian, các Tỳ kheo muốn được hầu Phật, phái A Nan đi xin phép. Được Phật cho phép, các vị đến rừng hầu thăm. Tại đây, Phật giảng cho các Tỳ kheo về uẩn, xứ, giới và 12 duyên khởi. Câu chuyện cũng chỉ đến đây, chưa có liên hệ đến việc nhóm lửa.

Tiếp đó, Phật sống chung với các Tỳ kheo. Bấy giờ là mùa thu, trời mưa nhiều. Các Tỳ kheo tìm một bộng cây để đốt lửa sưởi ấm. Một con rắn từ trong bò ra, cắn chết một Tỳ kheo. Nhân đó, Phật giảng cho các Tỳ kheo về 7 điều hại của việc đốt lửa. Đó là những thiệt hại cho nhãn lực, cho dụng sắc, thân thể, y phục, giường đệm; và hai điều sau: nguyên nhân phát sanh sự phạm giới, và làm tăng trưởng ngôn luận thế tục.

Hai điểm chót, một liên hệ sinh hoạt nội bộ của các Tỳ kheo, và một liên hệ bên ngoài. Cả hai đều không thấy được giải thích.

Ở đây cần bàn điểm tai hại cuối cùng: tăng trưởng ngôn luận thế tục. Điều này có nghĩa rằng, việc đốt lửa là góp phần cho sự tăng trưởng tà kiến. Đốt lửa và thờ lửa là một hiện tượng tín ngưỡng tôn giáo có từ lâu đời và trong nhiều nền văn minh cổ, không riêng gì tại Ấn. Riêng tại Ấn, tín ngưỡng này cũng có ảnh hưởng quan trọng. Một số lớn các đại đệ tử của Phật, như tôn giả Ma Ha Ca Diếp vốn xuất thân là một đạo sĩ thờ lửa. Trong các kinh thuộc bộ A hàm, rải rác ghi chép nhiều tu sĩ đạo này đến thảo luận với Đức Phật. Tín ngưỡng thờ phụng lửa bắt nguồn từ những tán ca về thần Lửa của Lê Câu Phệ Đà. Vị thần này về sau giữ một vai trò ngoại hộ kim cang rất quan trọng trong Mật tông Phật giáo.

Như vậy, việc đốt lửa, nếu không có mục đích chính đáng, cần thiết, thì cũng như việc sử dụng nước đã thấy trong hai điều học 52 và 56 trên, là hành vi phi pháp; hoặc sự đốt lửa ấy khiến các Tỳ kheo có thể bị hiểu lầm là có tín ngưỡng thờ lửa; hoặc chính các Tỳ kheo sẽ bị ảnh hưởng bởi tín ngưỡng ấy. Cho nên, như quan điểm của Tăng kỳ, bản chất của điều học này là sự đốt lửa, gồm luôn cả việc đốt đèn; còn việc sưởi, hay bịnh, là những tùy khai. Nói tóm, tự bản chất, các Tỳ kheo là người không hề xúc chạm đến lửa.

+ Về phạm tướng, chung các bộ, trong đây không chỉ đốt để tự sưởi, mà các hành vi đùa giỡn liên hệ đến lửa, như quay lửa thành vòng tròn, v.v…, thảy đều phạm ba dật đề cả. Thả một cọng cỏ vào lửa, dù chỉ để mà chơi, cũng phạm ba dật đề. Nhưng chỉ khi nào việc đốt lửa mà lửa bốc thành ngọn mới phạm ba dật đề. Bốc cao bao nhiêu, các bộ không ấn định, trừ Ngũ phần như đã nói: cao từ bốn ngón tay trở lên. Ngoài ra, Tứ phần nói, đốt than, phạm đột kiết la, vì than không bốc thành ngọn.

ĐIỀU 58. Tàng tha y bát (Giấu y bát của người khác)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào giấu y, bát, tọa cụ, ống đựng kim của Tỳ kheo khác, hoặc tự mình giấu, hoặc bảo người khác giấu, cho đến chỉ để đùa giỡn, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

Các bộ đại khái giống nhau. Phật tại Xá Vệ. Nhóm sáu Tỳ kheo giấu y, bát, tọa cụ, ống đựng kim của nhóm 17 Tỳ kheo, khiến các vị này đi phó trai trễ. Ngũ phần kể là khiến cho các vị này đuổi theo các cư sĩ để hỏi, nhưng họ nói là họ đến nghe pháp chứ không phải đến để ăn trộm.

+ Chánh văn của Tăng kỳ giống như Tứ phần, và giải thích, y chỉ ba y: ba dật đề; các loại y khác: đột kiết la; bát chỉ bình bát khất thực, gồm cả ba cỡ thượng, trung và hạ, đều ba dật đề; các loại chén bát thông thường khác: đột kiết la; tọa cụ hay ni sư đàn: ba dật đề; các loại phu cụ khác: đột kiết la; ống đựng kim, nếu có cả kim trong ống: ba dật đề, không có kim: đột kiết la; kim có chỉ: ba dật đề, không có chỉ: đột kiết la.

Chánh văn của Ngũ phần sau khi nêu các vật như Tứ phần, còn nói thêm: mỗi mỗi sinh hoạt cụ như thế; theo đây, giấu bất cứ vật dụng tùy thân nào, đều phạm ba dật đề cả.

Chánh văn Thập tụng kể: hoặc bát, hoặc y, hoặc chìa khóa cửa, dép da, các loại vật dụng vần thiết như thế. Như vậy cũng là chỉ chung các thứ vật dụng tùy thân.

Căn bản: giấu y bát và các tư cụ khác.

Nói tổng chung, Tứ phần và Tăng kỳ hạn định trong bốn loại vật dụng thiết yếu; các bộ khác, bất cứ vật dụng tùy thân thiết yếu nào, nếu giấu, thảy đều ba dật đề cả. Luật nhiếp 12 nói thêm: vật dụng nào đã tác pháp thọ, hay đã tác tịnh, mà đem giấu, phạm ba dật đề; ngoài ra, phạm đột kiết la.

+ Về sở hữu chủ của vật bị giấu, chánh văn của các bộ đều nêu là Tỳ kheo. Điều này có nghĩa rằng, nếu giấu vật dụng của các chúng khác: đột kiết la.

Riêng chánh văn của Căn bản nói khác: Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, Thức xoa ma na, Sa di, Sa di ni; như vậy, bao gồm cả năm chúng xuất gia. Nhưng, giải thích điểm này, Luật nhiếp 12 nói: của người dữ học pháp, của các sa môn Bà la môn khác, và bộ này giấu của bộ kia: đột kiết la. Bộ ở đây chỉ bộ chúng Tỳ kheo, và bộ chúng Tỳ kheo ni. Sa di thuộc bộ chúng Tỳ kheo, Thức xoa ma na và Sa di ni thuộc bộ chúng Tỳ kheo ni.

