Hiệp Chú

Tăng kỳ 11 cũng kể như Tứ phần, nhưng có thêm chi tiết, trong khi Bạt Nan Đà dệt với thợ dệt thấy A Nan khất thực đi ngang qua, bèn gọi vào bảo dệt phụ. Nhân đó, ngài A Nan về bạch Phật.

Căn bản tỳ nại da 22: Phật tại Xá Vệ. Ô Ba Nan Đà thuyết giáo và khuyến hóa 500 cô gái se chỉ mướn. Nhân đó, xin được rất nhiều chỉ sợi, và cũng thuyết giáo cho một thợ dệt danh tiếng khiến ông này sanh tín tâm, rồi nhờ dệt thành một tấm vải rất tốt và đẹp. Sau đó, đem về khoe với các Tỳ kheo. Các vị này thách thức nếu kiếm thêm được một mảnh vải tốt đẹp như vậy nữa, họ mới phục. Ô Ba Nan Đà nói: "Các vị chớ khinh dễ. Nếu không có được một mảnh như vậy, sẽ không xứng danh Ô Ba Nan Đà này". Rồi cũng đi khuyến hóa và cũng được chỉ tốt như trước, và rồi cũng mang đến thợ dệt như trước. Nhưng thợ dệt từ chối: "Lần trước, vì phải dệt cho Đại đức, cả hai vợ chồng tôi bỏ bê công việc làm ăn, phải vay nợ. Nay nợ trả chưa xong, không thể nhận dệt giùm được". Thuyết phục hết chồng, đến vợ, cũng không xong, Ô Ba Nan Đà nổi giận nói: "Ta mà không bắt nhà ngươi dệt được tấm vải này thì không xứng danh Ô Ba Nan Đà nữa". Nói xong, bèn đi tìm vị đại thần khiến thuộc hạ mang đến thợ dệt. Vì sợ uy quyền của đại thần, vợ chồng thợ dệt nuốt hận mà cố dệt cho đẹp. Khi Ô Ba Nan Đà đến lấy vải, họ hỏi tiền công, nhưng không được trả. Do đó, tiếng xấu đồn ra. Bấy giờ Phật chế điều luật này.

ĐIỀU 24. Khuyến chức sư

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, có cư sĩ hay vợ cư sĩ khiến thợ dệt vì Tỳ kheo dệt làm y. Tỳ kheo ấy trước không nhận được yêu cầu tùy ý, liền đến chỗ thợ dệt nói rằng: "Y này vốn làm cho tôi. Hãy dệt cho tôi thật hết sức khéo, khiến cho dài rộng, bền chắc. Tôi sẽ trả công cho ít nhiều". Tỳ kheo ấy trả công, dù chỉ đáng giá một bữa ăn, nếu được y, ni tát kỳ ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

1. THÍCH NGHĨA:

+ Khuyến chức sư: Đề nghị với thợ dệt. Nội dung đề nghị, chánh văn nói rõ: cực hảo: hết sức khéo, quảng đại: rộng lớn, kiên trì: bền chặt. Thập tụng và Căn bản nêu 4 đề nghị.

Bốn đề nghị theo Căn bản tỳ nại da 23: hảo chức, dệt tốt, vì muốn dài và đúng kích thước mình muốn, tịnh sơ trị, chải vuốt cho sạch, vì muốn y dài và hơi trắng, thiện giản trạch, lựa chỉ cẩn thận, loại bỏ chỉ dơ, xấu, vì muốn tinh tế. Cực kiên đả, đánh thật chặt, vì muốn bóng láng và sít chặt. Đây cũng là những từ chuyên môn của thợ dệt.

Nói một trong bốn đề nghị này với thợ dệt, là yếu tốt để thành phạm.

+ Cư sĩ hay vợ cư sĩ. Tứ phần, Ngũ phần và Tăng kỳ đều không xác định yếu tố thân quyến hay không thân quyến. Thập tụng và Căn bản: cư sĩ hay vợ cư sĩ không phải thân quyến.

+ Y, tức y tài, vải để may các loại y, như trên. Hữu bộ tỳ bà sa 5: không nhất thiết phải đúng lượng những nếu Tỳ kheo đưa ra một trong 4 đề nghị nói trên là yếu tố để thành phạm.

+ Thợ dệt. Thập tụng và Căn bản nói: thợ dệt không phải là thân quyến (của Tỳ kheo).

+ Yêu cầu tùy ý. Hán: tự tứ thỉnh, xem giải thích ở điều 7 và 8 trên.

+ "Y này vốn làm cho tôi... sẽ trả công ít nhiều": Tỳ kheo đưa đề nghị, trong đây bao gồm 4 đề nghị: khéo, dài, rộng, và bền chặt. Trong văn dịch của Tứ phần, có sự không nhất trí về điểm này. Văn kết giới lần thứ nhất nói: hảo chức, quảng, trường, kiên trí nhưng văn trong kết giới lần hai nói: hảo chức, quảng đại, kiên trí. Có lẽ dịch giả chú trọng đến sự phân tích thành bốn đề nghị như các bộ khác.

Trong điều 23, Tøỳ kheo tự mình xin chỉ sợi, rồi nhờ thợ dệt. Trong điều này, cư sĩ đưa chỉ sợi nhờ hoặc mướn thợ dệt. Tiền công như thế nào do cư sĩ và thợ dệt thỏa thuận riêng với nhau. Nhưng nếu một trong 4 đề nghị của Tỳ kheo được thợ dệt làm theo, tất nhiên thợ sẽ phải cần thêm chỉ sợi từ phía cư sĩ để thỏa mãn các đề nghị ấy. Số chỉ sợi như vậy sẽ nhiều hơn ước lượng của cư sĩ, có khi vượt ngoài khả năng của họ, gây khó khăn cho họ. Đây là điểm khác nhau chủ yếu giữa điều 23 và 24. Trong điều 23, thiệt thòi về phía thợ, trong điều 24 này, cư sĩ cúng chỉ sợi sẽ gánh chịu.

+ Tỳ kheo ấy trả công dù chỉ đáng giá một bữa ăn, đây là yếu tố quyết định của điều luật này.

+ Đáng giá một bữa ăn, Hán: nhất thực trị. Tăng kỳ: tiền, tiền trị; thực thực trị: Tỳ kheo trả tiền, hoặc loại tợ tiền; trả bằng thức ăn, hoặc loại tợ thức ăn. Căn bản: bát thực hoặc bát thực chi loại, và giải thích: bát thức (Bát, có lẽ âm Phạn: bhakta, thực phẩm), chỉ năm loại kha đản ni (Phạn: khàdanìya, thức ăn cứng), và năm loại bồ thiện ni (Phạn: bhojanìya, thức ăn mềm), bát thực chi loại, các thứ ngũ cốc v.v..., chưa nấu chín, thực trị, tức thực giá, tiền công giá bằng một bữa ăn. Theo đây, một bữa ăn cần hiểu chính xác là lượng thức ăn vừa đủ chứa trong một bình bát khất thực của Tỳ kheo, chứ không phải bữa ăn thông thường của cư sĩ.

2. PHẠM TƯỚNG:

Tính chất trì phạm của điều này cũng tương tợ như điều 8. Điểm khác biệt là, trong điều 8, Tỳ kheo đề nghị thẳng với thí chủ, trong điều này, đề nghị với thợ dệt. Các yếu tố thành phạm trong đây có thể phân tích như sau:

1) Thí chủ là cư sĩ không phải thân quyến.

2) Thí chủ cung cấp chỉ và thuê thợ dệt.

3) Kích thước vải dệ đã do thí chủ định sẵn.

4) Tỳ kheo không được yêu cầu tùy ý.

5) Tỳ kheo đưa ra một trong 4 đề nghị cho thợ dệt.

6) Đã trả công cho thợ dệt.

7) Thí chủ có cung cấp thêm chỉ sợi, ngoài số dự liệu sẵn, dù chỉ thêm một sợi.

8) Đã nhận được vải. Nếu chưa nhận hay không nhận được vải: đột kiết la.

Và yếu tố thí chủ và thợ là thân quyến hay không thân quyến, giống như trong điều 23.

