Đối Thoại Thiền - T2

NOTHING EXISTS

Yamaoka Tesshu as a young student of Zen, visited one master after another. He called upon Dokuon of Shokoku.

Desiring to show his attainment, he said: “The mind, Buddha, and sentient beings, after all, do not exist. The true nature of phenomena is emptiness. There is no realization, no delusion, no sage, no mediocrity. There is no giving and nothing to be received”.

Dokuon who was smoking quietly, said nothing. Suddenly he whacked Yamaoka with his bamboo pipe. This made the young quite angry. “If nothing exist”, inquired Dokuon, “Where did this anger come from?”

Dịch nghĩa:

Không có gì hiện hữu

Yamaoka Tesshu lúc nhỏ học thiền, đi viếng hết thầy này tới thầy khác. Yamaoka đến viếng Dokuon ở Shokoku. Muốn chứng tỏ sở đắc của mình, Yamaoka nói: “Tâm, Phật và chúng sinh rốt ráo chẳng có. Bản tánh chân thật của mọi hiện tượng là rỗng không. Không có cái có, không huyễn tượng, không có thánh, không có phàm. Không có cho và không có gì để thọ nhận.

Dokuon ngồi yên hút thuốc không nói gì. Bỗng nhiên đập Yamaoka một điếu tre làm chàng thanh niên này giận dữ. Dokuon hỏi” Nếu không có gì hiện hữu, thế cái giận của anh từ đâu đến?”

Câu hỏi gợi ý

1/ Hãy cho biết bốn câu kệ của Kinh Kim Cang. Làm thế nào ngộ được đó là giải thoát.

2/ Nếu cho rằng tất cả đều không, thì chúng ta sống đây chẳng hoá ra vô bổ lắm sao?

3/ Chủ trương không Phật, không tâm, không chúng sanh thì ai tu, ai đắc?

4/ Giải thích bốn câu kệ sau:

Nhứt thiết hữu vi pháp

Như mộng huyễn, bào ảnh

Như lộ, diệc như điển

Ứng tác như thị quán.

Và có liên hệ gì với câu chuyện trên không?

5/ Nếu bạn đóng vai trò Yamaoka bị Dokuon vặn hỏi, bạn trả lời ra sao?

* Duy Học (Randwick)

1/ Hãy cho biết bốn câu kệ của kinh Kim Cang. Làm thế nào ngộ được đó là giải thoát?

- Đã học qua kinh Kim Cang tất nhiên rõ 4 câu kệ quan trọng, đó là:

Nhứt thiết hữu vi pháp

Như mộng huyễn, bào ảnh

Như lộ, diệc như điển

Ưng tác như thị quán

Tạm dịch: các pháp hữu vi nên dược quán như ảo mộng, như bọt bóng, như sương, cũng như điện. Ý nói mọi vật, sự vật đều giả không thật và vô thường, vậy ta đừng chấp vào tướng để kẹt trong sinh tử luân hồi. Tuy nhiên rõ như vậy cũng là một sự đáng khích lệ trong sự tu hành.

Rõ các pháp hữu vi là vô thường, duyên hợp tiến tới bỏ tham, sân, si. Đó mới chỉ là bước đầu khi vào thiền. Nếu nói ngộ thì đúng phần nào, còn giải thoát hoàn toàn thì chưa!

2/ Nếu cho rằng tất cả đều không, thì chúng ta sống đây chẳng hóa ra vô bổ lắm sao?

Tất cả đều không, nên hiểu là không thật có, là không có tự ngã, là duyên hợp, duyên đủ thì có, duyên tan thì mất. Đối đãi thì nghĩ vậy. Tuy nhiên khi quán chiếu để thấy được 6 căn, 6 trần, 6 thức đều không thực thể, hành giả đã tiến một bước đáng kể. Không mắc kẹt vào hình tướng là không còn tham, sân, không sợ sệt, sống ung dung tự tại. Được vậy cuộc sống tuy chưa giải thoát hoàn toàn, nhưng hành giả đã nếm được an lạc, rõ mình có cái vô sanh, sống vô cầu, vô ngại vô tác, thảnh thơi, tự biết đủ. Từ lúc thấy tánh (tánh giác) đến lúc tự do hoàn toàn, tức giải thoát, còn phải công phu nhiều tự giác còn phải giác tha và giác hạnh viên mãn mới trọn vẹn.

3/ Chủ trương không Phật, không tâm, không chúng sanh thì ai tu, ai đắc?

- Câu này khá giống câu trên, Phật, tâm, chúng sanh đều là đối đãi, không chủ tể, không tự ngã. Hễ tu phải từ tướng vào tánh, từ hữu vi tiến vào vô vi, cũng như từ hư vọng vào chân thật. Hãy lấy một thí dụ: từ nước mới có sóng, có mây, có sương, có đá. Sóng, mây, sương, đá là nước. Có nước mới có sóng, vậy sóng là dụng của nước, cũng như phiền não là do TÂM khởi dụng. Thật ra chỉ là một, từ một gốc sinh ra cành, lá, hoa quả. Nếu có cái nhìn không phân tách, không phân biệt, thì vạn thù quy nhất bản, tức chơn tâm diệu hữu vậy. Chúng sanh và Phật là một, mê thì có hai, giác chỉ là một, còn gì phải bàn cãi nữa.

4/ Giải thích 4 câu kệ sau:

Nhứt thiết hữu vi pháp,

Như mộng huyễn, bào, ảnh,

Như lộ diệc như điển,

Ưng tác như thị quán.

Và có liên hệ gì với câu chuyện trên không?

-Hành thiền ai cũng nghiền ngẫm, quán theo 4 câu trên để bỏ chấp tướng, bỏ chấp ngã lẫn chấp pháp và trở về bản tâm của mình. Đó là bước đầu vào Thiền tông, tuy nhiên, nếu bỏ phần thô, còn phần tế chừng nào sạch hết cả Kiến hoặc lẫn Tư hoặc tâm mới bừng sáng trọn vẹn được. Câu chuyện trên cũng chẳng khác 4 câu kệ trong kinh Kim Cang.

5/ Nếu bạn đóng vai trò Yamaoka bị Dokuon vặn hỏi, bạn trả lời sao?

