Đối Thoại Thiền - T2

KILLING

Gasan instructed his adherents one day: “Those who speak against killing and who desire to spare the lives of all conscious beings are right. It is good to protect even animals and insects. But what about these persons who kill time, what about those who are destroying wealth, and those who destroy political economy?

We should not overlook them. Further more, what of the one who preaches without enlightenment? He is killing Buddhism”.

Dịch nghĩa

Sát sanh

Một hôm Gasan dạy những đệ tử rằng “ những người nói chống lại sự giết chóc, và họ muốn cứu vớt tất cả hữu tình chúng sanh. Đúng, bảo vệ tất cả động vật và côn trùng càng tốt. Nhưng họ giết thì giờ bằng cách nào; họ phá hủy của cải thì sao và họ phá hủy kinh tế, chính trị?

Chúng ta sẽ không bỏ qua họ. Hơn nữa, một người rao giảng ngoài sự giác ngộ để làm gì? Người ta đang giết chết Phật giáo đấy!?

CÂU HỎI GỢI Ý

1/ Bạn nghĩ gì về tội sát sanh đối với người Phật tử?

2/ Bài học Gasan dạy cho đệ tử là gì? Sát sanh và giết chết Phật giáo tội nào nặng hơn?

3/ Giết thì giờ, phá hủy của cải và phá hủy kinh tế chính trị có phải là tội sát hại không? Tại sao?

4/ Tế Điên Hòa Thượng nói: “người ta tu khẩu, không tu tâm; còn ta tu tâm không tu khẩu”. Như vậy ăn thịt, uống rượu là không phạm giới?

5/ Làm sao phân biệt được ai là người tu Phật chân chính và ai là kẻ giả đạo đức?

* Quốc Vinh (Vic)

1/ Bạn nghĩ gì về tội sát sanh đối với người Phật tử?

- Phật dạy: sát sanh phải đền tội hay nói cách khác, người giết hại hẳn bị quả báo đền mạng đã giết. Người Phật tử không những giữ giới không giết hại chúng sanh mà còn phóng sanh nữa. Tự mình làm, tham gia hay khuyến khích tùy hỷ phóng sanh tha cứu những loài chim, thú, cá, rùa v.v...giúp chúng được tự do hít thở không khí trong bầu trời cao rộng.

2/ Bài học Gasan dạy cho đệ tử là gì? Sát sanh và giết chết Phật giáo tội nào nặng hơn?

- Tưởng cần phân biệt cho rõ sát sanh là cắt đứt hay chấm dứt mạng sống của loài động vật. Tìm mọi phương kế ngăn cản không để Phật giáo phát triển không thuộc về tội sát sanh. Ý Gasan muốn nói là tại sao người ta chỉ khư khư giữ có giới sát; trong khi đó các giới khác như trộm cướp, tà dâm, nói dối, uống rượu... còn tệ hại hơn nữa lại không tôn trọng giữ đúng mức độ, Gasan qui kết cả hai tội đều nặng như nhau. Bởi lẽ, những giới trên thuộc về trọng giơi – giới quan trọng – phạm không nặng là gì?

3/ Giết thì giờ phá của cải và phá hủy kinh tế chính trị có phải là tội sát hại không? Tại sao?

- Như câu trên đã giải thích thì, tuy những hành động như thế không phải sát sanh, nhưng nó ảnh hưởng thật tệ hại đối với gia đình, xã hội, môi trường sống, như gây ra sự bất an, xáo trộn, khủng hoảng khó khăn... cho chính mình và mọi người chung quanh không ít.

4/ Tế Điên Hòa Thượng nói: “người ta tu khẩu không tu tâm; còn ta tu tâm không tu khẩu”. Như vậy, ăn thịt, uống rượu là không phạm giới?

- Ở đời có những chuyện người lớn làm được còn trẻ nít bị cấm không thể làm được. Anh muốn làm chuyện người lớn, hẳn chờ tới khi khôn lớn đã !

- Trong đạo cũng thế, đối với bậc tu chứng, chúng ta chỉ là kẻ sơ cơ không hơn không kém. Vì lòng tham còn dày, tánh sân còn nặng, si mê còn đặc... thì làm sao có thể đem so sánh với những hành tung phi thường của các Ngài được!

- Đúng, ăn thịt, uống rượu không phạm giới đối với ngài Tế Điên; còn như chúng ta phạm liền đọa vào địa ngục vô gián.

5/ Làm sao phân biệt được ai là người tu Phật chân chính và ai là kẻ giả đạo đức?

- Câu hỏi có tính cách tổng quát nên cũng khó mà tìm cho được câu trả lời chính xác. Nhất là khi chúng ta đang sống trong thời buổi nhiễu nhương đạo đức suy đồi, xã hội băng hoại ngày nay thì cảnh lộng giả thành chân nhan nhãn xảy ra trước mắt thật cũng khó mà kiểm chứng biết hết.

- Vấn đề đặt ra ở đây là giá trị đạo đức, nếu mỗi người đều biết trân quí giữ gìn, thì đâu có cảnh mượn giả làm chân nữa.

* Duy Học (Sydney)

1/ Đã là một Phật tử thọ Tam Quy, Ngũ giới hành giả phải giữ 5 giới: Không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối và không uống rượu. Nếu đã thệ nguyện giữ giới trước bàn Phật và Bổn sư truyền giới, mà còn phạm giới, tất nhiên phải sám hối, tự thấy ăn năn và sửa đổi tâm tánh của mình. Nếu tái phạm sát sanh, tội thứ nhất trong 5 tội chính, hành giả có thể phạm luôn 4 tội khác, và mất hết công đức tu trì khi quy y Tam Bảo và thọ 5 giới. Hành giả cần có bạn lành nhắc nhở, gia đình khuyên răn và sám hối trước bàn Phật không còn tái phạm, hàng ngày phải tu sửa thân tâm, ngoài không nhiễm cảnh, trong không khởi ý ác, mới mong tiến bộ trên đường tu tập.

2/ Gasan dạy đệ tử phải cẩn trọng, thúc liễm thân tâm ngoài việc không sát sanh, còn phải làm tròn bổn phận với gia đình và xã hội; làm bất cứ việc gì cũng nhằm tự lợi và lợi tha, không vị kỷ, không cố chấp, từ bi không trụ tướng.

Thử so sánh “sát sanh” và “giết chết Phật Giáo”.

Hễ cố sát sanh tức coi thường sinh mạng của người và loài vật, kể cả các loài côn trùng (ong, bướm, v.v...) Sát sanh do tham, sân, si mà ra. Nếu dùng bom đạn sát hại sẽ gây thương vong cho nhiều sinh mạng, tang tóc cho bao gia đình và gây rối loạn trong xã hội, trong một nước hay nhiều nước. Tội sát sanh dẫn đến trả quả báo bị đọa địa ngục, tùy mức độ sát hại nhiều hay ít. Nếu không hối lỗi kịp thời thì mức nguy hại, mức ác báo không thể lường hết được!

* Giết chết Phật giáo theo Gasan được quy định trong mấy phạm trù sau đây: giết thời giờ, phá hủy của cải, phá hủy kinh tế chính trị .

Xin góp ý như sau:

Thường tình sát sanh chỉ áp dụng cho hành động của một người, hoặc của một nhóm người mà thôi, còn những hành động vị kỷ, tham ái cố chấp ngã si, phá hoại của cải, kinh tế chính trị thì quá nhiều, trải dài suốt đời người. Tỷ dụ: Dư tiền bạc đi sắm đồ xa xỉ phẩm, đi đánh bài, đi casino, tửu điếm... thật hết sức uổng phí! Vừa mất thì giờ vô ích, vừa tốn tiền, vừa làm gương xấu cho gia đình và xã hội. Sao không dùng thì giờ đó, tiền của đó, đểû làm cái gì hữu ích cho mình, cho gia đình, cho xã hội? Sao không tu sửa thân tâm, không bố thí, mai mốt vô thường tới, hối cải có còn kịp không?