3. DUYÊN KHỞI:

Tứ phần 9: Phật tại Xá Vệ. Một cư sĩ vốn là chỗ quen biết cũ của Bạt Nan Dà, đưa chỉ tốt mướn thợ dệt y cho Bạt Nan Đà. Thợ dệt đến tăng già lam báo cho Bạt Nan Đà biết. Nhân đó, Bạt Nan Đà đưa ra đề nghị, như được ghi trong chánh văn. Do đề nghị của Bạt Nan Đà, muốn làm tốt để thỏa mãn đề nghị ấy, thợ dệt đòi thêm chỉ từ thí chú, và thí chủ phải cung cấp thêm. Sau đó, họ mới biết rằng sở dĩ số chỉ dự liệu không đủ vì thợ dệt cần thỏa mãn yêu sách đề nghị của Bạt Nan Đà, nên họ sinh bất mãn, và chê bai Tỳ kheo tham lam vô độ. Nhân đó, Phật kết giới, nhưng chưa đề cập yếu tố yêu cầu tùy ý.

Sau đó, Phật chế giới, có thí chủ muốn cúng cho một Tỳ kheo y tốt, yêu cầu Tỳ kheo tùy ý đề nghị. Nhưng Tỳ kheo này sợ phạm điều Phật chế nên không đưa đề nghị nào cả. Nhân đó, Phật tu chỉnh điều luật này, thêm yếu tố yêu cầu tùy ý vào chánh văn như đã thấy.

Căn bản tỳ nại da 23: Đoạn đầu, sự việc xảy ra hoàn toàn giống như tường thuật trong điều 8, chỉ thay đổi sự dành tiền sắm y bằng sự cung cấp chỉ sợi và mướn thợ dệt. Đoạn sau, từ việc Ô Ba Nan Đà tìm đến thợ dệt để đề nghị, chỉ là những chi tiết cụ thể hóa nội dung của chánh văn.

ĐIỀU 25. Sân phú hoàn đoạt y

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, trước đã cho y Tỳ kheo khác, sau vì giận hơn, tự mình đoạt hay sai người đoạt lấy, nói rằng: "Hãy trả y lại cho tôi. Tôi không cho ngài". Nếu Tỳ kheo kia trả y, Tỳ kheo này nhận lấy, ni tát kỳ ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

1. THÍCH NGHĨA:

+ Sân phú hoàn đoạt y: Do giận hờn, đoạt y lại. Các bộ không nêu rõ bản chất của điều kiện này. Các tường thuật cũng như giải thích đều chú trọng ở điểm, đòi y lại vì giận hờn. Đây là yếu tố quyết định. Nhưng yếu tố tiên khởi là sự cho y. Các bộ cũng nhấn mạnh rằng sự cho y này có hậu ý nhưng không nói rõ cho người nhận biết, đến khi ý định ấy không được thỏa mãn thì đòi lại.

Tuy vậy, nếu khảo sát kỹ sự việc đã xảy ra mà các bộ đều tường thuật đại khái giống nhau, thì có thể nói, điều luật này nêu bật mối quan hệ tương thân tương trợ trong đời sống của các Tỳ kheo. Tỳ kheo có y dư nên cho các Tỳ kheo thiếu thốn và sự cho ấy phải với tinh thần tương trợ chứ không được với ẩn ý nào khác. Trong tinh thần ấy, Tỳ kheo được tương trợ có thể tiếp nhận một cách tự nhiên, không thắc mắc, không có ý niệm đề phòng mình có thể bị mua chuộc.

Chánh văn của điều luật này bao gồm 3 vấn đề chủ yếu: sự cho, sự nhận và sự đòi lại. Các điểm này sẽ tùy văn giải thích dưới đây:

+ Trước đã cho Tỳ kheo khác y: Đây nói về sự cho. Sự cho này được xét dưới ba khía cạnh:

- Cho có hậu ý hoặc không có hậu ý, với hậu ý tốt, sự cho là hành vi khích lệ người nhận để cố gắng tu tập.

- Cho đứt hay cho tạm: cho mà không có ý nghĩ sẽ đòi lại, gọi là cho đứt. Trái lại, với ý nghĩ rằng sẽ đòi lại nếu người nhận không làm những điều mình muốn, đây gọi là cho tạm.

- Nói hoặc không nói cho người nhận biết ý định của mình khi cho.

Sự cho tạo thành bản chất của điều luật này là cho với hậu ý lợi dụng nhưng không nói rõ cho người nhận biết điều kiện mà mình cho.

Chánh văn không nêu rõ thái độ của người nhận. Nhưng căn cứ theo thái độ của người cho, có thể nói rằng, ở đây, người nhận không biết gì hậu ý của người cho, và người nhận cũng nghĩ rằng mình được cho luôn chứ không phải cho tạm trong một thời gian.

+ Sau vì giận hờn: Nêu rõ trường hợp đòi lại. Tức là, về sau, người nhận không làm những điều mà mình dự định khi cho, do đó, bất mãn, giận hờn, bèn đòi lại.

+ Tự mình đoạt lại… nghĩa đen ở đây là "giựt lại", chứ không đơn giản chỉ là sự đòi lại. Sự lấy lại ở đây là với ý nghĩa vật đó thuộc về mình. Trái lại, có ý tưởng đó là vật sở hữu của người khác mà mình giựt lại, thì không thuộc phạm vi điều luật này, mà nó sẽ là một trong các yếu tố để xác định tội ăn trộm. Tức là, trong trường hợp đó, có thể thành tội ba la di, như Luật nhiếp 7 giải thích. Hoặc, theo Hữu bộ tỳ bà sa, tính theo giá tiền tương đương mà xác định: dưới 4 ma sa, phạm thâu lan giá; 5 ma sa trở lên, phạm ba la di.

+ Tỳ kheo kia trả y, Tỳ kheo này nhận lấy: yếu tố cuối cùng quyết định thành tội ni tát kỳ. Về điểm này, Căn bản tỳ nại da nói hơi khác: "Nếu y đã lìa khỏi thân vị kia, và tự mình đã thọ dụng". Theo đây, không phải chỉ là sự đòi lại rồi Tỳ kheo kia trả, mà là giựt lại, với điều kiện y đã hoàn toàn lìa khỏi thân vị kia. Cho đến đây, chỉ mới là tội đột kiết la. Nói tự mình thọ dụng, tức xem y ấy bấy giờ thuộc sở hữu của mình. Cho đến đây mới thành tội ni tát kỳ.

2. PHẠM TƯỚNG:

Hội đủ 5 yếu tố:

1) Người được cho là tỳ kheo. Các chúng khác, chỉ là yếu tố của đột kiết la. Trong đây, Hữu bộ tỳ nại da nêu rõ các trường hợp:

a. Sa di đắc giới, Tỳ kheo hành ba lị bà sa, ma na đỏa, đui, mù, câm, điếc, bị tẩn y yết ma: yếu tố để thành ni tát kỳ. Sa di đắc giới được giải thích là người chưa đủ 20 tuổi, nhưng do chứng đắc Thánh đạo vô lậu, nên giới thể Sa di tự nhiên thành tựu. Luật này cũng nói rõ, trong lịch sử, chỉ có một Sa di duy nhất như vậy ở Kế Tân, sau khi Phật Niết bàn.

b. Cho và đoạt lại từ những Tỳ kheo cuồng tâm, loạn trí, phạm tứ trọng, xuất Phật thân huyết, phá tăng luân, thảy đều là yếu tố để thành đột kiết la.

2) Cho với hậu ý.

3) Không đặt điều kiện khi cho, tức không nói rõ ý định của mình.

4) Do giận hờn, đòi lại, hoặc giựt lại.

5) Đã nhận làm sở hữu của mình.

Tứ phần: Đoạt y lại từ những người phá giới, phá kiến: không phạm. Đây là đoạt lại với ý niệm chiết phục, chứ không vì sân hận, do đó, không trái ngược với Hữu bộ tỳ bà sa như đã nêu trên.

3. DUYÊN KHỞI:

Tứ phần: Phật tại Xá Vệ. Bạt Nan Đà cho đệ tử của mình y, với mục đích lấy lòng để rủ Tỳ kheo này đi chung. Nhưng Tỳ kheo đệ tử này từ chối, vì có chỗ đi khác cần thiết hơn. Bạt Nan Đà do đó giận và đòi lại.

Các bộ khác cũng tường thuật đại khái như vậy. Các chi tiết khác không đáng kể.

ĐIỀU 26. Thất nhật dược

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào có bịnh, các loại thuốc dư tàn như tô, dầu, sanh tô, mật ong, thạch mật, trong thời hạn bảy ngày được phép dùng, nếu quá bảy ngày còn dùng, ni tát ỳ ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

1. THÍCH NGHĨA:

+ Thất nhật dược: Thuốc được phép cất chứa và dùng trong vòng 7 ngày. Một trong 4 loại thuốc.