+ Về động cơ giấu để thành phạm, chánh văn đã nói: dù chỉ để đùa giỡn, điều này bao gồm các động cơ hoặc thù hiềm, hoặc đùa giỡn. Ngoài ra các trường hợp ấy, nếu giấu của người khác vì để bảo vệ thì không phạm. Nói một cách chính xác như Hữu bộ sớ 8, giấu mà người khác tìm không ra: ba dật đề; nếu họ tự tìm được: đột kiết la.

+ Về bản chất, tuy các bộ không rõ, nhưng điều học này là một hình thái sai biệt của hành vi lấy vật không được cho, duy có điều động cơ lấy không phải là với tâm trộm cắp.

ĐIỀU 59. Dữ tha y bất ngữ thủ hoàn (Y đã cho người khác tự động lấy dùng mà không hỏi chủ)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào đã cho y đến Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, Thức xoa ma na, Sa di, Sa di ni, về sau không nói với chủ mà lấy lại dùng, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

Điều học này, giữa các bộ, có ba nội dung khác biệt nhau rất lớn.

Ba bộ, Tứ phần, Tăng kỳ và Ngũ phần đều có nội dung tương tợ: đây là y tịnh thí. Với Thập tụng: y được cho người khác với tâm trá ngụy. Với Căn bản, đây là y được người khác gởi nhờ cất hộ.

1) Trước hết, hãy nói là nội dung y tịnh thí. Các loại y dư, để tránh phạm tội cất chứa y dư phi pháp, các Tỳ kheo tác tịnh bằng cách cho đến người khác. Có hai loại tịnh thí: chân thật tịnh thí và triển chuyển tịnh thí. Chi tiết các ý nghĩa này, xem trong Yết ma yếu chỉ, chương VIII. Trong hai loại y được tịnh thí này, với triển chuyển tịnh thí, tùy ý thọ dụng khi nào cần, hỏi hay không hỏi tịnh thí chủ đều không phạm. Đối với y chân thật tịnh thí, mỗi khi muốn dùng, phải nói với tịnh thí chủ; không nói mà dùng: ba dật đề.

Trong đây, về duyên khởi, Tứ phần kể rất đơn giản: Nhóm sáu Tỳ kheo đã tác pháp chân thật tịnh thí y, sau đó tự tiện lấy dùng mà không nói với tịnh thí chủ. Các Tỳ kheo thiểu dục tri túc cho thế là phi pháp. Và Phật kết giới.

Ngũ phần có nội dung như Tứ phần, nhưng duyên khởi khác, và chánh văn cũng có chi tiết hơi khác: đã tịnh thí y sau đó giật trở lại. Duyên khởi của bộ này nói: Tỳ kheo Đạt Ma, người bị Bạt Nan Đà nhiều lần gây phiền nhiễu, như đã thấy trong các điều 25 của ni tát kỳ, và 46 Ba dật đề ở trên. Để đáp lại, nhân khi Bạt Nan Đà tác pháp tịnh thí y với mình bèn giữ luôn không trả, do đó Bạt Nan Đà cưỡng đoạt lại. Việc gây gổ đưa đến trước Phật. Phật khiển trách Đạt Ma, y được chân thật tịnh thí mà giữ luôn không trả cho người dùng. Phật cũng khiển trách Bạt Nan Đà ngu si, tác pháp chân thật tịnh thí với người không đáng tin cậy. Sau khi giảng các phép tịnh thí, Phật kết giới.

Với Tăng kỳ, nội dung cũng là y tịnh thí, nhưng chánh văn lại khác: đã cho y đến Tỳ kheo… về sau không xả mà thọ dụng. Duyên khởi được kể là nhóm sáu Tỳ kheo lúc nào cũng thay đổi, khoác nhiều y khác nhau. Phật khiển trách: y đã tịnh thí cho người khác, không xả mà thọ dụng làm ba y. Điều này được giải thích là, Tỳ kheo có y dư nên tịnh thí; nhưng nếu muốn thọ dụng y tịnh thí ấy, phải xả y cũ và tác pháp thọ y mới. Như vậy, lúc nào Tỳ kheo cũng chỉ thọ trì có ba y mà thôi. Nếu Tỳ kheo có nhiều y tịnh thí, không nhớ hết cái nào thuộc y tịnh thí, cái nào không, cần phải dặn một người ở chung nào đó nhắc nhở hộ, để khi muốn thọ dụng một trong các y tịnh thí ấy đều phải tác pháp xả và thọ. Nếu không có ai nhắc nhở hộ, có thể làm dấu vào chéo y. Về phạm tướng, bộ này phân tích: nếu tự thân đối diện tịnh thí, không xả mà thọ dụng: ba dật đề; không đối diện mà tự nói tịnh thí, không xả mà thọ dụng: ba dật đề. Trong đây, trừ tâm niệm thuyết tịnh, còn lại dù là chân thật hay triển chuyển tịnh thí, nếu không xả mà thọ dụng, thảy đều ba dật đề cả.

2) Thập tụng, chánh văn nói: cho y đến Tỳ kheo… người không trả lại, mà cưỡng đoạt lấy. Xác định bản chất của điều học này, Hữu bộ sớ 8 nói: cho y đến người khác với tâm dối gạt, mục đích là dụ dỗ để nhờ vả, khiến họ tưởng là vật của họ, rồi sau đó bèn đoạt lại. Với ý nghĩa như vậy thì điều học này không liên hệ gì đến y tịnh thí. Tuy nhiên, trong phần giải thích, Thập tụng cũng nêu các thể thức tịnh thí đối với y dư, và nói rõ ràng y tịnh thí không phải cho thật sự, mà chỉ mục đích làm cho hợp pháp để thọ dụng; người được tịnh thí phải trả y lại; đòi mà không trả, có thể cưỡng đoạt lại. Tức xác định rằng với y được cho bằng tâm dối trá mà cưỡng đoạt lại, phạm ba dật đề; còn đối với y tịnh thí, người nhận tác tịnh không chịu trả, Tỳ kheo được phép cưỡng đoạt lại. Và điều này như thế hoàn toàn ngược lại với nội dung của Ngũ phần như đã thấy trên.

3) Căn bản, chánh văn nói: Tỳ kheo nhận y người khác gởi, về sau không hỏi chủ mà tự động lấy dùng, ba dật đề. Duyên khởi, là do trường hợp Ô Ba Nan Đà, bấy giờ già cả, suy yếu, lại không có đệ tử hầu hạ, nên các y không được giặt giũ, thành cáu bẩn. Khi được một đệ tử gởi nhờ cất hộ y đã giặt sạch, Ô Ba Nan Đà bèn lấy y đó dùng. Vị đệ tử kia, khi cần y, lại chỉ thấy y dơ của thầy, do đó vẫn phải khoác y cũ rách. Nhân thế, Phật kết giới. Về phạm tướng, ngoài ý nghĩa đã rõ trong chánh văn của bộ này, không có phân tích gì đặc biệt; ngoại trừ thêm rằng nếu người gởi là đắc ý tương tri, hoặc biết chắc nếu mình lấy dùng, người gởi sẽ hoan hỷ. Luật nhiếp 12 cũng không có phân tích gì đặc biệt thêm, ngoại trừ điểm nói nếu y được gởi là của Tỳ kheo dữ học pháp, hoặc y bất tịnh, dùng mà không hỏi mượn, phạm đột kiết la.