Ngoài hành động không phung phí thì giờ, của cải, chúng ta còn phải lo về kinh tế và chính trị nữa. Khi đã hội nhập và làm bất cứ việc gì trong một xã hội tân tiến, chúng ta đã gián tiếp đóng góp vào nền kinh tế, văn hóa, chính trị của quốc gia. Vì chúng ta không đứng ngoài, mọi liên hệ đều tương duyên với nhau. Hễ làm thiện, vị tha, vì người mà làm việc, chúng ta sẽ đóng góp không nhỏ vào việc thiện hóa cộng đồng và xã hội mà chúng ta đang sống. Còn nếu sống vị kỷ cốt thỏa mãn dục tính, không nghĩ tới tự do hạnh phúc của người khác, chúng ta đã gián tiếp hoặc trực tiếp phá hoại nền tảng kinh tế, văn hóa, nghệ thuật, tôn giáo, chính trị v.v...do tiền nhân bồi đắp vậy.

3/ Giết thì giờ, phá hủy của cải, kinh tế và chính trị tuy không trực tiếp phạm tội sát sanh, nhưng gián tiếp làm hại rất lớn tới sinh mạng mọi loài, làm khổ cả thân tâm, làm băng hoại xã hội, tỷ như mở sòng bạc, tửu điếm, đốt phá núi rừng, khai mỏ bừa bải, đúc khí giới, buôn bán sì ke ma túy v.v...

4/ Đọc cuốn Tế Điên Hòa Thượng mới biết Ngài là một vị Bồ tát độ đời, những việc ngài làm độc đáo, lời nói của Ngài không thể lấy ngôn ngữ bình dân mà phán đoán e phạm lỗi! Đôi khi tin vào lời Ngài và hiểu sai ý Ngài lại càng đắc tội ! Nên chi tôi cũng không dám bình câu” người ta tu khẩu, không tu tâm, còn ta tu tâm không tu khẩu”. Đối với người đang tu cần phải giữ giới, vì giới sanh định và định phát huệ. Nên chi họ không dám ăn thịt, uống rượu, nói dối, tà dâm v.v... Nhưng tu đến lúc đạt đạo, tâm thể như như thì mọi pháp đều KHÔNG, chỉ giả danh, giả tướng, duyên hợp, không có sanh, không có diệt. Đến lúc đó thì ăn thịt, uống rượu cũng là KHÔNG, chỉ là giả danh, giả tướng mà thôi, không còn chấp nữa. Cũng như truyện một thiền sư xách con cá chép, thỏng tay vào chợ đánh chén cùng bạn bè vậy. Bao giờ hành giả đạt tới vô ngại mới làm thế được, còn nếu hành giả nào đang tu chưa đạt, thì vẫn phải giữ giới như thường, và nhất định phải không uống rượu, và không ăn thịt.

5/ Người tu Phật chân chính là người đã thọ Tam quy ngũ giới và sống thiểu dục, tri túc, hằng tỉnh giác, ngoài không dính cảnh, trong không khởi niệm, phát tâm từ, bi, hỷ, xả, ở trong tịnh mà không dính cái tịnh, an nhiên tự tại, tám gió quật không ngã! Còn người tu giả đạo đức là người mượn đạo tạo đời, chỉ lo cho cá nhân mình và người thân, đôi khi thốt ra lời đạo đức mà lòng thì tà dục, ghen tị, tham lam, lời nói bất nhất, chỉ biết thụ hưởng của đàn na thí chủ, nhưng gặp khó khăn là thối lui. Chỉ cần theo dõi hành động của một hành giả thì rõ, nếu cử chỉ, lời nói không đi đôi với việc làm ta biết ngay người đó có tu hay không rồi.

NHẬN XÉT GÓP Ý

1/ Người Phật tử luôn nuôi dưỡng lòng từ bi, không những đối với loài hữu tình mà còn đối với loài vô tình như cây cỏ, đất đá, núi sông, vạn vật... nữa. Chứng minh qua lời phục nguyện sau thời kinh có câu:

“Tình dữ vô tình, tề thành Phật đạo”

(loài hữu tình cùng loài vô tình cầu cho đều thành Phật đạo). Phật tử quan niệm rằng, không sát hại mà lại phóng sanh, là những người cần cù lo việc trồng cây; kẻ sát sanh dưới mọi hình thức, kể cả tự sát, xúi giục sát, vui hùa theo sát v.v... là phá hoại, nhổ cây, làm cho cây tịt mầm, héo ngọn không còn cơ hội sanh trưởng được nữa.

2/ Giá trị chân thật của đạo Phật nhằm ở sự thực hành. Người hay nói giỏi mà chưa làm giỏi cũng như con két học nói tiếng người, thật sự không lợi lạc gì cả. Tốt nhất cho chúng ta là nên âm thầm làm việc cũng như tu tập cho được lợi mình và lợi người hơn là tuyên bố thế này thế nọ. Trong luật Phật dạy rằng, người phàm phu tự lộng ngôn cho mình chứng thánh như nói tôi đã chứng quả Tu Đà Hoàn, Tư Đà Hàm v.v...tuy không thuộc về sát sanh, nhưng là trọng tội, cũng bị đọa vào địa ngục.

3/ Không, dù không phải tội sát sanh, nhưng nó có liên quan tới sự sống của mọi người nên cần phải giữ gìn và bảo vệ, vì chúng ta đang sống trong một xã hội cộng trụ sinh tồn, có liên quan chằng chịt dây chuyền với nhau mà mỗi cá nhân là một thành tố căn bản của cộng đồng nhân loại nói chung.

4/ Thiền sư Tế Điên nói câu đó không sao: nhưng chúng ta lỡ nói thế phải lo tìm cách đi rửa miệng là vừa. Nếu không, tâm vướng mắc (attachment) của ta dễ bị lôi cuốn vào bởi niệm bất thiện. Bởi lẽ, sức tu học, quán chiếu, sức chịu đựng, tâm từ bi, hạnh hỷ xả, nhẫn nhục trong ta chưa đủ sức chinh phục, bẻ dẹp được những phiền não, ác niệm thô và tế nên cần giữ giới, tu thiền định để đạt trí huệ, hầu mới đủ sức công phá vô minh đang miên phục trong ta từ vô lượng kiếp. Chúng ta chưa tu hay có tu mà chưa đến nơi đến chốn như người trắng tay; trong khi người có tu dồi dào kinh nghiệm như thương gia nhiều vốn. Vốn đã nắm sẵn trong tay anh có rộng đường xoay xở, miển là anh nắm vững luật chơi mới không bị phản tác dụng.

5/ Thế nào là tu chân chính? Kẻ giả đạo đức là thế nào?

Trong quặng có lẫn vàng, cát, đất, đá. Trong loài người có kẻ tốt, người xấu, hung dữ, hiền lương. Trong tâm mỗi người có đủ thiện ác, phiền não, khổ đau, oán đối nghi kỵ v.v...thì trong phạm vi của đạo giáo cũng không thể tránh khỏi kẻ lạm xưng để làm việc phi pháp.

Những phần tử bất hảo thường tráo trở không lường mà dưới con mắt người đời họ là những gương đạo mạo để được đề cao, ca ngợi và tán dương. Nhưng họ làm sao lọt qua được màn vải thưa đạo lý nhân quả? Hiểu rõ lý nhân quả, ta không còn phải thắc mắc, lầm lẫn chân giả nữa.

BÀI THAM KHẢO

LETTER TO A DYING MAN

Bassui wrote the following letter to one of his disciples who was about to die:

“The essence of your mind is not born, so it will never die. It is not an existence, which is perishable. It is not an emptiness, which is a mere void. It has neither colour nor form. It enjoys no pleasures and suffers no pains. I know you are very ill. Like a good Zen Student, you are facing that sickness squarely. You may not know exactly who is suffering, but question yourself: What is the essence of this mind? Think only of this. You will need no more. Covet nothing. Your end which is endless is as a snowflake dissolving in the pure air”.