- Trong thiền, còn hỏi, còn đáp là còn đối đãi, còn chấp tướng, Tuy vậy do cái thấy của thiền sinh, thiền sư nhận ra học trò mình tiến tới đâu rồi. Thấy thật tướng của mọi pháp là hư giả, không thực thể, không tướng, mới được nửa đường, cũng như thấy TÁNH nhưng vọng nghiệp còn dày, THAM, SÂN còn quá nặng,vẫn còn phải phá trừ cho hết mê vọng. Hành giả như Yamaoka còn phải tinh tấn, nhẫn nhục rồi tiến tới vô cầu, vô tác và hằng sống đủ với Tánh giác của mình. Dù có phải đòn, phải đánh cũng nhẫn nhục, đã vô ngã còn sợ gì nữa!

* Quốc Vinh (Vic.)

1/ Hãy cho biêt bốn câu kệ của kinh Kim Cang. Làm thế nào ngộ được đó là giải thoát?

-Bốn câu kệ vô cùng quan trọng của kinh Kim Cang là:

Nhứt thiết hữu vi pháp

Như mộng, huyễn bào ảnh

Như lộ, diệc như điển

Ưng tác như thị quán

Chỉ khi nào hành giả thực hành thấu tỏ các phảp hữu vi hay pháp sanh diệt như mộng, như ảo ảnh, như bọt bóng, như sương móc, như lằn chớp... thì lúc ấy mới không bị vướng vào vòng sắc tướng. Ấy là giải thoát vậy.

2/ Nếu cho rằng tất cả đều không, thì chúng ta sống đây chẳng hóa ra vô bổ lắm sao?

- Hẳn cái “Không” nói đây không như cái không mọi người hiểu – có mà không – Vì có đó rồi mất đó, tan biến ngay; không mà có, nên chúng sanh mãi bám riết theo đuổi tìm cầu không chán không có nghỉ ngơi, tuy có lúc cũng mỏi mệt chán chường! Nhưng đã lỡ lao theo nên phải ráng chịu đựng mãi rồi cũng quen đi và bị cuốn hút vào dòng biến diệt có -không, còn-mất. Đã có mấy ai chịu hiểu không đúng nghĩa!

3/ Chủ trương không Phật, không tâm, không chúng sanh thì ai tu, ai đắc?

- Còn bám trụ vào một cảnh duyên là còn vướng mắc vào sắc tướng không tu giải thoát được; chủ trương tam không: Phật – Tâm – Chúng sanh không là không còn một mảy mún dấy khởi về ngã chấp và pháp chấp nữa. Đó là vấn đề quan trọng phá trừ bệnh ngã chấp và pháp chấp. Câu nghi vấn này không thành, nếu chúng ta thật sự muốn dốc lòng tu tập tìm cầu giải thoát.

4/ Giải thích bốn câu bài kệ:

Nhứt thiết hữu vi pháp

Như mộng, huyễn, bào ảnh

Như lộ diệc như điển

Ưng tác như thị quán

Dịch:

Hết thảy các pháp hữu vi

Như điện, như chớp khác gì chiêm bao

Như sương như bọt lao xao

Quán sát như thế đưa vào cảnh chơn

Nên hiểu, hết thảy mọi pháp không thật, thì câu chuyện trên là một đề tài thật cụ thể cho việc quán chiếu mọi hiện tượng từ tâm giới tới vật giới đều là không.

5/ Nếu đóng vai trò Yamaoka bị Dokuon vặn hỏi, bạn trả lời sao?

Đây là một cuộc thử sức giữa thiền sinh (Yamaoka) và một thiền sinh (Dokuon). Nếu không có lửa làm sao có khói. Đầu đuôi của câu chuyện là do thiền sinh chưa lượng định được mức tu tập của mình, lại muốn múa rìu qua mắt thợ nên bị vặn hỏi cũng là chuyện thường tình.

NHẬN XÉT GÓP Ý

1/ Các pháp hữu vi là pháp sanh diệt, mang hình danh sắc tưóng hẳn bị biến thái như giấc mộng trong chiêm bao, như bọt nổi sóng dồi, như sương mai đầu ngọn cỏ, như lằn điện chớp loé sáng xẹt ngang trên bầu trời. Suy niệm, học hỏi, thực hành các pháp không thật bằng sức quán chiếu mọi hiện tượng trong vũ trụ đều không; không bị vướng mắc bởi hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị giác, tiếp chạm, các pháp (sáu trần) thì được giải thoát.

2/ Chúng ta hãy bình tâm suy xét Tánh không của ngài Long Thọ trong pháp phủ định biện chứng qua tám cái KHÔNG hay cũng gọi là tám cái phủ định:

1-Không sinh 2-Không diệt

3-Không thường 4-Không đoạn

5-Không giống 6-Không khác

7-Không đến 8-Không đi

Ở đây phủ định tất cả mọi sắc thái đặc thù của hiện hữu, hễ cái gì bám vào hữu, vô, sanh, diệt, thường, đoạn, đồng, dị, khứ, lai đều là sai lầm; nói cách khác những hiện hữu nào sinh khởi từ chúng cũng đều là sai lầm. Đặc điểm của pháp phủ định biện chứng này là phủ định liên tiếp, phủ định luôn cả cái được phủ định. Đây là điểm cốt lõi mà nếu người không thực sự nếm được pháp vị cho rằng “không ngơ” là một lối chấp vô cùng tai hại.

3/ Khi chưa phải là cha mẹ thì không được nói và làm như cha mẹ; cũng như lúc chưa phải là thầy không nên giữ vai trò bậc thầy. Chủ trương không Phật, không tâm, không chúng sanh đối với kẻ sơ cơ như Yamaoka cũng chẳng khác gì trẻ con muốn làm cha mẹ, học trò muốn đóng vai thầy, hẳn bị rơi vào trong mê lộ ngút ngàn không đời nào ra khỏi!

4/ Dưới con mắt phàm chúng ta, cái thấy, biết không chính xác mà nhiều lúc rơi vào chỗ sai lầm nghiêm trọng. Do đó Phật dạy phải dùng trí tuệ bát nhã để thấy mọi pháp đều là tướng duyên hợp không có tự tánh, chỉ có giả danh. Vì chỉ có giả danh nên không một pháp nào thật. Phật dạy điểm tinh yếu nầy qua bài kệ:

Nhứt thiết hữu vi pháp

Như mộng huyễn bào ảnh

Như lộ, diệc như điển

Ưng tác như thị quán.

Thể tánh các pháp là không thật mà chỉ cógiả danh. Vì giả danh nên không thật có, cũng không thật không: không kẹt hai bên là trung đạo của đạo Phật. Như kẹt một bên hoặc có, hoặc không đều là chưa giải thoát. Như vậy hiểu đúng tinh thần bài kệ kinh Kim Cang dưới con mắt trí tuệ bát nhã là trung dạo – không phải chấp không – hành giả dùng trí tuệ thấy các pháp tự tánh không, do duyên giả hợp có, để hàng phục tâm và rồi an trụ tâm. Đó là cách tu quán các pháp để đạt được giải thoát.

