Hiệp Chú

III. KẾT VĂN

Chư Đại đức, tôi đã tụng xong ba mươi pháp ni tát kỳ ba dật đề.

Nay hỏi các Đại đức, trong đây có thanh tịnh không?

Các Đại đức trong đây thanh tịnh, vì im lặng. Tôi ghi nhận như vậy.

Chương 5: Ba Dật Đề

I. TỔNG TIÊU

A. CHÁNH VĂN:

Thưa các Đại đức, đây là 90 pháp ba dật đề, xuất từ Giới kinh, nửa tháng tụng một lần.

B. LƯỢC GIẢI:

Về ý nghĩa của từ ba dật đề, xem giải thích trong phần sau, Sám hối và Trị phạt.

II. GIỚI TƯỚNG

ĐIỀU 1. Cố ý vọng ngữ (Cố ý nói dối).

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào cố ý nói dối, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Cố vọng ngữ: Nói dối một cách có ý thức. Định nghĩa của Luật nhiếp 8 (tr. 572c): "Cố, chỉ cho tâm xác quyết, biểu thị sự không nhầm lẫn. Vọng ngữ: đối trước một người có thể lãnh hội mà nói lời dối gạt, lời nói trái ngược với sự suy nghĩ trong tâm". Nói cách khác, cố ý nói khác đi những điều mình suy nghĩ hay hiểu biết, tâm tưởng và ngôn ngữ không nhất như; đây là định nghĩa cơ bản của sự nói dối. Trái lại, dù nói không đúng sự thật, nhưng tâm tưởng và ngôn ngữ nhất như, thì không gọi là nói dối.

Vọng nữ hay nói dối là một trong 7 nghiệp đạo bất thiện; thứ nhất trong bốn nghiệp đạo thuộc ngôn ngữ. Tùy theo mức độ khinh trọng của nhiễm tâm, trong các học xứ của Tỳ kheo, điều học về vọng ngữ có mặt trong tất cả tụ của giới bổn Tỳ kheo.

1) Ba la di, điều 4: thật sự không chứng đắc pháp Thượng nhân mà nói dối là mình tự chứng đắc.

2) Tăng già bà thi sa, điều 8: vu khống Tỳ kheo khác bằng pháp ba la di không căn cứ.

3) Thâu lan giá: mức độ gần thành tựu ba la di hoặc tăng già bà thi sa.

4) Ba dật đề: các điều học được nêu rõ trong chương này. Cụ thể là điều 1 ở đay và điều 80 ở sau.

5) Đột kiết la: ngoài bốn bộ tội kể trên. Mặt khác, có tội mà che giấu, tức phú tàng; hoặc biết mình có tội nhưng im lặng khi Tăng thuyết giới, như được nói rõ trong bài tựa thuyết giới của chương mở đầu; các trường hợp này đều phạm đột kiết la.

Ngoài ra, Căn bản tỳ nại da 25 và Luật nhiếp 8 còn phân chia nhiều chủng loại khác nhau của sự vọng ngữ.

Luật nhiếp 8 (tr. 572c), cũng như Căn bản 25, liệt kê các chủng loại này thành tám nhóm:

a. Nhóm thứ nhất, chín chủng loại: gồm 5 bộ như vừa kể trên, và 4 phá hành. Bốn phá hành là phá giới, phá kiến, phá oai nghi và phá chánh mạng.

b. Nhóm thứ hai, tám chủng loại: cũng gồm 5 bộ đã kể, cộng thêm ba căn là kiến, văn và nghi.

c. Nhóm thứ ba, bảy chủng loại: bốn phá hành và ba căn, như trên.

d. Nhóm thứ tư, sáu chủng loại: ba căn và ba thời. Ba căn, như đã nói. Ba thời: đã nói dối, đang nói dối và sẽ nói dối.

e. Nhóm thứ năm, năm chủng loại tức 5 bộ.

f. Nhóm thứ sáu, bốn chủng loại: bốn phá hành.

g. Nhóm thứ bảy, ba chủng loại: ba căn, hoặc ba thời.

h. Nhóm thứ tám, hai chủng loại: đang nói dối và đã nói dối.

Cả Căn bản và Luật nhiếp đều kết luận về sự phân loại này rằng: không có trường hợp nào mà sự nói dối chỉ gồm một chủng loại. Theo đó, sự nói dối cực thiểu bao gồm cùng lúc hai loại, và cực đa cùng lúc 9 loại. Nhưng đây chỉ nêu lý thuyết chứ không thấy dẫn thí dụ cụ thể.

Về nội dung của sự nói dối, các bộ đều căn cứ theo kinh. Nội dung này, kinh nói là tám phi thánh ngôn: 1. Đối với điều được thấy bởi mắt mà nói là không thấy. - 2. Đối với điều được nghe bởi tai nhưng nói là không nghe. - 3. Với những gì được cảm xúc bởi mũi, lưỡi và thân, cũng vậy. - 4. Với những gì được nhận thức bởi thức, cũng vậy. Trái lại, không thấy mà nói là thấy, v.v..., là bốn phi thánh ngôn tiếp theo.

Căn cứ trên tám phi thánh ngôn này, các bộ đưa ra nhiều phân tích chi tiết khác nhau. Tổng hợp, có ba trường hợp xảy ra với tám phi thánh ngôn: xác quyết, nghi ngờ và quen. Đối với điều xác quyết thấy nhưng nói là không thấy, hoặc trái lại. Đối với điều nghi ngờ là có thấy nhưng nói không thấy, hoặc trái lại. Đối với điều đã được thấy và đã quên, nhưng lại nói là còn nhớ rõ là không thấy; v.v... Tất cả các trường hợp như vậy, liên hệ đến tám phi thánh ngôn, đều thành phạm ba dật đề. Theo đó, yếu tố cơ bản để thành phạm không phải là nhận thức đúng hay sai với các đối tượng thấy, nghe, cảm, biết; nhưng cơ bản là nhận thức, và hiểu biết không phù hợp với lời được nói ra.

Ngoài ra, trong phạm vi tư tưởng học thuật, nếu trình bày, giải thích hay phổ biến bằng ngôn ngữ khác với những sở kiến, quan điểm, xu hướng, thị hiếu, tư duy v.v... của chính mình, thảy được thuộc ba dật đề về vọng ngữ này.

+ Từ các phân tích chánh văn trên, ở đây có thể đi đến các yếu tố cần hội đủ để thành phạm trong điều luật này như sau:

1) Có chủ ý nói dối

2) Nói thành lời những điều khác với nhận thức và hiểu biết của mình.

3) Đã nói xong một vấn đề.

4) Người nghe hiểu rõ.

Luật nhiếp 8, nêu 4 chi thành phạm, và nói thêm rằng 4 chi này áp dụng cho tất cả các học xứ liên hệ ngữ nghiệp:

1) Người nói là Tỳ kheo.

2) Khởi vọng tâm.

3) Nói rõ ràng.

4) Người nghe lãnh hội.

Luật nhiếp cũng nói rằng, nếu Tỳ kheo ăn bận như thế tục, hay khoác y phục ngoại đạo, phạm đột kiết la; và nếu có người hỏi: Ông là ai? Tỳ kheo ấy trả lời: Tôi là ngoại đạo. Hoặc: Tôi là người tục, phạm ba dật đề.

+ Duyên khởi của điều luật này, đại khái các bộ tường thuật giống nhau.

Tứ phần 11: Phật tại Ca Tỳ La Vệ. Tỳ kheo Tượng Lực, bản tính ưa tranh luận, và cũng được nhiều người khen là giỏi biện luận. Trong khi tranh luận, để tránh né khỏi bị đuối lý, nhiều trường hợp Tượng Lực phải áp dụng kỹ thuật nói dối. Với quan điểm mà mình đã thừa nhận lại nói là không thừa nhận; những điều có hiểu biết thì nói là không hiểu biết v.v... Nhân khi tranh luận với một luận sĩ ngoại đạo nổi tiếng, kỹ thuật này bị khám phá, và tiếng xấu đồn lan. Do vậy, Phật chế giới.

Tăng kỳ 12 dẫn duyên khởi khác. Phật tại Xá Vệ. Tỳ kheo Thi Lị Da Bà, được Tăng cử tội; trước thì chấp nhận là có, rồi sau lại chối là không, và dựng chứng nói dối. Sự việc ấy gây phiền trong Tăng. Do đó, Phật chế giới.

Căn bản tỳ nại da 25 tường thuật hai duyên khởi. Nguyên nhân xa, là bản tính ưa nói dối mà chơi của La Hầu La. Có người hỏi: Thế Tôn ở đâu? La Hầu La biết rõ Phật đang ở Linh Thứu, nhưng dối gạt chơi là Ngài ở Trúc Lâm. Nhiều lần như vậy, và mọi người nhiều bực tức. Phật trực tiếp giáo giới La Hầu La, về những nguy hại của sự nói dối, nhưng ở đây Ngài chưa chế giới.

Sau đó, nhân sự việc này, Tỳ kheo Pháp Thủ, mà Tứ phần nói là Tượng Lực; Ngài bèn chế giới này.

Tường thuật duyên khởi của Tăng kỳ nhấn mạnh bản chất phá giới của sự nói dối. Bởi vì, người hay nói dối thì không trọng sự thành tín, tìm cách che giấu những sai lầm của mình, cho rằng không ai hay biết, và do vậy không có tâm tàm quý.

Tường thuật của Tứ phần cũng như của các bộ khác, nhấn mạnh bản chất phá kiến của sự nói dối. Đây là khía cạnh đặc biệt của điều học này. Tỳ kheo có thể vì danh dự hay vì lợi dưỡng, chìu theo thị hiếu của thế tục, nên nói quanh co; nhưng điều mình tin tưởng thì nói là không tin tưởng; những điều mình hiểu biết, nói là không hiểu biết. Đấy là con đường dẫn đến chỗ tà vạy, không tôn trọng sự thực. Nó là nguyên nhân chủ yếu hay nền tảng của sự phá kiến.

ĐIỀU 2. Hủy thụ ngữ

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào nói lời bôi bác bằng các chủng loại, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Hủy thụ ngữ: Nói lời bôi bác. Hành sự sao, quyển trung, gọi tiêu đề là mạ giới. Tứ phần hàm chú gọi là hành mạ giới. Cơ bản của điều học này là sự mắng nhiếc người khác nhưng sự mắng nhiếc là biểu thị ý định hạ nhục người khác bằng ngôn ngữ chê bai, biếm nhẽ; còn điều học này bao gồm cả ngôn ngữ tán dương, nhưng với ý định xấu là khiến người xấu hổ, và do đó mà mất tinh thần, thối chí. Do đó, ở đây không chỉ nói đơn giản là sự mắng nhiếc người hay nhục mạ người bằng các chủng loại. Trong tiếng Việt, nói bôi bác bao gồm cả cách nói xấu và tốt; nhưng nói xấu hay tốt, với chủ ý bôi bác, đều khiến người nghe cảm thấy như bị nhục mạ.

+ Các chủng loại, Tứ phần 11 (tr. 635b) liệt kê sáu thứ:

1) Ty tánh, chủng tộc hay dòng họ thấp kém. Tức hạ nhục người bằng cách lôi dòng họ thấp kém ra mà nhiếc mắng.

2) Ty nghiệp: nghề nghiệp thấp kém. Như nói: hạng con buôn, hạng đồ tể, hạng chài lưới, săn bắn v.v...

3) Ty kỹ, kỹ thuật kém: chỉ các tiểu thủ công nghệ, như thợ rèn, thợ gốm, thợ thuộc da, thợ cạo v.v...

4) Phạm, phạm các tội ba la di, tăng già bà thi sa, ba dật đề, thâu lan giá v.v...

5) Kết, tức kết sử, chỉ các phiền não: tham, sân, si v.v...

6) Manh hạt: đui mù. Ở đây bao gồm những hình tướng xấu xí của người: đui, điếc, câm, ngọng, què, cụt v.v...

Các chủng loại theo Tứ phần như thế đều bao hàm ý nghĩa nói xấu. Do điều này, các nhà giải thích Tứ phần gọi điều học là hành mạ giới.

Tăng kỳ 12 (tr. 325c), 7 chủng loại:

1) Chủng tánh, chủng tộc hay dòng họ, như Tứ phần. Nhưng không chỉ dòng họ thấp kém như Tứ phần, mà ở đây gồm cả ba bậc, thượng, trung và hạ. Thượng chủng tánh, giai cấp cao như Bà la môn, Sát đế lị. Hạ chủng tánh, giai cấp thấp hèn, như Chiên đà la. Khoảng giữa hai giai cấp này là trung gian chủng tánh.

2) Nghề nghiệp, cũng gồm có ba bậc. Nghề nghiệp thấp hèn như đồ tể, buôn heo, cai ngục v.v... Nghề trung lưu như buôn hương, làm ruộng, trồng rau, coi cửa tiệm. Nghề nghiệp cao như thợ vàng, thợ bạc, chủ tiệm.

3) Tướng mạo, cũng gồm ba bậc. Bậc hạ, như đui, gù, què. Bậc trung như mà da quá đen, quá trắng, quá đỏ v.v... Bậc thượng như 32 tướng tốt, màu da sáng láng v.v...

4) Bịnh, không có cấp bậc. Chỉ tất cả các thứ bịnh, như cùi hủi, ghẻ chốc, ho lao v.v...

5) Tội, không phân biệt thượng hạ; nội dung như Tứ phần.

6) Mạ: chửi bới, mắng nhiếc.

7) Kết, tức kết sử, như Tứ phần, đã dẫn.

Trong mỗi chủng loại, Tăng kỳ phân tích mức độ khinh trọng tùy theo đối tượng bị bôi bác. Đối tượng là bản thân người ấy, hoặc cha mẹ người ấy: ba dật đề. Đối tượng là Hòa thượng, hay A xà lê của người ấy: thâu lan giá. Đối tượng là bạn bè ngang lứa người ấy: đột kiết la.

Thập tụng 9, gồm 8 chủng loại. Bảy chủng loại như Tăng kỳ; nhưng trong đó, nghề nghiệp được chia làm tác và kỹ, tức cũng như nghiệp và kỹ được nói trong Tứ phần. Các chủng loại này cũng bao gồm cấp bậc cao thấp như Tăng kỳ, duy có điều Thập tụng không phân tích rõ rệt như Tăng kỳ.

Luật nhiếp 8 (tr. 573a), cũng nói 8 chủng loại, nhưng có vài điểm khác biệt với trên:

1) Thị tộc, tức chủng tánh, như đã nói trên. Bao gồm cả bốn giai cấp. Bôi bác bằng giai cấp Bà la môn, Sát đế lị: đột kiết la. Bôi bác bằng giai cấp Phệ xá, Thủ đà la: ba dật đề.

2) Công xảo, chỉ các kỹ thuật, nghề nghiệp, tiểu thủ công nghệ: thợ săn, thợ cạo, ca kỹ, làm thuê v.v...

3) Hình tướng, hay tướng mạo: còm, gù, què v.v...

4) Tật bịnh, như các bộ đã dẫn.

5) Phá giới, phạm các thiên tụ, như các bộ đã dẫn.

6) Phiền não, hay kết sử, như trên.

7) Vô giới: các trường hợp già nạn, không được thọ Cụ túc, như phạm biên tội, tặc trú, hoàng môn v.v...

8) Phi loại, đối Tỳ kheo mà bôi bác: Nhà ngươi là Tỳ kheo ni, là Thức xoa ma na, là Sư di ni v.v... trường hợp cuối cùng này không phạm ba dật đề; chỉ phạm đột kiết la.

+ Về chánh văn của giới, một số khác biệt giữa các bộ được ghi nhận như sau:

- Ngũ phần, Thập tụng, Căn bản giống nhau, đều không có chi tiết bằng cách chủng loại. Riêng Thập tụng, chánh văn trong Quảng luật thì nói: hình tướng ta (trêu ghẹo người bằng hình tướng), nhưng trong Giới bổn (tr. 474a) thì nói: hủy thụ ngữ. - Tăng kỳ: chủng loại hình tướng ngữ. Như thế, Thập tụng và Tăng kỳ đều làm nổi bật ý nghĩa bôi bác, hơn là mắng nhiếc. Trong khi, Tứ phần thiên trọng hẳn khía cạnh mắng nhiếc.

+ Về hình thái trì phạm, cùng thuộc ngữ nghiệp như vọng ngữ, nên cũng gồm những yếu tố căn bản như vọng nnữ. Duy chỉ thay vọng ngữ bằng hủy thụ ngữ.

+ Về duyên khởi, Tứ phần 11 (tr. 634c): Phật tại Xá Vệ. Nhóm sáu Tỳ kheo, trong khi giải quyết tranh chấp, mắng nhiếc Tỳ kheo khác bằng các chủng loại, khiến họ mất tinh thần, quên lẫn trước sau, không nói năng gì được.

Tường thuật của các bộ khác cũng không có gì đặc biệt.

ĐIỀU 3. Ly gián ngữ (nói ly gián)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nói lời ly gián, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Ly gián ngữ, cũng thường nói là lưỡng thiệt ngữ: nói hai chiều, nói đâm thọc. Tuy nhiên, trong điều học này, không cần thiết phải nói hai nơi, đem lời người này nói người kia rồi đem lời người kia nói người này; nhưng nếu, với chủ ý gây chia rẽ hai người hay hai nhóm, dù chỉ nói một phía mà đã thành chia rẽ, cũng gọi là ly gián ngữ.

Hữu bộ tỳ bà sa 6 (tr. 540c) phân tích mối quan hệ giữa vọng ngữ, ác ngữ và ly gián ngữ như sau:

- Ly gián ngữ, gồm cả vọng ngữ và ác ngữ: đặt điều gây chia rẽ, không căn cứ nên thuộc vọng ngữ; nội dung bịa đặt là những điều xấu xa, thuộc ác ngữ.

- Ly gián, gồm vọng ngữ, nhưng không phải ác ngữ: đặt điều gây chia rẽ, thuộc ly gián và vọng ngữ; nhưng nói lời dịu ngọt, nên không thuộc ác ngữ.

- Ly gián độc nhất, nói gây chia rẽ nhưng nội dung là sự thật chứ không phải bịa đặt; nói lời dịu ngọt, nên cũng không phải ác ngữ.

- Ly gián, gồm ác ngữ, nhưng phi vọng ngữ: như trên, nhưng ở đây nói lời xấu xa, thô lỗ, thuộc ác ngữ.

+ Đối tượng ly gián để thành phạm ba dật đề là Tỳ kheo với Tỳ kheo. Luật nhiếp 8 (tr. 573c): nếu chia rẽ Tỳ kheo với người thọ học pháp, hoặc với Sa di, cư sĩ: chỉ phạm đột kiết la. Chia rẽ giữa những người chưa thọ Cụ túc, cũng chỉ phạm đột kiết la. Nếu chia rẽ để tách rời bạn xấu, vì ích lợi cho đối tượng bị chia rẽ: hoàn toàn vô phạm.

+ Duyên khởi, kể tổng hợp: Phật tại Xá Vệ. Nhóm sáu Tỳ kheo muốn gây chia rẽ, hiềm khích giữa các Tỳ kheo, lấy đó làm trò đùa vui chơi. Các Tỳ kheo sau đó tìm hiểu, và biết rõ do sự phá phách ly gián của nhóm sáu Tỳ kheo ấy, họ bạch Phật. Phật khiển trách sáu Tỳ kheo và chế giới.

ĐIỀU 4. Cọng nữ đồng thất túc (ngủ chung nhà với người nữ)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo ngủ đêm chung nhà với người nữ, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Ngủ đêm chung nhà, theo định nghĩa chung của các bộ, nhà ở đây gồm một trong bốn hình thái:

1) Có lợp kín và che chắn, tức có mái và có bốn vách nhưng không có các cửa hay cửa sổ.

2) Lợp kín, che hơi kín; như trên, nhưng bốn vách có cửa sổ, hoặc có lỗ trống đủ cho một con chồn lẻn vào.

3) Lợp kín, che không kín; có bốn vách, nhưng mái hoặc che phân nửa, hoặc bị thủng, dột v.v...

Ngoài bốn hình thức nhà vừa kể, ngủ đêm chung không phạm. Tức, dù gọi là nhà, nhưng bốn phía không có vách ngăn, hoặc không có lợp mái.

Tăng kỳ 19: cùng nhà nhưng khác cửa, không phạm. Nghĩa là, trong cùng chung một nhà, nhưng phòng được ngăn hai, và không thông qua bằng một cửa chung. - Khác phòng, nhưng không ngăn cách, thành phạm. Tức, cùng chung trong một nhà, và nhà có nhiều phòng; Tỳ kheo ngủ một phòng và người nữ ngủ trong phòng khác, mà cả hai có thể qua lại. Điều này, Luật nhiếp 12 nói: cả hai phòng có lối thông qua, dù chỉ là một lỗ trống đủ cho con chồn chui qua, thành phạm. - Nếu cùng chung một phòng, dù có ngăn lại, cũng thành phạm.

Căn bản tỳ nại da 41 và Luật nhiếp 12: nhà có tầng gác, Tỳ kheo ngủ đêm gác trên, người nữ gác dưới, hoặc trái lại; nếu cầu thang được cất đi, không phạm.

Về sự ngủ, Tứ phần nói, cả hai, Tỳ kheo và người nữ, cùng nằm, lưng cùng sát chiếu hoặc đất mới thành phạm.