1) Thời dược: Loại thuốc dùng trong thời gian trước giữa trưa.

2) Phi thời dược: Thuốc được dùng vào buổi chiều.

3) Thất nhật dược: Thuốc dùng trong 7 ngày.

4) Tận hình dược: Thuốc dùng trọn đời.

Ý nghĩa các loại thuốc này, xem Yết ma yếu chỉ, Ch. VIII.

+ Thuốc dư tàn. Hán: Tứ phần: tàn dược, có lẽ muốn nói là thuốc dùng một lần không hết. Ngũ phần và Thập tụng nói là hàm tiêu dược, không có giải thích rõ. Nhưng, thông thường, thực đạm được dùng để dịch nghĩa của Phạn âm kha đà ni, loại thức ăn cứng, cần phải cắn, và hàm tiêu là dịch nghĩa của từ Phạn âm bồ xà ni, loại thức ăn mềm, chỉ nhai và nuốt. Như vậy, hàm tiêu dược muốn nói rằng, nguyên lai đây là thực phẩm loại mềm có thể dùng coi như thuốc. Tăng kỳ nói: sở ưng phục dược, cũng không có giải thích rõ ràng. Căn bản nói tùy ý phục thực và được giải thích theo Luật nhiếp 5: tùy ý, tùy thuận theo sự thích nghi của người bịnh, phục thực, nghĩa là được phép cắn hoặc nhai (Hán: đạm tước). Như thế có nghĩa là, các loại thức ăn hoặc cứng mềm, trong trường hợp bịnh, có thể như là thuốc. Theo đây, tàn hay phục thực đều là hai ý nghĩa khác nhau của một từ tiếng Phạn. Từ này, ở dạng danh từ chúng đồng âm, nhưng ở dạng động từ chúng có gốc hay động từ căn khác nhau, một gốc có nghĩa là tàn dư, và một gốc khác có nghĩa là thọ dụng. Thêm nữa, trong tiếng Phạn, hàm tiêu hay thọ dụng là những từ đồng nghĩa.

Nếu giải thích này được chấp nhận là đúng, thì cách dịch tàn dược của Tứ phần không chính xác.

Về loại thực phẩm dùng làm thuốc này, Tứ phần và Thiện kiến kể có 5 thứ, như thấy trong chánh văn nêu trên. Ngũ phần, Thập tụng và Căn bản chỉ kể có 4; trong đó, có lẽ sanh tô và thục tô được coi như một. Tăng kỳ kể có 6 thứ: 5 thứ như Tứ phần, thêm cái thứ 6 là mỡ.

+ Thời hạn bảy ngày: nguyên tắc để tính thời hạn đại khái giống như các cách tính về y dư và bát dư ở trên. Nghĩa là, ngày thứ nhất nhận được thuốc, trong các ngày kế tiếp hoặc nhận được thêm hoặc không nhận được gì cả cho đến ngày thứ 7, nếu không tác tịnh hay cho người khác, cất chứa đến ngày thứ 8, khi minh tướng xuất hiện, phạm ni tát kỳ. Bản chất của sự vi phạm như vậy cũng giống như các loại y dư hay bát dư.

+Được phép dùng: Tứ phần nói gọn: đắc phục. – Thập tụng nói: cọng túc, ngủ chung với thuốc. Thực sự, chúng chỉ được gọi là thuốc vì theo sự thọ dụng thích nghi; nhưng tự bản chất chúng là thực phẩm. Do đó, Hữu bộ tỳ bà sa 6 nói: tự mình thọ lãnh rồi để cách đêm mà ăn, phạm tàn túc thực, sám hối theo tội ba dật đề. Đây không phải là một tội danh thuộc chương ba dật đề; trong giới bổn của các bộ, không có điều khoản nào quy định điều này. Phân tích của Hữu bộ vừa dẫn là một khía cạnh trì phạm của chính điều luật 26 này.

2. PHẠM TƯỚNG:

Hình thái trì phạm trong điều luật này chỉ nhắm đến Tỳ kheo có bịnh. Tỳ kheo không bịnh, không được hưởng sự nới rộng của điều luật này; do đó, nếu chứa thức ăn cách đêm, phạm tàn túc thực, như Hữu bộ tỳ bà sa nói rõ.

Các yếu tố để thành phạm, chánh văn đã rõ ràng nên không cần thiết phải phân tích thêm.

Trường hợp không phạm: nếu đến ngày thứ 7 mà tác tịnh, như các cách tịnh thí y dư và bát dư (xem Yết ma yếu chỉ, ch. viii); hoặc cho người khác, như Sa di, người coi sóc vườn chùa. Sau khi đã cho, nếu còn bịnh, dù đã quá hạn 7 ngày, có thể xin lại mà dùng.

3. DUYÊN KHỞI:

Các bộ đại khái giống nhau:

Phật tại Xá Vệ. Mùa thu, các Tỳ kheo hay trúng gió, nên thường bịnh hoạn, thân thể gầy yếu. Phật biết rõ nguyên nhân. Ngài cho phép các Tỳ kheo có thể dùng thêm các loại thực phẩm mà người đời trong trường hợp bịnh họ coi là thuốc. Tức 5 loại đã nói trên. Nhưng Ngài chưa nói cho phép dùng những thứ này vào lúc phi thời, do đó các Tỳ kheo không dám dùng phi thời. Một số Tỳ kheo vẫn gầy ốm vì thiếu ăn; do đó, Phật lại tùy khai, cho các Tỳ kheo dùng các thứ kể trên vào phi thời.

Bấy giờ, do uy tín của tôn giả Tất Lăng Già Bà Tá, các cư sĩ cúng dường các đệ tử của tôn giả những thứ sữa, mật, đường rất nhiều; các Tỳ kheo này dùng một lần không hết, họ cất chứa nhiều ngày để dùng lần. Do sự cất chứa dồn quá nhiều ngày, tinh xá của họ đầy những lu hũ, và luôn cả các thứ sâu kiến, rất dơ bẩn, và hôi hám. Các cư sĩ thấy vậy bèn chỉ trích. Do nhân duyên này, Phật kết giới điều luật này.

Tường thuật về duyên khởi trên cũng được ghi chép trong Y dược kiền độ, Tứ phần 42.

ĐIỀU 27. Vũ dục y

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, xuân còn một tháng, có thể tìm cầu y tắm mưa; còn lại nửa tháng, có thể dùng. Nếu Tỳ kheo quá trước một tháng tìm cầu y tắm mưa, quá trước nửa tháng dùng, ni tát kỳ ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

1. THÍCH NGHĨA:

+ Vũ dục y: Y tắm mưa; một trong 13 tư cụ của Tỳ kheo; thực chất, nó là một loại áo choàng dùng để tắm. Hữu bộ tỳ bà sa, nó được dùng cho hai việc: khi trời mưa, vây nó che bốn phía rồi tắm ở bên trong; nếu trời nóng cũng tự che để tắm ở bên trong. Thứ hai, vì mùa hạ nhiều mưa, thường dùng gói ba y để quảy mang đi lại cho tiện. Tăng kỳ 11: "Không được mang áo mưa tắm trong ao. Khi mưa nhỏ cũng không được dùng nó, nhưng cũng không được tắm lõa thể, mà nên bận xé lặc (tức xà rông), hoặc y cũ. Không được mặc áo mưa làm các công việc. Chỉ nên dùng khi trời mưa lớn… Khi bịnh, hoặc chỗ có nhiều người đi, có thể buộc nó ở hai đầu làm đồ che". – Về kích thước, sẽ được nói trong ba dật đề 89 ở chương sau.

+ Xuân còn một tháng… có thể dùng. Theo lịch pháp cổ Ấn Độ mà Luật tạng vẫn áp dụng, một năm chia ra làm ba mùa, mỗi mùa bốn tháng. Nói xuân còn một tháng, là nói, bốn tháng mùa xuân mà ba tháng đã qua, nay còn một tháng cuối, tức tháng trước mùa hạ an cư. Theo cách tính của Tam tạng Huyền Tráng và Nghĩa Tịnh, mùa hạ bắt đầu an cư của các Tỳ kheo từ ngày 16 tháng 5 nông lịch; theo đây thì xuân còn một tháng chỉ khoảng thời gian từ ngày 16 tháng 4 đến 15 tháng 5 nông lịch. Nhưng cách tính này không được áp dụng tại Trung hoa. Các luật sư áp dụng theo cách tính của dịch giả Tứ phần, mùa hạ an cư bát đầu từ ngày 16 tháng 4 nông lịch, cho nên thời gian một tháng trong đây kể từ 16 tháng 3 đến 15 tháng 4 nông lịch.