5/ Con chim con chưa đủ lông đủ cánh không thể tách rời khỏi sự nâng đỡ của chim mẹ được, một người học đạo chưa đủ sức dày dạn với tháng năm, không thể tự ý hạ sơn hành đạo một mình. Dokuon chất vấn Yamaoka hay đó chính là do tâm lượng từ bi của một người thầy muốn truyền trao cho người môn đệ thanh kiếm báu vạn năng để phòng lúc hữu sự trên đường hành đạo. Việc đó còn tùy thái độ và sự quán chiếu của mỗi chúng ta.

BÀI THAM KHẢO

THE STONE MIND

Hogen, a Chinese Zen Teacher, lived alone in a small temple in the country. One day four travelling monks appeared and asked if they might make a fire in his yard to warm themselves.

While they were building the fire, Hogen heard them arguing about subjectivity and objectivitỵ. He joined them and said: “There is a big stone. Do you consider it to be inside or outside your mind?”

One of the monks replied: “From the Buddhist viewpoint everything is an objectification of mind, so I would say that the stone is inside my mind.”

“Your head must feel very heavy”, observed Hogen, “ If you are carrying around a stone like that in your mind.”

Dịch nghĩa:

Cái tâm đá

Hogen, một thiền sư Trung Hoa sống ẩn dật nơi một ngôi chùa nhỏ ở miền quê. Một hôm bốn nhà sư du hành xuất hiện ban đêm và xin phép đốt lửa trong vườn Hogen để sưởi ấm.

Trong khi đang nhóm lửa, bất chợt Hogen nghe họ bàn nhau về chủ thể và khách thể, Hogen nhập cuộc và hỏi:

“Có một hòn đá lớn. Chư sơn xem nó ở ngoài hay ở trong tâm quý vị

Một khách tăng đáp:

“Theo quan điểm của đạo Phật, mọi vật đều là đối thể của tâm. Vì thế, tôi cho rằng hòn đá ở trong tâm tôi”

Hogen quan sát:

“Chắc cái đầu của thầy phải cảm thấy nặng nề lắm! Nếu thầy đang mang một hòn đá như thế trong tâm”.

CÂU HỎI GỢI Ý

1/ Thử so sánh cảnh sống ẩn dật và bon chen của một tăng sĩ ở miền quê và thành thị khác và giống nhau ra sao?

2/ Tại sao ví cái tâm đá cho thêm phiền phức nặng nề?

3/Thế nào là chủ thể? Và đối tượng?

4/ Bạn nghĩ sao theo quan điểm đạo Phật: mọi vật đều là đối tượng của tâm?

5/ Câu nói của Hogen như thế có giúp mở khai cho vị khách tăng kia không?

* Duy Học (Sydney)

1/ Thử so sánh cảnh sống ẩn dật và bon chen của một Tăng sĩ ở miền quê và thành thị khác và giống nhau ra sao?

- Một Tăng sĩ sống ở miền quê gần nông dân, có đời sống bình lặng, bên cạnh ruộng đất, hồ ao, làng xóm, tất nhiên thuận lợi cho việc tu hành. Tuy nhiên cảnh vắng chỉ có tác dụng bên ngoài, còn bên trong tâm vẫn còn bị quấy động bởi tập khí, phiền não vi tế nổi lên, nhớ người nhớ cảnh thì vẫn khó giải thoát.

- Một Tăng sĩ sống ở thành thị nơi bon chen, ồn ào, dĩ nhiên ảnh hưởng tới việc nhiếp tâm. Tuy vậy nếu hành giả kiên trì sống trong chánh niệm, nhiếp tâm như con theo mẹ, cho tới tâm sạch cả tư lẫn hoặc, rỗng như hư không, thì hành giả vẫn có cơ may giải thoát.

- Dù sống ở nơi nào, hễ các tu sĩ vẫn hướng về tu tâm, hướng về Giới Định Huệ là cái đích chung thì sống ở nơi nào cũng giải thoát cả.

2/ Tại sao ví cái tâm đá cho thêm phiền phức, nặng nề?

Tu Thiền cần có cái thấy và không kẹt vào hai bên. Tâm đá là tâm chấp cứng vào hình tướng, là tâm dính mắc, tức có hữu, có thủ và tạo nghiệp. Chấp có chấp không đều chẳng phải. Các pháp hữu vi đều duyên sinh, giả danh, huyễn mộng khiến hành giả bỏ chấp, tự nhiên an nhàn, trở về quê hương là “tánh giác” sẵn có, không thể tìm kiếm ở ngoài mà có được.

3/ Thế nào là chủ thể? Và đối tượng?

Mới vô tu, hành giả phải chọn pháp tu nên có chủ thể và đối tượng, coi mình là thật, 6 căn thật và 6 trần cũng thật. Hể tu thì quán, quán sâu sắc chợt nhận ra 6 căn hay 5 uẩn chỉ duyên sinh, giả danh, không cụ thể. Rồi khi quán tới đối tượng như cỏ, cây, núi, sông, sum la vạn tượng cũng là duyên hợp. Giả danh, không tự thể thì còn bám vào đâu nữa? Tự nhiên buông bỏ hết hình tướng và quay vào trong và tự nhận ra ông chủ của mình, sống tự đủ và tự tại.

4/ Bạn nghĩ sao theo quan điểm của đạo Phật, mọi vật đều là đối tượng của tâm?

Mới tu nhận xét như vậy. Khi đã quán chiếu sâu sắc thì vật cũng không, tâm quán xét cũng không và đối tượng không còn. Hãy trở lại “Thập mục ngưu đồ” thì rõ mức độ tâm chuyển hóa ra sao. Khi đã thấu đạt chân tướng các pháp tức sống an nhàn, tự đủ, không tìm cầu, càng cầu càng vọng. Trong nhà có báu mà tìm cầu làm chi cho mệt.

5/ Câu nói của Hogen như thế có giúp khai mở cho vị khách tăng kia không?