ĐIỀU 60. Bất hoại sắc y (Khoác y không hoại sắc)

.A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào có được y mới, phải làm hoại màu sắc bằng ba thứ; tùy ý hoại bằng một trong ba màu, hoặc xanh, hoặc đen, hoặc mộc lan. Nếu Tỳ kheo không làm hoại sắc bằng thứ, hoặc xanh, hoặc đen, hoặc mộc lan, mà khoác các y mới khác, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Hoại sắc, cơ bản của điều học này, các bộ giống nhau, là làm cho hư hoại màu sắc của y mới. Nhưng thể thức làm hoại sắc, không được áp dụng đồng nhất giữa các bộ. Nhưng trước hết, ở đây cần lưu ý rằng, từ hoại sắc của Hán văn trong đây không phải dịch từ chữ ca sa của tiếng Phạn, mặc dù thông thường ca sa cũng được dịch là hoại sắc. Hoại sắc trong điều học này chỉ có nghĩa là làm cho xấu đi. Do đó, nội dung của ba dật đề này không phải quy định những màu nào được gọi là màu của ca sa. Chính vì ý nghĩa như vậy mà các bộ không đồng nhất nhau về thể thức làm cho xấu đi. Tổng quát, thể thức áp dụng giữa các bộ gồm một trong ba cách: hoặc nhuộm, hoặc điểm tịnh, hoặc cả hai.

1) Nhuộm. Đây là thể thức làm hoại sắc của Tứ phần và Căn bản. Y mới phải nhuộm bằng một trong ba màu. Các loại y ở đây chỉ cho ba y. Các y hoặc vải hoặc khăn, hoặc túi đựng, túi xách, dải thắt, v… phải điểm tịnh, nếu không, phạm đột kiết la. Duyên khởi được kể trong Tứ phần rất đơn giản: Phật tại Xá Vệ. Nhóm sáu Tỳ kheo khoác y để nguyên màu trắng, bị các cư sĩ chê cười. Căn bản cũng tường thuật sự việc như vậy, nhưng chi tiết ly kỳ hơn nhiều. Nguyên vào ngày hội tế Long vương tại nước Ma Kiệt Đà, một nhóm nhạc sư đến trình diễn. Để thu hút khán giả, họ hát các tuồng về sự tích Đức Phật. Các tuồng này tuy thu hút một số đông, nhưng một số không tin Phật vẫn chưa tán thưởng cho lắm. Các nhạc sĩ này đến thăm dò và quan sát các Tỳ kheo. Họ bắt gặp lúc Ô Ba Nan Đà đang tác pháp dư thực. Họ nhân đó soạn thành kịch bản rồi trình diễn. Kết quả là thu hút đến những khán giả khó tánh. Nhóm sáu Tỳ kheo hay việc hình ảnh họ được đưa lên sân khấu, bèn đến yêu cầu các nhạc sĩ hủy bỏ, và hăm dọa nếu không hủy, họ sẽ phá. Các nhạc sĩ này tự thị tài năng nên thách thức. Nhóm sáu Tỳ kheo bèn dựng một rạp hát tại miễu thờ Long vương, rồi tự mình hóa trang làm diễn viên. Họ diễn xuất hay đến độ khán giả bỏ hẳn nhóm nhạc sĩ kia và kéo sang đây xem. Do thế, các nhạc sĩ oán trách Tỳ kheo phá hỏng sự mưu sinh của mình. Nhân vì các Tỳ kheo này khi hóa trang, họ bận áo người đời, do đó Phật chế điều luật này.

2) Điểm tịnh. Đây là thể thức áp dụng của Ngũ phần. Chánh văn của Ngũ phần nêu rõ: dùng một trong ba màu tác chí tức làm dấu. Nguyên do, một số Tỳ kheo bị giặc cướp lột hết y. Lính tuần tra về sau bắt được bọn cướp cùng với y. Họ mời các Tỳ kheo đến nhận. Các vị này vì không nhận ra cái nào là y của mình, và sợ phạm phải tội bất dữ thủ, nên cuối cùng không ai nhận được y của mình trở lại. Ngoài ý nghĩa được hàm thụ trong duyên khởi, và những điểm được nêu trong chánh văn, bộ này không có giải thích gì đặc biệt. Chỉ nói: y mới không làm dấu một trong ba màu ấy, nếu khoác, cách mỗi đêm là một tội ba dật đề. Y mới đã được tác chí rồi thì khỏi phải tác nữa.3

3) Cả nhuộm và điểm. Đây là quan điểm của Tăng kỳ. Chánh văn của bộ này hoàn toàn giống Tứ phần, nhưng duyên khởi khác hẳn. Tôn giả Tôn Đà La Nan Đà, em khác mẹ với Phật, có tướng mạo gần giống Phật, vì có đến 30 tướng tốt. Các Tỳ kheo thường hay nhầm lẫn tôn giả với Phật. Do đó, Phật phán: từ nay trở đi, các Tỳ kheo phải làm dấu để hoại sắc y.

Về giải thích, bộ này nói: các y mới, gồm ba y, y tắm mưa, y che ghẻ, và ni sư đàn, nếu không tác tịnh mà dùng, ba dật đề. Trong đây, thể thức tác tịnh gồm ba việc: nhiễm tịnh, tác tịnh bằng cách nhuộm theo màu như pháp; điểm tịnh, làm dấu chấm; và triệt lũ tịnh, tác tịnh bằng cách vạch một đường dao lên y mới cho có dấu đứt.

Trong các loại y kể trên, loại nào thuộc điệp y tức được may gấp thành hai hoặc ba, bốn lớp, hoặc có y tài là các thứ vải xô ma, xá na, vải gai, vải khu mâu đề; các loại này phải tác tịnh bằng cả ba việc. Trong ba việc, nếu thiếu điểm tịnh: ba dật đề; các việc kia, thiếu mỗi việc là một đột kiết la.

Ngoài điệp y và các y tài kể trên, còn lại, phải làm hai việc: điểm tịnh và triệt lũ tịnh. Không điểm tịnh, một ba dật đề; không triệt lũ tịnh: đột kiết la; không cả hai: một ba dật đề và một đột kiết la.

Về cách điểm tịnh, dùng một trong ba màu làm thành các dấu tròn lên y mới; lớn nhất là bằng bốn ngón tay, nhỏ nhất bằng hạt đậu. Có thể làm một, hoặc ba, hoặc năm, hoặc bảy, hoặc chín dấu; không được làm thành hình đóa hoa. Nếu y mới, khi giặt và phơi, bị dính bùn hay bị chim đậu lên thành dấu, như vậy đã gọi là tịnh, không cần phải tác tịnh nữa. Khi vá y cũ, nếu được vá chung lại thành một chỗ, điểm tịnh tại một chỗ ấy; vá riêng nhiều chỗ, mỗi chỗ mới vá thêm đều phải điểm tịnh. Tăng già lê được điểm tịnh ở một góc. Khi rách, điều nào được vá mới, phải điểm tịnh lên điều ấy. Các y khác cũng vậy.