Về điểm này, Tăng kỳ cũng nói rõ: trường hợp bất đắc dĩ phải chung nhà, Tỳ kheo phải ngồi suốt đêm. Có thể là ngồi mà ngủ. Nếu không thể ngồi suốt đêm, khi cần nằm xuống nghỉ, phải gọi người nữ ngồi dậy.

+ Với người nữ, Tăng kỳ và Thập tụng kể gồm cả người nữ loài người, loài phi nhơn và súc sanh. Trong số đó, Tăng kỳ nói rõ, nữ loài người, kể cả mẹ và chị em ruột. Về súc sanh nữ, tùy theo cách ngủ mỗi loài. Khi chúng ngủ thực sự, Tỳ kheo phạm ba dật đề. Tăng kỳ nói: lừa, bò, lạc đà các thứ, khi chúng còn ngẩng đầu thì chưa thành tội; nếu chúng gục đầu, tức đã ngủ, Tỳ kheo phạm ba dật đề.

Ngũ phần: ngủ đêm chung với nữ phi nhân, nữ súc sanh, hoàng môn: chỉ phạm đột kiết la. Tứ phần cũng đồng quan điểm.

Căn bản quy định chính xác: với bất cứ loại nữ nào có thể hành dâm, đều phạm ba dật đề; trái lại, chỉ phạm đột kiết la.

+ Trong điều học này, có bốn yếu tố làm nền tảng cho sự trì phạm: đối tượng là người nữ có thể hành dâm; không gian là cùng chung nhà; và thời gian là ban đêm. Do đó, Luật nhiếp 12 quy định, trước khi minh tướng xuất hiện, phạm đột kiết la; minh tướng đã hiện, phạm ba dật đề. Và thứ tư là yếu tố oai nghi: chỉ khi nào đã nằm xuống, hông đã sát đất hoặc chiếu.

Trong bốn yếu tố căn bản này, Hữu bộ tỳ bà sa 8 phân tích: với đối tượng nữ, một người nữ là một tội ba dật đề; cùng chung với mười người nữ, phạm 10 ba dật đề. Về bốn oai nghi, một lần nằm, lưng sát chiếu hoặc đất là 1 tội ba dật đề. Nằm một lần, rồi ngồi dậy, hoặc đứng dậy, sau đó nằm lại, lưng sát chiếu hoặc đất, phạm thêm một tội ba dật đề. Trong một đêm, nằm bao nhiêu lần, bấy nhiêu tội ba dật đề.

Ngoài ra, Căn bản cũng nói rằng, mặc dù ngủ đêm chung nhà với người nữ, nhưng có hiện diện của đàn ông có trí, hoặc người nữ có phu chủ, có người giám hộ, thảy đều không phạm.

+ Về duyên khởi, trừ Tăng kỳ, các bộ đều đề cập nguyên do từ tôn giả A Na Luật. Ngài tá túc tại nhà một người nữ chung với một nhóm đàn ông. Tôn giả vốn xuất thân từ giai cấp quý tộc, và lại là người đẹp trai, nên người nữ ấy sanh nhiễm tâm. Cô khuyến dụ ngài vào nhà trong, bảo rằng ở nhà ngoài chung với bọn đàn ông ầy ồn ào không hợp với sự ưa nhàn tĩnh của tôn giả. Khi tôn giả vào nhà trong, ngài ngồi ngay ngắn, tập trung tư tưởng. Cô nàng buông lời quyến rũ, cho đến thoát y khêu gợi, nhưng tôn giả hoàn toàn bất động, vì ngài là bậc đại A la hán, đã chứng câu phần giải thoát. Trước thái độ ấy, cô sanh tâm cung kính. Nhân đó, tôn giả thuyết pháp và nàng chứng quả Dự lưu. Sau sự vụ này, ngài tường thuật lại với Đức Phật. Nhân đó, Phật chế giới.

Tăng kỳ 19 không đề cập tôn giả A Na Luật, mà là trường hợp một Tỳ kheo thường, lỡ đêm, tá túc trong nhà hai mẹ con người nữ nọ. Nàng sanh nhiễm tâm với Tỳ kheo, đợi khi mẹ nàng ngủ say, bèn lén đến lôi Tỳ kheo. Tỳ kheo thức dậy, ngồi ngay ngắn. Cô nàng vốn thể chất yếu đuối, nên không cưỡng hành được, bèn bỏ đi. Đợi khi Tỳ kheo ngủ, lại mò đến nữa. Nhưng Tỳ kheo ngồi dậy, và cũng gạt đi như lần trước. Trải qua nhiều lần trong đêm, cho đến hết sáng, nàng không thực hiện được ý định. Tỳ kheo trở về tinh xá gặp Phật, trong tình trạngmệt mỏi. Phật biết rõ nguyên do, Ngài bèn chế giới.

ĐIỀU 5. Cọng vị thọ cụ đồng thất túc (ngủ chung nhà với người chưa thọ Cụ túc)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo ngủ đêm chung nhà với người chưa thọ đại giới, qua hai đêm, đến đêm thứ ba, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Ngủ chung nhà với người chưa thọ Cụ túc, nội dung điều luật này cũng giống như điều 4 ở trên. Nhưng yếu tố đối tượng và thời gian có khác. Về đối tượng, điều 4 là người nữ, còn trong điều 5 này là tất cả những người chưa thọ Cụ túc giới.

Nguyên do Phật chế điều luật này, theo tường thuật của các bộ, trừ Tăng kỳ, là khi các cư sĩ ở lại suốt đêm trong Tăng viện để nghe các Tỳ kheo thuyết pháp; các Tỳ kheo trẻ tuổi ngủ ngay trong phòng có sự hiện diện của các cư sĩ. Do vì niên thiếu, khí lực cường tráng, các Tỳ kheo này khi ngủ không hộ ý chánh niệm, nên chiêm bao mộng mị, hoặc ngáy, hoặc nói mớ, hoặc lộ hình, nam căn khởi lên; nhân thế, các cư sĩ trêu ghẹo, chê cười, biếm nhẽ.

Theo tường thuật của Tăng kỳ 17 (tr. 365b), các Tỳ kheo chấp sự thuê các nhân công làm việc cho Tăng viện. Những người thợ này ngủ lại trong các phòng của Tỳ kheo, họ phóng uế, khạc nhổ bừa bãi, gây trở ngại cho sự hành đạo tọa thiền của các Tỳ kheo. Do đó, Phật chế giới, cấm Tỳ kheo ngủ chung đêm với người chưa thọ Cụ túc.

Tường thuật duyên khởi của Tăng kỳ mang cho điều luật này một ý nghĩa đặc biệt. Đó là, Tỳ kheo không được phép sống chung đụng giữa những người chưa thọ Cụ túc. Lý do các bộ khác nêu ra, theo đó, sự chung đụng như vậy thảng hoặc trong khi ngủ, cố nhiên mất ý thức cảnh giác, Tỳ kheo có thể có những khuyết điểm, khiến những người chưa thọ Cụ túc sanh tâm bất kính; lý do này chỉ có tính chất thứ yếu. Lý do quan trọng, phải nói là sự chung đụng ấy gây trở ngại cho phận sự hành đạo, tọa thiền của Tỳ kheo.

Về thời hạn, các bộ không đồng nhất. Ngũ phần, Thập tụng, Căn bản đều nói rõ là quá hai đêm. Về điểm này, Luật nhiếp 12 (tr. 592a) có giải thích: qua hai đêm, đến đêm thứ ba, cùng nằm xuông, phạm đột kiết la; khi minh tướng xuất hiện, phạm ba dật đề.

Tứ phần, như quy định được thấy trong chánh văn: quá hai đêm, đêm thứ ba, ba dật đề. Và bộ này giải thích: cùng ngủ đêm chung hai đêm; đến đêm thứ ba, trước khi minh tướng xuất hiện, cần phải bảo người chưa thọ Cụ túc đi ra chỗ khác. Đêm thứ tư, hoặc tự mình đi chỗ khác, hoặc bảo người chưa thọ Cụ túc đi chỗ khác. Như vậy, không nói đến tội đột kiết la trong đêm thứ ba như Luật nhiếp.

Riêng Tăng kỳ thì nói: quá ba đem, và chỉ giải thích đơn giản: trong thời hạn chỉ ba đêm mà thôi.

Thiện kiến 15 (tr. 779b) giải thích gần giống Tứ phần: đến đêm thứ ba, trước khi minh tướng xuất hiện, nên tránh đi. Nhưng nếu không tránh đi, mà ngủ chung trọn của ba đêm cũng không phạm. Đến đêm thứ tư, kể từ khoảng đầu hôm, nếu nằm hông sát chiếu hoặc đất, phạm ba dật đề.

Nhìn chung mà nói, Tứ phần, Thiện kiến và Tăng kỳ không khác nhau.

Nguyên do Phật tùy khai được phép ngủ đêm chung hai hoặc ba đêm, các bộ đều tường thuật hoàn toàn nhất trí. Do vì Phật kết giới, các Tỳ kheo không được phép ngủ chung nhà với người chưa thọ Cụ túc, do đó, La Hầu La không được các Tỳ kheo cho ngủ chung. Lúc bấy giờ, trong Tăng viện có Tỳ kheo mới đến, La Hầu La phải nhường phòng, và không còn phòng trống nào khác, nên phải ra ngoài nhà xí, suýt bị rắn độc cắn chết, nếu Phật không đến kịp thời. Phật khiển trách các Tỳ kheo thiếu tình cảm trong nhận thức về điều luật. La Hầu La, xuất thân vương giả, nhưng vì mục đích cao thượng mà từ bỏ đời sống vương giả và sống đúng với đức tính khiêm nhượng của người xuất gia. Nhưng không phải vì vậy mà các Tỳ kheo coi như là trẻ con côi cút, không người chăm sóc. Phận sự các Tỳ kheo là phải chăm sóc đời sống các Sa di nhỏ bé như vậy. Rồi nhân đó, Ngài tùy khai cho điều luật này.

+ Về hình thái trì phạm, cũng được phân tích giống như điều 4. Nghĩa là, cũng gồm các yếu tố: đối tượng, thời gian, không gian và oai nghi. Trong bốn yếu tố này, về đối tượng, phạm vi rộng hơn điều 4. Tứ phần còn nói rằng: nếu ngủ chung với tám bộ quỷ thần, với các loại súc sanh có khả năng biến hình hoặc không biến hình, thảy đều phạm đột kiết la. Các yếu tố còn lại, xem giải thích điều 4.

ĐIỀU 6. Dữ vị thọ cụ đồng tụng (tụng chung với người chưa thọ Cụ túc)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo cùng tụng đọc với người chưa thọ đại giới, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Cùng tụng đọc chung, nếu tổng hợp chánh văn của các bộ khác, câu này phải nói đủ là: cùng tụng đọc kinh pháp chung. Kinh pháp ở đây chỉ cho Pháp và Luật, do chính Phật giảng thuyết; hoặc các vị khác, như các đệ tử Phật, các đạo sĩ, các người có trí... thuyết, và được Phậtp ấn chứng là phù hợp với giáo pháp của Ngài.

Đối tượng tụng đọc chung ở đây bao gồm nội dung và hình thức. Nội dung là kinh pháp, như đã nói. Về hình thức, có ba thể tài: cú, vị và tự.

1) Cú là một chân trong thể thơ của tiếng Phạn. Một bài thơ có thể gồm nhiều chân, mỗi chân gồm nhiều âm tiết. Tùy theo thể thơ mà số chân và số âm tiết được quy định. Thể thông dụng trong kinh Phật, gọi là kệ, thường một bài thơ gồm 4 chân, và mỗi chân gồm 8 âm tiết. Quy tắc này cố nhiên không thể áp dụng trong các bản Hán dịch, vì âm vận Hoa Phạn bất đồng. Nhưng có thể lấy thí dụ, như dẫn chứng của Tứ phần, bài kệ sau đây có 4 chân:

Chư ác mạc tác,

Chúng thiện phụng hành,

Tự tịnh kỳ ý,

Thị chư Phật giáo.

Trong đó, mặc dù mỗi chân không đủ 8 âm tiết, vì không thể áp dụng luật thơ của tiếng Phạn cho tiếng Hán; nhưng cũng có thể coi là đủ yếu tố để thành một chân của bài kệ.

Mỗi chân như thế có hai cách đọc để gọi là tụng đọc chung.

a. Đồng cú: Tỳ kheo và người chưa thọ cụ cùng xướng một lần với chữ chư; rồi cùng đồng loạt đọc chung hết một chân; sau đó, cùng đồng loạt đọc sang chân kế, cho đến hết bài kệ.

b. Tùy cú (Tứ phần dịch là phi cú nghĩa): Tỳ kheo đọc chân thứ nhất trước; người chưa thọ cụ nối chân thứ hai, và cả hai cùng đồng loạt đọc cho đến hết bài.

2) Vị, Tứ phần dịch là cú vị. Vị ở đây cũng còn được dịch là văn như trong các bản dịch thuộc A tỳ đàm của Huyền Tráng. Nhưng ý nghĩa trong A tỳ đàm có hơi khác với đây. Tứ phần cho thí dụ: nhãn vô thường, là một cú vị; nhĩ vô thường, là một cú vị. Vị cũng có hai cách gọi là tụng đọc chung giống như cú:

a. Đồng vị: cả hai cùng bắt đầu một lượt từ chữ nhãn, và cùng đồng tụng nhãn vô thường, v.v...

b. Tùy vị, Tứ phần gọi là phi cú vị. Người thứ nhất bắt đầu bằng câu nhãn vô thường; người thứ hai nối vào câu kế, và cả hai đồng tụng một lượt từ nhĩ vô thường, tỉ vô thường, v.v...

3) Tự, tức chữ. Trong tiếng Phạn, vì là ngôn ngữ đa âm, nên một tự là một âm, và nhiều tự như vậy hợp thành một từ ngữ. Một nguyên âm đủ để thành một tự; nhưng một phụ âm, nếu không phối hợp với nguyên âm, không thể đọc lên được, nên không thành tự. Trong Hán, nó được gọi là bán tự. Tứ phần cho thí dụ, từ a ba giá la; từ ngữ này gồm 4 âm tức 4 tự. Cách đọc của nó cũng có hai:

a. Đồng tự: cả hai cùng bắt đầu từ âm a, cùng đọc tiếp cho hết một từ ngữ.

b. Tùy ngữ, Tứ phần gọi là phi tự nghĩa. Người thứ nhất bắt đầu với âm a; người thứ hai nối vào từ âm ba, và cả hai cùng đọc cho hết một từ.

Cả sáu cách đọc trên đều được gọi là đồng tụng đọc.

Hữu bộ tỳ bà sa 6 (tr. 541c) nêu bốn chủ đích của điều luật này: để khác với ngoại đạo, để phân biệt thầy và trò, để nội dung được nghe và hiểu rõ, và vì y vào thật nghĩa chứ không phải y vào âm thanh.

Trong bốn chủ đích trên, tất cả các bộ đều nhấn mạnh đích thứ nhất. Trong tường thuật duyên khởi của các bộ, các Tỳ kheo khi dạy kinh pháp cho đệ tử xuất gia hoặc tại gia, cả người dạy và người học cùng tụng đọc một lượt. Khi cùng tụng đọc hòa âm hòa điệu nhau, thì giống như một ban hợp xướng. Hoặc khi không hòa âm điệu gì cả, thì lại lộn xộn, gây náo động. Các cư sĩ phiền trách những người này tụng đọc kinh Phật giống như các người Bà la môn đọc kinh điển Vệ Đà. Đây là điều đáng lưu ý. Các bài kinh Vệ Đà, ngoài ý nghĩa tư tưởng triết học và tôn giáo được dùng làm cơ sở tư duy và chiêm nghiệm, trong thường nhật chúng được tụng đọc để cầu nguyện thần linh. Kinh pháp của Phật là những cách ngôn chân lý; tuyệt đối không phải là những bài văn cầu nguyện, do đó sự tụng đọc cần chú trọng nội dung ý nghĩa, chứ không nên đọc như hát hoặc xướng theo tính cách bài kinh cầu nguyện.

Các bộ đều giải thích một cách nghiêm khắc điều luật này. Tuyệt đối trong mọi trường hợp, Tỳ kheo không được đồng tụng đọc với người chưa thọ Cụ túc, ngay cả khi cần phải dạy cho họ. Khi dạy, Tỳ kheo phải dặn người học biết là phải đợi mình dứt lời mới được lặp lại. Không dặn như vậy, Tỳ kheo phạm đột kiết la. Tuy vậy, giải thích của Căn bản tỳ nại da có phần bớt nghiêm khắc hơn. Theo đó, khi cần dạy người học đọc cho đúng, đồng tụng không phạm. Ngoài ra, các trường hợp nói cà lăm, nói láu, thảy đều không phạm.

ĐIỀU 7. Hướng vị thọ cụ thuyết tha thô tội (nói thô tội người khác cho người chưa thọ Cụ túc)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào biết rõ tội thô ác của Tỳ kheo khác, mà đem nó với người chưa thọ Cụ túc, trừ Tăng yết ma, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Tội thô ác, chỉ các tội danh thuộc các thiên ba la di và tăng già bà thi sa.

+ Biết rõ, biết rõ hành vi phi pháp của Tỳ kheo khác thuộc tội danh gì, trong thiên tụ nào.

+ Nói với người chưa thọ Cụ túc: sự nói này hoặc tội danh, hoặc tội sự, hoặc cả hai. Nói tội danh, tức chỉ kể tên thiên tụ của tội, như ba la di, hay tăng già bà thi sa hoặc thâu lan giá, nhưng không kể chi tiết dữ kiện hành vi. Nói tội sự, không nói tội danh, là chỉ kể dữ kiện hành vi mà Tỳ kheo đã phạm, chứ không nêu rõ tên của thiên tụ.

Về chủ đích của điều học này, các bộ nhấn mạnh hai điểm: Thứ nhất, đối với người chưa thọ Cụ túc, khiến họ mất tin tưởng, hoặc đối riêng với Tỳ kheo ấy, hoặc đối chung cả đoàn thể Tăng. Thứ hai, và điều này thực sự quan trọng, là khiến cho Tỳ kheo bị tố giác công khai ấy có mặc cảm tội lỗi đối với mọi người, do thế, có thể sanh tâm thối thất; hoặc khiến các Tỳ kheo khác, khi phạm tội, sợ bị tố giác công khai, không dám thú nhận để sám hối cho thanh tịnh.

Theo tinh thần chấp trì các học xứ, nếu Tỳ kheo nào đã lỡ phạm, và sau khi đã như pháp sám hối, vị ấy hoàn toàn được coi là thanh tịnh như các Tỳ kheo khác. Tội phạm đã được sám hối không còn là một ấn tượng xấu theo dõi vị ấy suốt đời, gây thành mặc cảm tội lỗi, và như thế khó có thể có những tiến bộ tâm linh trong việc chấp trì các học xứ. Nhưng đối với tâm lý phổ thông, quên đi thói xấu của mình thì dễ, nhưng quên thói của người khác thì thật là khó. Do vậy, nói cho một người chưa thọ Cụ túc biết tội lỗi của một Tỳ kheo, chính là gián tiếp treo bản án chung thân vào Tỳ kheo ấy trước mọi người.

Tường thuật duyên khởi của các bộ đều làm rõ ý nghĩa này. Một Tỳ kheo Thượng tọa phạm tăng già bà thi sa, được Tăng tác pháp cho hành ba lị bà sa, hoặc đang hành ma na đỏa, nên mỗi khi Tăng thọ thực, phải ngồi ở vị trí thấp kém. Các cư sĩ quen biết Tỳ kheo này, vì đã từng rõ vị trí của vị ấy trong Tăng chúng, nên thắc mắc. Một số Tỳ kheo, hoặc chính nhóm sáu Tỳ kheo, nói cho các cư sĩ biết, cách ngồi như vậy là thích hợp, vì Tỳ kheo ấy phạm tăng già bà thi sa, đang hành biệt trú, hoặc đang hành ma na đỏa. Sự kiện này khiến các cư sĩ, hoặc mất sự tin tưởng và kính trọng đối với Tỳ kheo phạm thô tội, hoặc khiến họ mất tin tưởng lấy sang các Tỳ kheo khác. Cũng có Tỳ kheo Thượng tọa, trong khi đang hành sám tăng già bà thi sa, cần chấp lao phục dịch các Tỳ kheo khác. Nhóm sáu Tỳ kheo bèn dẫn giải ý nghĩa các hành vi chấp lao phục dịch này cho các Sa di vốn là đệ tử của Tỳ kheo đang hành sám. Sau khi được Tăng xuất tội, Tỳ kheo ấy trở lại đời sống bình thường, nhưng các Sa di đệ tử không chịu nghe lời chỉ bảo cho rằng thầy không xứng đáng. Tỳ kheo ấy phải giảng cho biết là Tỳ kheo dù phạm tội, trừ ba la di, sau khi đã như pháp sám hối, không còn được coi là không thanh tịnh hay không xứng đáng là Tỳ kheo.

Trên đây là tường thuật tổng hợp, lấy mỗi chi tiết từ một bộ khác nhau.

Nhân các sự việc xảy ra như vậy, Phật bèn chế giới này.

+ Trừ Tăng yết ma: trong trường hợp cần có biện pháp chế tài đối với Tỳ kheo phạm thô tội; hoặc để ngăn ngừa ảnh hưởng xấu mà Tỳ khro phạm thô tội gây ra nơi các người chưa thọ Cụ túc; hoặc để loại bỏ trách nhiệm về những hành vi có thể xảy ra từ Tỳ kheo phạm thô tội, gây tổn thương danh dự hay đời sống của các Tỳ kheo khác, Tăng có thể tác pháp yết ma, sai một Tỳ kheo tuyên bố thô tội của Tỳ kheo phi pháp trước công chúng.