Bài dịch

Lá thư cho người sắp hấp hối

Bassui viết thư sau đây cho một trong những đệ tử sắp chết:

“Bản tánh của con bất sanh, vì thế nó cũng bất diệt. Nó không là một hiện hữu mà bất biến. Nó không trống rỗng mà là cái chân không. Nó không màu sắc cũng không hình thể. Nó không hưởng khoái lạc và cũng không đau đớn.

Thầy biết con bịnh nặng lắm! Giống như một người học thiền giỏi, con đang đối diện hoàn toàn với sự đau đớn. Có thể con không biết cách chính xác ai đang đau khổ, nhưng hãy tự hỏi chính con: “Bản tánh của tâm này là gì? Hãy nghĩ một điều này thôi, con không cần gì nữa. Đừng ham muốn gì cả. Sự chấm dứt của con hẳn không chấm dứt, nó giống như một bông tuyết tan biến trong không khí tinh khiết”.

CÂU HỎI GỢI Ý

1/ Thiền sư Bassui viết thư cho đệ tử như thế có phải là nhà sành tâm lý không?

2/ Liệu Thầy có giúp đệ tử chống chỏi khỏi cơn đau đớn không? Tại sao?

3/ Nếu phải đối diện người thân đang hấp hối, bạn xử trí ra sao?

4/ Lời kết luận bức thư, ý Bassui muốn gì nơi người đệ tử thân thương sắp lìa đời?

5/ Hãy so sánh những cái khẳng định và phủ định trên có giống như Bát bất (tám phủ định của Trung Luận không?)

* Duy Học (Sydney)

1/ Thiền sư Bassui viết thư cho đệ tử như thế có phải là nhà sành tâm lý không?

- Thiền sư không những sành tâm lý mà còn truyền dạy đệ tử nên trút bỏ thân xác vô thường và hướng về bản tánh không sanh không diệt sẵn có nơi đệ tử.

2/ Liệu Thầy có giúp đệ tử chống chỏi khỏi cơn đau đớn không? Tại sao?

- Con người chưa giác ngộ bản tánh còn nặng ái dục, chấp thân là thật, nhất định cảm thấy đau đớn vô cùng khi lâm bệnh. Nhưng khi được tu học với Thầy, rõ thân ngũ uẩn là vô thường, khổ, không, vô ngã thì sẽ vượt qua được đau đớn và tâm an tịnh. Thiền sư chỉ giúp đệ tử pháp tu, còn đệ tử phải tự tu và tự chuyển hóa thân tâm mới có lợi thật sự, chớ nên ỷ lại.

3/ Nếu phải đối diện người thân đang hấp hối, bạn xử trí ra sao?

- Bình thường khi hấp hối dễ sanh mê loạn, tâm rất khó an tịnh, trừ khi lúc sống đã tinh tấn tu hành chọn một pháp tu và tâm không thối chuyển. Tuy nhiên lúc hấp hối thần thức con người rất yếu đuối vì còn tham ái và ràng buộc với người thân trong gia đình, cho nên cần có thầy và bạn hộ niệm giúp đỡ, khiến người bệnh tỉnh táo, giữ chánh niệm, niệm Phật hoặc nghe kinh kệ để một lòng tin tưởng vào chuyện vãng sanh, như vậy mới mong thoát sinh tử luân hồi, sanh về Cực Lạc.

4/ Lời kết luận bức thư, ý Bassui muốn gì nơi người đệ tử thân thương sắp lìa đời?

- Bassui đã nhắc nhở đệ tử như sau: “... Có thể con không biết cách chính xác ai đang đau khổ, nhưng hãy tự hỏi chính con: Bản tánh của tâm này là gì? Hãy nghĩ một điều này thôi, con không cần gì nữa, đừng ham muốn gì cả... Thiền sư có ý khuyên đệ tử dứt mọi tham cầu, để tâm an tịnh và quay về bản tánh sẵn có của mình. Đó cũng là cách định tâm, có định mới phát huệ và có cơ may thoát sinh tử.

5/ Hãy so sánh cái khẳng định và phủ định trên có giống như BÁT BẤT (tám phủ định của Trung Luận không?)

- Câu này liên hệ tới “Bát bất trung đạo” của Tánh không.

Ta hãy thử nhìn Bát bất qua cái động của ngôn ngữ. Đó chính là tương quan giữa phủ định và khẳng định trong “sinh diệt thường đoạn, nhất dị, lai xuất”. Ta hãy chọn một cách nhìn: Hiện thực (cái nhà, con người ...) do duyên khởi, bản tính là không (không tự thể), nên không có yếu tính quyết định. Nói Duyên khởi là thừa nhận “Tiến trình sinh hoá của hiện thực, tức có khởi lên, có biến mất, tức có sinh diệt? Bằng cách nhìn như trên, cái bất sinh bất diệt hay Duyên khởi cũng là sinh diệt. Đó chính là Giả Danh hay Trung Đạo. Thực tại “cái nhà, con người như mộng huyễn gọi là KHÔNG, GIẢ DANH, TRUNG ĐẠO, gọi tắt là là KHÔNG, GIẢ, TRUNG. Tới đây hành giả nên coi ngôn ngữ và tri thức đều là phuơng tiện quyền xảo, chỉ là ngón tay chỉ mặt trăng mà thôi. Dù sao “Bát bất trung đạo của Tánh không” được thể hiện bằng “Dịch hóa pháp” vẫn có giá trị tuyệt vời đối với cuộc sống hiện hữu, khiến chúng ta thoát khỏi ràng buộc của tri thức, tập quán, phiền não sâu kín đã sai sử ta đi mãi trong luân hồi. Cần phải rũ sạch hàng rào danh lý, chấm dứt mọi ngôn ngữ và tư tưởng, để nhảy thẳng vào “thực tại vô ngôn”, cứu cánh của Tánh không vậy.

* Quốc Vinh (Vic.)

1/ Nhà sành tâm lý không phải viết thư khuyên môn đệ mà nên trực tiếp tới bên giường bệnh thăm hỏi an ủi, là liều thuốc trị bịnh rất hiệu quả. Các nhà tâm lý trị liệu theo dõi khơi động đúng tâm lý qua các cuộc tiếp xúc làm cho con bịnh chóng bình phục, mà không cần nhiều thuốc men, y sĩ như thực tế chứng minh.

2/ Liệu thầy có giúp đệ tử chống chỏi khỏi cơn đau đớn không? Tại sao?

- Bassui bày tỏ mối quan tâm đặc biệt với người đệ tử qua câu nói an ủi: Thầy biết con bịnh nặng lắm ! Giống như một người học thiền giỏi, con đang đối diện hoàn toàn với sự đau đớn. Có thể con không biết cách chính xác ai đang đau khổ, nhưng hãy tự hỏi chính con: Bản tánh của tâm này là gì? Hãy nghĩ một điều này thôi, con không cần gì nữa. Đừng ham muốn gì cả. Sự chấm dứt của con hẳn không chấm dứt...”

Những lời chân tình ấy như rót vào tai người học trò nhỏ, cũng giúp rất nhiều để chống chỏi cơn đau đang tới hồi bất trị.

3/ Nếu phải đối diện người thân đang hấp hối, bạn xử trí ra sao?

- Nó không giống như một công thức cố định, tùy theo tâm trạng lúc đó. Tuy nhiên, những sự buồn thương, bất an, lo lắng.... trong một thoáng chốc khó ai tránh khỏi. Nếu người không biết tu cũng khó khắc phục những dao động hay rối trí trong lúc nhà hữu sự này. Người biết tu nhìn và quán chiếu sâu lý vô thường hợp tan biến đổi nên cố giữ vững được tâm trí sáng suốt tĩnh thức đè dẹp tình cảm thường tình để chuyên tâm cầu nguyện cho người hấp hối nhẹ nhàng siêu thoát.

4/ Lời kết luận bức thư, ý Bassui muốn gì nơi người đệ tử thân thương sắp lìa đời?