Nói tóm, bản chất của điều học này là phải tác tịnh y mới; và trong ba việc tác tịnh, chủ yếu để phạm ba dật đề là không điểm tịnh; hai việc còn lại, nếu không làm, đột kiết la.

Thập tụng cũng tương đồng với Tăng kỳ, nhưng có một ít khác biệt. Về duyên khởi, bộ này kể cả chuyện trong Căn bản và chuyện trong Ngũ phần. Tức gồm cả hai nguyên nhân: y mới không nhuộm, và y mới không làm dấu.

Sở dĩ nói thể thức của Thập tụng tương đồng với Tăng kỳ là căn cứ ý nghĩa được hàm ngụ trong duyên khởi. Còn nếu căn cứ theo giải thích của chính bộ này, thì xét về văn tự khó có thể xác địh dứt khoát như vậy.

Giải thích của bộ này có mấy điểm nêu như sau:

a) Với y mà màu sắc không hư pháp, tức không thuộc một trong ba màu nêu trong chánh văn, phải tác tịnh với cả ba màu. Nếu y đã thuộc sẵn trong ba màu, thì tác tịnh với hai màu còn thiếu. Như vậy, trong đây, một màu thuộc nhiễm tịnh và hai màu còn lại được dùng để điểm tịnh. Tuy bộ này không nói cách điểm như thế nào, nhưng theo lý thì phải hiểu như vậy; tức là, không thể nói y của Tỳ kheo được nhuộm với ba màu riêng biệt. Cũng không thể nói ba màu này hòa chung lại thành ra hoại sắc.

b) Nếu y đã nhiễm tịnh với màu xấu như pháp mà được đắp vá với một hay nhiều mảnh vải không như pháp, trong đây có hai trường hợp. Vá theo kiểu khước thích phùng thì tác tịnh bằng một chấm; nếu là trực phùng thì mỗi mỗi tác tịnh. Khước thích, được giải thích là may bằng cách đâm lộn ngược kim. Bộ này nói, khước thích được coi là tịnh, vì như pháp; trực phùng là kiểu của thế gian, không như pháp.

+ Ba màu: xanh, đen và mộc lan không có giải thích trong Tứ phần. Chánh văn Thập tụng dịch là thanh: màu xanh, nê: màu bùn, và thiến: màu ráng đỏ. Cũng không có giải thích của chính bộ này. Nhưng Hữu bộ sớ 8 nói: thanh là màu xanh, hoặc màu lam đại tức nốt ruồi lam; còn các màu khác thì được ghi nhận là chưa rõ loại gì.

Ba màu này, Căn bản dịch là thanh, nê và xích; trong đây, nê tức màu bùn được giải thích là màu xích thạch: đá đỏ; xích, màu đỏ của vỏ cây.

Chánh văn của Tăng kỳ cũng dịch như Tứ phần, nhưng có giải thích kỹ. Màu xanh gồm các loại xanh đồng: úp khí cụ bằng đồng lên vò rượu trắng, màu xanh hiện lên nơi khí cụ ấy: hoặc xanh trưởng dưỡng: màu xanh của nước trong; hoặc xanh đá tức màu xanh da trời. Màu đen trong đây là màu bùn, gồm có thật bùn, tức bùn dưới đáy ao, đáy giếng, v.v..., và giả bùn là các thứ trái ha lê lặc, bệ lê lặc, am ma lặc hiệp chung trong một khí cụ (không rõ muốn nói gì). Cuối cùng, màu mộc lan là các thứ trái cây như ha lê lặc, bệ hê lặc, am ma lặc, đem mài trên sắt sống (sanh thiết) rồi dùng để điểm tịnh.

Nói tóm lại, điều luật này không phải quy định màu y của Tỳ kheo, mà quy định việc Tỳ kheo dùng y mới phải tác tịnh; nếu không tác tinh, phạm ba dật đề. Điểm chung trong các bộ là tác tịnh đối với cả hai thứ: đối với màu sắc, có mục đích làm cho có ấn tượng là nó đã xấu đi, như là đã dùng lâu thành phai màu; và đối với thể tài, có mục đích gây ấn tượng là nó đã cũ, đã sờn do đã dùng nhiều rồi. Các ấn tượng này phải tác động lên sở hữu chủ, do đó mỗi khi có y mới, dù đối với người khác nó đã được dùng nhiều, nhưng với người ấy vẫn là mới nên cần phải tác tịnh. Riêng với Ngũ phần và Tăng kỳ thì các mục đích ấy còn có thêm tác dụng là tác tịnh để xác nhận tư cách sở hữu chủ, phân biệt đó là y nay đã thuộc về sở hữu của mình.

Như vậy, trong ba yếu tố để gọi là y như pháp: thể tài, màu sắc và kích thước, bao gồm trong việc tác thành và thọ dụng, điều học này quy định thể thức thọ dụng như pháp về màu sắc.

ĐIỀU 61. Đoạn súc sanh mạng (Giết hại súc sanh)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào cố ý làm dứt sanh mạng loài vật, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Súc sanh, tiếng Phạn nguyên gọi là loài đi ngang, mà Hán thường dịch là bàng sanh, chỉ chung tất cả các loài động vật, trừ loài người. Các loại rồng, tức rắn thần, thuộc động vật mà tín ngưỡng cổ thời đó cho là có khả năng biến hóa; loài ấy không được kể trong phạm vi điều học này, nhưng thuộc tội thâu lan giá của Ba la di thứ hai.

+ Cố ý, giết hại có chủ tâm, để phân biệt các trường hợp vô tình khác, như đã phân biệt trong điều 3 Ba la di. Trong đó, giết hại có chủ tâm, ba la di; giết nhưng không chết, thâu lan giá; ngộ sát, không tội. Trong đây cũng vậy, cố ý sát, ba dật đề; giết nhưng không chết, đột kiết la; ngộ sát, vô tội.

Trong đây cũng nên phân biệt thêm các trường hợp cố sát và ngộ sát. Các hệ thống thuộc biệt giải thoát, luật nghi có mục đích phòng hộ căn môn để cho nhiễm pháp không làm vẩn đục tâm; do đó, hành vi nào được thực hiện một cách có chủ ý, được hướng dẫn bởi tâm, hành vi ấy mới thành tựu nghiệp đạo. Tuy nhiên, diễn tiến của tâm lý qua quá trình hành động không đơn giản như vậy. Trong giai đoạn gia hành của nghiệp đạo, tức giai đoạn chuẩn bị phương tiện để hành động, có thể không có chủ ý; thế nhưng, sau khi đã thành tựu căn bản nghiệp đạo, tức đã hoàn tất một hành động, sự thích thú, hoan hỷ đối với hành vi ấy có thể khởi lê; sự hoan hỷ ấy là sự nhiễm ô của tâm, nó sẽ tạo động lực cho hành động có chủ ý sắp tới. Vì thế, trong nhiều trường hợp, sự sát hại loài vật vốn không do chủ ý nhưng vẫn có những điều luật cấm, như các điều liên hệ việc đào cuốc đất đai, chặt phá cây cối, dùng nước có trùng. Trong các trường hợp ấy, đối tượng hay chủ đích của hành động không phải là nhằm đến các sinh vật với tâm muốn sát hại chúng, nhưng vì biết trong nước có trùng mà vẫn dùng, sự hiểu biết ấy là một tác động mở cửa cho nhiễm pháp ngang qua căn môn mà đi vào làm ô nhiễm tâm. Như vậy, không thể gọi các trường hợp ấy là hoàn toàn ngộ sát.