Hogen là một thiền sư đại từ bi. Câu nói của Ngài đã nhắc khéo cho vị khách tăng rõ “chấp có hòn đá trong tâm” là một việc dư thừa, dĩ nhiên khách tăng sẽ bừng ngộ. Hòn đá và tâm đều duyên sinh, giả danh, mộng huyễn, không thật thì chấp làm chi, tranh cãi làm chi cho mệt và thêm vọng. Qua câu chuyện trên, mỗi chúng ta có thể rút ra một số kinh nghiệm cho việc tu hành của mình. Từ bỏ tất cả lại được tất cả. Của báu trong nhà không xài mà lại đi tìm bên ngoài? Tại sao chúng ta không an phận nghèo như chàng cùng tử trong Kinh pháp Hoa? Thật tội nghiệp!

* Quốc Vinh (Vic)

1/ Thử so sánh sống ẩn dật và bon chen của một tăng sĩ ở miền quê và thành thị khác và giống nhau ra sao?

Cảnh sống ở thôn quê trầm lặng vắng vẽ, trong khi đó cảnh sống thành thị ồn náo với tiếng động cơ, với sự ô nhiễm. Cho dù sống ở bất cứ nơi đâu người tăng sĩ giữ đúng thời khóa ngày hai buổi tham thiền, tụng kinh tu tập, hướng dẫn tu tập, giúp đỡ người khác thực hành giáo pháp để lành mạnh hóa cá nhân, gia đình và xã hội.

2/ Tại sao ví cái tâm đá cho thêm phiền phức nặng nề?

Tâm vốn vô hình, tinh vi khó thấy, nhưng mọi việc đều do tâm tạo tác cả. Duy thức học nói: “Nhứt thiết duy tâm tạo”.

Cái tâm tu luyện trở nên sáng suốt thiện lương thành Phật, làm Tổ đều được; cái tâm bị phiền não ô nhiễm vô minh dày đặc trở thành nặng nề, khó điều phục. Chính cái tâm ấy mới có vấn đề, khó có một vật gì bứng nổi, bảo không nặng như đá cuội là gì?

3/ Thế nào là chủ thể? Và đối tượng?

Chủ thể là chủ hành động hay nói khác hơn”tôi đang là”, làm chủ hành động chính tôi mà không là một người nào khác; còn đối tượng là người hay vật khác được tôi đề cập đến trong câu chuyện. Nói theo thuật ngữ là năng và sở. Năng là người tạo tác; sở là đối tượng bị động. Ví dụ tôi đang lạy Phật, tôi làm việc lạy là năng; Phật được lạy là sở hay đối tượng của người lạy.

4/ Bạn nghĩ sao theo quan điểm đạo Phật: mọi vật đều là đối tượng của tâm?

Đây là quan điểm của một người, không thể đại diện đạo Phật. Kinh Pháp Cú có bài kệ: ”Trong các pháp, tâm dẫn đầu, tâm là chủ, tâm tạo tác tất cả. Nếu đem tâm thanh tịnh tạo nghiêp nói năng hay hành động hạnh phúc sẽ theo ta hư ảnh theo hình. Ngược lại, nếu đem tâm bất tịnh tạo nghiệp nói năng hay hành động, khổ não sẽ không rời như con vật kéo xe”.

5/ Câu nói của Hogen như thể có giúp mở khai cho vị khách tăng kia không?

Câu nói hay câu kết luận của thiền sư Hogen làm ngỡ ngàng vị khách tăng không ít.Vì lẽ đứng trước mình là một đối tượng quắc thước già dặn đầy can đảm, khiến khách muốn rút lại lời nói cũng không còn kịp nữa. Tục ngữ có câu: nhứt ngôn ký xuất tứ mã nan truy (một lời đã nóiù ra, bốn ngựa đuổi theo không kịp). Vị khách tăng nghĩ mình phát ngôn như thế là chứng tỏ chỗ sở đắc, không ngờ bị quật ngã tới cùng không còn lối thoát.

NHẬN XÉT GÓP Ý

1/ Hẳn chúng ta còn nhớ câu chuyện phướn động hay gió động của 2 vị tăng chùa Pháp Tánh (Quảng Châu) và Lục Tổ Huệ Năng. Không phải do lá phướn động, không phải gió động mà chính do cái tâm động. Vậy thì liệu so sánh cảnh sống của một tăng sĩ ở miền quê và thành thị phỏng có ích gì?

2/ Không giống như công thức toán học: 1 + 1 thành 2; 2 x 2 thành bốn mà trong câu chuyện thiền tùy theo đối tượng, miển sao làm cho đối phương bừng vỡ mối nghi tình ngự trị trong lòng từ bấy lâu nay. Thiền sư Hogen như một nhà tâm lý học chọc thủng được tâm đăng người tăng khách để đưa ông về với thực tại.

3/ Như giữa mẹ và con hễ có cảm mới có ứng. Kinh còn nói rằng “Cảm ứng đạo giao” tức là giữa năng và sở không còn phân biệt đâu là bờ ngăn cách giữa chủ và khách nữa mà cả hai hòa chung thành một. Tuy nhiên sự cảm thông không có nghĩa là đồng nhất giữa chủ thể và đối tượng. Theo nhà tâm lý học Pháp, August Comte (1798 -1857) nhận xét rằng, muốn nhận biết xác đáng chủ thể nhận thức và đối tượng được nhận thức phải khác nhau, nghĩa là không đồng nhất với nhau.

4/ Kinh ví cái tâm ta như con vượn chuyền cành, nó chuyền hết cành này sang cành khác không bao giờ dừng nghỉ, nên gọi là “tâm viên” .Ý như con ngựa sổ dây cương chạy rông hết chỗ này tới chỗ khác không đứng yên một chỗ gọi là “ý mã”. Cái tâm biến hóa khôn lường như thế là động lực thúc đẩy chúng sanh tạo nghiệp thọ báo: kết quả đó phải chăng là đối tượng của tâm?

5/ Câu nói: “Cái đầu thầy phải nặng lắm, nếu thầy đang mang một hòn đá trong tâm” của thiền sư Hogen có thể:

- Làm cho vị khách tăng trở nên lúng túng cùng đường.

- Chứng tỏ cái tâm chưa tu tập đúng mức còn nặng nề trì trệ thêm.

- Như một lời khích động giúp thêm năng lực cho người bạn đồng tu cần phải gia tâm tinh tấn hơn.

- Khiến khách lấy làm khó chịu, vì tự nghĩ rằng chủ chùa cố làm hạ nhục mình trước các pháp hữu hiện diện.

BÀI THAM KHẢO

REAL PROSPERITY

A rich man asked Sengai to write something for the continued prosperity of his family so that it might be treasured from generation to generation.

Sengai obtained a large sheet of paper and wrote: “Father dies, son dies, grandson dies”.

The rich man became angry: “I asked you to write something for the happiness of my family! Why do you make such a joke as this?