- Thầy dạy: sự chấm dứt của con hẳn không chấm dứt, nó giống như một bông tuyết tan biến trong không khí tinh khiết”;

Ý khuyên không nên tham tiếc và vướng mắc vào bất cứ gì nơi đời sống vật chất thế gian giả tạm này. Có như thế thần thức mới nhẹ nhàng siêu thoát vào cảnh giới an lành tốt đẹp hơn. Vì chết chưa phải là hết, chỉ thay đổi kép lớp như diễn viên trên sân khấu mà tuồng đời cũng hệt như một vở kịch vậy.

5/ Hãy so sánh những cái khẳng địnhh và phủ định trên có giống như Bát bất (tám phủ định) của Trung Luận không?

Những cái phủ định: bất sanh, bất diệt, bất biến, chân không; không phải là một hiện hữu, không phải cái trống không, không có màu sắc hay hình thể, không hưởng khoái lạc nên không đau đớn. Trung luận nêu tám cái không và phủ nhận các pháp hoàn toàn rốt ráo đưa tới lý trung đạo nên khác nhau .

NHẬN XÉT GÓP Ý

1/ Một vị thiền sư đúng nghĩa có đủ tư cách và đức tánh của một nhà giáo dục, nhà mô phạm, vị lương y, nhà tâm lý học. Thiền sư Bassui không những chỉ dạy học trò mà còn biết rõ từng tâm niệm của học trò nữa. Không phải chỉ sống hời hợt qua lớp màu mè bên ngoài đụng việc lại đem đạo đức khuyên giải người. Điều này cũng hoài công vô ích mà thôi. Đời sống chân thật của một người đã là bài học hùng hồn nhất không lời nhưng chứa đựng biết bao giá trị cao đẹp xây dựng đời sống chính mình và người.

Thiền sư Bassui vì thế, không những là một nhà tâm lý học mà còn là nhà tâm lý trị liệu như vị lương y đại tài giúp con bịnh rất nhiều trong cơn hấp hối mà mạng sống chỉ còn trong gang tấc.

2/ Cái tài của lương y là xem đúng bệnh, cho đúng thuốc giúp con bịnh dứt khỏi cơn đau và lành bệnh. Phương tiện khéo của vị thầy hay thiền sư trị bệnh là tâm dược chắc hẳn hơn cả thuốc thần. Vì thuốc hay chỉ chữa trị được bệnh của thân xác hiện tại; trong khi tâm dược giúp đưa người qua sông mê vượt thoát kiếp luân hồi nhiều kiếp. Vị thầy đứng trên tư thế này mà hành xử đối với người học trò nhỏ trong lúc đang chống chỏi cơn đau sắp sửa lìa đời. Vì chỉ có lấy tâm truyền tâm, cái tâm ấy mới miên viễn, cao thượng và sáng trong mà thôi.

3/ Đã là con người chắc chắn không ai tránh khỏi bảy thứ tình cảm: vui, buồn, mừng, giận, ghét, yêu và ham muốn. Vì thế được thì vui, mất lại buồn, thắng hỷ hạ, bại chán nản e chề .v.v... Đó là những việc xảy ra hằng ngày, còn những việc có tính bất thường như tai nạn, bịnh hoạn, chết chóc đưa đến cho ta nhiều mối bức xúc, đau buồn, khổ hận, xót tủi, đau thương... có khi dây dưa mãi trong nhiều năm tháng không dứt.

Đức Phật dạy:”Thắng hàng vạn tinh binh chưa phải thắng, mà tự thắng mình mới là chiến công oanh liệt nhất”. Tự thắng được mình là vượt qua được mọi thứ tình cảm thấp hèn của thế nhân để xứng đáng như người thực hành Bồ Tát hạnh.

4/ Thầy muốn dạy người đệ tử một bài học; hay nói đúng hơn là kinh nghiệm sống. Muốn thăng hoa đời sống sau khi chết phải chuẩn bị hành trang đầy đủ qua ba việc trọng đại:

- Thứ nhất: đừng ham muốn gì có nghĩa là tất cả mọi tiện nghi vật chất ở đời kể cả thân xác cũng không nên luyến tiếc. Hễ ham muốn là sanh ra mến tiếc, càng mến tiếc là càng vướng mắc trói buộc như vợ chồng, tình gia đình anh chị em, bà con thân tộc v.v...rồi đâm ra ích kỷ, nhỏ nhen, tham đắm.

- Thứ nhì: chết không phải là hết mà chỉ là một sự chuyển sanh sang một kiếp khác. Thật vậy, con người chỉ chấm dứt thân xác ở đời; còn thần thức như hạt mầm nằm chờ đủ yếu tố sẽ sanh trưởng trong một thân xác mới. Có nghĩa là con người sẽ tái sanh trong 6 đường hay loài: người, trời, a tu la, quỉ, súc sanh, địa ngục tùy nghiệp tạo lúc sanh tiền chiêu cảm.

- Thứ ba: thần thức giống như bông tuyết thật tinh khiết giữa hư không. Như thế, thần thức hay linh thức lúc lìa khỏi xác thân không mất đi đâu mà chờ duyên chiêu cảm đi đầu thai vào một thân xác mới, tức thọ sanh ở một kiếp khác.

Đó là 3 liệu pháp hay tâm yếu cả Bassui muốn trao truyền cho người môn đệ sắp từ giả cõi đời.

5/ Tám phủ định của Trung Luận hay biện chứng pháp của Long Thọ đó là:

1. Không sinh 2. Không diệt

3. Không thường 4. Không đoạn

5. Không giống 6. Không khác

7. Không đến 8. Không đi

Trong bài tụng mở đầu Trung Quán luận. Long Thọ viết rằng:

Bất sinh diệc bất diệt

Bất thường diệc bất đoạn

Bất nhất diệc bất dị

Bất lai diệc bất xuất.

Năng thuyết thị nhân duyên

Thiện diệt chư hý luận

Ngã khể thủ lễ Phật

Chư thuyết trung đệ nhất

Dịch:

Con kính lễ Thế Tôn

Trình bày pháp duyên khởi

Diệt trừ mọi hý luận

Xiển dương Trung Đạo Lý

Không sinh cũng không diệt

Không thường cũng không đoạn

Không một cũng không khác

Không đến cũng không đi.

Trên nền tảng của 8 cái phủ định như thế, cái gì có thể tồn tại? Đây là phủ định tất cả sắc thái đặc thù của hiện hữu. Ở đây, hễ cái gì bám vào hữu, vô, sinh, diệt, thường, đoạn, đồng, dị, khứ, lai đều là sai lầm, hay những hiện hữu nào sinh khởi từ chúng cũng đều sai lầm. Với những đặc điểm: phủ định liên tiếp, phủ định luôn cả cái được phủ định. Ví dụ: phủ định ý niệm sinh khởi bằng ý niệm đoạn diệt; phủ định ý niệm đoạn diệt bằng ý niệm đến (lai); phủ định ý niệm đến bằng ý niệm đi (khứ). Phủ định mọi ý niệm trên bằng thường hằng; phủ định ý niệm thường hằng bằng đoạn diệt; phủ định ýniệm đoạn diệt bằng đồng thể (nhất); phủ định ý niệm đồng thể bằng sai biệt (dị); phủ định ý niệm sai biệt bằng sinh khởi ... Cứ như thế mà phủ định sạch sẽ mọi ý niệm chấp trước bám víu vào hữu, vô, sinh, diệt, thường, đoạn, đồng, dị, khứ, lai (lịch sử tư tưởng và triết học tánh không các trang 82 và 83 của Thích Tâm Thiện, do nxb thành phố HCM. Sài gòn 1999). So sánh với những cái phủ định của bài như: bất sanh, bất diệt, bất biến, chân không, không phải là một hiện hữu; không phải cái trống không; không có màu sắc hay hình thể; không hưởng khoái lạc nên không đau đớn, không nhằm phủ định mọi ý niệm chấp trước mà để khai thị cho một linh thức sắp đi tới một thế giới khác. Điểm quan trọng của thiền sư Bassui nhằm thức tỉnh cho đệ tử không vì một niệm vô minh bất giác để phải hụp lặn trong luân hồi triền miên thọ khổ.