Những tác dụng phức tạp và tế nhị như vậy của các yếu tố tâm lý đòi hỏi sự lý giải và phân tích rộng mà trong phạm vi lược giải này không thể nói hết, do đó, chỉ nêu những điểm căn bản của vấn đề để rộng đường suy luận về các hình thái trì phạm liên hệ điều luật này.

+ Làm dứt sinh mạng, trong đây gồm cả thân căn và mạng căn; thân căn là sở y của các căn, thuộc sắc pháp. Nhưng sự phát triển các căn tùy theo loài; ở loài người, đủ cả sáu căn; một số loại vật có đủ năm căn, và một số chỉ có một hoặc hai căn. Mạng căn tức yếu tố sự sống. Bất kể loài thành tựu bao nhiêu căn, nói chung là có thân căn và mạng căn, nếu cố ý dứt trừ, phạm ba dật đề.

Hành vi sát hại trong đây bao gồm động tác và phương tiện. Chuẩn bị phương tiện với chủ tâm để sát hại, đột kiết la; đã sát hại và sinh mạng đã bị dứt, ba dật đề. Tất cả những điều này hoàn toàn giống như trong điều 3 của Ba la di; chỉ khác, trong đó đối tượng là sinh mạng loài người, còn ở đây là sinh mạng các động vật khác. Phạm tướng nặng h ay nhẹ cũng tùy theo đó mà suy luận và xác định.

+ Duyên khởi, theo Tứ phần, điều luật này được kết thành hai lần. Lần đầu, do Ca Lưu Đà Di vốn ghét loài quạ, nên con quạ nào lảng vảng vào tinh xá tức thì bị giết. Do đó, Phật kết giới. Sau đó, một số các Tỳ kheo trong khi đi đứng, tới lui, vô tình dẫm đạp côn trùng, họ nghi ngờ và hỏi Phật. Phật bổ túc điều luật, xác định yếu tố có chủ ý.

Các bộ khác cũng đều kể việc giết quạ của Ca Lưu Đà Di. Nhưng mỗi bộ có mỗi chi tiết ly kỳ hơn nhiều. Như Căn bản, kể chuyện vào một sáng đi khất thực, Ca Lưu gặp một nhóm người đang học bắn cung. Ca lưu chế họ bắn dở, và trổ tài. Bấy giờ, một con quạ đang bay ngang qua. Ca Lưu lấy 5 mũi tên. Bắn 4 phát chặn đầu, bắt buộc con chim phải bay thẳng đứng lên; rồi bắn phát thứ 5 xuyên qua miệng. Ông thầy dạy bắn lo ngại Ca Lưu sẽ tranh mất nghề, bèn tuyên truyền việc bắn độc đáo này, và tiếng xấu đồn lan. Do đó, Phật cấm.

Tăng kỳ cũng kể chuyện Ca Lưu bắn quạ. Một nhóm thợ săn chim có sẵn cung tên, vào tinh xá nghỉ chân. Ca Lưu mượn và bắn thử một con quạ. Lối bắn cũng độc đáo và tài tình như được kể trong Căn bản. Nhưng ở đây lại kể thêm rằng, sau đó Ca Lưu cầm con quạ bị bắn đến khoe với Phật, cho rằng bỏ nghề đã lâu, tưởng quên, nhưng nay vẫn còn thiện nghệ như trước. Phật chẳng những đã không tán thưởng mà còn khiển trách nặng nề, và nhân đó, Ngài kết giới.

ĐIỀU 62. Ẩm hữu trùng thủy (Uống nước có trùng)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào biết nước có trùng mà dùng và uống, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Giới này, theo Tứ phần, được kết hai lần. Lần đầu, do nhóm sáu Tỳ kheo uống và dùng nước có trùng, bị các cư sĩ chỉ trích. Phật nhân đó kết giới. Sau đó, một số Tỳ kheo khi dùng nước thì không biết là có trùng, dùng xong mới biết, họ sợ phạm tội, đến bạch Phật. Kết bổ túc yếu tố: biết có trùng.

Các bộ khác giới này chỉ kết một lần.

Duyên khởi của Tăng kỳ có hai chuyện. Chuyện thứ nhất, Ưu Đà Di đi đường, khát nước, hỏi xin nước uống. Thấy trong nước có trùng, nghĩ rằng mình chỉ uống chỗ không có trùng; nhưng khi uống vẫn uống phải trùng. Nghi ngờ không biết có phạm hay không, Ưu Đà Di đến bạch Phật. Phật khiển trách, đã biết có trùng mà vẫn còn uống.

Chuyện thứ hai. Ba Tỳ kheo trên đường dài đi đến hầu Phật. Giữa đường khát nước, họ bắt gặp một giếng nước, nhưng rất nhiều trùng. Một Tỳ kheo nhất định chịu chết khát chứ không uống. Và Tỳ kheo này chết khát thật. Hai vị kia cho rằng việc phạm tội này nhỏ, việc gặp được Phật quan trọng hơn, nên họ uống. Khi gặp Phật, họ tường thuật người bạn đồng hành bị chết khát. Phật khiển trách hai Tỳ kheo, và tán thánh chính Tỳ kheo chết khát kia là người đã gặp Phật trước tiên. Rồi nhân đó, Ngài kết giới.

Thập tụng và Căn bản kể như trong điều 19.

Ngũ phần, cả điều này và điều 19 được nhập chung làm một, luôn cả chánh văn và duyên khởi.

+ Bản chất điều này và điều 19 như nhau, chỉ khác là ở đây chủ yếu uống, còn trong điều 19 chủ yếu dùng để trộn bùn hay rưới lên cây cỏ.

Chánh văn Tứ phần trong điều 62 này mặc dù nói là ẩm dụng: uống và dùng, nhưng chú trọng sự uống. Dùng trong đây là các việc như rửa tay, rửa chân, đun nấu v.v... như đã nói trong điều 19.

+ Biết, yếu tố này cũng như trong điều 19, tức nhìn bằng con mắt tức thì thấy liền, hoặc sau khi lược rồi mới thấy. Ở đấy, Tăng kỳ còn thêm một số chi tiết. Sự thấy con mắt này lấy mắt thịt của loài người mà nói, chứ không áp dụng cho thiên nhãn. Hữu bộ sớ 8 kể rằng, tôn giả Xá Lợi Phất dùng thiên nhãn để quan sát trong khi uống, vì vậy không thể uống được vì bao giờ cũng thấy có trùng. Do đó, Phật dạy, không nên khởi thiên nhãn để quan sát.