“No joke is intended”, explained Sengai. If before you yourself die your son should die, this would grieve you greatly. If your grandson should pass away before your son, both of you would be broken-hearted. If your family generation after generation, passes away in order I have named, it will be the natural course of life. I call this real prosperity”.

Dịch nghĩa:

Sự phát đạt chân thật

Một ông nhà giàu yêu cầu Sengai viết một đôi điều để cho gia đình ông ta tiếp tục phát đạt, vì của cải có thể được truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác.

Sengai trải ra một tờ giấy và viết: “Cha chết, con chết, cháu chết”.

Ông nhà giàu tức giận hỏi: “Tôi nhờ anh viết những gì đem lại hạnh phúc cho gia đình kia! Tại sao đùa cợt thế?”

“Không đùa cợt đâu, Sengai giải thích: “Nếu con ông chết trước, đó không phải là niềm đau xót lớn của ông sao. Nếu cháu ông chết trước con ông, thì ông và con ông không thấy lòng tan nát sao? Nếu từ đời này qua đời khác gia đình ông cứ chết theo kiểu tôi nói, thì đó cũng là một sự tự nhiên cuộc đời. Tôi cho đây là sự phát đạt chân thật.

CÂU HỎI GỢI Ý

1/ Nếu cả giòng họ đều chết hết, còn ai tiếp tục hưởng sự phát đạt?

2/ Sengai viết ra như thế với dụng ý gì?

3/ Phân biệt giữa ba cái chết khác nhau ra sao?

4/ Con người hầu như không ai dám nói tới cái chết? Tại sao?

5/ Câu kết luận của Sengai có giúp được gì ông nhà giàu kia không?

Quốc Vinh (Vic)

1/ Nếu cả dòng họ đều chết hết, còn ai tiếp tục hưởng sự phát đạt?

- Có nhiều lúc nghe câu hỏi chúng ta vội trả lời ngay chắc không tránh có sự hối tiếc về sau như câu trên là một thí dụ điển hình. Tốt nhất nên suy nghĩ cân nhắc xem câu đặt nghi vấn như thế đúng hay sai?

2/ Sengai viết như thế với dụng ý gì?

Ý người viết câu đó đi ngược lại ý muốn của gia chủ, để đánh tan cái tham vọng truyền đời của cải tài sản từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đó là một điều không tưởng, không thể có đối với những vật hữu hình đều bị luật vô thường chi phối.

3/ Phân biệt giữa ba cái chết khác nhau ra sao?

- Cái chết của người cha trụ cột trong gia đình; làm cho mọi thành viên trong gia đình chao đảo, sống dỡ chết dỡ.

- Cái chết của đứa con lại là một biến cố trọng đại khác nhắc mọi người luật vô thường không chừa một ai hay một vật hữu hình nào.

- Cái chết của đứa cháu như một vết hằn in đậm nét nơi tâm thức của người thân, làm họ suy nghĩ lại thân phận làm người của mình, rồi một ngày nào đó cũng như thế kia!

4/ Con người hầu như không ai dám nói tới cái chết, tại sao?

- Trong số chúng ta, gần như đa số it có ai dám đối diện với sự thật hiển nhiên trước mắt là cái chết. Vì một lẽ đơn giản, dễ hiểu: quan niệm chết là vĩnh viễn mất hẳn. Do đó, lo sợ những gì thân thương ở đời mà đương sự muốn ôm giữ mãi không rời.

5/ Câu kết luận của Sengai có giúp được gì cho nhà giàu kia không?

- Câu nói: “Nếu từ đời này qua đời khác, gia đình ông cứ chết theo kiểu tôi nói, thì đó cũng là một sự tự nhiên của cuộc đời. Tôi cho đó là sự phát đạt chân thật.”

Theo thứ tự cha chết, rồi con chết và kế tiếp cháu chết. Ba biến cố trọng đại xảy ra trong thân tộc không cùng lúc, giúp mọi người rất nhiều trong việc cụ bị hành trang nhập cuộc. Đó là một diễn biến có lớp lang thứ tự. Nếu không bảo sự phát đạt của huyết thống thì gọi là gì?

* Duy Học (Randwick)

1/ Theo thế tục khi cả dòng họ đều qua đời, thì đương nhiên tài sản thuộc về nhà nước, trừ trường hợp trong họ có lập di chúc tặng số tài khoản trên cho các cơ quan tôn giáo hay từ thiện, xã hội v.v...

2/ Sengai viết ra như thế với dụng ý gì?

Dĩ nhiên Sengai muốn nhắc khéo ông nhà giàu rằng con người sanh ra phải chết, phải chịu luật vô thường! Nếu cuộc đời là ngắn ngủi, vô thường thì tài sản cũng vô thường, sao ta không nghĩ tới hạnh phúc lâu bền? Sao ta không nghĩ tới làm một việc gì đó có ích lợi thiết thực cho thân tâm được hết khổ, được yên vui bằng cách tu thiện nghiệp để cứu mình và cứu người?

3/ Phân biệt giữa ba cái chết khác nhau ra sao?

Ba cái chết đó là: con chết trước cha, cháu chết trước con và cha chết mới tới con chết, rồi cháu chết. Nếu không phải Phật Tử, không học Phật Pháp để rõ đường tu thoát sinh tử thì cái chết nào cũng khổ, vì người mê luôn nhầm cho rằng chết là hết. Họ rơi vào đoạn kiến, sống lo sợ đủ thứ, tâm luôn đầy ắp phiền não, không lối thoát.

4/ Con người hầu như không ai dám nói tới cái chết, tại sao?

Đúng vậy, người không tu Phật, không rõ nhân quả, không có niềm tin vào Tam Bảo và cách tu thoát khổ, nên luôn sợ sệt, sợ chết, sợ mất của, sợ mất người thân, sợ đủ thứ nên lúc nào họ cũng khổ. Tối ngày họ ngụp lặn trong danh lợi, trong thú vui ngũ dục, toàn là vui ngắn ngủi, tạm bợ, giả dối! Họ là người mê, tâm họ ích kỷ, lo làm giàu, lo chiếm giữ càng nhiều càng tốt! Rồi khi tuổi đời cao, thân bệnh hoạn, kề tới cái chết thì họ càng lo sợ hơn! Thật đáng thương! Ai đưa họ ra khỏi cơn mê đây?

5/ Câu kết luận của Sengai có giúp được gì ông nhà giàu kia không?