Nguyên do của sự công bố này, theo tường thuật của đa số các bộ, là vì sự kiện phá hòa hợp Tăng và chống lại sự can gián, hòa giải của Tăng đối với Đề Bà Đạt Đa, như đã đề cập trong điều 10, chương Tăng già bà thi sa, Phật khiến tăng tác yết ma sai ngài Xá Lợi Phất công bố hành vi phá Tăng của Đề Bà Đạt Đa cho dân chúng trong thành Vương Xá biết.

Riêng Tăng kỳ 14 (tr. 337c) kể một nguyên nhân khác. Một Tỳ kheo khất thực, bị một nữ cư sĩ khước từ bố thí, vì nàng biết rõ hành vi phi pháp của Tỳ kheo Ca Lô (tức Ca Lưu Đà Di). Vì đã có điều cấm của Phật, nên Tỳ kheo khất thực này không nói gì về sự phi pháp của Ca Lô, đành phải nhịn đói. Phật hay biết sự vụ, khiến Tăng yết ma cho phép Tỳ kheo nói tội thô ác của Ca Lô với người chưa thọ Cụ túc.

Văn yết ma Tăng sai này đã được dẫn trong điều 10 thuộc chương Tăng già bà thi sa ở trước.

Tuy nhiên, Thập tụng 10 và Căn bản tỳ nại da 9 kể một số trường hợp khó khăn của người được Tăng sai công bố. Tường thuật của Căn bản kể rằng, một Tỳ kheo được Tăng sai bị Tỳ kheo phạm hăm dọa, nên trình cho Tăng biết không kham nổi sứ mạng. Trong trường hợp này, Tăng tác pháp đơn bạch để cho tập thể công bố.

Khi phân tích nội dung của yết ma công bố tội thô ác này, Thập tụng và Căn bản đều gợi cho biết cần quy định rõ sự hạn chế: hoặc hạn chế tội và đối tượng, nghĩa là, trong số các tội, chỉ được phép công bố tội nào đó thôi; và trước những gia đình cư sĩ, hay những người chưa thọ Cụ túc, phải quy định rõ, chứ không thể công bố cho bất cứ ai. Hoặc chỉ hạn chế tội, không hạn chế đối tượng, hoặc không hạn chế cả hai.

Tổng chung, theo Thập tụng và Căn bản, có hai pháp Tăng yết ma cho trường hợp công bố này. Pháp thứ nhất, yết ma bạch nhị, Tăng sai một Tỳ kheo đi công bố. Tứ phần không nêu văn yết ma trong điều 7 của ba dật đề này, vì đã nêu trong điều 10 của chương Tăng già bà thi sa.

Về nội dung văn bạch nhị yết ma Tăng sai, Thập tụng và Căn bản đại thể giống nhau. Dưới đây trích dịch từ Thập tụng 10 (tr. 72c):

Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ kheo mỗ giáp có khả năng làm người công bố tội, có thể công bố trước cư sĩ mỗ giáp tội của Tỳ kheo mỗ giáp. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay chấp thuận sai Tỳ kheo mỗ giáp làm người công bố tội, có thể công bố trước cư sĩ mỗ giáp tội của Tỳ kheo mỗ giáp. Đây là lời tác bạch.

Văn yết ma, chuẩn theo trên đây.

Về yết ma Tăng tập thể công bố, Tứ phần, Ngũ phần và Tăng kỳ đều không đề cập. Thập tụng quy định là pháp bạch tứ; Căn bản nói là pháp đơn bạch.

Văn bạch tứ của Thập tụng 10 (tr. 73a):

Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ kheo mỗ giáp đã được Tăng tác yết ma công bố tội, nhưng vẫn gây phiền nhiễu Tăng. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay chấp thuận, hết thảy Tăng đều tùy ý, tùy thời, tùy xứ công bố tội của Tỳ kheo mỗ giáp. Đây là lời tác bạch.

Ba lần yết ma, văn chuẩn theo tác bạch trên.

Dưới đây dẫn thêm văn đơn bạch của Căn bản tỳ nại da 27 (tr. 773b) để tiện đối chiếu:

Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ kheo… đối với các tục gia làm điều phi pháp, khiến nhiều người không sanh kỉnh tín. Nay không có ai kham năng đến nhà thế tục công bố tội ấy. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay chấp thuận. Nếu Tăng thấy Tỳ kheo đối với các tục gia làm điều phi pháp tại chỗ nào, tại chỗ ấy Tăng sẽ nói với tục gia ấy rằng: "Nhân giả, nên biết, tội xấu Tỳ kheo này gây tổn hại thánh giáo. Nên biết, người ấy tự gây tổn hại cho mình, như hạt giống đã hư không còn sanh chồi được nữa, nay ở trong pháp và luật của thánh giáo không thể tăng trưởng. Nhân giả hãy nên quan sát sở hành của Đức Như Lai, bậc Ứng cúng, Đẳng chánh giác, và sở hành của các Thượng tọa A Nhã Kiều Trần Như v.v… Đây là lời tác bạch.

Cũng cần lưu ý rằng, trong các văn bạch dẫn trên, chỉ công bố tên Tỳ kheo phạm tội, chứ không nói rõ tội danh thuộc thiên tụ nào cả.

ĐIỀU 8: Hướng vị thọ cụ thuyết thật sở chứng (nói sở chứng cho người chưa thọ cụ)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo đối với người chưa thọ Cụ túc, tự nói mình chứng ngộ pháp thượng nhân rằng: "Tôi biết điều này. Tôi thấy điều này". Nếu đây là sự thật, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

Nguyên nhân của điều luật này với điều 4 của ba la di là một. Trong ba la di, là trường hợp của các Tỳ kheo thật sự không chứng ngộ mà tuyên bố là mình đã chứng ngộ. Đây là tội đại vọng ngữ. Trong điều 8 ba dật đề này, là trường hợp các Tỳ kheo thật sự có chứng ngộ.

Tăng kỳ 13 (tr. 337a) ghi lời khiển trách các Tỳ kheo tuyên bố này rằng: "Chẳng khác nào những dâm nữ bán sắc đẹp của mình để tự nuôi sống. Các ngươi cũng vậy, đem pháp thượng nhân vi diệu mà mình đã thật sự chứng ngộ đi bán để đổi lấy nhu cầu của miệng và bụng".

Về cơ bản, điều luật này giống điều 4 ba la di, nhưng có hai điểm khác biệt:

a. Nói với người chưa thọ Cụ túc. Tứ phần 11 phân tích: nếu nói với Tỳ kheo khác, mà vị này không đồng ý, phạm đột kiết la. Nếu đồng ý, không phạm. Nếu nói với 8 bộ quỷ thần, các loại súc sanh có khả năng biến hình, phạm đột kiết la.

Luật nhiếp 9: nếu Tỳ kheo hiện thần thông trước các người thế tục, phạm đột kiết la. Nhưng nếu hiện với mục đích hiển dương thánh giáo, không phạm.

Nói tổng quát, trường hợp nào mà trong điều 4 ba la di là phạm ba la di, thì ở đây phạm ba dật đề; trường hợp nào mà trong điều 4 ba la di nói phạm thâu lan giá hoặc đột kiết la, thì ở đây phạm đột kiết la. Như vậy, các chi tiết khác, đối chiếu trong điều 4 ba la di để rõ thêm.

Ngoài ra, cũng nên nhắc lại, vì đây là hành vi thuộc ngữ nghiệp, nên cũng cần hội đủ 4 yếu tố cơ bản để thành tựu nghiệp đạo về ngữ, như đã giải trong điều 1 ba dật đề đoạn trước. Các trường hợp nói gián tiếp, như hiện thân tướng, ra dấu, chứ không trực tiếp nói thành lời, thảy đều phạm đột kiết la.

ĐIỀU 9. Dữ nữ nhân thuyết pháp quá ngũ lục ngữ (Nói pháp cho người nữ quá năm sáu lời)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nói pháp cho người nữ quá năm, sáu lời, trừ có mặt người nam có trí, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Điều học này liên hệ đến một chi tiết trong kinh Đại Bát Niết Bàn.Theo đó, A Nan hỏi Phật về thái độ của Tỳ kheo đối với các người nữ nên thế nào, Phật đáp, tốt hơn không nên nói chuyện với họ. Cũng có thể chính chi tiết ấy là cơ sở của điều học này. Nhưng các bộ đều nêu những duyên khởi mà không cho thấy có liên hệ gì với đoạn kinh vừa kể.

Theo Tứ phần 11 (tr. 640a), nguyên do đầu tiên là Ca Lưu Đà Di rỉ tai nói pháp với một nàng dâu, bị mẹ chồng của nàng nghi ngờ và chỉ trích. Phật chế giới: Tỳ kheo nói pháp cho người nữ, ba dật đề. Tiếp theo sau là hai trường hợp tùy khai. Trường hợp thứ nhất, nhân khi các người nữ có tín tâm muốn nghe pháp, nhưng các Tỳ kheo vì đã có Phật chế nên không thuyết. Phật tùy khai, cho phép được nói năm hoặc sáu lời. Và thứ hai, sau nữa, các Tỳ kheo tuân theo điều Phật chế, chỉ nói đến năm, sáu lời rồi dứt, dù được yêu cầu nói thêm cho rõ. Nhân đấy, Phật lại tùy khai: trừ khi có sự hiện diện của người nam có trí.

Tường thuật của Ngũ phần 6 giống như Tứ phần. Chỉ thay đổi nhân vật: Tỳ kheo Bạt Nan Đà nó pháp cho bà mẹ chồng, khi nàng dâu đến thì im lặng; hoặc khi thuyết cho nàng dâu, mẹ chồng đến thì im lặng; khiến hai người nghi ngờ nhau. Các diễn tiến tiếp theo để Phật tùy khai, đại thể như Tứ phần.

Tường thuật của Tăng kỳ 13 cũng giống như Tứ phần, nhưng chi tiết khác hơn một chút.

Thập tụng 9 và Căn bản tỳ nại da 26 giống nhau: Tỳ kheo Ô Đà Di vốn thiện nghệ coi tướng, có thể đoán biết những ẩn tướng tại các chỗ kín trong thân phụ nữ. Gặp mẹ chồng thì nói ẩn tướng của nàng dâu, và gặp nàng dâu thì nói ẩn tướng của mẹ chồng. Cả hai người nghi ngờ lẫn nhau có tư thông với Tỳ kheo. Nhưng sau đó họ biết rõ đấy chỉ là sự đoán tướng chơi của Ô Đà Di.

+ Trong điều học này, có ba yếu tố căn bản của hình thái trì phạm:

1) Đối tượng là người nữ. Cụ thể là người nữ có thể hành dâm. Về sự phân biệt, hạng nữ nào là đối tượng để thành ba dật đề, hạng nào thành đột kiết la, cũng giống như đã giải thích trong điều 4 của ba dật đề ở trên; hoặc như trong điều 1 của ba la di, trong đó, đối tượng của ba la di thì ở đây thành ba dật đề; đối tượng của thâu lan giá hoặc đột kiết la thì ở đây thành đột kiết la

2) Nội dung là kinh pháp, nhưng chỉ được phép nói trong giới hạn năm hoặc sáu lời. Các bộ đều giải thích, năm lời chỉ các đề tài liên hệ năm uẩn; sáu lời, liên hệ sáu xứ. Tuy nhiên, Tứ phần 11 cũng phân biệt thêm rằng những bài pháp liên hệ Tam quy, Ngũ giới, Bát quan trai giới, Bát thánh đạo, Thập thiện nghiệp đạo và Bất thiện nghiệp đạo đều được phép nói. Nếu nói vượt ngoài phạm vi của các đề tài ấy, gọi là phạm ba dật đề.

Thiện kiến 15 nêu một giải thích khác về ý nghĩa năm, sáu lời, nhưng sự giải thích không được rõ ràng: "Một bài kệ một chân mà âm thanh liên tiếp không dứt, là một tội ba dật đề. Nếu ngắt từng câu, mỗi câu là một ba dật đề. Nếu một câu kinh văn với năm chân nghĩa sớ, cộng thành sáu câu, không phạm… Nếu có người nữ hỏi các sự việc trong Trường a hàm, Tỳ kheo tùy theo câu hỏi mà trả lời, cho đến trọn cả bộ A hàm cũng không phạm".

Trong đây, nói người nữ, không hạn chế một hay nhiều. Tất cả, nếu là nữ, cùng nghe một lần, đều là đối tượng để thành ba dật đề. Điều này, Tăng kỳ 13 giải thích: nếu nói cho một người nữ, được phép nói một bài kệ rưỡi; cho hai người nữ, được ba bài kệ. Nếu cho nhiều người nữ, Tỳ kheo phải lần lượt nói từng đối tượng một, còn những người còn lại được coi là dự nghe, không kể là đối tượng nghe chính thức. Mỗi đối tượng được phép nói sáu câu kệ. Lần lượt nói cho từng người xong, khi đi ra, nếu nói lời chú nguyện mang ý nghĩa: mong cho đoạn tận biên tế sự khổ, như vậy là nói pháp quá hạn: ba dật đề. Nhưng nếu chú nguyện: sống an lạc, không bịnh, vì nội dung này không liên hệ gì đến kinh pháp, nên không phạm.

Thập tụng 9 (tr. 70c) giải thích ngược lại: Tỳ kheo nói pháp cho một người nữ đủ giới hạn năm sáu lời; một người nữ khác đến, Tỳ kheo nói thêm cho người mới đến, và cả hai cùng nghe, phạm ba dật đề.

Căn bản tỳ nại da 26 (tr. 770b): giả sử Tỳ kheo ở trên gác thuyết pháp cho người nữ, đủ năm sáu lời, sau đó xuống gác dưới, người nữ yêu cầu nữa, có thể nói thêm lần nữa, cũng trong giới hạn năm sáu lời; ra ngoài thềm, ngoài đường v.v… cũng vậy. Nghĩa là, dù vẫn đối tượng cũ, nhưng thay đổi thế phần của không gian, có thể nói thêm.

Các giải thích của các bộ đưa ra có vẻ rắc rối. Tựu trung, nội dung phải là đề tài liên hệ kinh pháp. Các lời trao đổi, thăm hỏi bình thường, hay những câu hỏi không liên hệ nội dung kinh pháp, không giới hạn năm sáu lời. Phải chăng bản ý của các bộ trong những giải thích của họ cho rằng nếu nói nhiều quá số hạn ấy khiến người nữ có thể sanh nhiễm tâm đối với Tỳ kheo chăng?

3) Sự hiện diện của người nam có trí. Người nam có trí, tức có hiểu biết phải quấy, có thể hiểu nội dung những điều Tỳ kheo nói. Tăng kỳ 13 phân biệt bốn loại người nam này: chỉ thấy chứ không nghe, nghĩa là điếc; nghe chứ không thấy, tức mù; vừa thấy vừa nghe; và không thấy cũng không nghe. Trong đó, thấy nhưng không nghe hoặc nghe nhưng không thấy, chỉ được gọi là một nửa người nam. Nếu hoàn toàn không nghe cũng không thấy, không gọi là có sự hiện diện của người nam.

Nếu có sự hiện diện của người nam, dù đối tượng nghe pháp chủ yếu là các người nữ, Tỳ kheo nói bao nhiêu lời, bao nhiêu câu, thảy đều không phạm.

Điểm chung nên lưu ý rằng, điều học này chỉ áp dụng cho đối tượng là nữ cư sĩ. Đối với các ni, vì Tỳ kheo có bổn phận giáo giới như luật đã quy định, do đó, không hạn chế lời nói, không bắt buộc có sự hiện diện của người nam.

ĐIỀU 10. Hoại sanh địa (phá hoại đất sống)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo tự tay mình đào đất, hoặc khiến người đào, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Sanh địa, hay đất sống. Tứ phần nói là quật địa: đất đã được đào. Đất sống chỉ cho đất có khả năng làm sanh trưởng các loại cây cỏ. Luật nhiếp 13 (tr. 600c): "Sanh địa, nghĩa là đất chưa từng được đào xới. Nếu đã bị đào xới, nhưng được trời mưa ướt, hoặc được nước tưới, qua ba tháng, đất ấy trở thành sanh địa". Thập tụng 16 (tr. 117b): Ở xứ mưa nheièu, qua 8 tháng; ở xứ mưa ít, qua 4 tháng, đất được đào xới trở thành sanh địa. Trái lại, gọi là phi sanh địa, hoặc bất sanh địa, hoặc nói theo Tứ phần: vị quật địa.

Thiện kiến 15 (tr. 780b) phân biệt chân địa: đất thuần túy, và phi chân địa. Chân địa là đất không trộn hoặc trộn lẫn cát, sạn, sỏi, đá; hoặc có trộn lẫn nhưng ít. Phi chân địa thì trái lại. Trong đó, nếu chỉ có một phần là đất, ba phần còn lại là các thứ cát sạn dá sỏi đều gọi là phi chân địa. Đất bịt hiêu đốt cũng gọi là phi sanh địa; nhưng nếu qua 4 tháng, do trời mưa nước thấm, nó cũng trở thành chân địa.

Nói tóm, trong điều học này, đối tượng để thành ba dật đề đều có mầm sống, mà các thứ cây cỏ có thể sanh trưởng.

Tường thuật duyên khởi của các bộ đều nói rằng, khi các tỳ kheo đào đất, lấy đất làm nhà v.v…, các cư sĩ có người tin rằng đất có mạng căn, tức có linh hồn, cho rằng các Tỳ kheo phạm sát sanh, do đó Phật chế giới. Tăng kỳ 19 có ghi nhận xét của Phật rằng: Mặc dù trong đó không có mạng căn, nhưng đào xới đất đai là việc Tỳ kheo không nên làm.

+ Tỳ kheo tự tay đào, khiến người đào sanh địa, đều phạm ba dật đề. Chánh văn của các bộ Ngũ phần, Tăng kỳ, Thập tụng đều có thêm yếu tố: chỉ định chỗ đào. Trong chánh văn của Tứ phần và Căn bản không có chi tiết này, nhưng trong phần giải thích có ghi rõ: Tỳ kheo không trực tiếp chỉ định chỗ đào. Nếu cần đất để tô trét vách, hay tu tạo chùa tháp các thứ; cần chỗ nào thì chỉ chỗ ấy mà nói gián tiếp::"Hãy nhận biết cái này. Hãy xem xét cái này". Nói như thế, nếu tịnh nhân vẫn không hiểu ý, có thể nói: "Tôi cần đất".

Điều luật này chỉ cấm đào sanh địa; nếu không phải là sanh địa, Tỳ kheo dù tự đào cũng không phạm.

ĐIỀU 11. Hoại sanh chủng (phá hoại mầm sống)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào phá hoại mầm sống cây cối, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Mầm sống cây cối, chánh văn Tứ phần nói: quỷ thôn, nghĩa đen là "xóm làng của quỷ thần". Nguyên tiếng Phạn được phiên âm là bộ da, thường dịch là quỷ thần, nhưng nghĩa rộng của nó là bao gồm tất cả mầm sống, cũng gọi là tố chất của sự sanh trưởng hay tồn tại. Do đó, quỷ thần thôn bao hàm hai ý nghĩa chính. Nghĩa căn bản là mầm sống cây cối; nghĩa hàm ý tín ngưỡng là xóm làng của quỷ thân. Theo tín ngưỡng này, các quỷ thần thường nương ngụ trên các cây cối, nhất là các đại thọ. Vả lại, cây cối còn là chỗ nương náu của nhiều loại côn trùng, cầm thú; do đó, Căn bản và Luật nhiếp còn dịch là hữu tình thôn, nghĩa đen là chỗ nương tựa của các hữu tình.

+ Duyên khởi của điều luật này cũng giống như của điều 10 trên. Các Tỳ kheo, cần doanh tạo, nên chặt phá cây cối. Hoặc khi chặt cây lớn, chỗ nương náu của quỷ thần. Thần cây đến thưa Phật về sự phá hoại của Tỳ kheo. hoặc các cư sĩ, ngoại đạo chỉ trích các Tỳ kheo sát sanh, vì họ quan niệm, cây cối cũng như đất đai, đều có linh hồn. Tăng kỳ 14 (tr. 339) ghi nhận xét của Phật: "Mặc dù trong đó không có mạng căn (linh hồn), nhưng các ngươi không nên chặt phá". Nhưng, điều luật này, xét bên ngoài, có chủ đích tránh những cơ hiềm của thế tục, những người tin tưởng rằng đất sống cũng như cây sống đều có linh hồn; còn xét về bản chất, mục đích chủ yếu có lẽ ngăn các Tỳ kheo quá chuyên những việc doanh tạo mà bỏ phế phận sự chính là tu tập Thánh đạo.

Theo giải thích của Hữu bộ tỳ bà sa 6 (tr. 543b), điều luật này cũng như điều 10 trên được thiết lập vì ba mục đích lợi ích cho Tỳ kheo: thứ nhất, không gây não hại các loại hữu tình; thứ hai, ngăn ngừa sự chê bai; thứ ba, đại hội Phật pháp. Chủ đích thứ ba được coi là chính yếu. Vì do đó mà các quốc vương sẽ bắt các Tỳ kheo phải sưu dịch.

Dù sao, ở đây có thể xác định rằng, duyên khởi của điều luật này là do từ những tín ngưỡng về phiếm thần đương thời. Nhưng thâm ý của sự chế giới của Phật thì vượt ngoài phạm vi tín ngưỡng ấy.