BÀI THAM KHẢO

TOSUI'S VINEGAR

Tosui was the Zen master who left the formalism of temples to live under a bridge with beggars. When he was getting very old, a friend helped him to earn his living without begging. He showed Tosui how to collect rice and manufacture vinegar from it, and Tosui did this until he passed away.

While Tosui was making vinegar, one of the beggars gave him a picture of the Buddha. Tosui hung it on the wall of his hut and put a sign beside it. The sign read: “Mr. Amita Buddha: This little room is quite narrow. I can let you remain as a transient. But don't think I am asking you to help me to be reborn in your paradise?”

Dịch nghĩa

Giấm của Tosui

Tosui là một thiền sư đã bỏ hình thức những ngôi chùa để sống dưới một cây cầu với những kẻ ăn xin. Khi Tosui già yếu, một người bạn giúp chỉ cho Tosui lượm gạo để làm giấm. Tosui làm như thế cho tới khi ông qua đời. Trong khi Tosui làm giấm, một người ăn mày biếu ông một bức hình Phật. Tosui treo bức hình lên vách lều và ghi vào cạnh bức hình: “Thưa ông Phật A Di Dà, cái phòng này quá nhỏ. Tôi có thể để ông lại đây nhất thời. Nhưng xin đừng có nghĩ rằng tôi cầu nguyện ông để ông giúp tôi được tái sanh nơi cõi nước của ông đấy nhé.”

CÂU HỎI GỢI Ý

1/ Bạn nghĩ thế nào cuộc đời hành đạo của Thiền sư Tosui?

2/ Trong thời hiện đại có ai hành thiền như Tosui không? Tại sao?

3/ Có điểm mâu thuẩn nào giữa đời sống đạo và thực tế của Tosui không?

4/ Tu thiền không cần mọi hình thức tụng kinh? Bạn nghĩ sao?

5/ Tu thiền định sau khi chết cầu sanh về thế giới nào?

* Duy Học (Sydney)

Bạn nghĩ thế nào cuộc đời hành đạo của thiền sư Tosui?

- Thiền sư Tosui đã rời một mái chùa tới trú dưới một cây cầu để sống. Hẳn thiền sư nghĩ sống như vậy sẽ dễ chịu hơn, thanh thản hơn và dễ đạt ĐẠO hơn chăng? Mái chùa và cây cầu cũng chỉ là phương tiện mà thôi, chưa phải cứu cánh? Mọi vật, mọi hình tướng đều giả danh, giả tướng nếu hành giả còn kiến chấp, còn đối đãi tất nhiên bị kẹt. Có lẽ đây là bài học cho mọi hành giả, chừng nào chúng ta thoát được hàng rào danh tướng, thoát được ý niệm phân biệt và kiến chấp đối đãi, chừng đó dù ta ở trong chùa, trong rừng hay giữa chợ cũng đạt ĐẠO vậy!

2/ Trong thời hiện đại có ai hành thiền như Tosui không? Tại sao?

- Trong thời nay, ít có ai hành thiền như Tosui. Hành giả tu thiền thời nay không cần phải rời thành thị vô rừng để ở, không cần phải chọn gầm cầu, hốc đá hoặc những thâm sơn cùng cốc để tu, mà tu ngay nơi nào ta đang ở, với phương tiện sẵn có, đạm bạc để sống thiểu dục, tri túc, thanh thản là được. Tu Thiền cần có pháp tu, có thầy hướng dẫn, tốt nhất là trong tăng đoàn, để cùng nhau sách tấn tu hành. Chừng nào “tám gió quật không ngã”, tâm rỗng rang như hư không (thấy TÁNH), lúc đó không cần cũng tới bến giác vậy.

3/ Có điểm mâu thuẩn nào giữa đời sống đạo và thực tế của Tosui không?

- Sau đây là vài mâu thuẩn giữa đời sống đạo và thực tế của Tosui: Tosui muốn thoát ly hình thức chùa để tự sống một mình dưới cây cầu. Thế nhưng rời chùa vẫn phải nhờ cây cầu. Ở dưới cầu sống với kẻ ăn mày, nhưng vẫn nhận sự giúp đỡ của một bạn dạy Tosui cách làm dấm để sinh nhai. Đã rời chùa, Tosui vẫn nhận hình Phật A Di Đà để treo lên vách, có khác chi hình Phật, tượng Phật để trong chùa? Đó chính là mâu thuẩn! Thuyền nào chở hành giả qua sông cũng chỉ là phương tiện cả, dù thuyền nan, thuyền gỗ hay thuyền rồng chạm vàng của vua cũng vậy. Điều cần là thuyền có tới được bờ bên kia mới đáng kể. Tu thiền cần sống giản dị, lìa mọi cân lường tính toán phân biệt, hễ tâm cảnh như như là đạt ĐẠO. Nhưng nếu còn kiến chấp, còn phân biệt tâm cảnh thì có ngồi trong lầu son, gác tía, chùa vàng chùa bạc cũng vẫn phải luân hồi trong ba cõi mà thôi !!

4/ Tu thiền không cần mọi hình thức tụng kinh? Bạn nghĩ sao?

- Thiền là một pháp tu giúp hành giả trở về với TÁNH GIÁC sẵn có trong thân ngũ uẩn của mình, mà không phải tìm ở ngoài, vì vậy có câu “phản quang tự kỷ bổn phận sự”. Đó là lý thuyết còn về phần thực hành, các thiền sư thường dùng kinh điển Đại thừa như Bát Nhã, Kim Cang, Lăng Già v.v... để dạy hành giả, cốt nhận ra mình có TÁNH GIÁC trước đã (phần giải ngộ). Hành giả còn phải siêng năng tu, nỗ lực buông xả vọng niệm, hơn thua phải quấy, tập khí lâu đời sâu dầy rất khó rũ sạch.

Tu đạt tới vô niệm mới tới đường về quê nhà, hành giả mới được yên ổn, thỏng tay vào chợ, tự tại, tùy duyên bất biến. Còn các hình thức tụng kinh, bái sám hay trì chú thường hành ở các chùa Việt nam, nếu hành giả có theo càng tốt. Vì tu thiền lúc đầu rất cần thấu hiểu kinh điển Đại Thừa; nếu đọc tụng kinh hằng ngày mỗi sáng tối, hành giả sẽ nhập tâm và có dịp chuyển hóa tâm mình, hướng thượng, gột bỏ được tam độc tham sân si và kiến chấp lâu đời dễ dàng hơn. Nếu hiểu như vậy thì hình thức tụng kinh, lễ Phật, sám hối, đọc chú là cần yếu trong sự tu hành vậy. (Vào cuối 1986, tôi đã dự khóa thiền với HT Thích Nhất Hạnh, HT vẫn cho tụng giới, tụng Bát Nhã và lễ Phật như thường; còn HT ThíchThanh Từ vẫn cho hành giả lễ Phật, tụng kinh sám hối với Bát Nhã tại Thiền Viện Trúc Lâm Đà Lạt mà chính tôi cũmg may mắn được dự nhiều lần cùng Phật tử Lâm Đồng – Đà Lạt).

5/ Tu thiền định sau khi chết cầu sanh về thế giới nào?

- Nếu tu thiền định, hành giả không cần cầu sinh về đâu hết. Hành giả tu thiền trước hết phải rõ mình có TÁNH GIÁC hay ông chủ có sẵn trong thân vô thường rồi, sau cần nỗ lực an tịnh tâm vọng tưởng của mình, chừng nào vọng tưởng lắng sạch thì tâm thể bừng sáng, đó là Phật tánh hay Tánh giác sẵn có nơi mình, chớ có cần tìm cầu ở đâu khác? Do vậy mà tu thiền không cần cầu sanh về thế giới nào khác.