Tứ phần không nói rõ đây là ngày tháng theo lịch lưu hành, hay kể theo kỳ hạn thọ an cư. Căn bản thì nói rõ đây là tính theo hạn kỳ an cư. Kể từ ngày bắt đầu của tháng tìm cầu áo mưa cho đến ngày thọ tiền hoặc hậu an cư đúng tháng. Thí dụ, thọ tiền an cư vào ngày 16/4 thì ngày bắt đầu tìm kiếm áo mưa là 16/3. Nếu thọ hậu an cư vào ngày 16/5 thì bắt đầu tìm kiếm áo mưa là 16/4.

Về tháng nhuận, luật Hữu bộ nói, giả sử tháng 3 có nhuận, nhưng Tỳ kheo không hay biết nên tìm sắm áo mưa từ 16/3 trước, thì đến 1/3 nhuận phải cất lại, không được dùng; đợi đến 1/4 mới dùng.

Chánh văn nói: còn lại nửa tháng, và được giải thích rõ là bắt đầu từ ngày 1/4 trở đi, được phép sử dụng. Các bộ khác cũng giải thích tương tợ, trừ Căn bản sẽ nói sau.

Ở đây, một vấn đề được nêu ra trong Hữu bộ tỳ bà sa 6. Giả sử ngày 16/3 tìm cầu áo mưa, đến khoảng ngày 18 hoặc 19 được may xong, nhưng luật nói, cho đến ngày 1/4 nên dùng, vậy trong khoảng thời gian từ khi y được tác thành cho đến khi có thể sử dụng, y ấy được cất chứa như thế nào đáng gọi là như pháp? Bởi vì, luật Hữu bộ đồng nhất ý nghĩa súc tức cất chứa và dụng tức sử dụng, do đó, vấn đề này được trả lời rằng: "Xét theo bản ý Phật chế, trong vòng một tháng này, Tỳ kheo được phép cầu và súc vũ dục y": vậy y được tác thành lúc nào là có thể sử dụng ngay lúc ấy, không nhất thiết phải đợi đến ngày 1/4. Sự quy định của chánh văn có tính cách đại thể chứ không phải cứng nhắc. Hình như luật Căn bản cảm thấy có điều bất ổn giữa thời gian tác thành và súc dụng mà các luật khác không lưu ý, nên tu chỉnh chánh văn cho chính xác; tề hậu bán nguyệt lai ưng trì dụng. "cho đến nửa tháng sau còn lại có thể thọ trì và sử dụng". Bán nguyệt lai được giải thích là "cho đến còn nửa tháng trước ngày tự tứ". Đoạn sau đó, Căn bản tỳ nại da 25 giải thích rõ về thời gian để cầu y và trì dụng như sau: Một tháng cuối mùa xuân, tức trước ngày thọ an cư, Tỳ kheo có thể tìm và sắm áo tắm mưa, trong đó bao hàm luôn cả sự thọ trì và sử dụng; thời gian trì dụng này kéo dài cho đến trước ngày tự tứ nửa tháng. Nếu Tỳ kheo dự định sẽ thọ hậu an cư, nhưng thấy các Tỳ kheo thọ tiền an cư đã tìm sắm áo mưa trước một tháng mà mình cũng tìm sắm theo, Tỳ kheo ấy phạm xả. Tỳ kheo thọ tiền an cư, còn nửa tháng nữa là ngày tự tứ không được dùng, nhưng thấy các Tỳ kheo thọ hậu an cư vẫn còn thời hạn sử dụng mà mình cũng dùng theo, Tỳ kheo ấy phạm xả.

+ Quá trước một tháng, các bộ, kể cả luật Căn bản, đều giải thích nhất trí là trước ngày thọ an cư đúng một tháng là thời gian tìm sắm áo mưa; nếu tìm sắm sớm hơn, phạm xả. Thí dụ, Tỳ kheo thọ an cư ngày 16/4, nếu tìm sắm áo mưa trước ngày 16/3, ấy là phạm xả. Hậu an cư cũng theo đó mà luận.

+ Quá trước nửa tháng, các bộ, trừ Căn bản như đã dẫn trên, đều giải thích nhất trí là, nếu thọ tiền an cư vào ngày 16/4, mà trước ngày 1/4 đã sử dụng, ấy là phạm xả.

Về y cho mùa mưa này khi được xả, do hết thời gian thọ dụng chứ không phải do phạm ni tát kỳ, Tứ phần 10 nói có thể dùng vào các việc khác; Tăng kỳ 11 nói có thể dùng làm y tài để may ba y. Tăng kỳ 11 còn nói rằng y mưa này có thể thọ dụng trong 4 tháng rưỡi, tức từ 1/4 đến 15/8, trong đó bao gồm luôn một tháng ca đề. Đến ngày 15/8, một Tỳ kheo sẽ tác bạch giữa Tăng rằng: "Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Ngày hôm nay Tăng xả vũ dục y" (nói 3 lần). Thời gian thọ trì của Tăng kỳ như vậy nhất trí với Ngũ phần. Ngũ phần 5 nói: thời gian thọ trì vũ dục y là 135 ngày.

Hữu bộ nhất trí với Tứ phần và thời gian thj trì, nhưng có hơi khác về cách sử dụng y đã xả. Hữu bộ tỳ bà sa 6 nói: "Nếu tiền an cư, nhẫn đến 15/4 có thể như pháp thọ trì; đến ngày 15/7 nên dẹp vào một chỗ, không nên súc dụng… Cho đến năm sau, vào thời an cư, mang ra dùng".

2. PHẠM TƯỚNG:

Hành sự sao, trung (tr. 73b), phân tích điều luật này bao gồm hai trường hợp phạm xả khác nhau.

Trường hợp thứ nhất, quá tiền cầu, tìm sắm trước thời gian luật định.

Trường hợp hai, quá tiền dụng, sử dụng trước thời gian luật định.

Chi tiết các trường hợp phạm xả trên đã được đề cập trong phần lược giải; ở đây không cần thiết nhắc lại.

3. DUYÊN KHỞI:

Tứ phần 10: Phật tại Xá Vệ. Bà Tỳ Xá Khư thỉnh Phật và chúng Tăng về nhà cúng dường. Bà sai nữ tỳ đến tinh xá báo tin cho các Tỳ kheo biết đã đến giờ thọ trai. Lúc bấy giờ trời mưa, các Tỳ kheo đương tắm. Nữ tỳ tưởng họ là các tu sĩ lõa thể, về báo lại cho bà Tỳ Xá Khư rằng tại đấy không thấy có Tỳ kheo, chỉ thấy các tu sĩ lõa thể. Bà biết các Tỳ kheo đang tắm, bèn sai nữ tỳ trở lại tinh xá. Bấy giờ trời đã tạnh, các Tỳ kheo vào tịnh thất riêng. Nàng đến không thấy ai cả, lại trở về báo: mọi người đi đâu cả; tinh xá vắng vẻ. Bà biết các Tỳ kheo đang nghỉ sau khi tắm, bèn sai nữ tỳ lại đến tinh xá gọi lớn. Lần này nàng báo tin được với các Tỳ kheo.

Sau khi Phật và các Tỳ kheo thọ thực, bà Tỳ Xá Khư thỉnh cầu Phật ban cho 8 ước nguyện, trong đó có hai ước nguyện là suốt đời được y tắm mưa cho Tỳ kheo, và y tắm cho Tỳ kheo ni. Phật chấp thuận cả 8 điều.

Khi trở về tinh xá, Phật gọi các Tỳ kheo đến, và nói cho phép từ nay các Tỳ kheo được tìm sắm y tắm mưa. Do sự cho phép này, nhóm sáu Tỳ kheo tìm sắm rất nhiều y tắm mưa, bất kể thời tiết đông hay xuân. Các Tỳ kheo thiểu dục tri túc thấy vậy không bằng lòng. Họ bạch Phật, và Ngài kết chế điều luật này.

ĐIỀU 28. Cấp thí y

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, còn mười ngày nữa mới hết ba tháng hạ, các Tỳ kheo được y cấp thì, Tỳ kheo biết đó là y cấp thí, có thể thọ nhận; thọ xong, có thể cất chứa cho đến thời của y; nếu cất chứa quá hạn, ni tát kỳ ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

1. THÍCH NGHĨA:

+ Cấp thí y, nghĩa đen, "y cúng gấp", chỉ các y hay vải mà thí chủ cúng dường Tỳ kheo trong trường hợp thí chủ ấy có việc khẩn cấp. Có hai yếu tố căn bản để y được cúng trong các trường hợp như vậy gọi là cấp thí y.