Để chấp hành điều luật, luật quy định các Tỳ kheo mỗi khi đi đâu, ngoài ba y, bình bát, tọa cụ, phải mang theo đãy lọc nước. Trong trường hợp không có đãy lọc nước, gặp lúc cần dùng mà nước lại được biét là có trùng, có thể lấy vạt áo mà lược.

Các ý nghĩa còn khác, xem điều 19 ở trên.

ĐIỀU 63. Cố não tha nghi hối (Cố ý khiến Tỳ kheo khác nghi hối)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào cố ý gieo nghi ngờ cho Tỳ kheo khác, dù chỉ khiếùn cho không được yên tâm trong chốc lát, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, Tứ phần, gồm hai lần kết. Về chánh kết, do nhóm sáu Tỳ kheo cố tình gieo rắc nghi ngờ và hoang mang cho nhóm 17 Tỳ kheo niên thiếu, khi họ hỏi các vị này về tứ thiền, bát định, v.v..., các vị này nói: đó là pháp thượng nhân, các ngươi hỏi như vậy tức tự cho là mình đã chứng đắc; các ngươi phạm ba la di. Các Tỳ kheo niên thiếu do trình độ hiểu biết còn nông cạn, nên nghe thấy lấy làm sợ sệt, hoang mang, bèn tìm các vị khác để hỏi. Các vị ấy biết nhóm sáu Tỳ kheo muốn phá chơi, bèn đến bạch Phật. Phật kết giới. Sau khi kết giới, một số Tỳ kheo quả có nói những điều làm người khác hoang mang, lo sợ, nhưng không có chủ tâm như vậy. Họ không rõ mình có phạm điều luật Phật cấm hay không, bèn đến bạch Phật. Phật bổ túc giới văn, thêm yếu tố: cố ý... dù chỉ khiến cho không an tâm trong chốc lát.

Các bộ khác cũng tường thuật sự chọc phá của nhóm sáu Tỳ kheo đối với các Tỳ kheo niên thiếu ấy, nhưng nội dung gồm các việc thọ giới không như pháp nên không phải là Tỳ kheo.

+ Nghi hối, nghi ngờ và hoang mang. Thập tụng nêu sáu đề tài gây người khác nghi ngờ và hoang mang: 1. Sanh, tuổi sanh hay năm sanh; cố tình phân tích ngày tháng sanh để kết luận: thiếu tuổi thọ Cụ túc; như vậy, thọ Cụ túc không như pháp, không thành Tỳ kheo, phải thọ lại, v.v... 2. Thọ cụ: cố phân tích các yếu tố căn bản thọ cụ để kết luận, hoặc yết ma không thành tựu, hoặc giới sư không thanh tịnh, Hòa thượng không như pháp, Tăng không hòa hiệp, v.v..., như vậy, không thành thọ cụ phải thọ lại. 3. Phạm: phân tích hành vi Tỳ kheo khác, quanh co cho tới kết luận, như vậy phạm tăng già bà thi sa, ba dật đề, đột kiết la, v.v... 4. Vấn: hỏi Tỳ kheo khác đi đâu, làm gì, rồi phân tích quanh co và kết luận: như vậy, không phải sa môn Thích tử, v.v... 5. Vật: ba y, bình bát, phi thời dược, thất nhật dược, v.v..., cố phân tích cho Tỳ kheo kia tưởng là phạm hoặc ni tát kỳ, hoặc ba dật đề, v.v... 6. Pháp: thí dụ Tỳ kheo đã thọ ca thi na, được phép biệt chúng thức, nhưng lý luận phân tích như thế này như thế kia là vẫn phạm ba dật đề, khiến Tỳ kheo ấy tưởng mình phạm thật, sinh nghi ngờ và hoang mang.

Căn bản nêu hai đề tài tổng quát, nhưng nội dung vẫn như Thập tụng, nghĩa là vẫn khiến Tỳ kheo khác hoang mang đối với tư cách Tỳ kheo hay các sự phạm giới của mình. Hai đề tài chung này là vấn biệt sự, hỏi những sự việc riêng như ngày tháng sanh, nơi sanh, và cũng đi đến kết luận: như vậy chưa đủ điều kiện thọ Cụ túc; thọ cụ bất thành, và vấn luật tương ưng, hỏi những điều liên hệ luật, như hỏi thọ Cụ túc do ai làm Hòa thượng, giới trường tại dâu, và cố tình kết luận: thọ cụ bất thành.

Ngũ phần, có 4 đề tài: 1. Sanh xứ nghi, khiến hoang mang về nơi sanh của mình; 2. Thọ giới nghi, và 3. Phạm giới nghi; như Thập tụng trên; 4. Y nghi, nghi ngờ về y, như điều mà Thập tụng gọi là vật.

Tăng kỳ 7, đề tài gây hoang mang: 1. Sanh, tức đủ tuổi để thọ Cụ túc. 2. Yết ma, chỉ yết ma thọ Cụ túc, tức gây nghi ngờ về sự thọ cụ không như pháp. 3. Hình tướng, nêu hình tướng của một Tỳ kheo rồi phân tích, theo luật, tướng như vậy không được thọ cụ; dù có thọ cũng bất thành. 4. Bịnh, nêu chứng bịnh để phân tích là theo luật không được phép thọ cụ. 5. Tội: nêu các hành vi trước khi Tỳ kheo đó chưa thọ cụ, và phân tích hành vi ấy là ba la di, là tăng già bà thi sa, v.v... Phật chế, không được thọ cụ. 6. Mạ lỵ: phân tích rằng trong khi thọ cụ, người nói như vậy tức là mạ lỵ; thọ giới không đắc giới. 7. Kết sử: xuyên tạc rằng, người có kết sử như vậy Phật không cho thọ cụ, nay ngươi có kết sử như vậy, thọ cụ bất thành.

Tứ phần, có 6 đề tài: 1. Sanh thời, khiến nghi ngờ về ngày tháng sanh. 2. Niên tuế, nghi ngờ về tuổi tác. Hai đề tài này, trong giải thích của Tứ phần, chỉ nêu là nghi ngờ hoang mang một cách tổng quát, không đề cập sự liên hệ đối với việc thọ giới như Thập tụng và Tăng kỳ. Ba đề tài tiếp theo, 3. Thọ giới, 4. Yết ma, 5. Phạm, được giải thích như Thập tụng. Sau hết, 6. Pháp, điều này được kể trong duyên khởi, tức những nghi ngờ liên hệ tứ thiền, bát chánh đạo, v.v...

+ Qua các dẫn chứng trên, bản chất của điều học này là gây nghi ngờ, hoang mang cho Tỳ kheo khác liên hệ đến sự thọ giới và trì giới. Mặc dù trong văn giải của Tứ phần, hai đề tài 1 và 2 có vẻ như là những nghi ngờ hoang mang thông thường, nhưng xét bản ý của điều chế, nên hiểu trong liên hệ văn mạch với các đề tài sau.