Đức Thế Tôn đã từng dạy chúng ta “Hết thảy chúng sanh đều có Phật Tánh”. Thế nhưng Phật tánh thường bị vọng tưởng che lấp và lôi cuốn mình đi trong tam giới, tạo nghiệp sinh tử luân hồi. Nếu không có ý chí dũng mãnh và bất thối chuyển thì tu thiền quả là thiên nan vạn nan. Cũng vì vậy mà đức Phật đã chế ra nhiều pháp môn TỊNH ĐỘ, MẬT TÔNG...Trong đó hành giả cần tự lực và tha lực; tỷ dụ Tịnh Độ, hành giả nương nhờ vào tha lực của Phật A Di Đà và hai vị Bồ Tát Quan Âm và Thế Chí, giúp mình vãng sanh về Tây Phương Cực Lạc khi mãn phần. Tóm lại tùy căn cơ mỗi người, chúng ta tự lựa chọn pháp môn để tu, thế nhưng điều cần thiết vẫn là dùng Tam Vô Lậu học “GIỚI ĐỊNH HUỆ” để trừ tam độc “THAM SÂN SI”, còn không chịu tu mà ỷ lại, cầu suông thì khó thành công vậy.

* Quốc Vinh (Vic.)

1/ Bỏ hình thức sống đầy đủ tiện nghi ở chùa để sống khổ hạnh như thiền sư Tosui là cả một sự chọn lựa có suy nghĩ mà không phải ai cũng làm được. Nếu người thiếu ý chí, nghị lực hẳn khó mà chịu đựng được cảnh sống chật vật như thế!

2/ Phải nói là rất hiếm hoi . Vì lẽ đời sống mỗi ngày càng tiện nghi bao nhiêu, nhiều người càng lao theo hưởng thụ vật chất bấy nhiêu. Sống khắc khổ phải nói là một hạnh; hạnh tu đặc biệt đòi hỏi nơi hành giả nhiều hy sinh xả kỷ qua bao nhiêu thử thách của con người, thiên nhiên và hoàn cảnh. Có thể nói thời nay chúng ta cũng khó mà tìm được một tâm hồn an nhiên tự tại sống tri túc như thế.

3/ Điều đó chỉ có người trong cuộc mới trả lời đúng được mà thôi. Những người chưa đạt đến trình độ tu chứng như chúng ta thật cũng khó xác minh vấn đề cho trọn vẹn.

4/ Không hẳn là như thế! Tu thiền có nhiều trình độ không giống nhau, cũng như học sinh từ tiểu học, lên trung học, vào đại học... trải qua một thời gian tối thiểu phải mất mười hai năm học tập mới thu thập được mớ kiến thức khả dĩ để vào đời. Người tu thiền cũng thế, có nhiều trình độ: sơ cơ, trung cấp, cao cấp. Nếu phá bỏ hình thức, hành giả nương vào đâu làm điểm tựa tiến sâu và tiến xa hơn trong tiến trình tìm cầu giác ngộ. Hình thức là phương tiện không thể tách rời; khi đạt mục đích mới nói chuyện từ bỏ những gì không cần thiết lúc đầu. Thế thì tụng kinh giúp cho ta tập trung tâm ý vào lời kinh há vô bổ việc thiền quán hay sao?

Chủ trương tu thiền không cần hình thức tụng kinh, phải chăng làm cho hành giả lười biếng và bài bác người khác hành trì pháp tu này.

5/ Phải thật hết sức cẩn thận trong lúc tu tập và chọn lựa pháp môn tu. Nếu không rõ ràng dứt khoát hành giả sẽ không định hướng được sau khi chết sẽ đi về đâu. Cầu sanh về thế giới nào là tùy nguyện lực mà không phải do nghiệp lực chi phối nữa; hành giả hẳn tùy sở trú xứ thường an lạc. Đó là kết quả tu thiền đúng không lạc vào đường tà.

NHẬN XÉT GÓP Ý

1- Ở ngoài đời cũng như trong đạo có những người làm được những việc phi thường mà nhiều người không làm được. Thiền sư Tosui là một thí dụ điển hình:

- Tu tập không cần hình thức ngôi chùa đầy đủ tiện nghi mà sống đơn giản dưới gầm cầu thiếu thốn mọi mặt,

- Bốn sự thiết yếu hay bốn nhu cầu căn bản của nhà tu hành như: ăn uống, y phục, chỗ ở và y tế thuốc men xem như con số không không đáng kể.

- Thực hành đúng tâm nguyện theo hạnh xả ly.

Nhứt bát thiên gia phạn

Cô thân vạn lý du

Kỳ vi sanh tử sự

Giáo hóa độ xuân thu

(Một mình dạo khắp ta bà

Ôm bình bát pháp mọi nhà xin ăn

Chỉ vì sanh tử đảo điên

Xuân thu giáo hoá gieo duyên độ đời”

(Thích Bảo Lạc dịch)

2- Thời hiện đại là thời của tín học, của văn minh khoa học v.v... con người mãi chạy theo mode thời trang (fashion) mỗi ngày càng đổi mới; và tự cho đó là tiến bộ phi thường để rồi quên mình và hụt hẩng trong tiện nghi vật chất; đến lúc ý thức được thì cũng đã quá trể tràng! Có ai cầm đuốc đi ngược gió: chèo thuyền ngược sóng, phải nếm đủ mùi vị cay đắng mà vẫn an bần lạc đạo. Người đó là Tosui của thời đại !

3- Ý câu hỏi muốn nhắm tới người tu thiền quá cố chấp, thì quả tình Tosui có nhiều điểm mâu thuẩn với việc hành đạo như sau:

- Hình Phật A Di Đà để cho người thực hành pháp môn tịnh độ

- Gọi Phật bằng Mr thay vì Lord (Ngài, Đức) quả tình đương sự không mấy tin tưởng mà vẫn để thờ đã là một việc lạ;

- Lại xem bức hình Phật bằng giấy như là một nhân vật sống đang hiện trước mình qua cuộc độc thoại cách tự nhiên là một chuyện lạ thứ hai.

- Nếu không tin Phật A Di Đà thì chỉ việc hạ khung hình xuống và cất đi, tại sao vẫn để thờ là một việc lạ thứ ba ...

4- Nếu tu thiền mà đạt ngộ thiền; nhập vào các cõi sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền như hàng Bồ Tát mới không cần hình thức. Chúng ta dù là bậc thiện nhân tu thiền vẫn phải cần hình thức như tụng kinh, lao tác, quán tưởng...để dứt trừ nghiệp lực há vô bổ lắm sao? Nếu chủ trương thiền phá bỏ mọi hình thức như tụng kinh mà cho là loạn tâm, chỉ e đắc tội khinh mạn Phật và chư Tổ mà thôi!

5-Ta hãy nghe Tổ Qui Sơn Linh Hựu thiền sư quở trách người hành thiền sai pháp rằng;

Tiền lộ mang mang

Vị tri hà vãng

(Đường trước mờ mờ

chưa biết về đâu)

Như thế, há không luống phí một đời hành đạo lắm sao?

Như người đi buôn có sắp đặt kế hoạch trước, nông phu có chuẩn bị sẵn sàng chờ mùa gặt tới, người bác sĩ đợi ngày ra trường để phục vụ tha nhân theo ngành chuyên môn của mình; người hành thiền cũng vậy, phải đủ tư lương lộ trình và đích đến. Đó là dự án tối thiểu nếu thiếu chuẩn bị hẳn gặp vô vàn khó khăn, như thanh niên vào đời, đứng trước ngã ba đường vô định không biết hướng về đâu, thật là đáng thương trách...

BÀI THAM KHẢO

THE FIRST PRINCIPLE

When one goes to Obaku temple in Kyoto one sees carved over the gate the words “The First Principle “ . The letters are unusually large, and those who appreciate calligraphy always admire them as being a masterpiece. They were drawn by Kosen two hundred years ago.