Sengai đã hai lần từ bi khai mở cho ông trọc phú, hy vọng ông tỉnh cơn mê. Lần thứ nhất Sengai nói cho ông hay về cha chết, con chết, cháu chết – mục đích nhắc ông - cuộc đời này là vô thường, ông, con ông và cháu ông sẽ phải chết, vậy ông còn tham đắm vào tài sản phát đạt để làm chi? Tuy vậy ông nhà giàu vẫn u mê không rõ ẩn ý của Sengai và cho rằng Sengai đùa cợt! Sengai lại kiên nhẫn đề cập đến trường hợp bi đát hơn như con ông chết trước ông, cháu ông chết trước con ông thì lòng ông đau khổ đến chừng nào? Câu kết luận trên là một tiếng chuông cảnh tỉnh không những cho ông trọc phú mà còn cho cả chúng ta. Nếu rõ cuộc đời là ngắn ngủi, vô thường, duyên hợp, giả dối, thì chúng ta phải tỉnh thức để tìm ra một phương thức, một pháp tu khả dĩ thoát khổ cho mình, cho người và mọi loài, phải không quý vị?

NHẬN XÉT GÓP Ý

1/ Sự phát đạt là một danh từ trừu tượng nhằm hai khía cạnh thể chất và tinh thần hay tâm linh:

- Về mặt thể chất: Sự giàu có dư giả của cải: nói chung mọi phương tiện cung ứng cho cuộc sống không thiếu món chi. Vấn đề quan trọng là việc sử dụng những vật tư ấy một cách hợp lý mới tránh khỏi bốn đại tai nạn: giặc cướp, nước trôi, lửa cháy và con hư phá tán.

- Về mặt tinh thần hay tâm linh hay đúng ra là cách xử sự ở đời. Muốn được mọi người kính mến, thương yêu ta phải có tâm quãng đại, lòng thương yêu rộng khắp mới thu phục lòng người.

2/ Nếu hiểu Sengai như một thiền sư thì hẳn có dụng tâm rõ rệt khi ứng đối với một ông phú trưởng giả có nhiều tham vọng muốn giữ làm tư hữu truyền đời con cháu trong dòng họ những của cải, tài sản mà chính ông đã khổ công tạo dựng trong đời này. Sengai có ý nghĩ khác thường: của cải vật chất vốn vô thường chóng hoại diệt luôn thay ngôi đổi chủ. Không mấy ai ở đời có tài giữ được của cải không lọt vào tay người khác. Sao không nghĩ tới con người, nhân tố quan trọng tạo nên của cải – còn phải chết huống gì là sản phẩm nó dựng nên! Điều thích thú, bất ngờ làm cho phú ông cần phải suy tư và tỉnh ngộ: sống ở đời không phải chỉ thiên trọng vật chất mà còn phải lo săn sóc tâm linh nữa mới là sự phát đạt chân chính.

3/ Chết là xuôi tay nhắm mắt lìa đời, cho dù đó là cái chết của dân dã hay vua quan đều không có gì khác nhau. Huống gì cái chết của người cha, của con hay của cháu trong gia đình cũng như thường thôi, có gì đâu để phân biệt. Có khác chăng là chỗ dụng tâm của người sống.

4/ Điều đó chỉ đúng với một số người. Những người có hạnh nguyện lợi sanh không bao giờ mang tâm trạng sợ chết. Vì chết đối với họ không phải là hết mà chỉ là một tiến trình đi vào một kiếp sống mới nên dám hy sinh mạng sống cứu độ chúng sanh. Trừ các vị Bồ Tát như Quan Âm, Trì Địa, Thường Bất Khinh v.v..., trong đời còn có những vị thiền sư xả thân cúng dường Phật pháp mà gần chúng ta nhất là Bồ Tát Thích Quảng Đức phát nguyện tự thiêu (1963) là một thí dụ điển hình.

5/ Sengai muốn cảnh tỉnh nhà phú hộ ba điều:

a- Đừng quá thiên trọng vật chất sung mãn mà tự mình giam hãm trong ốc đảo không lối thoát.

b- Không có một món đồ nào ta cố ôm giữ mà được cả dù đó là báu vật quý giá đến đâu. Hễ càng bám chắc nó càng vụt khỏi tầm tay.

c- Nếu muốn cho dòng họ thạnh phát, điều trước tiên ông phải lo tu nhân tích đức để lại con cháu hơn là của cải, sự nghiệp.

Ca dao có câu:

Người trồng cây hạnh người chơi

Ta trồng cây đức để đời mai sau.

Hay:

Cha mẹ hiền lành để đức cho con.

Hoặc:

Nhứt nhơn tác phước thiên nhân hưởng

Độc thọ khai hoa vạn thọ hương.

(Một người làm phước ngàn người hưởng.

Một cây trổ bông mười ngàn cây ảnh hưởng mùi thơm)

BÀI THAM KHẢO

THE STINGY ARTIST

Gessen was an artist monk. Before he would start a drawing or painting he always insisted upon being paid in advance, and his fees were high. he was known as the “Stingy Artist”

A Geisha once gave him a commission for a painting. “How much can you pay?” inquired Gessen.

“Whatever you charge, “replied the girl,” but I want you to do the work in front of me.”

So on the certain day Gessen was called by the geisha. She was holding a feast for her patron.

Gessen with fine brush work did the painting. When it was completed he asked the highest sum of his time.

He received his pay. Then the geisha turned to her patron, saying: “All this artist wants is money. His paintings are fine but his mind is dirty; money has caused it become muddy. Drawn by such a filthy mind, his work is not fit to exhibit. It is just about good enough for one of my petticoat.”

Removing her skirt, she then asked Gessen to do another picture on the back of her petticoat.

“How much will you pay?” asked Gessen.

“Oh, any amount,” answered the girl.

Gessen named a fancy price, painted the picture in the manner requested, and went away.

It was learned later that Gessen had these reasons for desiring money.

A ravaging famine often visited his province. The rich would not help the poor, so Gessen had a secret warehouse, unknown to anyone, which he kept filled with grain, prepared for these emergencies.

From his village to the National Shrine the road was in very poor condition and many travellers suffered while traversing it. He desired to build a better road.

His teacher had passed away without realizing his wish to build a temple, and Gessen wishes to complete this temple for him.

After Gessen had accomplished his three wishes he threw aways his brushes and artist's materials and retiring to the moutains, never painted again.

Dịch nghĩa:

Nghệ sĩ bần tiện.