Thứ nhất, xét về bản chất, nó là loại trường y; nếu không có duyên sự đặc biệt, sự thọ dụng của Tỳ kheo đối với y này được chi phối bởi điều luật 1.

Thứ hai, xét về chủ đích của thí chủ, nói thuộc loại an cư y, tức y được cúng dường cho các Tỳ kheo với mục đích cung cấp các vật dụng cần thiết trong thời gian an cư. Ở đây, nó liên hệ đến một điều Phật chế, nói theo Ngũ phần 5, theo đó, trong thời gian an cư, các Tỳ kheo không được phép nhận y. Mặc dù gọi là y an cư, nhưng chỉ được phép thọ nhận sau khi Tăng đã tự tứ. Tỳ kheo nào làm trái lại, phạm đột kiết la. Lý do của sự cấm chế này, theo giải thích của Tăng kỳ 10, là để tránh sự hiềm nghi của các cư sĩ rằng, trong thời gian đang an cư, Tỳ kheo thọ nhận và cất chứa y, cũng như các vật dụng khác, là có ý định để dành làm tài sản sau khi tự tứ xong sẽ bãi đạo hoàn tục.

Theo Thập tụng và Căn bản, điều Phật chế vừa nói có phạm vi rộng hơn. Theo đó, trong thời gian an cư, tất cả những gì mà thí chủ cúng dường các Tỳ kheo, Tăng không được phép phân chia để thọ dụng, mà phải cất lại đó, đợi sau khi tự xứ xong mới phân chia.

Tổng hợp cả hai điểm vừa nêu trên, cấp thí y có thể được định nghĩa như sau: là loại trường y, phi thời, được thí chủ dâng cúng Tỳ kheo vì mục đích an cư, và cúng trong trường hợp khẩn cấp, nghĩa là, thí chủ ấy có việc gấp, không thể đợi đến khi Tăng đã tự tứ.

Về trường hợp khẩn cấp của thí chủ, Ngũ phần 5 chỉ nêu có hai: người ra chiến trận, và đàn bà sắp sanh nở. Với người ra chiến trận, quân lịnh không thể trễ, vả lại, sống thác bất định cho nên không thể ước hẹn cơ hội thuận tiện nào khác. Với người sắp sanh nở, theo tục lệ Ấn bấy giờ, đàn bà sắp sanh nở thì về nhà mẹ, đấy là thời gan có được nhiều tự do, không bị những câu thúc của nhà chồng.

Tăng kỳ 10 kể thêm hai trường hợp: người sắp chết và thương gia sắp đi xa.

Ngoài các trường hợp trên, Thập tụng 8 kể thêm: vua, phu nhân, vương tử, đại thần, với ý nghĩa rằng, các nhà quý tộc đầy uy quyền này, tín tâm của họ bất thường, nên Tỳ kheo cần thọ nhận để kết duyên tín tâm bền chặt cho họ.

Căn bản tỳ nại da 23 nêu 5 trường hợp được coi là cấp thí: 1. Người bịnh tự mình cúng y. 2. Vì người khác bịnh mà cúng y. 3. Người sắp chết. 4. Vì người đã chết. 5. Người ra chiến trận.

Ngoài những trường hợp vừa kể, sự bố thí của thí chủ không được gọi là cấp thí.

+ Còn mười ngày… Quy định thời gian Tỳ kheo được phép thọ cấp thí y, đó là, trước tự tứ của tiền an cư 10 ngày. Nói cụ thể, nếu tự tứ vào ngày 15/7, thì từ 6-15/7 là thời gian của cấp thí y. Không có trường hợp cấp thí y đối với Tỳ kheo hậu an cư.

+ Cho đến thời của y. Thời của y là thời gian cho các Tỳ kheo tìm sắm y, không bị hạn chế bởi các điều luật 1 và 3. Nếu có thọ ca thi na, thời gian của y kéo dài 5 tháng. Nếu không thọ ca thi na, chỉ được một tháng, tức tháng ca đề.

+ Nếu chứa quá hạn: Nếu không thọ ca thi na, khi hết tháng ca đề, ngày 15 không tác tịnh, sang ngày 16 phạm xả. Nếu có thọ ca thi na, khi mãn thời gian hiệu lực của ca thi na, ngày 15 không tác tịnh, ngày 16 phạm xả.

Về sự cất chứa quá hạn này, các luật còn phân tích chi tiết như sau: nếu nhận được y cấp thí vào ngày 6, trước tự tứ của tiền an cư 10 ngày, thì sự quá hạn như đã nói trên. Nếu nhận được y cấp thí vào ngày 7, thì thời hạn sẽ cộng thêm một ngày, tức là, nếu không thọ ca thi na, hết tháng ca đề được cộng thêm một ngày nữa; nếu có thọ ca thi na, hết hạn ca thi na cũng được cộng thêm một ngày nữa. Nói cụ thể, giả sử nhận cấp thí y trước tự tứ một ngày, tức ngày 14, nếu không thọ ca thi na, đến ngày 26/8, không tác tịnh mà còn chứa, phạm xả; nếu có thọ ca thi na, đến ngày 26/12 mà còn chứa, chưa tác tịnh, cũng phạm xả.

2. PHẠM TƯỚNG:

Cũng như trong điều 27, ở đây, mặc dù về hình thức thì chỉ có một điều khoản, nhưng về trường hợp phạm xả thì có hai. Đó là, phạm xả do thọ nhận trước thời gian luật định, và phạm xả do cất chứa quá thời gian ấn định.

Trường hợp phạm xả do thọ nhận, Hành sự sao phân tích chánh văn thành 5 yếu tố:

1) Đó là y cấp thí.

2) Biết rõ là y cấp thí.

3) Thọ nhận trước thời gian luật định.

4) Thọ nhận không duyên sự đặc biệt. Đây chỉ duyên sự của Tỳ kheo: y bị mất, y bị cướp trộm v.v… như điều 7.

5) Đã thọ nhận.

Trường hợp phạm xả do cất chứa, vì bản chất của y cấp thí vốn là trường y, do đó các yếu tố thành phạm cũng như trong điều 1.

3. DUYÊN KHỞI:

Tứ phần 10: Phật ở Tỳ Lan Nhã. Sau khi hạ an cư đã xong, Phật cho phép thọ nhận y an cư. Được vậy, nhóm sáu Tỳ kheo bèn tìm cầu y an cư vào mọi lúc, không kể là hạ chưa xong. Còn Bạt Nan Đà thì an cư ở trú xứ này xong, lại đến cá trú xứ an cư khác để thọ nhận thêm các phần y được chia. Sự sắm y và cất chứa vô độ ấy khiến các Tỳ kheo thiểu dục tri túc không hài lòng. Các vị bạch Phật. Ngài chế định, Tỳ kheo không được phép thọ nhận y an cư trước ngày tự tứ.

Bấy giờ, hai vị tướng quân của vua Ba Tư Nặc là Lê Sư Đạt Đa và Phú Ma La được lịnh xuất quân chinh phạt phản nghịch. Họ tự nghĩ, người ra chiến trận thì sự sống chết vô chừng, biết có còn sống trở về cúng dường Tăng nữa hay không, nên thiết lễ trai tăng và cúng dường y an cư. Các Tỳ kheo, vì chưa đến ngày tự tứ, chỉ thọ lãnh các vật dụng khác chứ không thọ lãnh y. Do đây, Phật kết chế điều luật này.

Tăng kỳ 11 tường thuật duyên khởi khác: Nhóm sáu Tỳ kheo, vào đầu thời an cư, đến các nhà cư sĩ tìm cầu y an cư. Họ nói, đợi đến mùa thu, khi lúa đã chín, mọi người đều hoan hỷ, bấy giờ sẽ cúng. Các Tỳ kheo này lý luận, thế gian đầy những bất trắc, biết đâu mà chờ đợi. Các cư sĩ bèn nói, các ngài tham cầu tài vật như vậy, có lẽ muốn cất chứa cho nhiều, đợi khi Tăng tự tứ xong sẽ bãi đạo hoàn tục chăng? Phật hay biết sự việc này. Ngài bèn chế định, từ đây về sau, trong khi hạ an cư chưa mãn, Tỳ kheo không được phép tìm cầu y an cư. Phần thứ hai của tường thuật, cũng giống như Tứ phần đã dẫn.