+ Đối tượng ngăn cấm phá hoại trong điều luật này bao gồm hai loại: cây cỏ sống và các loại mầm sống. Chánh văn của Tứ phần gọi chúng là quỷ thôn, và giải thích thôn chỉ chó tất cả các loại thảo mộc, và có 5 loại: loại sanh từ rễ hay củ, từ nhánh, từ mắt, từ phú la và từ hạt. Chánh văn của Tăng kỳ và Căn bản ghi rõ cả hai: chủng tử thôn và hữu tình thôn. Về chủng tử thôn, tức các loại mầm sống, cũng được chia thành 5 loại: 1. Mầm sống từ rễ hay củ, như gừng, hương phụ tử v.v… 2. Mầm sống từ cọng hay nhánh, như bồ đề, thạch lựu v.v… 3. Mầm sống từ mắt, như mía, tre các thứ. 4. Mầm sống từ hạt, như thóc, lúa mạch v.v…

+ Các hình thức phá hoại là chặt, đốn bằng dao, búa v.v…, hoặc đập nát bằng đá, hoặc đốt cháy, hoặc đổ nước sôi v.v… Nói chung, bất cứ bằng cách nào, khiến cho cây cối đang sống bị khô chết, hoặc mầm sống bị hủy hoại không sanh trưởng, đều gọi là phá hoại.

+ Về phạm tướng, theo phân tích của Thập tụng và Căn bản, mỗi một hành động phá hoại là một đột kiết la; trong một hành động phá hoại, có bao nhiêu đối tượng bị hủy hoại là bấy nhiêu ba dật đề.

+ Trong đây, còn có thêm nhiều khoản phụ. Đối với các loại rau, trái hay hạt mà mầm sống chưa bị hủy diệt, trước khi dùng, phải tác tịnh. Hữu bộ tỳ bà sa 6 nói: Tỳ kheo ăn trái cây có hạt mà không tác tịnh, nếu nuốt trôi khỏi cổ: đột kiết la; nếu cắn cho vỡ: ba dật đề.

Tác tịnh, tức làm phép, để coi như rau trái v.v… các thứ này đã hết mầm sống rồi, Tỳ kheo có thể dùng. Luật nhiếp 9 (tr.577b) ghi có 5 cách tác tịnh: 1. Hỏa tịnh, đưa ngang qua lửa một lần. 2. Đao tịnh, gọt hay rạch bằng dao cho có dấu cắt. 3. Tiễn tịnh, thú vật đã cắn. 4. Điểu tịnh: chim chóc đã mổ vào. 5. Trảo tịnh: bấm móng tay cho có dấu. Sự tác tịnh này cố nhiên do tịnh nhân làm. Nếu Tỳ kheo tự mình tác tịnh bằng lửa hay dao v.v… phạm ba dật đề; nhưng khi ăn thì không phạm gì cả.

Trường hợp tác tịnh các loại rau trái như vậy là cách giải thích rộng rãi cho phạm vi áp dụng của điều luật này mà thôi.

ĐIỀU 12. Dị ngữ não Tăng. (nói quanh co gây phiền Tăng)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào nói quanh và gây phiền vị khác, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

Dị ngữ là nói lời khác, nói quanh; người hỏi một đường, đáp một nẻo, mục đích đánh trống lảng, hay cố xoay cho lạc hướng đề tài.

Bản chất điều học này cũng giống như điều 13 của tăng già bà thi sa nhưng mức độ nhẹ hơn. Có lẽ dịch giả không tìm ra từ Hán chính xác, nên dịch mà như là giải vậy.

Chánh văn của Căn bản nói: vi não ngôn giáo, chống trái và gây phiền đối với lời khuyên bảo.

Các bộ còn lại, đại thể như Tứ phần.

+ Trong đây, chánh văn tuy một, nhưng thực tế bao gồm hai ba dật đề: một thuộc dị ngữ, và một nữa thuộc não Tăng.

1) Dị ngữ: Trưởng lão Xiển Đà phạm tội. Các Tỳ kheo hỏi, bèn kiếm lời nói quanh: Các ngài nói với ai? Nói chuyện gì? Đang thảo luận điều gì? v.v… Do đó, các Tỳ kheo không thể tác pháp cử tội được. Phật khiến các Tỳ kheo nên tác pháp yết ma dư ngữ đối với Xiển Đà. Văn đơn bạch yết ma theo Tứ phần 12 (tr. 642b) như sau:

Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ kheo Xiển Đà này phạm tội. Các Tỳ kheo hỏi: "Đại đức nay có tự biết phạm tội chăng?". Tỳ kheo Xiển Đà bèn đem sự việc khác trả lời các Tỳ kheo rằng: "Các Đại đức đang nói với ai? Nói chuyện gì? Đang thảo luận điều gì? Nói với tôi chăng? Nói với người khác chăng? Ai phạm tội vậy? Tội đó đâu sanh vậy? Tôi không thấy tội". Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay chấp thuận xác định Xiển Đà nói dư ngữ. Đây là lời tác bạch.

Thập tụng gọi đây là ức thức pháp, và yết ma bạch nhị chứ không phải đơn bạch.

Căn bản gọi đây là yết ma ha trách, và bạch tứ chứ không phải bạch nhị hay đơn bạch.

Trước khi Tăng tác yết ma, Tỳ kheo nói quanh phạm tội đột kiết la. Sau khi Tăng tác yết ma thành tựu như pháp, Tỳ kheo ấy phạm ba dật đề.

2) Não Tăng: Sau khi được Tăng tác yết ma dư ngữ, Xiển Đà cố tình gây phiền nhiễu cho Tăng bằng cách khi được Tăng gọi thì không đến. Hoặc đến, nhưng khi Tăng hỏi thì im lặng. Phật khiến các Tỳ kheo tác yết ma xúc não. Văn đơn bạch của Tứ phần:

Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ kheo Xiển Đà sau khi đã được Tăng tác pháp xác định dư ngữ, bèn xúc não Tăng bằng cách, khi gọi thì không đến, khi không gọi thì đến; khi cần đứng dậy thì không đứng, khi không cần đứng dậy thì đứng; khi cần nói thì không nói, khi không nên nói thì nói. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay chấp thuận xác định Xiển Đà xúc não. Đây là lời tác bạch.

Thập tụng cũng gọi đây là ức thức pháp, và cũng bạch nhị như trên. Căn bản cũng gọi là yết ma ha trách, và cũng bạch tứ như trên.

Trước khi Tăng tác yết ma xúc não, Tỳ kheo gây phiền nhiễu Tăng phạm đột kiết la; sau khi Tăng đã tác yết ma như pháp thành tựu, Tỳ kheo ấy phạm ba dật đề.

Về hiệu lực hai pháp yết ma trên, Hữu bộ tỳ bà sa 6 (tr. 544a) dẫn giải: trừ việc làm Hòa thượng truyền giới Cụ túc, làm y chỉ sư và nhận đệ tử Sa di, còn lại tất cả các yết ma khác, Tỳ kheo bị cử bởi hai yết ma này đều được tham dự như các Tỳ kheo khác. Khi nào Tỳ kheo này phục tùng, nhận tội, Tăng tác pháp giải, nhưng không thấy ghi văn giải. Trước khi được tác pháp giải, nếu Tỳ kheo ấy hoàn tục, rồi sau đó trở lại thọ Cụ túc, hai yết ma trong đây vẫn còn hiệu lực.

Nói tóm lại, điều học này có mục đích chế tài các Tỳ kheo có tánh ngoan cố, không chịu phục tùng các biện pháp xử lý của Tăng đối với hành vi phi pháp mà mình đã phạm.

ĐIỀU 13. Khinh hủy tri sự nhơn (chê bai và nói xấu chấp sự của Tăng)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào chê bai và nói xấu (chức sự của Tăng), ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Chê bai và nói xấu, chánh văn của Tứ phần nói là hiềm mạ: chê bai và nhiếc mắng. Các chữ trong ngoặc, không có trong chánh văn, ở đây thêm cho rõ nghĩa.

Theo định nghĩa của Tứ phần 12 (tr. 643), hiềm là nói xấu ở chỗ mà người bị nói xấu thấy chứ không nghe; mạ là nói ở chỗ nghe nhưng không thấy.

Chánh văn của Tăng kỳ nói hiềm trách: chê bai và trách móc; không phân biệt trước mặt hay sau lưng.

Chánh văn của Ngũ phần nói: vu thuyết Tăng sở sai nhơn, nói lời vu khống đối với Tỳ kheo được Tăng sai.

Căn bản tỳ nại da: hiềm hủy khinh tiện, và giải thích (tr. 777): đối diẹn, gọi đích danh mà nói xấu; khinh tiện, giả thác người hay vật khác mà nói xấu, tức chửi cạnh.

Thập tụng gọi hai cách nói xấu này là đối diện cơ, chê bai ngay mặt, và diêu cơ, chê bai sau lưng.

Trong điều luật này gồm cả hai tội ba dật đề: nói xấu hay chê bai trước mặt, và nói xấu hay chê bai sau lưng; hoặc, nói trực tiếp hay gián tiếp.

Nguyên do, nội dung sự việc giống như điều 8 và 9 trong thiên Tăng già bà thi sa. Hai Tỳ kheo Từ và Địa bất mãn, cho rằng tôn giả Đạp Bà, được Tăng sai làm người phân xử, nhưng sắp đặt chỗ ngồi và phân chia vật thực không công bằng. Thay vì vu khống bằng pháp ba la di không căn cứ như trong thiên Tăng già bà thi sa, ở đây chỉ nói xấu.

Theo phân tích của Thập tụng 10 và Căn bản tỳ nại da 6, đối với Tỳ kheo được Tăng sai làm người chấp sự mà chê bai hay nói xấu, khi yết ma Tăng sai chưa xả: ba dật đề; đã xả: đột kiết la.

Tứ phần 12 cũng phân biệt rõ rằng, chỉ đối với Tỳ kheo Tăng sai là người đủ 5 đức mà chê bai hay nói xấu mới phạm ba dật đề. Nếu lời nói xấu là sự thật, nghĩa là Tỳ kheo Tăng sai không đủ 5 đức: tùy ái, tùy sân, tùy bố, tùy si và không biết thứ tự nên phân hay không nên phân, nói tóm, là người thiên vị, bất công, làm việc Tăng theo tùy hứng: với Tỳ kheo ấy, dù có chê bai hay nói xấu, thảy đều không phạm.

ĐIỀU 14. Lộ xứ bất cử phu cụ (không cất vật dụng nằm ngồi)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào mang giường dây, giường gỗ, ngọa cụ, đệm ngồi, tự mình hoặc bảo người dọn trải ở chỗ trống, khi bỏ đi không tự mình hoặc không bảo người dọn cất, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Giường dây, chỉ chung các loại giường để nằm.

+ Giường gỗ, chỉ chung các loại ghế dùng để ngồi.

+ Ngọa cụ, các vật được trải ra để nằm hoặc ngồi.

+ Đệm ngồi, chỉ chung các thứ đệm hay nệm được lót để nằm hoặc ngồi. Ngọa cụ là nệm ngồi, Căn bản gọi chung là phu cụ. Vì ý nghĩa phu cụ, xem chương bốn, ni tát kỳ 11.

+ Của Tăng, chỉ bốn thứ vật dụng nằm ngồi ở trên là Tăng vật. Tăng ở đây chỉ bốn phương Tăng.

Vật dụng tứ phương Tăng, là sở hữu tập thể. Tỳ kheo sử dụng mà không biết cất dọn để bảo trì, như thế là phá hoại của chung. Thập tụng (tr. 77a) dẫn lời Phật: "Các ngươi sử dụng ngọa cụ của Tăng, tại sao không biết bảo trì mà chà đạp cho hư hoại? Các cư sĩ vắt cạn máu thịt của mình, vì cầu phước nên bố thí cúng dường, các ngươi phải biết thọ dụng và bảo trì cho tốt". Đây là ý nghĩa chính của điều học này.

+ Ở chỗ trống, ở chỗ không có ngăn che, mưa gió có thể xâm hại.

+ Trong đây, có 4 yếu tố căn bản cấu tạo thành điều học này:

1) Đối tượng: các Tăng vật như được kể trong chánh văn. Nếu là sở hữu cá nhân, chỉ phạm đột kiết la.

2) Tác giả, trong đây cần phân biệt trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm tập thể. Trách nhiệm cá nhân là tự mình hay bảo người dọn trải nhưng không tự mình hoặc bảo người dọn cất. Chánh văn của Tứ phần, Tăng kỳ và Căn bản chỉ nêu trách nhiệm cá nhân này. Ngũ phần cũng vậy, nhưng thêm yếu tố: không dặn bảo người cất. Riêng chánh văn của Thập tụng còn theo yếu tố trách nhiệm liên đới: ngồi hoặc nằm trên đó; nghĩa là, mặc dù không tự mình dọn trải ra, nhưng đã có ngồi hay nằm trên đó mà không dọn cất, cũng chịu trách nhiệm.

Về trách nhiệm tập thể, là mặc dù không tự mình hay bảo người dọn trải ra, cũng không ngồi nằm trên đó, nhưng nếu là Tăng vật phơi bày ở chỗ trống, vì trách nhiệm bảo trì chung, Tỳ kheo nào thấy, phải cất dọn.

Về trường hợp này, giải thích của Tăng kỳ 14 (tr. 342a) khá độc đáo. Bộ này trong khi giải thích vẫn dựa sát chánh văn, nhưng hướng vào trách nhiệm tập thể bằng một thí dụ đặc biệt: giường ghế để tại chỗ trống chưa có ai dọn cất, ban đêm, một Tỳ kheo dậy đi ngoài, nếu đụng phải, mà không tự mình, không bảo người, cũng không dặn dò người khác cất, phạm ba dật đề. Ngoài ra, bộ này cũng nói thêm, các thứ giường ghế thuộc Tăng vật, được dọn trải ra hoặc vì mục đích thuyết pháp, hoặc vì bất cứ một mục đích gì, mà không ai dọn cất, nếu Tỳ kheo tri sự không dọn cất, Tỳ kheo này phạm ba dật đề.

Trong trách nhiệm cất dọn, kể chung cả trách nhiệm cá nhân và tập thể, Tứ phần, Tăng kỳ và Thập tụng chỉ nếu hai trường hợp: tự mình hoặc bảo người khác. Ngũ phần và Căn bản thêm: dặn lại người khác. Bảo hay dặn người khác, theo giải thích chung của các bộ, ở đây cần theo một thứ tự quy định: nếu không có Tỳ kheo thì Sa di, nếu không có Sa di thì tịnh nhân, nếu không có tịnh nhân thì nhờ nhà cư sĩ gần đó. Về việc dặn lại người khác, luật Căn bản còn thêm: nếu trường hợp khẩn cấp, có thể không cần dặn bảo. Nguyên do là một Tỳ kheo, trước khi xuất gia, có kẻ thù muốn hãm hại. Sau khi ông đã xuất gia, kẻ thù vẫn tìm kiếm, và ông phải lánh đi từ nơi này sang nơi khác. Vì việc phải dặn dò người cất giường ghế, nên lộ hành trình và kẻ thù đuổi kịp, đánh cho gần chết. Nhân đó, có trường hợp tùy khai này.

Cũng trong trách nhiệm cất dọn, nếu hai Tỳ kheo cùng ngồi hay nằm, vị nào rời chỗ sau, vị ấy có trách nhiệm cất dọn. Nếu cả hai cùng rời, vị nào nhỏ hạ có trách nhiệm cất dọn. Nếu không như thế, ba dật đề.

3) Thời gian, theo phân tích của Hữu bộ bà sa 6, có hai giới hạn thời gian: minh tướng xuất hiện và mặt trời lặn. Trong khoảng từ sau khi mặt trời lặn cho đến khi sáng rõ tức minh tướng hiện, bất cứ khi nào Tỳ kheo dọn trải các Tăng vật ấy ra, đến khi đã sáng rỡ mà chưa cất: ba dật đề. Về thời phần ban ngày cũng vậy; khoảng từ sáng rõ cho đến tắt mặt trời, trong khoảng đó, Tỳ kheo dọn trải, sau khi đã tắt mặt trời mà chưa dọn cất: ba dật đề. Nhưng yếu tố này phải lệ thuộc yếu tố không gian, tức Tỳ kheo đã rời khỏi chỗ. Còn như nếu vẫn nằm hay ngồi trên đó, không hề có trường hợp vi phạm gì cả, nên yếu tố thời gian bất thành.

4) Không gian, đây là yếu tố quan trọng nhất. Vì rằng, theo định nghĩa, không dọn cất nghĩa là tự thân di chuyển sang chỗ khác mà vật dụng vẫn còn nguyên chỗ cũ. Nhưng, khoảng cách giữa người và vật là bao nhiêu đủ để thỏa mãn định nghĩa ấy? Tứ phần nói: bước ra cổng chùa mà còn chân trong và chân ngoài, đột kiết la; nếu khỏi cả hai chân, ba dật đề. Đối chiếu với Thập tụng, điều này phải hiểu là hành vi bỏ đi vượt quá thời phần của ngày và đêm. Theo đó, nếu dọn ra trong thời phần ban đêm, và bỏ đi trong thời phần này mà chưa khỏi cổng chùa, phạm đột kiết la; đến khi trời sáng rõ, ba dật đề. Nếu việc dọn ra và bỏ đi trong cùng thời phần, bước ra khỏi quá cổng chùa 49 bước, ba dật đề.

Tăng kỳ 14 xác định khác: người và vật cách nhau 25 khủyu, ba dật đề. Cách quy định này tương tợï Căn bản tỳ nại da 28 (tr.780), nhưng khác nhau về số lượng. Theo Căn bản, thế phần tự nhiên của vật là 49 tầm; tự thân ở ngoài thế phần đó, ba dật đề.

Cũng nên nhắc lại rằng, không gian ở đây là chỗ trống. Nếu chỗ dù có che lợp, nhưng không tránh khỏi ảnh hưởng hư hại bởi nắng, gió và mưa, cũng không gọi là chỗ trống.

ĐIỀU 15. Tăng phòng phu cụ bất cử (trải vật dụng nằm ngồi trong Tăng phòng mà không cất)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, ở trong Tăng phòng, tự mình hoặc bảo ngưòi dọn trải ngọa cụ của Tăng để nằm hay ngồi, khi đi không tự mình hay bảo người dọn cất, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Ngọa cụ: dụng cụ để nằm, nhưng ở đây bao gồm cả ngồi. Gọi chung là phu cụ. Phu cụ này có thể làm bằng cỏ, bằng lá, bằng lông thú, bằng bông gòn v.v… Chi tiết ý nghĩa, xem giải thích ở chương bốn, ni tát kỳ 11, và tham chiếu điều 14 ba dật đề trên.

+ Trong Tăng phòng, chỉ phòng Tỳ kheo. Đây là yếu tố căn bản phân biệt điều học này với điều 14.

+ Về phạm tướng, cũng được phân tích với 4 yếu tố như điều 14, nhưng nội dung và thể thức áp dụng có một số chi tiết khác biệt.

1) Về đối tượïng, chánh văn của các bộ chỉ nói là ngọa cụ của Tăng, không nói các giường và ghế như điều 14. Riêng luật Căn bản, nói cụ thể là phu cụ bằng cỏ hay lá. Nguyên do được kể như sau: Hai Tỳ kheo khách đến ngụ trong một Tăng phòng. Một vị ngủ giường gỗ, một vị ngủ đệm cỏ. Sáng hôm sau, cả hai cùng rời chùa trọ, không ai cất dọn phần mình. Sâu kiến bò vào phá hoại đệm cỏ, rồi lan sang các vật dụng khác trong Tăng phòng. Thế Tôn theo lệ thường, khi các Tỳ kheo đi thọ trai tại nhà một cư sĩ, Ngài ở lại tinh xá, đi xem xét các phòng, thấy rõ sự việc này. Ngài khiển trách Tỳ kheo ngủ giường cây mà không cất. Vị này, theo điều học 14, phạm ba dật đề. Với vị còn lại, Phật chế thêm điều học này. Thập tụng 10 (tr. 76c) kể duyên khởi đại thể giống như Căn bản, nhưng trong nội dung của chánh văn kết giới, cũng chỉ nói là ngọa cụ của Tăng như các bộ khác. Còn về duyên khởi các bộ còn lại, chi tiết hầu như lặp lại điều 14, chỉ có khác là thay vì Tỳ kheo dọn ra chỗ trống rồi bỏ đi mà không cất, ở đây dọn trong Tăng phòng.

2) Tác giả, Thập tụng, theo như duyên khởi được kể, nên phân biệt hai trường hợp Tỳ kheo cựu trú và Tỳ kheo khách khác nhau. Nếu là Tỳ kheo khách, khi đi mà không cất dọn, bước chân ra khỏi phạm vi trú xứ là thành phạm. Nếu là Tỳ kheo cựu trú, đi nhưng ước hẹn sẽ trở về nội trong ngày, nhưng do duyên sự khẩn cấp không về kịp, khi minh tướng xuất hiện, phạm đột kiết la; nếu đi mà không nghĩ sẽ về nội trong ngày, đến sáng hôm sau, minh tướng hiện, ba dật đề.

Luật Căn bản, rời khỏi thế phần của vật: ba dật đề, như trong điều 14. Không phân biệt cựu hay khách Tỳ kheo.