Gessen là một nhà sư nghệ sĩ. Trước khi họa hay vẽ tranh, Gessen luôn luôn đòi trả công trước, và lấy với giá rất đắc. Vì thế, ông được nổi danh là “nghệ sĩ bần tiện”

Một hôm, có một ca nhi tới nhờ Gessen vẽ tranh. Gessen hỏi: “Cô trả giá bao nhiêu? Cô gái trả lời: “Ông đòi bao nhiêu trả bấy nhiêu, nhưng tôi muốn ông vẽ tranh trước mặt tôi”.

Vì thế, ngày kia cô ca nhi mời Gessen tới, cô đang dọn tiệc cho người chủ. Với cây cọ tốt Gessen vẽ tranh. Khi bức tranh vẽ xong, ông đòi giá đắc nhất trong đời ông. Gessen nhận tiền công, cô ca nhi quay lại nói với người chủ: “Ông nghệ sĩ này chỉ có tiền là trên hết. Họa phẩm của ông đẹp nhưng tâm hồn ông bần tiện. Đồng tiền đã làm cho tâm hồn ông bị vẩn đục. Được vẽ bằng một tâm hồn bẩn thiểu như thế, hẳn tác phẩm của ông không đáng đem trưng bày. Nó chỉ đáng giá bằng một cái áo lót của tôi thôi!”

Nàng cởi váy ra, xoay lưng lại bảo Gessen vẽ một bức tranh khác ở phần sau chiếc áo lót của nàng.

Gessen hỏi: “Cô trả tôi bao nhiêu”

Cô ta trả lời: “Ối giời, bất cứ giá nào!”

Gessen nêu một giá rất đắc ý, vẽ tranh theo lời yêu cầu. Xong rồi bỏ đi.

Về sau, người ta biết Gessen có những lý do sau đây để cần tiền:

- Nạn đói khốc liệt thường viếng tỉnh nơi ông ta ở. Người giàu không giúp kẻ nghèo; vì thế Gessen có một nhà kho bí mật không ai biết, nơi đó Gessen chứa đầy thóc, chuẩn bị cho những trận đói xảy ra.

- Từ làng Gessen đến đền quốc gia, con đường đi rất khó khăn và nhiều du khách khổ tâm khi phải đi qua đó. Gessen muốn làm một con đường tốt hơn.

- Thầy Gessen qua đời, không biết ý định Gessen muốn xây một ngôi chùa, và muốn hoàn tất ngôi chùa cho Thầy mình.

Sau khi hoàn thành xong ba nguyện vọng của mình Gessen vứt cọ và những vật dụng nghệ sĩ, rút lui vào núi ẩn tu và không bao giờ vẽ tranh nữa.

CÂU HỎI GỢI Ý

1/ Tại sao nhà nữ nghệ sĩ mắng họa sĩ câu nặng nề như thế?

2/ Bạn nghĩ sao câu tục ngữ: “Có tiền mua tiên cũng được”

3/ Cô ca nhi nói khích nhà họa sĩ ở điểm nào?

4/ Hãy nêu lên những điểm mà bạn cho là đắc ý nhất trong bài này?

5/ Tiền là gốc của tội lỗi. Bạn thử nhận xét xem sao?

* Quốc Vinh (Vic)

1/ Tại sao nhà nữ nghệ sĩ mắng họa sĩ câu nặng nề như thế?

Người nữ nghệ sĩ ấy kể cũng hơi táo bạo thật. Vừa gán cho nhà họa sĩ nhãn hiệu “bần tiện”, tiếp nàng còn bồi thêm mấy câu như “tâm bị vẩn đục.”, “tâm hồn bẩn thiểu”, “bức họa chỉ đáng giá như đồ lót”... Biết đâu đó lại không là những lời cảnh cáo có một giá trị nhứt định nào đó làm lòng người thay đổi, ít ra cũng làm lay chuyển được tâm hồn đối tượng mà nàng phải trực diện.

2/ Bạn nghĩ sao câu tục ngữ: “Có tiền mua tiên cũng được”?

Câu tục ngữ chỉ có một giá trị tương đối thôi. Ở đời không phải chỉ có tiền là mua được tất cả. Người ta cần những thứ khác như luân lý, đạo đức v.v...mới có một giá trị lâu dài, mới chinh phục được lòng người.

3/ Cô ca nhi nói khích nhà họa sĩ ở điểm nào?

Nhà nữ nghệ sĩ bạo gan dám nói mà không sợ phật lòng người họa sĩ. Chẳng hạn như: họa phẩm không xứng đáng đem trưng bày; bức hoạ chỉ đáng giá bằng một cái áo lót. Có thể trả bất cứ giá nào (miển có được bức tranh đẹp vừa ý).

4/ Hãy nêu lên những điểm mà bạn cho là đắc ý nhất trong bài này?

- Ca sĩ đã biết nhà họa sĩ đòi giá cao mà vẫn cứ theo năn nỉ vẽ tranh là một việc lạ; vẽ tranh không để trưng bày, lại vẽ nơi chiếc áo lót, dám bỏ ra một số tiền lớn lại là một việc lạ thứ hai.

- Còn về phần nhà họa sĩ, ta nhận thấy có những việc làm cụ thể như:

_ Tích chứa gạo thóc cứu kẻ nghèo, nạn đói.

_ Sửa sang lại con đường làng cho dân làng xử dụng.

_ Xây dựng lại đúng ngôi chùa Tổ để trả ân thầy.

_ Biết dừng lại đúng lúc để trau dồi tánh đức mà không đam mê theo nghệ sĩ tánh.

5/ Tiền là gốc của tội lỗi, bạn thử nhận xét xem sao?

Tiền tự bản chất không là tội lỗi. Tội lỗi hay không là do chính người xử dụng nó. Như vậy, phương tiện xử dụng đồng tiền là do con người; tiền chỉ là vật bị động mà thôi. Nếu con người biết xử dụng đồng tiền một cách khôn khéo hợp thời, đúng lúc, nhằm đối tượng... sẽ tránh được những tác hại không cần thiết.

* Duy Học (Sydney)

Trong thiền cũng như Kinh tạng, có nhiều ẩn dụ mà Đức Phật, Bồ Tát, chư Tổ đã dùng để nói lên ý thiền, tức tâm thanh tịnh hay nôm na gọi Tánh Giác. Nếu không có cái nhìn sâu, không quán chiếu kỹ thật tướng của sự vật, tâm thức hành giả dễ bị kẹt và không có hy vọng thấy được ý của Phật, Tổ. Hễ kẹt thì vẫn lẩn quẩn trong vòng chấp ngã, chấp tâm, chấp yêu, ghét, phải, trái, lý luận để rồi lẩn quẩn trong tam giới mà thôi. Câu chuyện (nghệ sĩ bần tiện do Giai Không giới thiệu) chỉ là 1 trong các ẩn dụ, cũng giống như thiền sư Hakuin vẽ một bức tranh “xức dầu vào mông” (Ofuku's Moxibustion). Tục mà thanh, chứa đựng thâm ý của thiền.