Thập tụng 8 và Căn bản tỳ nại da 23 tường thuật nội dung giống nhau, nhưng Căn bản có nhiều chi tiết hơn.

Tại một trú xứ nọ, do không có các thí chủ bảo trợ, nên không có các Tỳ kheo an cư. Một thương đoàn đi ngang qua đây, thấy quang cảnh rất tốt, nhưng lấy làm tiếc không có Tỳ kheo an cư. Họ phát nguyện, và yêu cầu hai vị Tỳ kheo thường trú ở đấy thỉnh các Tỳ kheo khác về đây an cư, họ sẽ cung cấp tất cả nhu dụng hàng ngày. Sau khi để lại một số phẩm vật cần thiết đủ cho 60 Tỳ kheo an cư trong ba tháng, họ tiếp tục hành trình buôn bán. Hai Tỳ kheo tại đây, một người ở lại giữ chùa, một người đi đến tinh xá Kỳ Hoàn để thỉnh Tỳ kheo về an cư. Họ thỉnh được nhóm sáu Tỳ kheo, cùng với các đệ tử của các vị này, cộng chung là 60. Vào những ngày đầu an cư, các Tỳ kheo này xử phân và thọ dụng tất cả những gì các thương gia để lại. Chẳng đầy một tháng, mọi thứ nhu yếu hàng ngày, gồm cả thực phẩm, đều hết nhẵn. Do vậy, họ từ bỏ chỗ này để đi đến trú xứ khác tiếp tục an cư. Chưa đầy ba tháng, thương đoàn kia trở lại trú xứ cũ, họ ngạc nhiên khi không thấy có các Tỳ kheo an cư. Sau khi hỏi hai Tỳ kheo cố cựu ở đây, họ hay biết sự việc, bèn than phiền là các Tỳ kheo thọ dụng vô độ, khiến họ mất niềm tin. Phật hay biết sự việc này. Ngài chế định rằng trong thời hạ an cư, các Tỳ kheo không được phép phân xử các vật dụng được cúng vì mục đích an cư.

Bấy giờ, tại một khu gia binh trong thành Xá Vệ, các bà vợ của binh sĩ thuộc đoàn quân của tướng quân Thiện Kiếm, lợi dụng chồng xuất chinh xa, ở nhà làm việc tư thông. Từ chiến trận trở về, các binh sĩ này hay biết sự việc, bèn đánh đập vợ. Các bà kêu khóc om sòm, làm náo động tinh xá của các Tỳ kheo ni ở gần đó. Ni sư trưởng của tinh xá này là Tỳ kheo ni Pháp Dự. Cô nghĩ cách khuyến hóa các bà vợ này. Pháp Dự được Phật tán thán là người thuyết pháp đệ nhất trong hàng Tỳ kheo ni. Bằng khả năng thuyết giáo khéo léo, chẳng bao lâu cô đã giáo dục các bà vợ binh sĩ này trở thành những người vợ đảm đang, trinh chính. Lần này, sau khi các binh sĩ từ chiến trận trở về, thấy gia đình êm ái, vợ con sống có nề nếp, không còn những chuyện tư thông như trước. Họ ngạc nhiên, và được các bà kể cho biết, đấy là do sự giáo hóa của Thánh giả Pháp Dự. Do vậy, các binh sĩ này sanh tâm tín ngưỡng Tam bảo, và họ cũng bỏ luôn cái thói rượu chè, cờ bạc. Từ đấy, binh đoàn này trở thành đạo quân mạnh nhất trong các đạo quân của vua Ba Tư Nặc. Nhân một lần xuất cinh, họ đã chiến thắng quân phản nghịch mà trước đó các đạo quân khác phải thất bại. Vì vậy, lần sau, phản nghịch dấy lên tại nơi khác, vua Ba Tư Nặc cũng sai đạo quân này đi chinh phạt. Đạo quân này, từ vị thống soái cho đến binh sĩ thảy đều là Phật tử. Họ thảo luận với nhau rằng, họ vốn là Phật tử, không hề có tâm tư sát hại, lần trước chiến thắng chẳng qua là do sự may mắn, chứ không phải do tinh thần hiếu chiến. Lần này, với lệnh vua thì không thể từ nan, nhưng thắng bại biết đâu mà lường trước. Họ muốn cúng dường các Tỳ kheo đang kiết hạ an cư, trước khi đi vào chỗ sống chết bất định. Họ sắm sửa y an cư để cúng dường các Tỳ kheo. Nhưng các Tỳ kheo nói, Phật chế, Tỳ kheo không được phân xử y an cư trong mùa an cư, nên họ không dám thọ nhận. Nhân dó, Phật tùy kai, trong trường hợp cấp thiết như vậy, các Tỳ kheo được phép thọ nhận y an cư. Các Tỳ kheo này, sau khi thọ nhận, bèn để cất một chỗ, rồi quên luôn. Sau ngày tự tứ, họ tìm lại, thì bị mối mọt đục khoét hết. Nhân đây, Phật khiến các Tỳ kheo tác pháp yết ma sai người chưởng y. Tỳ kheo này sẽ vì Tăng cất giữ y, cho đến khi tự tứ xong sẽ mang y ra trước Tăng mà phân chia. Sau cùng, Ngài kết chế điều luật này.

ĐIỀU 29. A lan nhã ly y

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, hạ ba tháng đã hết, một tháng hậu ca đề đã mãn, sống tại a lan nhã, chỗ đáng nghi ngờ, có sự khủng bố, Tỳ kheo sống tại chỗ như vậy trong ba y, nếu muốn, có thể lưu một y gởi trong nhà dân. Các Tỳ kheo có nhân duyên, lìa y cách đêm cho đến sáu đêm, nếu quá, ni tát kỳ ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

1. THÍCH NGHĨA:

+ A lan nhã ly y: Trường hợp ly y của Tỳ kheo sống tại a lan nhã. Trong điều 2, Tỳ kheo không được lìa y ngủ cách đêm chỗ khác. Trong điều 2 ấy có một sự tùy khai: nếu Tỳ kheo có duyên sự, được Tăng yết ma cho phép, có thể lìa y một tháng. Điều 29 này, xét bản chất, cũng là một trường hợp tùy khai đặc biệt của điều 2, dành cho Tỳ kheo sống tại a lan nhã, nhưng chỉ giới hạn trong sáu đêm.

Về trú xứ a lan nhã, theo giải thích nhất trí của các bộ liên hệ điều luật này, phải cách thôn xóm 500 cung, tức một câu lô xá.

+ Hạ ba tháng đã hết, một tháng hậu ca đề đã mãn: Văn Hán của Tứ phần nói: hạ tam nguyệt cánh, hậu ca đề nhất nguyệt mãn. Không có giải thích rõ rệt của chính Tứ phần về ý nghĩa của câu văn này. Đối chiếu các bộ khác, thì hạ tam nguyệt cánh ở dây chỉ cho ba tháng đầu của mùa hạ, là thời kỳ của tiền an cư. Hậu ca đề là tháng thứ tư của mùa hạ. Tháng thứ ba của mùa hạ, khi nguyệt cung đi vào chòm sao Song mã (Hán âm: A thấp phược dữu xà), gọi là tháng Song mã, nhưng đồng thời cũng được gọi là tháng tiền ca đề. Tháng thứ tư tiếp theo, khi nguyệt cung đi vào chòm sao Ca đề nên gọi là tháng Ca đề. Nhưng vì tháng trước gọi là tiền ca đề nên tháng này gọi là hậu ca đề. Theo như điều đã quy định trong điều 2 ở trên, với Tỳ kheo tiền an cư, nếu không thọ ca thi na, thì trọn một tháng ca đề được phép tự do lìa y cách đêm mà không cần duyên sự đặc biệt nào, chứ không phải chỉ có sáu đêm. Nhưng nếu có thọ ca thi na, thì thời gian tự do lìa y kéo dài suốt 5 tháng, tức 1 tháng ca đề cộng thêm 4 tháng mùa đông. Như vậy, mặc dù không có giải thích rõ rệt của Tứ phần, sự quy định thời gian của câu văn này nên hiểu chính xác là chỉ áp dụng cho Tỳ kheo hậu an cư tại a lan nhã trong các hoàn cảnh đặc biệt. Vì các Tỳ kheo hậu an cư cho hết thán ca đề mới mãn, và họ cũng không được thọ ca thi na, do đó không thể lìa y như quy định trong điều 2.