When the master drew them he did so on paper, from which workmen made the larger carving in wood. As Kosen sketched the letters a bold pupil was with him who had made several gallons of ink for the calligraphy and who never failed to criticize his master's work.

“That is not good,” he told Kosen after the first effort. “How is that one?”

“Poor. Worse than before,” Pronounced the pupil.

Kosen patiently wrote one sheet after another until eighty four. First Principles had accumulated, still without the approval of the pupil .

Then, when the young man stepped outside for a few moments, Kosen thought: “Now is my chance to escape his keen eye,” and he wrote hurriedly, a mind with free from distraction: “The First Principle “.

“A masterpiece”, Pronounced the pupil.

Dịch nghĩa

Đệ nhất đế

Khi người ta bước chân đến chùa Obaku ở Kyoto, sẽ nhìn thấy trên cổng gỗ có chạm mấy chữ: “Đệ nhất đế”. Chữ chạm to lớn khác thường và những ai thích chữ đẹp đều luôn luôn chiêm ngưỡng như là một kiệt tác. Những chữ này Kosen vẽ hai trăm năm trước.

Kosen vẽ trên giấy và người thợ chạm theo đó mà chạm lớn hơn vào gỗ. Trong lúc Kosen phác họa trên giấy, một chú đệ tử nhỏ kiên nhẫn của Kosen đã mài mực cho Kosen đến mấy bình để viết cho đẹp mới thôi; và chú luôn luôn phê bình tác phẩm của thầy chú .

-”Cái đó không đẹp!”

-”Cái này thế nào? Kosen hỏi

Chú đáp: Tệ, xấu hơn cái trướùc.

Kosen kiên nhẫn viết từ tấm này sang tấm khác đến tám mươi bốn tấm “Đệ nhất đế” chồng chất lên nhau thành đống, vẫn không thấy chú học trò mình đồng ý. Rồi chú bé bước ra ngoài. Kosen nghĩ:

“Bây giờ là lúc ta tránh được con mắt sắc bén của nó; và Kosen viết mau với tâm không lo lắng: Đệ Nhất Đế .

Chú bé từ ngoài bước vào reo lên:

“Một kiệt tác!”

CÂU HỎI GỢI Ý

1/ Đệ nhất đế có phải pháp thứ nhất trong tứ đế không?

2/ Có sự mâu thuẩn nào giữa nghệ thuật và tâm hồn ngây thơ trong trắng qua cuộc mạn đàm của Kosen và người đệ tử không? Tại sao?

3/ Con số 84 mang ý nghĩa gì? Tại sao Kosen không vẽ đến lần thứ 99, thứ 100 v.v... mà ngừng lại đó để vẽ lần chót này thành một kiệt tác?

4/ Bạn nghĩ sao về Thầy trò chú bé qua công trình nghệ thuật ấy?

5/ Thiền là một môn nghệ thuật. Qua tác phẩm của Kosen, bạn thấy gì qua những lần thất bại trước đó; và với chỉ một lần sau chót đã nâng được tác phẩm lên hàng kiệt tác?

* Duy Học (Sydney)

1/ Đệ nhất đế không phải pháp thứ nhất trong Tứ Đế. Tu Thiền không dễ gì chứng “Đệ nhất đế” phải quán KHÔNG, GIẢ, TRUNG. Trước hết phải quán các pháp do duyên sanh, thể tánh là không, duyên hợp giả có. Rồi tới KHÔNG GIẢ đều buông, chỉ còn một tâm chân như, đó là 'Trung Đao Đệ Nhất nghĩa”. Nếu hành giả đã học qua kinh đại Niết Bàn sẽ rõ câu”Trung đạo gọi là Phật Tánh, do nghĩa này Phật tánh luôn luôn chẳng có biến đổi, nếu chẳng đắc “Đệ nhất nghĩa không;” thì chẳng hành Trung đạo”. Câu hỏi “Đệ nhất đế” do Giai Không đặt ra có lẽ dành cho các vị đã chứng đắc hoặc ít ra đã đạt vô niệm, nếu không thật là mù mịt !!

2/ Theo thế gian, nghệ thuật phải do trường đào tạo ra, như nghệ thuật họa, nhạc, sáng tác, v.v... còn nghệ thuật trong bài “Đệ nhất đế” có nghĩa nghệ thuật sống thiền, nghệ thuật này do kinh nghiệm tâm linh mà có được, không phải do trường lớp dạy. Khác là ở chỗ đó! Chú bé mang một tâm hồn ngây thơ trong trắng này lại có một cảm nhận Thiền độc đáo đáng phục (sẽ nói rõ trong câu 4). Kosen kiên nhẫn viết cho tới 84 tấm chữ mà vẫn bị chú bé chê, vì Kosen chưa đạt, chưa thoát ra khỏi vận dụng tri thức. Nếu vượt khỏi tri thức, viết tự nhiên, thì chú bé đã hài lòng rồi.

3/ Con số 84 thường dùng trong Phật Giáo để chỉ 84 phiền não, 84 pháp môn, có khi nói 8 vạn 4 ngàn pháp môn hay 8 vạn 4 ngàn phiền não. Chắc người viết bài đã lưu tâm độc giả hay thiền giả về con số 84 để nhắc nhở chúng ta các pháp tu học không ít không thiếu, nhưng trên thực hành mà hành một pháp cho kiên cố, trường viễn, thì hành giả cũng có hy vọng thoát sinh tử luân hồi vậy; cũng như Kosen phải vẽ tới 84 lần mới thành công được và có được một kiệt tác vậy !

4/ Qua công trình tác phẩm nghệ thuật chúng ta thấy rõ Thầy Kosen và chú bé học trò đã bộc lộ được một nét thiền trong sinh hoạt hàng ngày. Kosen dùng suy nghĩ, tri thức, vẽ đi vẽ lại 3 chữ “Đệ nhất đế” muốn làm cho chữ thật đẹp! Ý nghĩ này phản ảnh tri thức phân biệt của chúng ta. Điểm này trái với sinh hoạt Thiền, vì Thiền không dùng tri thức phân biệt. Thiền phải do kinh nghiệm hay chứng nghiệm mà có, tức do tâm linh sáng tạo tự nhiên. Càng suy tư phân tích càng xa thiền! Còn chú bé đã có sẵn kinh nghiệm Thiền nên khi thấy Kosen suy nghĩ để vẽ cho đẹp chú biết đó là sản phẩm của tri thức, của hư vọng, chẳng phải do TÂM SÁNG TẠO (TỰ TÁNH). Cái khác nhau là chỗ đó!

5/ Thiền là một môn nghệ thuật, nghệ thuật không do trường lớp đào tạo, mà là do huân tập về tâm linh, tức phiền não dứt sạch thì tâm chân thật hiện tiền. Lúc đó mọi khởi dụng là do TÂM CHÂN THẬT hay TÂM CHƠN NHƯ vậy! Qua bài “Đệ nhất đế” tác phẩm của Kosen sau 84 lần viết không thành công đã nói rõ lên hành giả không thể dùng “TRI THỨC THƯỜNG TÌNH” mà đạt đạo hoặc hoàn tất một kiệt tác thiền. Hành giả phải huân tập tâm linh, dứt sạch phiền não xả bỏ tri thức phân biệt, tức bỏ chấp ngã, chấp pháp, lúc đó tự nhiên TỰ TÁNH hiện tiền. Lúc đó mọi hành động, lời nói, nét chữ, nét họa, nét nhạc (động trong tịnh) đều là thật đều là sáng tạo thiền và là kiệt tác vậy!

* Quốc Vinh (Vic.)

1/ Phải mà không phải, với người chưa hiểu hay hiểu một ít Phật pháp thì pháp nào na ná được kể như giống nhau; còn với những người thực tâm muốn soi sáng sự thật của chính nó thì hai pháp hoàn toàn khác nhau. Đệ nhất đế là pháp giải thoát; còn đế thứ nhất trong pháp tứ đế là “khổ” khổ là tục đế hay thế đế còn trong vòng thế gian với nhiều hệ lụy rắc rối.