Các bộ khác cũng như điều 14, không phân biệt cựu hay khách. Riêng Tứ phần nêu một chi tiết khác biệt: Tỳ kheo xuất giới qua hai đêm, đến đêm thứ ba, trước khi minh tướng hiện, nếu không về kịp, cũng không bảo hay nhắn nhờ người cất dọn, ba dật đề. Mặc dù không nói rõ, nhưng đối chiếu với Thập tụng, có thể nói, đây muốn chỉ Tỳ kheo cựu trú. Và như vậy, Tỳ kheo khách khi đi không cất dọn, bước ra khỏi phạm vi trú xứ, thành phạm ba dật đề như Thập tụng.

Về các thể thức tự mình, nhờ bảo người, hay dặn dò người khác, hoàn toàn được phân tích như trong điều 14.

3) Thời gian, cũng như điều 14. Ngoại trừ những điểm khác biệt do liên hệ đối tượng và tác giả, thì đã đề cập đoạn trên.

5) Không gian, là phòng của Tỳ kheo. Về thể thức trì phạm, cũng được phân tích như điều 14, trừ những khác biệt do liên hệ đối tượng và tác giả, đã nói ở đoạn trên.

ĐIỀU 16. Phu cụ xúc não (Dọn chỗ ngủ, phá phách)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, đã biết đó là chỗ nghỉ của Tỳ kheo khác, mình đến sau, cố chen vào giữa trải ngọa cụ để ngủ nghỉ, với ý nghĩa rằng: "Vị ấy nếu hiềm chật, sẽ tự tránh đi chỗ khác". Hành động với mục đích như vậy chứ không gì khác, không phải oai nghi, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Theo giải thích của Hữu bộ tỳ bà sa 6 (tr. 544c), bản chất của điều học này là cố tình phá phách không cho các Tỳ kheo khác ngủ nghỉ. Căn bản tỳ nại da cũng đồng quan điểm, do đó, đặt tiêu đề của giới này là "Cưỡng xúc não tha", cố tình phá phách Tỳ kheo khác. Tường thuật duyên khởi của Căn bản 29 (tr. 768) nói: "Ô Đà Di về chùa khuya, gọi mở cửa. Mọi người không chịu mở. Ô Đà Di dùng chân đạp cửa, làm rung chuyển cả nhà ngủ. Người trong chùa sợ sập chùa, phải mở cửa. Khi vào phòng, bất biết chỗ ngủ của ai, Ô Đà Di gieo mình, đè luôn cả người đang nằm. Có người bị tức bụng, có người bị trặc khớp xương, sái tay sái chân v.v... Mọi người bỏ ra ngoài trời, chịu gió rét suốt đêm. Nhân đó, Phật kết giới. Tiếp theo, bộ này kể thêm một số hành động phá phách khác của Ô Đà Di: nếu các Tỳ kheo trẻ ăn không tiêu, bắt ngồi tụng kinh suốt đêm, ăn đầy đủ lại bắt ngồi tọa thiền không cho ngủ, trời lạnh, khiến ra ngoài trời ngồi múc nước lạnh dội, lại còn cầm quạt quạt cho lạnh thêm... Như vậy, bất cứ hành vi nào khiến Tỳ kheo khác không ngủ được, như cố tình đóng cửa, mở cửa, đốt đèn hoặc tắt đèn, cố đọc kinh lớn tiếng, cố làm bộ ngáy. Nói tóm, những gì mà Tỳ kheo khác không thích, không chịu đựng được, đều phạm ba dật đề.

Giải thích của Tứ phần 12 không nêu rõ bản chất của giới này. Trong phần duyên khởi, luật kể nhóm Tỳ kheo trẻ 17 vị nhường sáu Tỳ kheo tìm và chọn chỗ nghỉ trước, vì họ là hàng Thượng tọa. Nhưng sáu Tỳ kheo bảo các Tỳ kheo trẻ hãy cứ chọn chỗ trước. Các Tỳ kheo trẻ chọn chỗ, dọn trải vật dụng ngủ nghỉ xong, sáu Tỳ kheo đuổi họ đi. Các Tỳ kheo trẻ không chịu đi, vì cho là đã nhường các Thượng tọa chọn trước rồi. Sáu Tỳ kheo dùng sức mạnh lấn chen vào giữa, dọn trải ngọa cụ ra. Do đó, gây thành cảnh huyên náo. Phật nhân đó kết giới.

Trong phần giải thích phạm tướng, Tứ phần nói: "Đến sau, cố tình chen vào giữa, dọn trải ngọa cụ để ngủ nghỉ, nếu hông đã dính sát ngọa cụ, ba dật đề". Theo tinh thần của giải thích này thì câu nói của chánh văn rằng: "Hành động với mục đích ấy chứ không gì khác" sẽ có nghĩa là: chỉ mục đích chiếm đoạt chỗ ngủ chứ không gì khác. Hiểu như thế có lẽ không sát ý nghĩa của chánh văn. Căn cứ chánh văn, điều học này bao gồm 5 yếu tố căn bản để thành phạm ba dật đề.

1) Chỗ ngủ dọn sẵn của Tỳ kheo đến trước.

2) Biết rõ như vậy.

3) Mình đến sau.

4) Cố chen vào giữa.

5) Mục đích đuổi Tỳ kheo khác rời chỗ.

Vậy, câu nói của chánh văn: "Vị ấy nếu hiềm chật sẽ tự tránh đi chỗ khác", xác định bản chất của điều học này.

+ Câu cuối của chánh văn: không phải oai nghi, không thấy trong các bộ khác. Nếu xét theo bản chất của điều học, có lẽ phải đọc đảo ngược lại, "Các hành động phi oai nghi ấy, chỉ với mục đích như vậy (nghĩa là, phá phách không cho Tỳ kheo khác ngủ), chứ không gì khác".

Sau hết, còn một yếu tố quan trọng khác. Chánh văn của Căn bản có thêm chi tiết này: tại trú xứ của Tăng. Theo giải thích của Luật nhiếp 10 (tr. 580): điều học này chỉ áp dụng trong phạm vi trú xứ của Tăng. Ngoài phạm vi đó ra, Tỳ kheo nào làm như vậy, phạm đột kiết la.

ĐIỀU 17. Khiên tha xuất Tăng phòng (Lôi người khác ra khỏi Tăng phòng)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, đối với Tỳ kheo khác, do giận hờn, bất mãn, ở trong phòng xá của Tăng, mà tự mình lôi ra, hoặc khiến người khác lôi ra, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Theo nội dung chánh văn, cũng theo như duyên khởi, điều học này đáng lẽ được đặt trước điều phu cụ xúc não ở trên.

Tứ phần 12 (tr. 645c-46a): duyên khởi cũng là việc sáu Tỳ kheo giành chỗ ngủ với nhóm 17 Tỳ kheo, như trong điều 6. Nhưng ở đây, họ nổi giận, dùng sức mạnh lôi các Tỳ kheo trẻ ấy ra khỏi phong.

+ Do giận hờn, bất mãn: Đây là bản chất của điều học này.

+ Ở trong phòng xá của Tăng: Căn bản: tại trú xứ của Tăng, với giải thích của Luật nhiếp như trong điều 16, nghĩa là, ngoài những nơi không trú xứ của Tăng, phạm đột kiết la.

Bất cứ ở chỗ nào trong trú xứ của Tăng, nếu dùng bạo lực lôi Tỳ kheo khác rời khỏi vị trí, như từ trên giường lôi xuống đất, từ trong phòng lôi ra khỏi phòng, từ ngoài phòng lôi ra khỏi cửa, từ khỏi cửa lôi ra sân v.v… tất cả đều phạm ba dật đề.

+ Đối với Tỳ kheo khác, nêu rõ đối tượng bạo hành. Đối tượng này là Tỳ kheo thanh tịnh. Nếu với các Tỳ kheo đang hành ba lị bà sa, ma na đỏa, với Sa di v.v…, phạm đột kiết la. Nhưng đối với các Tỳ kheo phá giới, phá kiến, bị diệt tẩn, bị yết ma tẩn xuất: không phạm; vì trong trường hợp này, không do yếu tố giận hờn và bất mãn.

+ Chánh văn của các bộ khác có thêm yếu tố: ngoại trừ mục đích khác, nghĩa là, đuổi Tỳ kheo khác ra khỏi bằng bạo lực không phải vì lý do giận hờn hay bất mãn, mà vì mục đích khác, như đối với Tỳ kheo bịnh cần được khiêng đi chỗ khác, hoặc đuổi như thế chỉ là một phương tiện giáo giới v.v… Tuy nhiên, theo Luật nhiếp, áp dụng biện pháp trừng giới như vậy có khi cũng quá đáng. Biện pháp được áp dụng tốt đẹp hơn là không nói chuyện, không nhận các sự thừa phụng, hoặc xả y chỉ v.v…

Tổng quát có 4 yếu tố căn bản trong điều học này:

1) Tại trú xứ của Tăng.

2) Do bởi sự giận hờn hay bất mãn.

3) Đối với Tỳ kheo thanh tịnh.

4) Tự mình lôi hoặc bảo người khác lôi.

Trong đây, kết hợp các yếu tố để phân tích phạm tướng: lôi một Tỳ kheo khỏi một vị trí, phạm ba dật đề, lôi đi qua bao nhiêu vị trí là bấy nhiêu ba dật đề. Lôi một Tỳ kheo, một ba dật đề; bao nhiêu Tỳ kheo, bấy nhiêu ba dật đề. Nếu lôi không nổi, Tỳ kheo bị lôi chưa rời khỏi vị trí: đột kiết la. Hai Tỳ kheo cùng lôi, cùng phạm ba dật đề. Cùng lôi, nhưng không đủ sức, cùng phạm đột kiết la. Ngoài ra, do giận hờn hay bất mãn, quăng liệng các vật dụng của Tỳ kheo khác ra khỏi phòng: đột kiết la.

ĐIỀU 18. Tọa thoát cước sàng (Ngồi trên giường bằng chân lắp)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, tại Tăng phòng, trên tầng gác, nằm hay ngồi trên giường dây hoặc giường gỗ bằng chân lắp, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Thoát cước sàng, giường hay ghế bằng chân lắp, một trong 5 loại giường hay ghế. Định nghĩa của Tứ phần 12 (tr. 646b): "Thoát cước sàng, giường có chân được tra vào thành giường". Nhưng phải nói thêm cho rõ: khi cần có thể rút chân ấy ra dễ dàng, để làm thành giường kê. Các bộ khác đều dịch là tiêm cước sàng: giường có chân nhọn. Luật nhiếp 10 gọi nói là loại sáp cước sàng, tức nói rõ là giường có chân lắp.

Nguyên loại thoát cước sàng hay tiêm cước sàng là một trong 5 loại giường hay ghế mà Tỳ kheo được phép sử dụng chứ không cấm. Nhưng phải dùng nó với sự chú tâm để không gây tai nạn cho người khác. Do vậy, chánh văn của Ngũ phần, Thập tụng và Căn bản đều có thêm chi tiết: dùng sức mà ngồi, nghĩa là gieo mình lên loại giường ghế này một cách cẩu thả.

+ Tại Tăng phòng, trên tầng gác, nguyên chánh văn của Tứ phầp nói: nhược phòng nhược trùng các, hoặc trong phòng hoặc trên tầng gác, như là hai yếu tố riêng biệt. Nhưng xét theo ý nghĩa của điều luật, phải nói là ở trong phòng của Tỳ kheo trên tầng gác, hoặc nói cách khác: trên tầng gác, tại trú xứ của Tăng. Chủ yếu ở đây là trên tầng gác, vì đề phòng tai nạn cho người nằm dưới. Do đó, Tăng kỳ 15 (tr. 344c) nói, nếu tầng dưới không người, không phạm.

Tổng quát, trong đây có 3 yếu tố căn bản:

1) Giường hay ghế có chân lắp; dù chỉ một chân là loại chân lắp, ba chân còn lại không phải, cũng thành phạm; vì nó không ổn cố.

2) Trên tầng gác, tại trú xứ của Tăng; tức trong phòng của Tỳ kheo. Luật nhiếp 10 (tr. 581), ngoài đây ra, phạm đột kiết la.

3) Ngồi hoặc nằm trên đó. Theo ba bộ khác, đây còn thêm chi tiết: dùng sức mà ngồi, như đã nói. Hữu bộ tỳ bà sa 6 (tr. 545a): "Dù là giường có chân nhọn (tiêm cước sàng), nếu ngồi mà không dùng sức, không phạm".

ĐIỀU 19. Dụng trùng thủy (Dùng nước có trùng)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào biết nước có trùng mà tự mình hoặc bảo người rưới lên bùn hoặc cỏ, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

Hữu bộ sớ 7 (tr. 545a) nói: có tất cả 4 giới sát, trong đó, điều học này được kết đầu tiên. Ba giới kia là điều 3 ba la di, và các điều 41, 61 thuộc ba dật đề. Và cũng theo phân tích của Hữu bộ sớ (đã dẫn), có ba động cơ tủ niệm của sự sát sanh. Thứ nhất, do tham, như sát hại thú để lấy lông, lấy da v.v... Thứ hai, do sân, như giết người. Và thứ ba, do si, là điều học này.

+ Trùng, theo định nghĩa của Ngũ phần 7 (tr. 45a), Căn bản 30 (tr. 789b), chỉ các loại sinh vật vi tiểu mà mắt có thể thấy, hoặc có thể lọc qua vải.

+ Rưới lên bùn hoặc cỏ. Thập tụng: rưới lên cỏ, hoặc trộn với đất bùn. Căn bản: rưới len cỏ, lên đất, hoặc trộn phân bò.

+ Biết nước có trùng, đây là điểm quan trọng trong điều học này. Các bộ tường thuật duyên khởi giống nhau. Theo đó, Tỳ kheo Xiển Đà trộn đất bùn để trét vách, dùng nước có trùng. Các Tỳ kheo khác khiển trách. Xiển Đà nói: Tôi dùng đất bùn chứ có dùng trùng đâu? Căn bản diễn tả câu trả lời của Xiển Đà độc đáo: "Tôi có gọi chúng đến đâu? Sông ngòi, ao hồ, biển cả, thiếu gì chỗ mà chúng không đến đó?...". Diễn tả này cốt nêu rõ ý nghĩa rằng, biết nước có trùng, dù cố ý hay không cố ý sát hại chúng, nếu sử dụng, phạm ba dật đề.

Bản chất của điều học này cùng với điều 62 ở sau là một, đó là sát hại các sinh vật nhỏ, dù cố ý hay vô tình. Nhưng điều 62 chủ yếu là uống. Điều 19 này, trừ việc dùng để uống ra, bao gồm bất cứ hành vi nào có thể khiến cho các sinh vật vi tiểu vì thế mà chết.

Ngũ phần tổng hợp cả hai điều ấy thành một điều học duy nhất, do đó chánh văn nói: dùng nước có trùng để rưới đất bùn hoặc ăn uống. Và bộ này phân biệt có hai trường hợp dùng nước có trùng: nội dụng và ngoại dụng. Nội dụng, là dùng cho các việc ăn uống, tức kể cả sự dùng để nấu nước. Ngoại dụng, dùng cho các việc ngoài như rưới để trộn đất bùn v.v...

Trong đây, chánh văn nói dùng nước có trùng, nhưng phạm vi áp dụng rộng rãi hơn thế. Tức là, ngoài nước ra, các chất lỏng khác như sữa, giấm v.v... nếu có trùng, mà đem rưới lên cỏ hay bất cứ đâu, khiến trùng chết, cũng phạm ba dật đề. Và ngược lại, đất, bùn hoặc cỏ, hay bất cứ chỗ nào, nếu có trùng đang sống, rưới nước sôi, hay bất cứ nước gì, khiến chúng chết, cũng đều phạm ba dật đề cả.

ĐIỀU 20. Phú ốc quá lượng (Đắp nhà quá lượng)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo làm phòng xá lớn, cánh cửa, khung cửa sổ, và các đồ trang sức khác, chỉ điểm lợp tranh ngang bằng hay ba tiết, nếu quá, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Chánh văn của Tứ phần ở đây khá tối nghĩa. Mà chánh văn trong các bộ khác, so ra cũng không mấy sáng tỏ hơn. Dưới đây, tưởng cần dẫn các chánh văn ấy để làm cơ sở cho sự giải thích tổng hợp, tìm một ý nghĩa chung.

Ngũ phần: "Từ đất bằng đắp lên, chừa lại chỗ cửa sổ và cửa ra vào, để cho hết sức vững chắc, lợp (phú) hai ba lớp".

Tăng kỳ: "Đặt khung cửa sổ, trông coi lợp (phú) ngang mức hai ba lớp, nên ở tại đất có ít cỏ".

Thập tụng: "Nên đắp vách, đặt rường, cửa ra vào, cửa sổ, đất nhồi nên lợp (phú) hai ba lớp".

Căn bản: "Ở hai bên bệ cửa nên đặt then ngang và các khung cửa sổ, ống nước; nếu khi dựng tường, mà đấy là bằng đất bùn ướt, chỉ nên hai ba lớp ngang mức chỗ có then ngang".

Giải thoát: "Tự mình trông coi, lợp hai lớp, là lớp ngang đến khung cửa sổ)". (Đoạn cuối có lời phụ chú: Ở ngoại quốc, nhà ngang đầu trở lên trổ cửa sổ, lợp ngang hai ba bản thì đến khung cửa sổ).

Tỳ nại da 7 (tr. 880b): "Trước hết, trổ khung cửa sổ để thông ánh nắng, rồi lợp hai ba lớp bằng đất bùn nhuyễn".

Vấn đề ở đây là như vầy: hai ba lớp ấy, thật sự là đắp vách hay lợp mái. Các bản Hán đều nói phú, và theo nghĩa thường dùng nhất của từ này, đáng hiểu là lợp mái.

Luật Căn bản không dùng đến chữ phú. Chánh văn của bộ này không dùng đến chữ phú. Chánh văn của bộ này được giải thích như sau: Khi dựng tường, cần đặt các khung cửa ra vào và khung cửa sổ; nếu tường làm bằng đất bùn ướt, chỉ nên đắp hai hoặc ba lớp đến mức then ngang. Sở dĩ có quy định này, vì đây làm trong thời hạn một ngày, đất chưa kịp khô, nên tường có thể sấp. Trong phần duyên khởi, bộ này dẫn trường hợp nhóm sáu Tỳ kheo vận động xây cất đại tinh xá, và họ làm xong trong một ngày. Chùa cao ba tầng. Nhưng bên dưới họ không đặt ống thoát nước, bên trong không đặt khung cửa sổ hay cửa ra vào, mà chỉ chừa một lối ra vào nhỏ. Tối hôm đó, trời mưa lớn, nhà sập. Bao nhiêu tài sản tín thí bỏ vào đó đều tiêu tan.

Xét chánh văn của Giải thoát thì cũng đồng ý nghĩa này. Nếu diễn rõ ý của Giải thoát, có thể nói, đây chỉ việc đắp vách chứ không phải lợp mái, mặc dù chánh văn của bộ này cũng dùng chữ phú.

Cứ theo đó mà loại suy, thì ý của Ngũ phần, Thập tụng cũng đồng như vậy.

Thập tụng cũng có nói đến việc lợp (phú) bằng các loại cỏ, và cố nhiên chữ phú ở đây có thể hiểu là lợp mái. Nhưng trong đó, bộ này quy định nếu từ lớp thứ ba trở lên mà dùng bất cứ thứ gì để lợp, kể cả lông cánh chim, nghĩa là vật rất nhẹ, thảy đều phạm ba dật đề.

Điểm khiến tối nghĩa trong văn Tứ phần là nói phú chiêm, tức lợp bằng cỏ tranh. Và trong giải thích nói hoặc lợp ngang (hoành phú) hoặc lợp dọc (tung phú). Đây là hai cách đắp vách, bằng đất bùn, mà Thiện kiến 15 gọi là viên phú: đắp tròn, tức đắp vòng tròn theo chu vi của nhà; và tung phú, đắp ngang theo chiều cao. có lẽ Tư trì ký, quyển trung (tr. 312) không hiểu như vậy nên giải thích là lợp theo chiều ngang hay chiều dọc của tấm tranh. Nếu hoành phú và tung phú hoàn toàn đồng nhất với viên phú và tung phú của Thiện kiến, thì khó có thể nói là phú chiêm. Hoặc giả, do tự dạng mà có sự nhầm lẫn giữa chữ chiêm là cỏ tranh và chữ điếm là then ngang? Như vậy, văn Hán sẽ đọc là chỉ thọ phú điếm tề nhị tam tiết, nên hiểu là: "chỉ điểm cho người khác đắp ngang then cửa hai hoặc ba tiết".

Ở đây, giả thiết có sự nhầm lẫn ấy, chánh văn của Tứ phần có thể được diễn rộng như sau: Tỳ kheo làm phòng xá lớn, chỉ điểm (cho người khác) đắp quanh khung cửa, khung cửa sổ và các đồ trang sức khác hai ba lớp ngang đến then cửa, nếu quá, ba dật đề.

+ Chánh văn nói: các đồ trang sức khác, và được giải thích là các thứ có chạm trổ vẽ vời. Có lẽ đây muốn chỉ các vật phụ tùng của cửa sổ.

+ Chánh văn nói: chỉ điểm. Đây là điểm quan trọng trong điều học này. Nó bao gồm ba sự việc: tự mình đắp, chỉ dẫn người khác đắp, và không cả hai. Ba sự việc này tạo thành yếu tố căn bản xác định hình thái trì phạm. Thập tụng 11 nói: tự mình đắp cho đến hết lớp thứ nhất; lớp thứ hai, phát đầu; tức chỉ dẫn trực tiếp cho người khác đắp. Đến lớp thứ ba, nên dặn dò là đắp như thế nào đó rồi bỏ đi. Tứ phần 11 không đề cập thể thức đắp hai lớp trước, mà chỉ đề cập lớp thứ ba. Trong khi đắp lớp thứ ba, nếu Tỳ kheo không đi khỏi chỗ đó, đến chỗ không thấy và không nghe; lớp thứ ba đắp xong, Tỳ kheo phạm ba dật đề. Nếu chỉ đi đến chỗ không nghe, nhưng có thể thấy, hoặc ngược lại: đột kiết la.