Theo tường thuật duyên khởi của các bộ, tháng ca đề thường có bọn cướp hoành hành tại các khu rừng hẻo lánh. Ngũ phần 5 gọi bọn cướp này là Ca đề tặc, và cũng cho biết rõ rằng, thực sự chúng không phải là bọn cướp chuyên nghiệp, mà là những tín đồ của thần Ca Đề, tức thần chinh phạt. Mục đích của chúng là giết người để lấy máu tế thần Ca Đề trong tháng ca đề. Theo thiên văn Ấn, Ca đề là chòm sao có 6 ngôi sao được thần thoại cho là 6 vú nuôi của thần Ca Đề. Với tín ngưỡng của bộ tộc Miệt Lê Xa, Ca Đề cũng là vị thần ngự trị bọn cướp. Trong tháng ca đề, tín đồ của tà giáo này có một nghĩa vụ tôn giáo, gọi là ca đề nguyện. Như Ngũ phần cho biết, nghĩa vụ này là hiến tế máu cho thần Ca Đề.

Trong các bộ, chỉ riêng Ngũ phần nhắc đề ca đề tặc như là bọn cướp tôn giáo. Các bộ khác hoàn toàn không có ý nghĩa này, mà chỉ coi đó là bọn cướp chuyên nghiệp. Các bộ này cho rằng sở dĩ chúng được gọi là Ca đề tặc, vì chúng hoạt động trong tháng ca đề, mà đối tượng cướp bóc của chúng là các Tỳ kheo. Bởi chúng biết rằng đấy là tháng mà Tỳ kheo thọ lãnh nhiều phẩm vật cúng dường của cư sĩ sau thời gian an cư.

Có lẽ ý nghĩa xưa nhất của ca đề tặc, đúng như giải thích của Ngũ phần, không phải là bọn cướp chuyên nghiệp, nhưng hành vi giết người lấy máu để tế thần của chúng khiến thiên hạ coi cúng như là bọn cướp. Hoặc giả, sau khi sát hại người để lấy máu, tiện tay chúng tước đoạt luôn các vật sở hữu của nạn nhân nên được gọi là bọn cướp. Vì một lý do nào đó, hoặc vì thất truyền, các bộ khác đã giải thích ca đề tặc không theo ý nghĩa xưa nhất của nó như Ngũ phần.

Tổng quát mà nói, đoạn văn này minh định thời gian áp dụng điều luật 29. Ở đây, cần nêu một vấn đề: thời gian này chỉ giới hạn trong phạm vi tháng ca đề, hay áp dụng cho suốt ba tháng hậu an cư, hoặc kể từ sau tháng ca đề trở đi?

Nếu theo Tứ phần, thời gian áp dụng điều luật này cho các Tỳ kheo hậu an cư tại a lan nhã là kể từ sau tháng hậu ca đề trở đi. Tứ phần không cung cấp chi tiết giải thích nào rõ ràng, ngoài việc tường thuật rất đơn giản như điều được nói trong chánh văn chế giới: sau tháng ca đề, các Tỳ kheo sống tại a lan nhã bị bọn cướp tước đoạt các vật dụng như y, kim, ống đựng kim v.v…

Nếu thời gian áp dụng vừa nói trên mà đúng theo nguyên bản Tứ phần, thì quan điểm này cũng phù hợp với tường thuật của Căn bản tỳ nại da 24. Theo đây, các Tỳ kheo hậu an cư tại trú xứ a lan nhã, sau khi mãn hạ, và phân chia y vật an cư xong, một số chưa rời trú xứ, bị bọn cướp đến tước đoạt. Nhưng nếu cho rằng thời gian áp dụng kể từ sau tháng ca đề trở đi, thì áp dụng cho đến tháng nào mới hết? Đây là điểm không thấy minh định rõ ràng trong cả hai bộ vừa dẫn. Vả lại, trong tường thuật của Căn bản, bọn cướp này được gọi là Ca lật để ca tặc, cũng là cách gọi khác của ca đề tặc. Gọi ca đề tặc, vì chúng hoạt động trong tháng ca đề; nhưng đây tháng ca đề đã mãn, như vậy, hoạt động của chúng không thể nói là trong tháng ca đề để gọi là ca đề tặc hay ca lật để ca tặc.

Với Ngũ phần 5, theo sự tường thuật về bọn tín đồ Ca đề, thì nhất định bọn chúng không hoạt động ngoài tháng ca đề, vì ca đề nguyện cũng như ca đề tế của chúng chỉ giới hạn trong tháng ca đề mà thôi. Như vậy, theo đây, thời gian áp dụng điều luật này chỉ giới hạn trong tháng ca đề. Chánh văn chế giới của Ngũ phần nói: an cư tam nguyệt, vị mãn bát nguyệt, và sau đó được chính luật này giải thích: an cư tam nguyệt, chỉ thời gian (ba tháng hạ) của tiền an cư; vị mãn bát nguyệt, chỉ thời gian của hậu an cư. Tuy nhiên, vị mãn bát nguyệt: chưa mãn tháng 8, cần phải đảo lại là bát nguyệt vị mãn để có ý nghĩa chính xác là "trăng tháng 8 chưa đầy", tức chưa đến ngày trăng tròn của tháng ca đề. Ngày đó là ngày ca đề tế. Có lẽ sau ngày này, bọn cướp thôi không hoạt động nữa, vì nghĩa vụ tôn giáo của chúng đến đây là hết thời gian tính. Với giải thích như vậy, đoạn văn chế giới của Ngũ phần dẫn trên có thể diễn rộng ra rằng: mặc dù ba tháng đầu mùa hạ đã qua, nhưng các Tỳ kheo hậu an cư chưa mãn hạn vì chưa đến ngày trăng tròn của tháng ca đề; cho nên còn một tháng nữa mới mãn. Tháng còn lại đó, Tỳ kheo hậu an cư tại a lan nhã được lìa y theo điều kiện của điều luật 29 này.

Thập tụng 8, chánh văn chế giới nói: "đã qua ba tháng (mùa hạ), chưa đến tháng 8, chưa hết năm", và sau đó giải thích: đã qua ba tháng, chỉ mùa hạ có bốn tháng, tuy đã qua ba tháng, nhưng người hậu an cư vẫn chưa hết hạn kỳ, cho nên nói là chưa mãn tháng 8. Ở đây, văn Hán nói: vị mãn bát nguyệt, nên đảo lại là bát nguyệt vị mãn, trăng tháng 8 chưa tròn. Vả, trong tường thuật của Thập tụng 8 cũng chỉ kể trưởng lão Tỳ La bị trộm mất tăng già lê, nhưng không nói mất trộm trong tháng nào; lại cũng không đề cập đến bọn cướp nào cả, và hoàn toàn không thấy nhắc đến tên Ca đề tặc. Tuy vậy, Thập tụng cũng xác định rõ rằng điều luật này chỉ áp dụng cho các Tỳ kheo hậu an cư tại a lan nhã. Tỳ kheo tiền và hậu an cư có hai tháng chung. Nhưng điều luật chỉ áp dụng cho Tỳ kheo hậu an cư, vậy hai tháng chung ấy không được kể trên. Thế thì, thời áp dụng là tháng ca đề, vì tháng này chỉ còn người hậu an cư là còn tọa hạ.

Trong Tăng kỳ 11, chánh văn nói: hạ tam nguyệt vị mãn, và giải thích: ba tháng an cư, là tứ 16/4 đến 15/7; chưa mãn, là chưa đến 15/8. Trong đó, điều luật này như vậy cũng được xác định là áp dụng cho người hậu an cư tại a lan nhã. Nhưng trong tường thuật, bộ này đưa ra hai nguyên nhân. Thứ nhất, các Tỳ kheo hạ an cư tại a lan nhã bị bọn chăn bò trộm y vật. Thứ hai, trong thời gian đang hạ an cư, tôn giả Ưu Ba Ly được Phật khiến đi hòa giải một vụ tranh chấp của Tăng an cư tại trú xứ cách đó 2 ngày đường. Dù vậy, trong cả hai nguyên nhân, Tăng kỳ không nói xảy ra tháng nào của hạ an cư, cũng không nói rõ là tiền hay hậu an cư.

Chánh văn chế giới của Căn bản nói khác hẳn các bộ khác, về đoạn này: nhược phục bí sô tại a lan nhã xứ trú tắc hậu an cư, trường hợp Tỳ kheo sống tại chỗ a lan nhã kết hậu an cư. Theo đó, điều luật cũng áp dụng cho người hậu an cư tại a lan nhã như các bộ khác, nhưng ở đây hoàn toàn không một ám chỉ nào cho tháng ca đề. Vậy phải chăng thời gian được áp dụng ở đây là suốt cả ba tháng hậu an cư? Theo văn nghĩa của chánh văn chế giới thì có thể là như vậy. Nhưng nếu theo tường thuật duyên khởi như đã dẫn trên, thì thời gian phải là kể từ sau tháng ca đề.