+ Về phạm tướng, các bộ nói, nếu người nghe quả thật có hoang mang và nghi ngờ, ba dật đề; nếu không ảnh hưởng gì, đột kiết la. Nhưng Tăng kỳ phân tích khác: dù người nghe có bị ảnh hưởng hay không, nghĩa là hoang mang hay khôn ghoang mang, người cố tình gây thảy phạm ba dật đề. Bộ này cũng nói kỹ thêm: trước hay trong khi truyền thọ Cụ túc, Tỳ kheo nào biết rõ trong đó có yếu tố bất thành, bấy giờ không nói, đột kiết la. Sau khi Tăng đã tác pháp xong, nói lại với cố ý khiến người khác hoang mang: ba dật đề.

+ Bản chất của điều luật này như vậy có mục đích ngăn cản sự tố giác bừa bãi của các Tỳ kheo. Sự tố giác hay buộc tội như vậy sẽ tạo tình trạng bất ổn trong đời sống của Tăng; các Tỳ kheo nhiệt thành nhưng thiếu hiểu biết sâu sắc sẽ rất dễ bị ảnh hưởng bởi những kết tội xuyên tạc, và do đó lúc nào cũng có mặc cảm mình phạm tội, và điều này trở ngại cho sự tiến bộ không ít của vị ấy trong những nỗ lực tu tập và học hỏi Thánh đạo.

ĐIỀU 64. Phú tàng tha thô tội (Che giấu tội thô ác của Tỳ kheo khác)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào biết rõ Tỳ kheo khác phạm tội thô ác mà phú tàng, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Có hai trường hợp phạm phú tàng của một Tỳ kheo. Nếu tự che giấu tội lỗi của mình, bát kỳ tội nặng nhẹ, ngoài tội căn bản ấy ra, còn phạm thêm tội đột kiết la. Tự che giấu qua một đêm là một đột kiết la. Chỉ riêng đột kiết la của phú tàng về tăng già bà thi sa có thể thức trị phạt riêng, nhưng ngoài thể thức đó ra, còn phải sám đột kiết la như phú tàng các thiên khác.

Trong điều học này, là phú tàng hay che giấu thô tội, hay tội thô ác của Tỳ kheo khác. Tội thô ác ở đây thuộc hai thiên, ba la di và tăng già bà thi sa. Che giấu tội thuộc các thiên khác, đột kiết la.

Tất cả các tội thuộc phú tàng đều mang tính chất thời gian. Trong chánh văn của Tăng kỳ và Thập tụng có nêu rõ: phú tàng nhẫn đến một đêm. Tứ phần, cũng như các bộ khác, không nói như vậy trong chánh văn, nhưng trong phần giải thích, thảy đều có phân tích rõ. Tứ phần nói: biết lúc tiểu thực, sau ngọ thực mới nói: đột kiết la. Biết vào lúc sau ngọ thực, đến đầu hôm mới nói: đột kiết la. Biết vào lúc đầu hôm, vào lúc giữa đêm, cũng vậy. Thời gian trong đây phân chia theo ngày và đêm gồm tất cả sáu thời phần. Biết trong thời gian này, để sang thời phần khác mới nói, phạm đột kiết la. Nhưng dù bất cứ thời phần nào, hết một ngày, tức khi mà minh tướng xuất hiện, vì đã thời phần của ngày khác, bấy giờ thành tội ba dật đê.

+ Biết rõ, đây là yếu tố rất quan trọng của điều học này. Về duyên khởi, theo Tứ phần, giới này được kết hai lần. Yếu tố biết rõ được thêm vào lần kết thứ hai để xác định bản chất của sự phú tàng.

Biết rõ, tức là biết có căn cứ của sự thấy, nghe và nghi. Cử tội một Tỳ kheo mà thiếu một trong ba căn cứ này, nếu sự cử tội nhằm đến thiên ba la di, người cử phạm tăng già bà thi sa, như đã thấy trong hai điều 8 và 9 trong chương II ở trên. Sự cử tội không căn cứ liên hệ thiên tăng già bà thi sa, phạm ba dật đề, điều 80 ở sau. Tỳ kheo cử tội phải nêu rõ tội danh và tội chủng, nếu không như vậy, không thành cử. Trường hợp của hai pháp bất định là trường hợp đặc bieệt.

+ Về đối tượng được bao che, chánh văn các bộ dã nêu rõ: Tỳ kheo khác. Tăng kỳ phân tích rõ thêm: nếu phú tàng tội thô ác của Tỳ kheo ni, phạm thâu lan giá; thô tội của các chúng khác: đột kiết la.

+ Duyên khởi, theo Tứ phần, như đã nói, gồm hai nguyên nhân cho hai lần kết giới. Lần đầu, Bạt Nan Đà và một Tỳ kheo khác giao tình thâm hậu. Tỳ kheo này biết những thô tội của Bạt Nan Đà, nhưng vì là chỗ chí thân nên không cử tội. Về sau, hai người bất mãn, Tỳ kheo này mới tố giác. Sự vụ được biết là xỷ ra đã lâu, nhưng Tỳ kheo ấy bây giờ do oán hận mới cử tội. Tỳ kheo ấy bị khiển trách, và Phật kết giới. Sau khi Phật kết giới, một số Tỳ kheo biết được hành vi phi pháp của Tỳ kheo khác, nhưng không dứt khoát là tội gì, vì không xác định đủ yếu tố để kết luận là thô tội. Trong trạng thái lưỡng lự ấy, các vị này nghi mình có thể phạm tội phú tàng, bèn bạch Phật. Phật bổ túc giới văn, thêm yếu tố biết rõ như đã nói.

ĐIỀU 65. Dữ vị mãn nhị thập thọ cụ (Cho người chưa đủ hai mươi tuổi thọ Cụ túc)

A. CHÁNH VĂN:

Người đã đủ hai mươi tuổi nên cho thọ đại giới. Tỳ kheo nào biết người chưa đủ hai mươi tuổi mà cho thọ đại giới, ba dật đề. Người ấy không đắc giới; các Tỳ kheo kia đáng khiển trách, vì là si.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi, tường thuật tổng hợp: Nhóm 17 Tỳ kheo, nguyên là thiếu niên, có người mới 12 tuổi. Tỳ kheo cho thọ giới Cụ túc. Ban đêm, đói, các vị thiếu niên này đòi ăn và khóc lóc. Phật nghe tiếng con nít khóc, hỏi các Tỳ kheo. Rồi Ngài khiển trách: Người chưa đủ tuổi hai mươi, không kham nổi mưa nắng, muỗi mòng, đói káht, không đủ ý thức để nhẫn chịu những hành vi hay ngôn ngữ của người khác; vì thế, không nên cho thọ Cụ túc.

+ Tuổi đủ hai mươi, có bốn cách tính được áp dụng.