+ Trong đoạn dẫn các bộ trên, chánh văn của Tăng kỳ có một yếu tố mà các bộ khác không có: nên xây dựng trên chỗ đất ít cỏ, nhưng trong giải thích cũng như trong duyên khởi của bộ này không nêu ý nghĩa đặc biệt gì của điều này. Trái lại, chánh văn của Ngũ phần không có, nhưng trong phần duyên khởi có đề cập. Bộ này kể: Tỳ kheo Xiển Đà, sau khi vận động được sự yểm trợ vật liệu của các thí chủ, và tìm được một khoảnh đất tốt, bèn khởi công xây cất. Nhưng ông đắp tường bằng gạch chưa nung chín cao và nặng quá, khiến nhất thời sụp đổ, và gây thiệt hại cho đám lúa mạch của một người Bà la môn ở đó.

Duyên khởi được kể trong các bộ khác đại thể cũng giống như trong điều 7 của tăng già bà thi sa, trường hợp làm nhà lớn có thí chủ.

ĐIỀU 21. Triết giáo thọ ni (Giáo thọ ni không được Tăng sai)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào không được Tăng sai mà giáo thọ ni, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Giáo thọ ni: Một trong tám kỉnh pháp mà Tỳ kheo ni phải suốt đời tôn trọng không được trái phạm, đó là mỗi nửa tháng phải đến giữa Tăng cầu thỉnh giáo thọ sư. Các Tỳ kheo có bổn phận giáo giới các Tỳ kheo ni.

Duyên khởi của điều học này là (Tứ phần 12, tr. 647b) do sự thỉnh cầu của bà Cù Đàm Di, nhưng Phật không tự thân giáo giới, Ngià khiến các Tỳ kheo theo thứ tự thay nhau giáo giới Tỳ kheo ni. Trước hết, tôn giả Châu Lị Bà Đà Già được ngài A Nan nhắc cho biết đã đến lượt của tôn giả. Nhưng Bàn Đà, tuy là bậc đại A la hán, nhưng vì căn tánh ám độn nên chỉ thuộc được một bài kệ duy nhất, do đó ban đầu từ chối, tự cho là bất kham. Sau ba lần thỉnh cầu, Bàn Đà vui lòng nhận lời. Ngay hôm ấy, tôn giả Bàn Đà sang giáo thọ các Tỳ kheo ni. Và duy chỉ nói được một bài kệ, rồi im lặng nhập đệ tứ thiền. Các Tỳ kheo ni thực chứng biết rõ tôn giả là bậc đại Thanh văn, nên vẫn nhất tâm cung kính. Nhóm sáu Tỳ kheo ni lấy sự ám độn của tôn giả ra châm biếm. Tuy vậy, do uy lực của sự thực chứng, tôn giả cũng đã khiến một số Tỳ kheo ni chứng đắc các đạo quả Niết bàn.

Tiếp đến là lượt nhóm sáu Tỳ kheo. Các Tỳ kheo này không giảng giải gì chánh pháp, mà chỉ nói những đề tài thế sự. Nhóm sáu Tỳ kheo ni lấy thế làm vui thích và khen ngợi. Các Tỳ kheo thực chứng khác không hài lòng. Bà Cù Đàm Di bạch Phật về sự giáo giới ấy. Phật khiến các Tỳ kheo từ nay trở đi, nên tác pháp yết ma cử Tỳ kheo đi giáo thọ Ni. Văn yết ma bạch nhị của Tứ phần như sau:

Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay sai Tỳ kheo mỗ giáp giáo thọ Tỳ kheo ni. Đây là lời tác bạch.

Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tăng nay sai Tỳ kheo mỗ giáp giáo thọ Tỳ kheo ni. Các trưởng lão nào chấp thuận Tăng sai Tỳ kheo mỗ giáp giáo thọ Tỳ kheo ni, thì im lặng. Ai không chấp thuận hãy nói.

Tăng đã chấp thuận sai Tỳ kheo mỗ giáp giáo thọ Tỳ kheo ni, vì im lặng. Tôi ghi nhận như vậy.

Nhóm sáu Tỳ kheo không được Tăng sai, bèn rủ nhau ra ngoài giới tác yết ma, sai nhau giáo thọ ni. Bà Cù Đàm Di bạch Phật sự việc ấy. Phật khiển trách họ và kết giới.

+ Trong đây, Tứ phần nói rằng Phật quy định Tỳ kheo được Tăng sai giáo thọ ni phải là người đủ 10 đức tính: 1. Giới luật đầy đủ. - 2. Học rộng. - 3. Thông suốt hai bộ giới kinh. - 4. Quyết đoán không nghi ngờ. - 5. Thuyết pháp khéo léo. - 6. Xuất thân từ chủng tộc cao. - 7. Dung mạo đoan chính, khiến Tỳ kheo ni thấy liền sanh tâm hoan hỷ. - 8. Có khả năng thuyết pháp khiến các Tỳ kheo ni sanh tâm hoan hỷ. - 9. Không vì theo Phật xuất gia, bận pháp phục mà phá các trọng cấm. - 10. Đã đủ hai mươi hạ.

Tăng kỳ 13 nêu 12 đức tính: 1. Trì giới thanh tịnh. - 2. Học rộng A tỳ đàm. - 3. Học rộng Tỳ ni. - 4. Học giới. - 5. Học định. - 6. Học tuệ. - 7. Có khả năng dứt trừ sự tà ác cho người khác. - 8. Có khả năng tự điều phục và điều phục người khác. - 9. Giỏi từ biện. - 10. Không làm hoen ố phạm hạnh. - 11. Không phá trọng cấm của Tỳ kheo ni. - 12. Đã đủ hai mươi hạ.

Ngũ phần 7 nêu 10 đức: 1. Thành tựu giới, oai nghi, hằng e sợ trong những lỗi nhỏ nhặt. - 2. Học rộng, thông hiểu lời Phật, sơ thiện, trung thiện, hậu thiện, có văn, có nghĩa, đầy đủ hình thái của phạm hạnh thanh bạch. - 3. Thông suốt giới luật của cả hai bộ. - 4. Nói năng thông suốt, diễn giải phân minh. - 5. Xuất gia từ dòng họ cao. - 6. Đối trong Phật pháp chưa từng có sự uế trược. - 7. Cử chỉ khoan thai, đi đứng ngay thẳng, y phục gọn gàng, thanh khiết. - 8. Được các Tỳ kheo ni kính trọng. - 9. Có khả năng tùy thuận khiến họ sanh tâm hoan hỷ. - 10. Đã đủ mười hạ.

Thập tụng 11 nêu 5 đức: 1. Đã đủ mười hạ. - 2. Khéo trì giới. - 3. Khéo học rộng. - 4. Khéo thuyết pháp. - 5. Không phạm 13 tăng tàn và không ô nhiễm ba chúng.

Căn bản 31 nêu 7 đức, trong đó 5 đức như Thập tụng, thêm hai là khéo phân biệt giải thích tám ba la di, và khéo giải rõ tám kỉnh pháp.

+ Về thể thức Tăng sai, Tứ phần chỉ nêu văn yết ma, và chỉ dẫn thể thức các Tỳ kheo ni tiếp đón vị Tăng sai. Căn bản nói rõ là yết ma giáo thọ ni chỉ được tác pháp trong lúc Tăng tác yết ma thuyết giới. Điều này nhấn mạnh ý nghĩa về trường hợp nhóm sáu Tỳ kheo ra ngoài giới tác pháp. Dùng theo nguyên tắc, nếu đủ túc số 5 Tỳ kheo, có thể tác yết ma Tăng sai. Nhưng yết ma Tăng sai giáo thọ ni là một phần của yết ma thuyết giới và tự tứ, cho nên, tác pháp riêng biệt như vậy là phi pháp. Mặt khác, giả dụ các Tỳ kheo ấy kéo nhau ra ngoài để thuyết giới và nhân đó tác pháp Tăng sai giáo thọ; điều này cũng là phi pháp. Vì Tỳ kheo ở tại trú xứ có Tăng đang thuyết giới, mà các Tỳ kheo nào tách ra ngoài giới, dù không phạm tội phá tăng, nhưng sự thuyết giới ấy cũng phi pháp, và như vậy yết ma thuyết giới cũng phi pháp. Nói tóm, theo tinh thần trên đây, có 4 yếu tố căn bản nếu không hội đủ thì yết ma Tăng sai giáo thọ ni bất thành.

1) Giới thành tựu, tác pháp trong phạm vi của đại giới bố tát, nghĩa là tại giới trường thuyết giới, như yết ma thuyết giới.

2) Nhân thành tựu, tức số Tăng, bao gồm toàn thể Tăng trong đại giới bố tát, như điều kiện túc số của yết ma thuyết giới.

3) Sự thành tựu, đối tượng Tăng sai phải là Tỳ kheo đủ 5 hay 10 đức.

4) Pháp thành tựu, tác pháp phụ theo yết ma thuyết giới nghĩa là không có tiền phương tiện riêng biệt ngoài yết ma thuyết giới; và ở đây, tác pháp bạch nhị.

+ Trong chánh văn của Căn bản có thêm một yếu tố mà các bộ khác không có. Đó là, trừ vị chứng đắc thắng pháp. Nghĩa là, Tỳ kheo đã chứng đắc các pháp thù thắng, dù không được Tăng sai, có thể tự động đi giáo thọ Tỳ kheo ni mà không vi phạm ba dật đề. Yếu tố này liên hệ trường hợp tôn giả Châu Lị Bàn Đà Già.

Trong các bộ khác, nhân duyên Bàn Đà được kể trước khi Phật kết giới này. Căn bản, ngược lại tường thuật sau khi Phật đã kết giới. Theo ý nghĩa mà bộ này muốn nhấn mạnh trường hợp các đại Thanh văn như ngài Bàn Đà, chỉ thuộc duy nhất một bài kệ, đương nhiên không hội đủ 5 đức hay 10 đức để được Tăng sai giáo thọ ni. Và như vậy là thiệt thòi cho các Tỳ kheo. Do đó, sau khi tôn giả Bàn Đà thành tựu địa vị vô học, và chứng đắc các pháp thù thắng, chính Đức Phật tự thân bảo A Nan cử Bàn Đà giáo thọ ni. Và kết quả của sự giáo thọ ấy rất tốt đẹp. Vì mặc dù Bàn Đà không hiểu biết gì rành rẽ về tám ba la di hay tám kỉnh pháp của Tỳ kheo ni, nhưng bằng sự giáo giới của tự thân, ngài đã khiến rất nhiều Tỳ kheo thành tựu những lợi ích lớn trong chánh pháp. Do nhân duyên này, Phật thêm vào chánh văn yếu tố không cần được Tăng sai này.

ĐIỀU 22. Nhật một giáo thọ (Giáo thọ Tỳ kheo ni sau mặt trời lặn)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, tuy được Tăng sai, nhưng giáo thọ ni cho đến mặt trời lặn, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Điều học này tiếp theo sự việc giáo thọ ni của điều 21 trên.

Nguyên do, Nan Đà được Tăng sai giáo thọ ni; với tài thuyết giáo thiện xảo, Nan Đà khiến các Tỳ kheo ni ưa thích nghe mãi, cho nên, dù đã hết một bài pháp, họ yêu cầu thuyết nữa. Nan Đà thuyết cho đến sau mặt trời lặn. Bấy giờ, cổng thành Xá Vệ đã đóng. Các Tỳ kheo ni không vào thành được để trở về trú xứ của mình, phải ngủ ngoài trời. Sáng hôm sau, vào thành rất sớm. Mọi người hỏi và biết các cô từ rừng Kỳ Đà về. Họ bàn tán: các sư cô này ban đêm ngủ chung với các Tỳ kheo, ban ngày thì trở về. Do tiếng đồn không tốt ấy, Phật chế giới.

+ Theo giải thích của Tứ phần 13, ngoài việc giáo giới; những việc khác liên hệ đến Tỳ kheo ni, nếu quá mặt trời lặn, Tỳ kheo phạm ba dật đề. Đối với các hạng nữ khác, cố nhiên không có sự giáo giới, nhưng Tỳ kheo thuyết kinh, tụng kinh v.v.... nếu sau mặt trời lặn, ba dật đề. Đối với các người nam, không phân biệt thời phần, thảy đều không phạm.

+ Ngũ phần 7, thay vì kể nhân duyên Bàn Đà trong điều 21 trên, thì kể ở đây. Ngài không nói pháp được gì, ngoài bài kệ duy nhất, sau đó hiện các thần biến. Các Tỳ kheo ni ham coi, quên về để bị đóng cửa thành.

+ Tăng kỳ có chánh văn hơi khác, mặc dù nội dung đồng nhất: giáo giới từ sau mặt trời lặn cho đến trước khi mặt trời mọc. Tức nói Tỳ kheo giáo giới vào thời phần ban đêm, ba dật đề.

Bộ này cũng giải thích rằng, vào thời phần ban đêm, nếu khi có Tỳ kheo ni đến chào, Tỳ kheo nói lời chúc liên hệ kinh pháp, như nói: Khổ tận giải thoát, ba dật đề. Ngoài ra, nếu nói lời chào hỏi bình thường hay những điều không liên hệ kinh pháp, không phạm. Thêm nữa, vào thời phần ban đêm, Tỳ kheo thăng tòa thuyết pháp, thính giả gồm bốn chúng, nếu Tỳ kheo nói: "Tất cả hãy lắng, phạm ba dật đề. Những phân tích này hình như đi quá xa chánh văn. Vì trong chánh văn đã nói rõ: trường hợp Tỳ kheo được Tăng sai giáo thọ Tỳ kheo ni. Như vậy, các trường hợp không phải Tăng sai không liên hệ gì đến điều luật này. Đương nhiên, nếu không được Tăng sai mà giáo thọ ni, thì sự việc thuộc điều luật 21 rồi.

+ Phụ luận: Nhân điều học này, có thể luận thêm một chi tiết liên hệ đến tám kỉnh pháp. Một trong tám kỉnh pháp là Tỳ kheo ni không được an cư tại trú xứ không có Tỳ kheo Tăng. Như vậy, có phải rằng Tỳ kheo và Tỳ kheo ni cùng an cư chung trong một đại giới cộng trú? Dứt khoát là không. Các dẫn chưng ssau đây thấy rõ:

1) Tứ phần 13 (tr. 649c): Các Tỳ kheo ni bị các cư sĩ đồn xấu: "Các sa môn họ Thích thật là hạng không biết liêm sỉ... Hạng ấy mà có chánh pháp gì? Các bạn hãy xem, các Tỳ kheo ni này suốt đêm ngủ chung với các Tỳ kheo đến sáng ngày mới trở về".

2) Tăng kỳ 13 (tr. 364), ghi lời đồn đãi người đời về việc các Tỳ kheo ni nghe giáo giới quá giờ giấc: "Các sa môn họ Thích mang các Tỳ kheo ni này về chỗ mình mà đùa giỡn, cho đến mặt trời lặn mới cho về. Thương thay phận gái, không được tự do. Nhưng các hạng người như vậy thì có đạo lý gì?".

3) Căn bản 32 (tr. 804), ghi lời đồn xấu: "Sa môn họ Thích có pháp rất vi diệu. Đó là nam nữ ở chung để tịnh tu".

Vậy, trú xứ mà trong kỉnh pháp ấy nói có nghĩa là gì? Nó không phải là trú xứ của đại giới cộng trú, mà đơn giản chỉ một phạm vi thành ấp hay tụ lạc. Trong phạm vi ấy, không có Tỳ kheo Tăng an cư, ni không được phép an cư, vì sẽ thiếu cơ hội để được thường xuyên giáo thọ hàng nửa tháng.

ĐIỀU 23. Báng tha giáo thọ ni (Nói xấu Tỳ kheo giáo thọ ni)

.A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào nói với các Tỳ kheo khác rằng: "Tỳ kheo vì sự ẩm thực mà giáo thọ Tỳ kheo ni", ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi: các Tỳ kheo ni, do tâm cung kính, dâng hiến các thứ vật thực mỹ diệu cúng dường Tỳ kheo giáo thọ. Nhóm sáu Tỳ kheo vì không được Tăng sai giáo thọ, nên ganh ghét, và nói xấu, khiến các Tỳ kheo giáo thọ ấy xấu hổ. Do đó, Phật chế giới.

+ Vì sự ẩm thực, bao gồm các loại đồ ăn cứng và mềm. Trong đây, giải thích của Tăng kỳ 15 (tr. 347c) phân tích có hai yếu tố căn bản: người nghe và nội dung. Nếu người nghe nói xấu là Tỳ kheo, và nội dung nói là các thứ ẩm thực: ba dật đề; nếu nội dung là các thứ thuốc men: việt tỳ ni. Người nghe không phải là Tỳ kheo, mà các chúng khác, như Tỳ kheo ni, Thức xoa ma na, cho đến cư sĩ, nếu nội dung liên hệ các sự ẩm thực: việt tỳ ni; nếu nội dung liên hệ các thứ thuốc men: việt tỳ ni tâm bối.

Các bộ khác đều không có sự phân tích này.

Chánh văn Ngũ phần nói: vì lợi dưỡng; chánh văn Thập tụng nói: vì tài lợi. Cả hai nhất trí. Nghĩa là, nội dung nói xấu không chỉ giới hạn các thứ ẩm thực, mà bao gồm bất cứ sự lợi dưỡng gì, y phục v.v..., đều phạm ba dật đề cả.

+ Bản chất của điều học này không phải là sự nói xấu, mà là sự vu khống, thuộc nghiệp đạo nói dối. Đây là quan điểm của Tứ phần và Thập tụng. Do đó, hai bộ này giải thích: nếu thật sự Tỳ kheo ấy giáo thọ ni vì các thứ ẩm thực hay tài lợi, không phạm.

ĐIỀU 24. Dữ phi thân lý y ni (Cho y Tỳ kheo ni không phải thân quyến).

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào cho y Tỳ kheo ni không phải thân quyến, trừ trao đổi, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Điều học này ngược lại với điều 4 ni tát kỳ: nhận y từ Tỳ kheo ni không phải thân quyến.

Duyên khởi, Tứ phần 13 (tr. 650c): Một Tỳ kheo khất thực trong thành Xá Vệ, oai nghi đầy đủ. Một Tỳ kheo ni thấy thế sanh thiện tâm, nhiều lần cúng dường nhưng Tỳ kheo này thảy đều không nhận. Về sau, khi Tỳ kheo này nhận được một phần y do Tăng chia, muốn trả lại lòng tốt của Tỳ kheo ni kia, nghĩ là sẽ đem y này cho cô và chắc là cô không nhận. Nhưng khi mang cho, cô ấy lại nhận. Do thế, Tỳ kheo này phiền trách cô. Phật khiển trách và kết giới: Tỳ kheo cho y Tỳ kheo ni, ba dật đề.

Sau đó, một số các Tỳ kheo biết rõ các Tỳ kheo ni thân quyến của mình thiếu y nhưng không dám cho. Phật tu chỉnh điều luật: Tỳ kheo ni không phải thân quyến. Sau đó nữa, hai bộ Tăng trong Kỳ Viên phân chia y. Các Tỳ kheo nhận y không thích hợp, muốn đổi cho các Tỳ kheo ni. Họ bạch Phật. Phật tùy khai: trừ trao đổi.

Tăng kỳ 15 (tr. 349b) kể khác: Một Tỳ kheo khi mới thọ giới khoác một chiếc y rất đẹp. Bảy năm sau, Tỳ kheo này đến hầu Phật. Cũng vẫn y cũ. Phật hỏi duyên cớ. Tỳ kheo bạch, có bao nhiêu y mới đều cho Tỳ kheo ni cả. Nhân đó, Phật kết giới.

Về sau, một Tỳ kheo khác đến thành Xá Vệ, thăm các Tỳ kheo ni thân quyến, nhưng y của các cô không được lành nên thẹn không dám ra. Ngài A Nan bạch Phật. Phật tu chỉnh điều học. Trường hợp tùy khai được kể như Tứ phần.

Căn bản 32 (tr. 805a) lại kể khác nữa: Tại Xá Vệ, có hai vợ chồng đều xuất gia. Chồng thọ Tỳ kheo. Vợ thọ Tỳ kheo ni, làm đệ tử bà Cù Đàm Di. Một hôm, Tỳ kheo này đến thăm cô Tỳ kheo ni kia, khoác tăng già lê rất đẹp. Sau khi đảnh lễ Tỳ kheo, cô nhìn chăm chú tăng già lê. Tỳ kheo biết ý hỏi, nếu cần thì nhận. Và Tỳ kheo ni nhận.

Bấy giờ, sau mùa an cư, Phật rời Xá Vệ đi đến Ma Kiệt Đà. Tỳ kheo ấy cũng đi theo, và chỉ khoác có hai y. Phật hỏi và biết rõ nguyên do. Ngài bèn chế giới này. Bộ này kể đến đây, không có duyên khởi tu chỉnh và tùy khai.

+ Các ý nghĩa về thân quyến, về trao đổi, như trong điều 4 ni tát kỳ.