Qua các dẫn chứng trên, ngoại trừ Căn bản, có thể nói, chánh văn của điều luật này, trong nguyên bản Phạn, gần như nhất trí; nhưng do sự hiểu biết riêng biệt của các dịch giả, khiến có vẻ như chúng không nhất trí nhau.

Còn về tường thuật duyên khởi, rõ ràng các bộ khác nhau rất nhiều. Điều này có thể cho thấy rằng bản ý nguyên thủy của điều luật này không được truyền thừa nhất trí giữa các bộ phái. Nếu xác nhận tường thuật của Ngũ phần là xưa nhất, nếu không muốn nói là nguyên thủy, thì duyên khởi của điều luật này liên hệ đến hoạt động của những tín đồ thờ thần Ca Đề. Hoặc do yếu tố lịch sử, hoặc do yếu tố địa phương, các bộ khác không hay biết gì về tập quán sinh hoạt của nhóm tín đồ này, do đó không có nhận thức chính xác về ca đề tặc như Ngũ phần, khiến họ sáng tác tường thuật riêng cho phù hợp với giải thích riêng biệt của mình.

Nói tóm, trước khi có đủ tài liệu để hiểu biết rõ thêm về bọn ca đề tặc, ở đây tạm thời kết luận rằng, thời gian áp dụng cho điều luật này là chỉ giới hạn trong phạm vi tháng ca đề.

+ Chỗ đáng nghi ngờ: chỗ có dấu hiệu đáng nghi ngờ là có sự hoạt động của bọn cướp trộm, hoặc đáng nghi là có thể bị mất y.

+ Có sự khủng bố: chỗ nằm trong phạm vi hoạt động của bọn cướp của giết người, đe dọa sinh mạng.

+ Gởi trong nhà dân: gởi y trong thôn xóm. Cương giới của thôn xóm và a lan nhã khác biệt; sự khác biệt này là yếu tố xác định sự lìa y và mất y của Tỳ kheo. Về ý nghĩa lìa y và mất, xem giải thích trong điều 2 ở trên.

+ Có nhân duyên: nghĩa là sự lìa y có mục đích chánh đáng. Mục đích này, theo nghĩa hẹp, là để đề phòng tai nạn nên cần phải lìa y. Theo nghĩa rộng, như Tăng kỳ 11 xác định, vì cần đi gấp để hòa giải một vụ tranh chấp của Tăng, nếu mang đủ cả ba y sẽ nặng nề, có thể khiến trễ nãi công việc. Rộng hơn nữa, là các duyên sự Tam bảo. Câu văn này, Căn bản và Thập tụng nói: Tỳ kheo có duyên sự khẩn cấp và chính đáng, có thể ra khỏi giới cách đêm mà không cần phải mang đủ ba y. Chánh văn của Ngũ phần cũng nói như Thập tụng và Căn bản. Như vậy có nghĩa là, trong trường hợp khẩn cấp, như khi bọn cướp ca đề xuất hiện, Tỳ kheo có thể bỏ xuất giới lánh đi chỗ khác, không cần phải mang đủ cả ba y cho nặng nề.

+ Lìa y cách đêm cho đến sáu đêm: đây là điểm then chốt của vấn đề. Tại sao chỉ sáu đêm, không nhiều hay ít hơn? Trừ Ngũ phần và Tăng kỳ, không có bộ nào giải thích rõ, tường thuật của Ngũ phần về bọn cướp ca đề có thể cung cấp một dấu hiệu quan trọng, mặc dù hiện chưa có đủ tài liệu để hiểu thêm nhiều về bọn cướp ca đề. Nhưng, theo thần thoại, như đã nói, thần Ca Đề có sáu vú nuôi, tức sáu ngôi sao của chòm sao Ca đề. Như vậy, khi lấy máu người để tế thần Ca Đề, để biểu hiện đủ sáu bà vú, chúng cần máu của sáu người, hoặc thời săn máu người của chúng chỉ được phép kéo dài trong sáu ngày. Khi thấy dấu hiệu xuất hiện của chúng, Tỳ kheo có thể ra ngoài giới, để lại một trong ba y cho nhẹ, vì bấy giờ là tháng mưa nhiều. Sau sáu ngày, hoặc giả thời hạn săn máu của chúng đã hết, hoặc giả không thể đợi quá sáu ngày, Tỳ kheo có thể trở về trú xứ an toàn.

Còn theo tường thuật của Tăng kỳ, sáu ngày là thời gian đủ đi và về giữa hai trú xứ cách nhau hai ngày đường, và thêm hai ngày ở lại đủ để giải quyết tranh chấp. Nếu vụ tranh chấp trầm trọng, sáu ngày không đủ giải quyết, nhưng vì là tháng mưa nhiều nên khó mà mang đủ cả ba y, vậy muốn lìa y cần phải có Tăng yết ma cho phép một tháng. Trong trường hợp này, áp dụng điều luật 2.

2. PHẠM TƯỚNG:

Ở đây, lìa y sáu đêm không đợi Tăng yết ma. Nhưng các yếu tố căn bản để được lìa y sáu đêm ở đây gồm có:

1) Tỳ kheo hậu an cư.

2) Trú xứ hậu an cư là a lan nhã.

3) Thời gian lìa y chỉ giới hạn trong tháng ca đề.

Trái lại, thiếu một trong ba yếu tố này, lìa y một đêm là phạm xả, như đã nói rõ trong điều 2.

Dù hội đủ ba yếu tố trên, nhưng nếu lìa quá sáu đêm, đến ngày thứ bảy, khi minh tướng xuất hiện, phạm xả.

Như đã nói, điều luật này chỉ là trường hợp tùy khai của điều 2, do đó, các hình thái trì phạm liên hệ cần được tham chiếu với điều 2 ở trên.

3. DUYÊN KHỞI:

Các nguyên nhân đưa đến việc Phật quy định điều luật này đều đã được dẫn chứng để phân tích các ý nghĩa của chánh văn trong đoạn thích nghĩa trên, ở đây không cần thiết phải nhắc lại.

ĐIỀU 30. Hồi Tăng vật.

A. CHÁNH VĂN:

Tỳ kheo nào, biết đó là Tăng vật mà tự xoay về cho mình, ni tát kỳ ba dật đề.

B. LƯỢC GIẢI:

1. THÍCH NGHĨA:

+ Hồi Tăng vật, tiêu đề nếu nói đủ theo Căn bản tỳ nại da là: hồi chúng vật nhập kỷ, xoay Tăng vật về mình. Vật mà thí chủ có ý định dâng cúng cho Tăng, Tỳ kheo tìm cách xoay xở, hoặc thuyết phục, hoặc gây áp lực, hoặc bằng bất cứ phương tiện nào, để vật ấy được tặng biếu cho riêng mình. Đây là trường hợp chuyển của công làm của riêng. Nhưng Tăng vật ở đây, thứ mới được thí chủ dự định cúng cho Tăng, hoặc đã báo cho Tăng biết, nhưng Tăng chưa nhận. Nếu Tăng đã nhận, vật ấy thuộc sở hữu của Tăng, chứ không còn tùy thuộc ý định của thí chủ nữa; với Tăng vật như vậy mà tìm cách biến thành của riêng mình, thì hành vi ấy không thuộc phạm vi của điều luật này.

2. PHẠM TƯỚNG:

Vật đang thuộc sở hữu của thí chủ; vật ấy được thí chủ có ý định cúng cho Tăng, dù đã thông báo hay chưa thông báo; Tỳ kheo biết rõ thí chủ sẽ cúng vật ấy cho Tăng mà tự tìm cách khiến thí chủ cúng riêng cho mình, như thế là đủ yếu tố để thành phạm xả của điều luật này.

Nếu không xoay về cho mình, nhưng xoay về cho đối tượng khác: đột kiết la. Đối tượng khác, nghĩa là, trước tiên bản ý của thí chủ là dâng tặng cho đối tượng này, nhưng vì lý do nào đó, Tỳ kheo khiến cho thí chủ chuyển hướng tặng cho đối tượng khác.

3. DUYÊN KHỞI:

Tường thuật của các bộ đại khái giống nhau, và cũng không có gì đặc biệt, ngoài sự kiện cụ thể hóa các yếu tố thành phạm xả của chánh văn.