2/ Câu hỏi nêu ra như không được chỉnh lắm, bởi nghệ thuật và tâm hồn trẻ thơ làm sao so sánh được. Vì lẽ, bức tranh nghệ thuật được nhìn bởi con mắt mỹ thuật mang đầy nghệ sĩ tính; trong khi tâm hồn ngây thơ trong trắng tuổi trẻ không thể lấy con mắt hời hợt để nhìn mà phải quán chiếu bằng nội lực và từ bi như người mẹ nhìn con thơ mới phát hiện ra được những nét độc sáng của bức tranh nghệ thuật hay lẽ sống cũng đồng nhau.

3/ Khổ đế cõi dục có 10 món trói buộc (thập sử) là: tham, sân, si, mạn, nghi, thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ và giới thủ. Tập Đế, Diệt Đế mỗi đế chỉ có 7 sử trừ thân kiến, biên kiến, giới thủ. Đạo Đế có 8 sử trừ thân kiến biên kiến. Tứ Đế trong cõi Dục có 32 sử, cõi Sắc và Vô Sắc cũng thế chỉ trừ của mỗi Đế một sân sử, còn lại trong mỗi cõi là 28 sử. Số 28 nhân cho 3 thành 84 món phiền não. Kosen phải dừng lại ở số 84, vì đó là con số tượng trưng cho phiền não cao độ trong ba cõi dây dưa sót lại.

4/ Thầy là một người giàu lòng kiên nhẫn biết lắng nghe, phục thiện và quảng đại bao dung. Nếu không phải là một nhà tu hành đạt đến một trình độ cao thì cái tự ngã nó giam nhốt khối cố chấp dày đặc. Thầy không thể mở rộng cõi lòng tiếp nhận được giá trị nghệ thuật đâu. Mặt khác, chú đệ tử bé tí cũng đâu phải chú nhỏ thường, mà là một chân nhân hay bậc thiện hữu, nhờ đó giúp bức tranh của Thầy chú đạt đến nghệ thuật tuyệt mỹ.

5/ Tục ngữ có nhiều câu mang ý nghĩa tương tự như: thất bại là mẹ thành công, có chí thì nên, có công mài sắt có ngày nên kim v.v...Nhà nghệ sĩ tạo tác phẩm nghệ thuật đâu phải một sớm một chiều mà được; có nhiều lúc phải mất qua nhiều năm tháng dựng lên đập xuống hay phá hủy đi vì không hài lòng một vài chi tiết nào đó. Như vậy, nhà điêu khắc hay hội họa cần đòi hỏi khả năng sáng tạo, lòng kiên nhẫn và tánh bao dung không ỷ lại khinh người là ba yếu tố cần thiết giúp tay nghề của mình trở nên điêu luyện. Kosen đã là một vị thiền sư, Ông có quá nhiều kinh nghiệm sống đạo nuôi lớn làm đẹp tác phẩm nghệ thuật bằng hơi thở, cái nhìn thiền quán để nâng bức họa lên hàng kiệt phẩm lưu danh hậu thế.

NHẬN XÉT GÓP Ý

1/ Đệ nhất đế nói đủ là đệ nhất nghĩa đế, tức chân lý có ý nghĩa bậc nhất. Phật pháp có phân hai mặt:

a) Tục đế là pháp thế gian nên cũng còn gọi là thế đế để hàng phàm phu tu học thuộc về pháp hữu vi.

b) Chân (chơn) đế là pháp xuất thế gian để cho hàng thánh giả hay người xuất gia xét nét, ghi tâm. Do ý nghĩa cao siêu, huyền diệu nên gọi là đệ nhất nghĩa đế hay thắng nghĩa đế. Pháp này hoàn toàn không như “khổ đế” của tứ đế. Đó là đệ nhất nghĩa đế gọi tắt là đệ nhất đế.

2/ Thế nào gọi là sự mâu thuẩn giữa nghệ thuật và tâm hồn ngây thơ của một chú tiểu?

Nghệ thuật là nghệ thuật, tâm hồn ngây thơ là ngây thơ nên không thể cho rằng có sự mâu thuẫn nào giữa nghệ thuật và tâm hồn ngây thơ trong trắng được. Bởi lẽ nhà nghệ sĩ vẽ tranh vì tâm hồn nghệ thuật, tức là nghệ thuật vị nghệ thuật. Nghệ thuật vì nghệ thuật, sống cho nghệ thuật, dâng hiến quên mình, có nhiều khi còn hy sinh cho nghệ thuật nữa là đằng khác! Mặt khác có nhiều lúc nghệ thuật cũng vì nhân sinh nữa (nghệ thuật vị nhân sinh). Phải chăng cuộc mạn đàm giữa Kosen và người đệ tử bé nhỏ cũng nhằm trong khía cạnh thứ hai này?

3/ Đó là con số tượng trưng trong Phật đạo, nêu lên 84 món phiền não sai sử chúng sanh đi trong 3 cõi: dục, sắc và cõi vô sắc. Nói rộng ra có đến tám vạn bốn ngàn trần lao phiền não. Vì thế, Phật chế ra 84,000 pháp môn tu để đối trị những phiền não từ thô đến tế. Kosen phải ngừng lại đó, cũng như chúng sanh phải dừng ở cõi vô sắc theo tiến trình giải thoát khỏi sanh tử luân hồi.

4/ Cả hai thầy trò đều có công đóng góp vào tác phẩm nghệ thuật một phần giá trị nhất định đáng quí và đáng tán dương.

- Thầy Kosen là bậc thầy tầm cở hiếm hoi khó tìm trong thời đại chúng ta.

- Thầy biết lắng nghe và ghi nhận những lời phê bình, cho dù là lời của một chú tiểu, học trò trong số môn đệ của thầy.

- Thể hiện đức tánh từ bi nhẫn nhục cao, Thầy mới sẵn sàng đón nhận những lời chỉ trích thậm tệ của người học trò nhỏ.

- Người muốn nâng nghệ thuật lên hàng thượng đẳng nên quên mình mà chỉ sống cho nghệ thuật; còn về phần chú tiểu cũng phải nói là khá đặc biệt ở nhiều điểm:

- Chú dám mạnh bạo chỉ trích tác phẩm của thầy chưa đạt đúng mức nghệ thuật

- Tâm hồn chú trẻ thơ, nhưng hiểu giá trị nghệ thuật lại không phải là của chú tiểu nữa rồi.

- Nhờ tánh hồn nhiên của tuổi thơ mà Thầy chú không thấy có vấn đề...

- Chỉ có trò hiểu và Thầy hiểu chú mới mạnh miệng bạo gan thưa trình những việc tế nhị trong cuộc sống qua nét vẽ. Và nhờ đó chú đã giúp nâng tác phẩm của Thầy đạt đến chỗ là một kiệt tác.

5/ Đọc chuyện Milarepa xây nhà, do người chú khắc nghiệt thử thách cho tiến trình học huyền thuật của người cháu nhiều phiêu lưu mạo hiểm. Nhà đã xây lên lại phải đập phá, rồi xây lên trở lại cho tới lần thứ ba... cho thỏa mãn tâm cuồng vọng của người chú hay của chính bậc Thầy, để nung đúc chí hướng, thử thách lòng kiên trì của người học đạo không vì những khó khăn nhất thời mà thối chí nản lòng, bỏ cuộc. Kosen có lẽ ảnh hưởng sâu đậm nếp sống thiền gia và công hạnh tu trì đầy gian khó của các bậc Thầy tổ đức, nên đã cố gắng thể hiện sức ẩn nhẫn cao và sự làm việc tận tình qua tác phẩm trong những lần thất bại. Để cuối cùng, tác giả chỉ cần trầm tư cho tâm hồn chùng xuống vẽ phác mấy nét ngoạn mục, là đã đưa được tác phẩm của mình vào hàng nghệ thuật thượng thừa.

BÀI THAM KHẢO