ĐIỀU 25. Dữ phi thân ni tát y (May y cho Tỳ kheo ni không phải thân quyến)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào may y cho Tỳ kheo ni không phải thân quyến, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

Duyên khởi, Tứ phần 13 (tr. 651): Một Tỳ kheo ni nhờ Ca Lưu Đà Di may hộ y. Tăng kỳ 15 (tr. 394c) nói là vợ cũ. Thập tụng 12 và Căn bản 33 nói là Tỳ kheo Quật Đa hay Cấp Đa.

Ca Lưu Đà Di nhận và may (Ngũ phần nói là thêu) thành hình tượng nam nữ giao hội. Căn bản nói thêu hình nam nữ ôm nhau. May xong, Ca Lưu Đà Di trao cho cô, và dặn: khi được tự mình giở ra xem, không cho người khác xem. Chỉ khi nào tùng chúng nghe giáo giới mới được khoác, và phải đi sau các Tỳ kheo ni khác. Cô vâng lời dặn. Đến ngày đi nghe giáo giới, cô khoác y ấy. Dọc đường, các cư sĩ trông thấy, vỗ tay cười rộ và chọc ghẹo. Bà Cù Đàm Di quay lại, bắt cô cởi y ấy ra, và hỏi biết duyên cớ. Bà bạch Phật và Ngài kết giới.

Ý nghĩa của chánh văn rất rõ, do đó không cần giải thêm. Tuy nhiên, cũng nên nói rằng, gọi là may, trong từ nghĩa học của luật, là khi kim và chỉ xuyên qua vải. Do vậy, không đợi may nhiều ít, nếu một mũi kim hoặc một đường chỉ đã thành đủ nghĩa của sự may, phạm ba dật đề. Các việc khác liên hệ đến sự may y nhưng không đủ nghĩa may, phạm đột kiết la.

ĐIỀU 26. Độc dữ ni bình phú xứ tọa (Ngồi riêng với ni tại chỗ khuất kín)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào ngồi một mình với một Tỳ kheo ni tại chỗ khuất kín, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Bản chất của điều học này cũng giống như điều 2 của pháp bất định. Nhưng ở đây đối tượng là Tỳ kheo ni.

+ Chỗ khuất kín, chỗ bị ngăn, bị che kín, có thể hành dâm, như đã giải trong điều 2 bất định.

+ Trong điều học này có ba yếu tố căn bản:

1) Đối tượng: với một Tỳ kheo ni độc nhất, không có người thứ hai. Các loại phi nhân, súc sanh, v.v… và trẻ nhỏ chưa biết gì, hoặc dưới 7 tuổi, không coi là có người thứ hai. Ngũ phần, Tăng kỳ và Thập tụng đều nói rõ rằng, nói Tỳ kheo ni là chỉ chung, bao gồm cả Thức xoa ma na và Sa di ni; nghĩa là, với bất cứ ni chúng nào, cũng đều là đối tượng của ba dật đề. Tăng kỳ còn giải thích rõ ý nghĩa một Tỳ kheo ni bằng thí dụ: Tỳ kheo thọ thực, có hai Tỳ kheo ni hầu. Một cô ngồi, một cô bưng dọn. Cứ mỗi lần cô thứ hai đi khuất, Tỳ kheo phạm một ba dật đề. Với hai nữ chúng xuất gia kia cũng vậy.

2) Động tác: trong từ nghĩa học áp dụng ở đây, ngồi là một động tác năng động, nghĩa là đã đặt bàn tọa xuống chỗ ngồi. Thí dụ, từ tư thế đứng, chuyển sang động tác ngồi: đây là một động tác. Từ tư thế ngồi, đứng dậy, rồi ngồi trở lại: đây là động tác ngồi lần thứ hai. Mỗi động tác ngồi là một ba dật đề, không kể thời gian bao lâu. Về yếu tố động tác, Căn bản 33 (tr. 808b) nói, chánh văn nêu động tác ngồi là nói chung, bao gồm cả đi, đứng và nằm. Quan điểm này không được chấp nhận trong các bộ khác.

3) Không gian: phải là chỗ kín khuất. Nếu chỗ trống, hay ngồi trong nhà mà cửa thông ra lộ có bộ hành qua lại thường xuyên, không gọi là chỗ khuất kín. Trong đây, Tăng kỳ còn nêu yếu tố cự ly: ngồi gần chứ không xa; không nói rõ là trong hay ngoài phạm vi thế phần của không gian ngồi.

+ Duyên khởi: Tứ phần 13 (tr. 651c): Tỳ kheo Ca Lưu Đà Di cùng với Tỳ kheo ni Thâu La Nan Đà có tình ý với nhau. Một lúc nọ, Ca Lưu Đà Di đến thăm Thâu La Nan Đà trong khi ni chúng đi vắng, chỉ một lão ni nằm bịnh. Hai người ngồi đối diện, và dục tâm động. Lão ni nhân có việc đi ngang, thấy thế, cho là phi pháp.

Tăng kỳ 15 nói cô ni này là Thiện Sanh. Thập tụng 12 nói là Quật Đa. Căn bản 33 nói là Cấp Đa. Và đều ghi rằng cô là vợ cũ của Ca Lưu.

Ngũ phần 7 (tr. 47a) không nêu tên nhân vật, mà nói chung là các Tỳ kheo và Tỳ kheo ni ngồi riêng với nhau, họ khởi dục tâm, do đó thậm chí có người hoàn tục.

ĐIỀU 27. Dữ ni cọng hành (Hẹn đi chung đường với ni)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào hẹn và cùng đi chung một đường với Tỳ kheo ni từ một xóm đến một xóm, trừ trường hợp khác, ba dật đề. Trường hợp khác là, đi chung với đoàn buôn, hoặc khi có nghi ngờ, có sợ hãi. Đây gọi là trường hợp khác.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi (tường thuật tổng hợp): giới này được kết thành ba đợt.

Thứ nhất: Các Tỳ kheo và Tỳ kheo ni đi chung đường. Trong đó, có những người còn trẻ, họ sanh nhiễm tâm với nhau, thậm chí có người hoàn tục. Hoặc khi đi chung như vậy, các tục gia thấy giống như một đoàn gia đình gồm vợ chồng và con cái, bèn châm biếm. Phật kết giới: Tỳ kheo và Tỳ kheo ni không được chung đường.

Thứ hai: Một số các Tỳ kheo đi đường, lỡ gặp các Tỳ kheo ni, bèn tránh. Những người không có đường trường tránh, nghi ngờ không biết mình có phạm hay không, bèn bạch Phật. Phật nói rõ: nếu không hẹn trước, không phạm.

Thứ ba: Sau mùa an cư, một số Tỳ kheo lên đường đi đến nơi khác. Các Tỳ kheo ni xin đi chung, họ không cho. Các cô đi riêng thì sợ gặp nguy hiểm, do đó nhắm chừng phía sau các Tỳ kheo mà đi. Kết quả, họ vẫn bị cướp đón đường. Bà Cù Đàm Di nhân sự này, bạch Phật: các Tỳ kheo ni vốn là thể chất con gái yếu đuối. Do đó, Phật tùy khai cho các trường hợp có nghi ngờ, có sợ hãi.

+ Trong điều học này, gồm có ba yếu tố căn bản: đối tượng, ước hẹn và lộ trình.

1) Đối tượng, chánh văn nói là Tỳ kheo ni. Không thấy giải thích trong một số bộ. Ngũ phần 7 (tr. 48b) nói, nếu không phải đi chung với Tỳ kheo ni, mà là với Thức xoa, Sa di ni: đột kiết la. Nếu đi chung với các người nữ, không phải Tỳ kheo ni, xem điều 30 sau.

2) Ước hẹn, đây là yếu tố quan trọng để thành phạm. Tức là, hai bên có ước hẹn trước, sau đó đi chung. Trong từ nghĩa học đặc biệt của Tăng kỳ 15 (tr. 348c), hẹn là sự thỏa thuận giữa hai người trong đó phải bao gồm động tác đến, và loại trừ động tác đi. Bộ này nêu nhiều thí dụ. Tỳ kheo đi chung xe với mẹ, chị em gái, đều xuất gia cả (không biệt chúng); sau khi xe tạm dừng nghỉ, rồi khởi lên trở lại. Bấy giờ, Tỳ kheo gọi các người ấy đi cho kịp xe; nếu lời gọi bao gồm ý nghĩa: hãy đến, và các người kia nghe theo, khi họ cất một chân, Tỳ kheo phạm đột kiết la; khi họ cất xong hai chân: ba dật đề. Thí dụ khác: Tỳ kheo gọi một Tỳ kheo ni để hỏi đường, mà trong lời gọi hàm ý: hãy đến, và khi cô này giở một bước: đột kiết la; giở hai chân: ba dật đề. Nếu lời gọi hàm nghĩa: hãy đi, không phạm. Đây chỉ là giải thích riêng biệt và đặc sắc của Tăng kỳ, không thấy trong các bộ khác.

3) Lộ trình, chánh văn nêu rõ: Từ một xóm đến một xóm, tức nói rằng đi trên con đường nối liền hai xóm. Trong phần giải thích của Tứ phần, xóm ở đây bao gồm phạm vi của một xóm, tức cương giới tụ lạc. Nếu đi chung trong cương giới tụ lạc, đột kiết la. Nếu có nhiều xóm cùng chung một cương giới tụ lạc, đi chung trên các đoạn đường nối liền hai xóm trong phạm vi này, đột kiết la. Đây là nói về những con đường nối liền các tụ lạc. Trái lại, gọi là lộ trình không xứ hay a lan nhã, tức những con đường không nối liền với tụ lạc nào cả. Thí dụ, đường từ xóm lên rừng hay xuống biển. Trong lộ trình này, phạm vi ấn định là một câu lô xá (Tứ phần dịch là 10 dặm).

Như vậy, trong lộ trình tụ lạc, nếu đã khởi hành nhưng chưa đến phạm vi tụ lạc khác: đột kiết la; đã đến: ba dật đề. Trong lộ trình a lan nhã dưới một câu lô xá: đột kiết la; đủ một câu lô xá: ba dật đề.

+ Các trường hợp tùy khai. Trong đây chỉ có hai trường hợp tùy khai: lúc có nghi ngờ, nghĩa vào thời gian mà bọn cướp có thể đón đường, vì chúng thường chặn đường hành khách tùy theo mùa. Và thứ đến, nếu lộ trình đi ngang qua chỗ bọn cướp thường hành nghề, không kể thời gian nào. Tức trong hai tùy khai, một nhắm vào thời gian và một nhắm vào lộ trình.

Chánh văn nói: đi chung với đoàn buôn; điều này, Ngũ phần và Thập tụng nói: đi chung với nhiều bạn đồng hành. Đây không phải là tùy khai riêng biệt ngoài hai trường hợp kể trên, mà là điều kiện chung. Nghĩa là vào thời gian có nghi ngờ, trên lộ trình có nguy hiểm, cần được an toàn, có thể đi chung, nhưng phải là có nhiều bạn đồng hành; chứ không phải lúc nào có bạn đồng hành nhiều người là có thể đi chung. Vì giải thích như vậy là lạc với ý nghĩa trong duyên khởi, và cũng sai với các giải thích. Vì trong giải thích phạm tướng, Tứ phần đã nói: đi với nhiều chúng (nhiều nhóm Tỳ kheo ni) và qua nhiều giới; mỗi chúng là một ba dật đề, và mỗi giới là một ba dật đề.

Về điều kiện đi chung này, chánh văn Tứ phần đã nêu rõ là đi với khách buôn. Như vậy, nếu hiểu chính xác, trong trường hợp cần đi chung cho được an toàn, phải đi chung trong đoàn khách buôn. Điểm này được Căn bản 33 (tr. 807a) nhấn mạnh: "Nếu có nạn duyên, có thể đi chung theo đoàn buôn. Nếu không có đoàn buôn, không được phép đi chung".

+ Đoạn chót của chánh văn: đây gọi là trường hợp khác, chỉ rõ rằng, ngoài hai trường hợp tùy khai với một điều kiện chung, không có các trường hợp vân vân nào nữa. Ý nghĩa đúc kết này thường được thấy trong các điều học có sự tùy khai.

ĐIỀU 28. Dữ ni đồng thuyền (Đi chung thuyền với ni)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào hẹn và đi chung một thuyền với Tỳ kheo ni, dù đi ngược dòng hay xuôi dòng, trừ qua ngang, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Bản chất điều học này cũng đồng điều 27 trên; chỉ khác biệt là, ở trên, đi chung lộ trình, bất kể thủy lục và bất cứ với phương tiện gì, còn trong điều này, nói riêng về thủy đạo và đi bằng thuyền. Nếu là lộ trình thủy đạo, mà không đi chung bằng thuyền, điều 27 trên được áp dụng.

+ Duyên khởi, Tứ phần 13, với nội dung sự việc hoàn toàn như điều 27, chỉ nói sự đi chung đường thành đi chung thuyền; và cũng do ba nguyên nhân cho sự kết giới ba đợt như nhau.

Tăng kỳ 15 (tr. 349a): giới này được kết hai đợt. Trước hết, vào ngày hội Cát tường, nam nữ tụ hội trên sông. A kỳ la để du ngoạn. Nhóm sáu Tỳ kheo cùng với sáu Tỳ kheo ni cùng tổ chức du ngoạn. Họ mượn một chiếc thuyền quan, chuẩn bị đủ các thứ ẩm thực, rồi thả thuyền hoặc xuôi dòng hoặc ngược dòng, đùa giỡn với nhau. Như thế, nguyên nhân này đã do sự hẹn hò trước.

Sau đó, có thí chủ bên kia bờ A kỳ la thiết trai thỉnh hai bộ Tăng. Vì hạn chế của điều luật, đợi khi các Tỳ kheo qua sông hết, các Tỳ kheo ni mới lần lượt qua sau, và do vậy quá giữa trưa, các cô không thọ trai được. Phật tùy khai: trừ qua ngang.

Các bộ còn lại, đại khái cũng tương đồng. Một vài chi tiết khác biệt không đáng kể.

+ Hẹn, xem giải thích trong điều 27.

+ Đi chung thuyền…: đây không phải là yếu tố lộ trình, mà là yếu tố phương tiện. Do đó, Tứ phần nói về phạm tướng: nếu cả hai đã cùng ở trong thuyền, ba dật đề. Nếu chỉ mới bước vào một chân: đột kiết la.

Tuy nhiên, luật Căn bản không coi thuyền là yếu tố chủ yếu, mà nhấn mạnh trên câu: dù ngược dòng hay xuôi dòng nên coi lộ trình thủy đạo là yếu tố chủ yếu. Lộ trình thủy đạo cũng như lộ trình a la nhã, nếu đi quá một câu lô xá: ba dật đề; dưới một câu lô xá: đột kiết la.

+ Trừ qua ngang, đây là tùy khai. Từ bờ bên này sang bờ bên kia, không phạm, trong bất cứ trường hợp nào, không nhất thiết phải là khi có nghi ngờ hay có nguy hiểm.

Về sự qua ngang, Căn bản dẫn những trường hợp bất thường: nếu đò bị gãy bánh lái, hoặc gãy chèo, hoặc tài công không nghe lời, thuyền sẽ trôi ngược xuôi dòng. Các trường hợp ngoại ý như vậy, không phạm.

ĐIỀU 29. Ni khuyến hóa thực (Ăn thức ăn do ni khuyến hóa)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào ăn thức ăn được biết là do Tỳ kheo ni khuyến hóa, trừ đàn việt có chủ ý trước, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Duyên khởi (tường thuật tổng hợp): Giới này được kết thành ba đợt. Duyên khởi các bộ đại thể giống nhau, trừ các chi tiết thêm bớt.

Một thí chủ thỉnh các đại Thanh văn về nhà cúng dường. Tỳ kheo ni Thâu La Nan Đà tình cờ đến, được biết là cúng dường các đại Thanh văn. Cô chê thí chủ không biết gì, bỏ những bậc đại long tượng tức nhóm sáu Tỳ kheo (Tứ phần nói nhóm phe đảng Đề Bà Đạt Đa) mà chọn bậc tiểu đức. Khi các đại Thanh văn đến, cô nói ngược lại, khen thí chủ có đại phước nên thỉnh các ngài. Sau đó, các ngài về kể lại Phật nghe sự việc ấy, Phật bèn kết giới.

Đoạn sau, Tứ phần kể vắn tắt: một số Tỳ kheo được thí chủ thỉnh và đã nhận lời, nhưng khi đến, thấy trong nhà có Tỳ kheo ni, không biết sự cúng dường này có phải do Tỳ kheo ni hay không và họ không dám ăn. Nhân đó, Phật thêm yếu tố: được biết là do Tỳ kheo ni khuyến hóa.

Trong đoạn này, Tăng kỳ 15 kể duyên sự đặc biệt. Tỳ kho thọ thỉnh là A Nan. Sau khi thọ thực xong, được một Tỳ kheo khất thực cho biết sự cúng dường ấy do sự khuyến hóa của một Tỳ kheo ni. Nghe vậy, A Nan bèn lấy lông chim ngoạy cổ cho ói ra hết. Nhân đó, Phật quy định rõ yếu tố biết.

Sau cùng, một thí chủ thỉnh các Tỳ kheo cúng dường và được nhận lời. Khi gần đến giờ, ông nhờ một Tỳ kheo ni đi thỉnh. Vì thấy có sự khuyến hóa của Tỳ kheo ni trong này, các ngài không đi. Thí chủ rất buồn, hoặc hận, nhưng sau đó được các Tỳ kheo cho biết lý do.

Do đây, Phật tùy khai: trừ đàn việt có chủ ý trước.

+ Thức ăn, trong điều học này chỉ giới hạn ở các loại thực phẩm. Các thứ ngoài thực phẩm ra, không thấy các bộ đề cập.

+ Tỳ kheo ni, nếu sự khuyến hóa do Thức xoa, hoặc Sa di ni: đột kiết la.

+ Khuyến hóa, yếu tố căn bản của điều học này. Sự khuyến hóa bao gồm các việc khen ngợi Tỳ kheo, chỉ dẫn các loại thực phẩm nên cúng v.v… Nói chung, trong đây có hai đối tượng khuyến hóa: Tỳ kheo và thực phẩm.

Khuyến hóa cho Tỳ kheo, tức tán thán công đức, phẩm hạnh của một Tỳ kheo, và do sự tán thán này, Tỳ kheo ấy được thí chủ cúng dường. Hoặc không tán thán, mà thí chủ hỏi ý kiến Tỳ kheo ni, và một Tỳ kheo được đề nghị. Thí chủ nghe theo. Như thế đã đủ yếu tố để thành phạm.

Về thực phẩm cũng vậy. Hoặc Tỳ kheo đề nghị, hoặc thí chủ hỏi ý kiến. Nếu đề nghị hay ý kiến của Tỳ kheo ni được thí chủ nghe, như thế cũng đủ yếu tố để thành phạm.

+ Tùy khai: trừ đàn việt có chủ ý trước. Ở đây, thí chủ chủ động trong cả hai việc: việc mời Tỳ kheo và việc nên cúng vật thực gì mà không có sự can dự của Tỳ kheo ni. Trong hai việc, nếu Tỳ kheo ni có can dự vào một việc nào, Tỳ kheo nếu thọ thực, phạm ba dật đề.

ĐIỀU 30. Cọng nữ đồng hành (Đi chung đường với người nữ)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào hẹn và đi chung đường với người nữ, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Điều học này hoàn toàn giống điều 27. Sở dĩ trở thành hai điều khoản, vì đối với các Tỳ kheo ni, họ cần nương tựa các Tỳ kheo, và các Tỳ kheo cần bảo vệ họ trong những trường hợp nguy hiểm, do đó có các trường hợp tùy khai. Đối với các nữ tục gia, các Tỳ kheo không có trách nhiệm bảo vệ họ, do đó hoàn toàn không có trường hợp tùy khai nào cả.

+ Các ý nghĩa, hẹn, đi chung lộ trình và giới hạn lộ trình, thảy đều như trong điều 27 trên.

+ Duyên khởi (tổng hợp): các bộ giống nhau. Một người thợ dệt đánh vợ. Cô sợ bị đánh chết, bỏ nhà đi. Giữa đường gặp một Tỳ kheo. Cô xin đi chung. Người chồng đuổi kiếm, bắt gặp, tưởng Tỳ kheo dụ dỗ vợ mình, bèn đánh.

Trong đây, đa số các bộ đều tường thuật, khi bị đánh, Tỳ kheo hiện thần thông khiến người chồng sợ và sám hối. Riêng Tăng kỳ 19, Tỳ kheo này không hiện thần thông gì cả, mà trái lại, còn bị người thợ dệt trói dẫn trình quan. Quan hỏi tại sao dụ dỗ vợ người. Tỳ kheo cứ thật đáp: Cô ấy có xin đi chung, nhưng đường quan nào phải riêng cho Tỳ kheo, cô muốn đi tự ý. Và quan hỏi người đàn bà. Cũng được trả lời như vậy. Tỳ kheo được thả và người thợ dệt bị quan phạt.

ĐIỀU 31. Thí nhất thực xứ quá thọ (Quá hạn tại phước xá)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào không bịnh, tại trú xứ thí một bữa, chỉ nên thọ thực một bữa; nếu quá, ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Trú xứ thí một bữa, nguyên trong quảng luật của Tứ phần 13 (tr. 655a) có hai danh từ cùng chỉ một sự, trong văn kết giới lần đầu thì nói: nhất trú xứ thực, và trong văn kết giới lần hai nói: thí nhất thực xứ. Trong chánh văn của Tăng kỳ 16 cũng gọi là nhất thực xứ, nhưng trong phần duyên khởi gọi nói là phước xá. Ngũ phần chỉ nêu một tên gọi: thí nhất thực xứ. Các tên ngọi này đều là những từ dịch khác nhau của một từ gốc.