1) Lấy mùa mưa làm chuẩn. Người sinh mùa đông, đến tháng đông, tuy đủ hai mươi tuổi, nhưng chưa qua mùa mưa; cụ thể là chưa qua ngày tự tứ, không được gọi là đủ hai mươi. Đây là cách tính riêng biệt của Tăng kỳ, không thấy nói trong các bộ khác.

2) Lấy năm làm chuẩn. Một năm gồm 12 tháng hoặc 13 tháng. Đủ hai mươi chu kỳ như vậy gọi là tuổi đủ hai mươi. Đây là cách tính chung của nhiều bộ, trừ Tăng kỳ không áp dụng.

3) Lấy tháng làm chuẩn. Cứ 12 tháng kể là một năm, bất kể năm nhuận hay không nhuận. Trong trường hợp này, cố nhiên người chưa đủ hai mươi tuổi cũng được gọi đủ hai mươi.

4) Tính luôn cả ngày đầu tiên, thọ thai. Cách này cũng lấy tháng làm chuẩn, và người tuy chưa đủ hai mươi tuổi nhưng cũng được kể là đã đủ hai mươi.

Hai cách tính sau, tất cả các bộ, trừ Tăng kỳ, nhưng chỉ trong trường hợp đặc biệt. Trường hợp đặc biệt ở đây, theo Ngũ phần, dành cho những người có tư cách đặc biệt. Trong duyên khởi, bộ này kể, đồng tử Ca Diếp thọ Cụ túc khi chưa đủ hai mươi. Sau khi Phật chế giới, bèn nghi ngờ sự đắc giới của mình, đến bạch Phật. Phật hỏi các Tỳ kheo: Đồng tử ấy như thế nào? Các Tỳ kheo đáp: Đã đắc quả Tu đà hoàn. Phật nói: Người như vậy được gọi là đệ nhất thọ Cụ túc, nhưng như thế chưa đủ để gọi là thọ giới như pháp do bạch tứ yết ma. Và nhân đó, Phật tùy khai, cho tính luôn cả tuổi trong thai, và nếu vẫn chưa đủ, cho tính luôn cả tháng nhuận.

Tứ phần và Căn bản đều nêu sự áp dụng cách tính gồm tháng trong thai và tháng nhuận này là do trường hợp sau khi đã thọ rồi, cha mẹ hay những người thân thuộc của người thọ giới mới cho hay là chưa đủ tuổi. Vì vậy, phải áp dụng cách tính đặc biệt như vậy để thừa nhận tính cách như pháp.

Tứ phần chỉ dừng lại ở đây, đối với trường hợp vừa kể. Nhưng Căn bản còn dẫn giải thêm. Nếu đã tính như vậy mà vẫn chưa đủ, bắt người ấy phải trở lại làm Sa di, chơ fđủ rồi thọ trở lại. Nhưng nếu sự phát hiện này xảy ra trong lúc người ấy đã đủ tuổi hai mươi, mặc dù lúc thọ chưa đủ, thì vẫn coi là đắc giới.

+ Về phạm tướng, trong luật đã nêu rõ yếu tố căn bản là biết. Sự biết này có hai nguồn gốc chính: do giới tử xác nhận hoặc cha mẹ, thân quyến của giới tử nói. Nguồn gốc bổ sung khác, khi giới tử cũng như thân quyến đều nghi ngờ, không thể xác định, có thể căn cứ sự phát triển của thể chất và tâm lý mà xác định.

Nhưng vì sự truyền thọ Cụ túc phải với túc số Tăng hoặc mười hoặc năm, và do đó phát sinh trách nhiệm trong việc truyền thọ không như pháp không giống nhau giữa các Tỳ kheo. Trong chánh văn đã nêu rõ ba phạm vi trách nhiệm: Hòa thượng, các Tỳ kheo khác, và giới tử. Riêng điểm các Tỳ kheo khác, trong phân tích của Thập tụng và Căn bản bao gồm hai phạm vi: các Tỳ kheo giới sư, ngoại trừ Hòa thượng; và các Tỳ kheo sống chung, thọ dụng chung với người không đắc giới. Sau hết, là trách nhiệm của chính giới tử. Như vậy, tổng quát, có bốn phạm vi trách nhiệm. Tuy nhiên, trong giải thích của Tứ phần, chỉ có hai phạm vi được nêu là Hòa thượng và chúng Tăng, tức các giới sư.

Dù phạm vi trách nhiệm có được phân tích là hai, ba hay bốn, tất cả đều dựa trên một yếu tố chung, đó là sự biết. Trong ba nguồn gốc của sự biết đã kể, Thập tụng và Căn bản chỉ căn cứ trên nguồn gốc giới tử, tức giới tử tự trả lời khi Tăng hỏi già nạn. Tứ phần dựa cả ba. Các bộ còn lại, không phân tích rõ.

Phân tích của Căn bản như sau:

1) Thật tế chưa đủ, và giới tử tự biết rõ chưa đủ, nhưng khi được các Tỳ kheo hỏi thì tự xác nhận là đủ. Nếu vẫn cứ truyền, Hòa thượng: ba dật đề; giới sư và các Tỳ kheo sống chung với người đó: đột kiết la. Riêng giới tử, không đắc giới, và được gọi là tặc trú. Trong đây, căn cứ thái độ trả lời của giới tử, Căn bản phân tích thành hai trường hợp: hoặc trả lời bình thường: "Đã đủ". Hoặc trả lời quả quyết: "Tôi tự nhớ, tự biết, không nghi ngờ, là đã đủ hai mươi".

2) Thực tế không đủ, nhưng giới tử tưởng là đủ, và khi được hỏi thì trả lời: "Đã đủ". Giới tử đắc giới, các Tỳ kheo không ai phạm gì cả. Trong đây, cũng dựa trên thái độ trả lời của giới tử mà phân tích thành hai.

3) Thực tế chưa đủ, nhưng không biết rõ, cũng không nghi ngờ, mà các Tỳ kheo không hỏi, hoặc được hỏi nhưng trả lời không dứt khoát. Giới tử đắc giới. Nhưng Hòa thượng và giới sư, phạm như trường hợp một. Các Tỳ kheo cọng trú, không phạm.

4) Thực tế đủ hai mươi, nhưng tưởng là chưa đủ, và khi được hỏi cũng trả lời chưa đủ. Nếu truyền, Hòa thượng phạm ba dật đề; các giới sư khác: đột kiết la. Các Tỳ kheo cọng trú, không phạm. Và giới tử đắc giới. Trong đây cũng được phân tích thành hai trường hợp do thái độ trả lời như trên.

5) Thực tế đủ, nhưng giới tử không tự biết, cũng không nghi ngờ gì, mà các Tỳ kheo lại không hỏi, hoặc có hỏi nhưng trả lời không dứt khoát. Giới tử đắc giới. Hòa thượng và giới sư phạm như trên. Các Tỳ kheo cọng trú, không phạm.

6) Thực tế đủ hai mươi, tự biết đủ hai mươi, khi được hỏi cũng trả lời rõ ràng đã đủ. Trong trường hợp này, không có ai phạm gì cả, và giới tử đương nhiên đắc giới.