Theo duyên khởi của ba bộ vừa dẫn, loại trú xứ này được các đệ tử tại gia dựng cho các Tỳ kheo ở trọ, với quy ước: mỗi Tỳ kheo ngủ trọ một đêm và thọ thực một bữa. Nguyên do mà Tứ phần tường thuật không có gì đặc biệt, ngoài sự kiện sáu nhóm Tỳ kheo ở đây quá hạn bị các cư sĩ chê bai, nên Phật chế giới. Sau đó, tôn giả Xá Lợi Phất, mặc dù đang bịnh nặng, nhưng cũng phải rời trú xứ. Nhân đó, Phật tùy khai. Tăng kỳ cũng không nêu giải thích gì đặc biệt như Tứ phần. Riêng Ngũ phần 7 kể nguồn gốc của loại phước xá này là, vào thời đói kém, các Tỳ kheo tìm đến địa phương khác. Các cư sĩ bèn hợp nhau dựng một phước xá với quy ước như đã nói, để các Tỳ kheo có thể lưu lại.

Như vậy, với giải thích của ba bộ này, loại trú xứ hay phước xá trong đây là một loại nhà trọ đặc biệt dành riêng cho các Tỳ kheo đệ tử Phật. Ý nghĩa này khác hẳn với Thập tụng và Căn bản.

Trong chánh văn của Thập tụng 12 (tr. 89c), nó được gọi là phước đức xá, tức là một loại lữ xá từ thiện, mà phần duyên khởi của bộ này cho biết do một cư sĩ lập ra làm chỗ trọ cho bất cứ tu sĩ nào, bất kể Thích tử hay Bà la môn, với quy ước: bất cứ tu sĩ phái nào trọ tại đây đều được cung cấp đầy đủ các phương tiện nghỉ ngơi và ẩm thực, trong đó không giới hạn một ngày và một bữa như ba bộ đã kể.

Chánh văn của Căn bản 35 (tr. 818a) gọi đây là trú xứ ngoại đạo, với ý nghĩa chính xác là "nhà trọ của ngoại đạo". Trong phần duyên khởi nói rõ nguồn gốc. Nhà trọ này do một đệ tử ngoại đạo dựng, với quy ước cũng giống như Thập tụng. Do sự khuyến khích của một người bạn vốn là đệ tử Phật, ông bằng lòng đón tiếp các Tỳ kheo. Vị cư sĩ này về Xá Vệ báo tin cho các Tỳ kheo, nhưng lại nhằm vào nhóm sáu Tỳ kheo. Các vị này im lặng mà đi, không nói lại cho các Tỳ kheo khác biết. Khi đến nơi, họ đuổi một tu sĩ lõa hình đi chỗ khác. Tư cách của các Tỳ kheo rất nghiêm trang, khiến vị đệ tử ngoại đạo ấy sanh tâm kính trọng. Nhưng vào lúc ông đi vắng, các Tỳ kheo này đùa cợt nhã với vợ con ông ta. Hay biết như vậy, ông lơ là sự cúng dường khiến sáu Tỳ kheo phải rời nhà trọ. Bấy giờ, người tu sĩ bị đuổi, về rủ thêm các đồng bạn, tất cả 60 người, đến tìm sáu Tỳ kheo để hành hung. Nhưng các Tỳ kheo này vốn xuất thân từ giai cấp võ sĩ, nên sức mạnh và võ nghệ đều cao cường. Họ đánh cho tất cả 60 tu sĩ lõa thể bị thương tích trầm trọng. Khi họ trở về Kỳ Viên, nghe các Tỳ kheo nói tôn giả vừa khuất phục một đại luận sư ngoại đạo, tiếng đồn khắp Xá Vệ. Các Tỳ kheo này nói, Xá Lợi Phất chỉ hàng phục một người, còn nhóm họ bằng thân giáo đã hàng phục tất 60 ngoại đạo. Các Tỳ kheo biết rõ vụ gây hấn ấy, bèn bạch Phật. Nhân đó chế giới.

Để lấy lại uy tín với người đệ tử ngoại đạo mà sáu Tỳ kheo đã làm mất tín tâm, Phật khiến tôn giả Xá Lợi Phất đến nhà trọ, thuyết pháp và hóa độ cho tục gia ấy. Tại đây tôn giả bịnh, nhưng không thể trọ quá một đêm như điều luật Phật đã chế, nên gắng gượng ôm bịnh trở về Kỳ Viên. Do đó, Phật tùy khai.

Nói tóm, nếu chấp nhận tường thuật của Thập tụng và Căn bản, thì phải nói đây là lữ khách phước thiện, cho bất cứ ai, hoặc dành riêng cho các tu sĩ bất cứ thuộc đạo nào, nếu lỡ đường, có thể trọ lại đó.

+ Về trì phạm, trong đây bao gồm ba yếu tố: nhà trọ, thời gian và vật thực. Nhà trọ: mỗi nhà trọ chỉ được phép ở lại một lần. Thời gian: mỗi lần chỉ được phép một đêm. Vật thực: ngủ lại một đêm chỉ được phép thọ thực một lần. Vật thực ở đây là các thực phẩm chính gồm 5 loại như thường kể, ngoài đây ra, các thứ như dầu, khăn v.v…, nếu thọ dụng quá: đột kiết la.

Các bộ nêu giải thích hình thái vi phạm giống nhau. Riêng Tăng kỳ 15 cho một thí dụ đặc biệt rõ ràng nhất. Tại một xóm, các cư sĩ họp nhau làm một nhà trọ gồm 16 gian, mỗi gia đình quản lý một gian, có thể là nhà riêng của họ. Tỳ kheo có việc cần, trọ tại một gian, qua đêm và đã thọ thực một bữa, thế là hết hạn. Nhưng duyên sự chưa xong, đêm sau có thể dời qua gian khác. Lần lượt như vậy, cho đến hết 16 gian. Nếu việc vẫn chưa xong, phải qua xóm khác khất thực và có thể tối về ngủ lại trong xóm đó. Cách một đêm sau, có thể trọ lại nhà trọ đầu và thọ dụng như trước.

Giải thích này có thể bổ túc thêm của Thập tụng 12 như sau: ngủ tại nhà trọ qua đêm thứ hai nhưng không thọ thực: đột kiết la. Ngủ chỗ khác, nhưng về nhà trọ thọ thực lần thứ hai: đột kiết la. Nói tóm, trong ba yếu tố, không điều nào được phép tiến diễn dù riêng biệt đến lần thứ hai. Nếu cả ba đều tiếp diễn chúng đến lần thứ hai: phạm ba dật đề.

ĐIỀU 32. Triển chuyển thực (Ăn nhiều đợt)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào ăn nhiều đợt, trừ trường hợp khác, ba dật đề. Trường hợp khác là, khi bịnh, khi thí y. Đây gọi là trường hợp khác.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Ăn nhiều đợt, ăn đúng thời nhưng ăn tại nhiều nơi khác nhau. Đúng thời là từ mặt trời mọc cho đến giữa trưa. Có hai yếu tố căn bản để được gọi là ăn nhiều đợt: thọ thỉnh và thọ thực. Đã nhận lời thỉnh của một thí chủ, sau đó lại nhận thêm một thí chủ khác, và thọ thực cả hai nơi. Nếu cần thọ thực thọ sự thọ thỉnh trước, không được nhận thọ thỉnh thêm. Thọ thỉnh thêm: đột kiết la, và thọ thực thêm: ba dật đề. Nếu cần thọ thực tại thọ thỉnh sau, phải xả thọ thỉnh trước, bằng cách chuyển sang cho một Tỳ kheo khác, gọi là thí thực pháp. Thí thực pháp này chỉ là một cách tác tịnh để Tỳ kheo khi cần có thể thọ thực tại hai nơi thọ thỉnh mà không phạm.

+ Tùy khai: Trong đây chỉ có hai trường hợp tùy khai. Với các Tỳ kheo bịnh, không thể ăn một lần đủ no, cần ăn nhiều lần, có thọ thỉnh và thọ thực tại nhiều nơi.

Trường hợp tùy khai thứ hai là thí y thời. Theo lệ, các thí chủ khi dâng cúng y thường cúng dường thực. Nhưng thời gian cúng y chỉ trong phạm vi của tháng ca đề hoặc có thọ ca thi na (xem ni tát kỳ 1). Nghĩa là, trường hợp tùy khai này chỉ áp dụng trong khoảng hai thời gian đó.

+ Về thọ thỉnh thực và y, Căn bản 34 (tr. 815c) phân tích thành 16 phiên, xếp trong 4 mục và mỗi mục có 4 cú.

a) 1. Thỉnh trước có y, thỉnh sau có y; 2. Thỉnh sau không y; sau có y giá (tiền sắm y); 4. Thỉnh sau không y giá.

b) 1. Thỉnh trước có y giá, thỉnh sau có y; 2. Thỉnh sau không y; 3. Thỉnh sau có y giá; 4. Thỉnh sau không y giá.

c) Thỉnh trước không y, với 4 trường hợp như trên.

d) Thỉnh sau không y giá, cũng với 4 trường hợp như trên.

+ Duyên khởi: giới này được kết thành ba đợt: một lần chánh kết và hai lần tùy khai. Trước duyên khởi của chánh kết Tứ phần 13 (tr. 655c) kể nhân duyên Phật cho phép ăn cháo. Một người Bà la môn có tín tâm muốn cúng dường Phật. Ông chuẩn bị đủ các thứ thực vật, đợi khi nào Phật và chúng Tăng không ai mời sẽ dâng cúng. Nhưng suốt ba tháng mà chưa có dịp. Vì có các việc công và tư cần phải làm, không thể chờ thêm nữa, ông hỏi ngài A Nan, A Nan hỏi Phật. Phật khiến nấu cháo cho các Tỳ kheo dùng.

Phần chánh kết có hai nhân duyên. Thứ nhất, do một đại thần thỉnh các Tỳ kheo thọ thực. Nhưng trước đó các vị đã nhân thọ cháo, và đã thọ thực rồi. Do đã ăn no, nên không thọ thực được nhiều tại nơi vị đại thần. Vị này buồn, đến bạch Phật. Lần này chưa chính thức kết giới, mà Phật chỉ nói các Tỳ kheo đã thọ thỉnh cháo đặc, nghĩa là cháo mà lấy cọng cỏ rạch, cháo không liền lại, sau đó không được thọ thỉnh nữa.

Nhân duyên thứ hai, do một nhạc sư, vào ngày hội, thỉnh các Tỳ kheo thọ thư, có nhiều cư sĩ thỉnh, nên trước đó các vị đã thọ thực, nên cũng không thể thọ thực được nhiều tại nhà nhạc sư. Ông buồn và bạch Phật. Phật kết giới.

Lần tùy khai thứ nhất, vì một Tỳ kheo bịnh, cần ăn nhiều đợt.

Lần tùy khai thứ hai, nhân một cư sĩ muốn cúng dường y cho các Tỳ kheo. Nhưng theo lệ, họ cũng dâng cúng cả vật thực. Các Tỳ kheo nói chỉ có thể nhận y chứ không thể nhận thực. Nhưng như vậy trái với thông lệ của họ, các cư sĩ không chịu. Phật tùy khai.

Các bộ khác không kể nhân duyên Phật cho phép các Tỳ kheo thọ thỉnh cháo.

Riêng Tăng kỳ 16 (tr. 353a) còn kể thêm nhân duyên của thí thực pháp, tức thể thức tác tịnh cho các trường hợp triển chuyển thực này. Vào mùa đại hội của các ngoại đạo, các tu sĩ này đi khuyến hóa cư sĩ đóng góp. Các cư sĩ đệ tử Phật đặt điều kiện, nếu họ cũng thỉnh Phật và các Tỳ kheo. Các tu sĩ này chấp nhận.

Khi thọ thực, một số các Tỳ kheo trước đó đã thọ thực rồi, nghi ngờ phạm tội nên thỉnh ý Phật. Phật khiến làm pháp thí thực. Tỳ kheo thí thực nói: "Tôi nay nhận được vật thực, xin cúng lại cho Tỳ kheo mỗ giáp. Nếu vị ấy không nhận, tôi sẽ dùng".

Tứ phần 14 không nói thí thực pháp này, mà chỉ nói khi Tỳ kheo có hai chỗ thỉnh, muốn xả sự thọ thỉnh trước, phải chuyển sự thọ thỉnh ấy cho một Tỳ kheo khác, nói rằng: "Tôi cần đi đến chỗ kia. Nay xin chuyển sự thọ thỉnh đến Đại đức".

ĐIỀU 33. Biệt chúng thực (Ăn chúng riêng)

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào ăn chúng riêng, trừ các trường hợp khác, ba dật đề. Các trường hợp khác là, khi bịnh, thời gian làm y, thời gian thí y, khi đi đường, khi đi thuyền, khi đại chúng tập hội, khi sa môn thí thực. Đây gọi là các trường hợp khác.

B. LƯỢC GIẢI:

+ Chúng riêng: Theo định nghĩa cơ bản của các bộ, từ 4 Tỳ kheo trở lên, gọi là một chúng. Nhưng đây không gọi là Tăng, vì không hạn định theo cương giới. Định nghĩa này nhấn mạnh trên chữ chúng. Nhưng Hữu bộ sớ 7 tiến xa hơn định nghĩa căn bản này, với sự nhấn mạnh trên chữ biệt; theo đó, biệt chúng, hay chúng riêng, là một nhóm gồm từ 4 Tỳ kheo trở lên tách ra ngoài Tăng. Do định nghĩa này, Hữu bộ sớ nêu những thể thức hành trì điều học này đặc biệt và phức tạp hơn so với các giải thích của các bộ khác.

Về ý nghĩa của điều học này, Thập tụng 13 (tr. 93c) nói, có hai điểm: 1. Hạn chế sự thọ dụng của các Tỳ kheo để đàn việt không vì sự cúng dường quá đáng mà đi đến chỗ khánh kiệt. 2. Ngăn cản sự cấu kết phe nhóm riêng giữa các Tỳ kheo để đi đến tình trạng phá Tăng.

Ý nghĩa thứ hai được các bộ tường thuật trong phần duyên khởi. Nguyên do Đề Bà Đạt Đa, với chủ đích phá tăng luân, nên thường tụ tập thành nhóm đi khất thực chung. Ngũ phần và Căn bản đều kể sự kiện này xảy ra trong khi Đề Bà Đạt Đa đang tiến hành vận động phá Tăng luân. Tứ phần kể là sau khi nỗ lực phá Tăng thất bại, đồng bọn Đề Bà Đạt Đa sống thành nhóm, chỉ còn 5 người, khất thực chung. Thập tụng cũng kể như Ngũ phần, nhưng thêm chi tiết: sự khất thực thành nhóm, có khi lên tới 60 người, khiến sự cúng dường của thí chủ mòn mỏi, ảnh hưởng đến sự khất thực khó khăn của các Tỳ kheo khác.

+ Giới này có 7 trường hợp tùy khai.

1) Khi bịnh. Nguyên do một số các Tỳ kheo bịnh, nhưng vì không được phép ăn thành chúng riêng, hàng ngày phải tự đi khất thực, nên bịnh khó lành. Phật tùy khai.

2) Thời gian làm y. Thời gian để các Tỳ kheo tìm may y mới thay y cũ. Thời gian này, cơ bản là một tháng ca đề. Nếu có thọ y ca thi na, được kéo dài thêm 4 tháng nữa. Nguyên do, trong thời gian này, các Tỳ kheo vì vừa phải may, vừa phải đi khất thực, nên hoặc khi qua sgiờ không thọ thực được, hoặc khi vì sự khất thực mà phải kiên trì việc may y. Phật tùy khai.

Trường hợp tùy khai này, Căn bản nói là khi lao tác, chỉ chung mọi trường hợp mà Tỳ kheo đang làm các việc nặng nhọc, không thể đi khất thực riêng từng người.

3) Thời gian thí y. Tức một tháng ca đề, hoặc thêm 4 tháng của ca thi na, như đã nói trong điều 32 trên.

4) Khi đi đường. Các Tỳ kheo khi cùng đi chung đường, vì không thể ăn biệt chúng, nên phải chia thành nhóm nhỏ từ ba người trở xuống mà đi khất thực. Vì thế, hoặc có sự thất lạc đồng bạn, hoặc bị giặc cướp. Phật tùy khai. Đi đường ở đây được quy định này đi trên lộ trình ngắn nhất nửa câu lô xá. Dưới đó, không áp dụng trong tùy khai này.

5) Khi đi thuyền. Nguyên do đại khái cũng như khi đi đường bộ. Lộ trình này ngắn nhất cũng phải nửa câu lô xá.

6) Khi đại hội. Khi đại chúng đông Tỳ kheo, hoặc có duyên sự chung, hoặc vào các ngày hội lễ lớn. Nguyên do, khi các Tỳ kheo cùng tụ tập đông đảo tại một trú xứ, có các thí chủ muốn cúng dường. Các Tỳ kheo hạn chế chỉ từng ba người một. Như vậy phải thiết trai thành nhiều đợt, thí chủ bất kham. Phật tùy khai.

Về trường hợp này, Thập tụng 13 (tr. 94c) nêu rõ số lượng Tỳ kheo tối thiểu để có thể được gọi là đại hội hay tụ tập: gồm 8 người, 4 Tỳ kheo cựu trú, và 4 Tỳ kheo khách. Trên số lượng này, các Tỳ kheo có thể biệt chúng thực. Dưới số lượng này, nghĩa là từ 7 Tỳ kheo trở xuống, nếu biệt chúng thực, phạm ba dật đề.

7) Sa môn thí thực. Danh từ sa môn ở đây nghĩa thông dụng là đạo sĩ hoặc tu sĩ. Chỉ tất cả các tu sĩ, không riêng cho các Tỳ kheo. Nguyên do, các bộ kể mỗi khác. Tứ phần 14 kể: Em gái vua Tần Bà Sa La, tên là Ca La, xin phép vua được xuất gia trong phái Ni Kiền Tử. Vua nêu điều kiện, nếu nàng cúng dường các Tỳ kheo, sẽ được phép. Nàng chấp nhận, và thân hành đến thỉnh các Tỳ kheo. Các Tỳ kheo nêu điều kiện: chỉ có thọ thực từng nhóm ba người một. Nàng không chấp nhận. Nhưng vì nàng chưa cúng dường các Tỳ kheo đó, vua chưa cho. Vì vậy Phật tùy khai để nàng được như nguyện. Tường thuật này có chỗ thiếu sót, vì nàng Ca La chưa đủ yếu tố để trở thành sa môn của Ni Kiền Tử.

Ngũ phần 7 kể hơi khác. Nhân vật chính là Ca Lưu không phải em gái mà là em trai của vua Tần Bà Sa La, theo một phái ngoại đạo không được nêu tên, hàng năm tổ chức đại hội mời tất cả tu sĩ các phái thọ thực. Nhưng vì các Tỳ kheo không thọ thực biệt chúng, nên thiếu các sa môn họ Thích. Ca Lưu buồn rầu, nhờ vua thỉnh. Vua đến thỉnh cầu Phật cho em trai mình được như nguyện. Do đó, Phật tùy khai.

Thập tụng 13 kể với một chi tiết đáng lưu ý. Cũng là một thân quyến của vua Tần Bà Sa La, nhưng là cậu ruột, xuất gia theo phái A Kỳ Duy. Vì muốn làm vừa lòng cháu trai vốn là người tin Phật, ông đi khuyến hóa, tổ chức thỉnh các Tỳ kheo thọ thực. Các Tỳ kheo nói: Phật chưa cho phép chúng tôi thọ thỉnh biệt chúng thực của sa môn. Ông này nói: "Cũng là người xuất gia như nhau cả, có gì mà cho với không cho, được với không được? Tôi cũng chẳng kính trọng gì các người, mà chỉ vì muốn làm vừa lòng cháu trai tôi nên thỉnh các người đấy thôi!". Nhân thế, Phật tùy khai.

+ Về hình thái vi phạm, trong đây có hai yếu tố tạo thành ý nghĩa biệt chúng: nhân số và xứ sở. Nhân số là từ 4 Tỳ kheo trở lên. Với nhân số này cùng tập họp chung tại một chỗ, trong thế phần của một không gian, bấy giờ trở thành biệt chúng. Thọ thực trong trường hợp này gọi là biệt chúng thực. Chủ yếu là thọ dụng các vật thực gồm 5 loại như thường đề cập. Ngoài các loại vật thực ra, không thuộc phạm vi áp dụng điều luật này.

Thể thức áp dụng điều luật này, Tứ phần nêu ba điểm. Thứ nhát, 4 Tỳ kheo cùng tụ hội một xứ sở, không ai có duyên sự để được tùy khai. Một trong 4 người, vị nào muốn ra đi, nên nói: "Tôi không có duyên sự gì để thọ thực trong biệt chúng này, nay muốn đi ra". Ba người còn lại có thể thọ thực chung. Thứ hai, nếu nhân số từ 4 người trở lên, tại một xứ sở thọ thực, cần phải chỉ làm hai, nhóm này thọ thực xong, đến nhóm khác vào thọ thực. Thứ ba, nếu nhân số 4 Tỳ kheo tại một thực xứ, trong có một vị có duyên sự cần tác bạch rồi mới nhập chúng: "Tôi có duyên sự để thọ thực trong biệt chúng này, nay xin nhập chúng thọ thực".