Câu 1. Nữ nghệ sĩ mắng họa sĩ nói lên 2 cái chấp của thế gian: cô ca nhi ỷ có nhiều tiền, giàu có thừa thải sinh ra khinh miệt người nghèo và đã hiểu lầm người nghệ sĩ rằng ông ta chỉ có tiền là trên hết mà không hiểu được rằng ông ta đang nuôi trong tâm một lý tưởng cao đẹp từ bi vị tha, quên mình cứu đói, làm một con đường cho dân chúng và xây một ngôi chùa cho thầy của ông.

Câu 2. Câu “Có tiền mua tiên cũng được” chỉ sức mạnh của đồng tiền, do ý trọng vật chất của cải, chỉ là tâm thức dục nhiễm, không có ý hướng thượng, cố chấp, nhỏ nhen, mà quên đi rằng con người còn có những tâm niệm cao đẹp, đạo đức, nhân từ, bác ái, từ bi, hỷ xả. Những giá trị này còn cao hơn tiền bạc rất nhiều, không có thể so sánh được.

Câu 3. Cô ca nhi nói khích nhà họa sĩ rằng ông nghệ sĩ này chỉ có tiền là trên hết, cô ta tự cao tự đại, sinh ra ngã mạn, khinh khi cả họa sĩ, vì cô không có cái nhìn sâu sắc và chẳng có chút từ bi nào!

Câu 4. Bài này cho hành giả một cách nhìn. Ngoài thế gian, hể giàu có thường có tật khoe khoang, phách lối khinh mạn người nghèo và muốn người khác phải quy lụy mình. Trong khi đó, lại có những người siêng năng, tiết kiệm, làm cả những việc mà người đời cho là bần tiện với mục đích mang vật chất tích lũy được để cứu nhân độ thế, như trường hợp nghệ sĩ Gessen trong bài vậy. Hai tâm thức tương phản trong bài chỉ là 2 thí dụ trong đời sống thường nhựt.

Câu 5. Tiền là gốc của tội lỗi không có nghĩa tuyệt đối .

Tội do tâm thức, do tham sân si mà ra, thật ra tiền chỉ là phương tiện mà thôi. Tại sao? Thuở xa xưa, con người cần món gì thì trao đổi hàng hóa với nhau, tỷ dụ đổi gạo lấy trái cây, vải, chén dĩa, v.v... Sau con người văn minh, chế tiền mang đi mua sắm cho gọn, nay họ dùng cheque, thẻ tín dụng còn tiện hơn nữa. Người đời do tham mà nên tội, do tham mà chiếm đoạt, muốn nhiều tiền, nhiều nhà, nhiều quyền hành, muốn khen mà không muốn chê! Tham dục lúc nào cũng khổ cả. Bớt tham cầu thì được vui, cái vui đó sẽ dẫn hành giả tới bờ thoát sinh tử luân hồi sau này.

NHẬN XÉT GÓP Ý

1/ Có thể nàng ca sĩ mến tài của họa sĩ, dùng những lời khó nghe để khuyến khích, biết đâu đó lại là một bài học đắc ý, như ta có câu tục ngữ: “thuốc đắng đả tật” vậy, mục đích là làm cho đối tượng phấn chí hơn vẽ được nét vẽ linh động truyền thần.

2/ Chưa hẳn được tất cả mọi người đồng ý. Đành rằng sống chúng ta cần phải có tiền và nó cũng chỉ là phương tiện. Nếu mượn phương tiện đạt cứu cánh là chúng ta đã sai lầm từ trong bản chất. Chứng minh:

Đức Phật là người rất nghèo vật chất nhưng lại giàu tình thương và tâm lượng bao dung. Trên từ vua quan, dưới tới hạng dân giả đều quy y theo Phật. Như vậy những ai có lắm của nhiều tiền cũng chưa chắc đã thu phục được lòng người như đức Giáo chủ của đạo Phật.

3/ Người nữ ca sĩ có phần tự hào về nghề nghiệp của mình dễ hái ra tiền hơn họa sĩ. Điều này cho thấy ở chỗ nàng bất chấp giá cả bức họa. Họa sĩ ra giá bao nhiêu trả bấy nhiêu. Do chỗ khoa trương ấy, nghệ sĩ nhà ta neo giá thật đắc, thật là ngoạn mục, bắt buộc đối khách phải cắn răng chịu trận. Mặc dù biết thế, nhưng cô ta không làm sao rút lui lại được, vì đã lỡ hứa nên phải theo đến cùng.

4/ Một khi đã đam mê một thứ gì rồi con người cũng khó từ bỏ hẳn được. Vì các thói nhiễm đã ăn sâu gốc rễ vào trong tiềm thức. Nhưng lạ thật, phải chăng họa sĩ (Gessen) sau khi đã hoàn tất tâm nguyện, tự rút lui vào núi ẩn tu, không còn nghĩ tới cây cọ, giá vẽ nữa. Đây có phải chăng như quan niệm “Công thành thân thoái”?.

5/ Điều nhận xét ấy e hơi quá đáng chăng? Tiền tự nó không thể gây nên tội lỗi như ta nghĩ. Tại sao lại không biết dùng đồng tiền tạo công đức làm lợi lạc tha nhân, chẳng hạn như:

- Bố thí kẻ nghèo khó, những nạn nhân thiên tai bão lụt, động đất, nạn nhân chiến tranh, nạn đói hoành hành v.v...

In ấn tống kinh sách cho nhiều người cùng đọc; sang băng giảng phân phát sâu rộng để nhiều người nghe hầu tu tập sửa tánh.

Những đồng tiền góp phần vào việc làm công đức được gọi là tịnh tài. Tịnh tài có nghĩa là của trong sạch, tức là thanh tịnh. Nếu người làm việc công đức với tâm không thanh tịnh, làm cho đồng tiền bỏ ra bị nhiễm thói cầu danh, tham lam, ích kỷ. Việc làm có hậu ý như thế, chính đồng tiền là gốc của tội lỗi.

BÀI THAM KHẢO

TEMPER

A zen student came to Bankei and complained: “Master, I have an ungovernable temper. How can I cure it”?

- “You have something very strange” replied Bankei. “ Let me see what you have”.

- Just now I can not show it to you” replied the other. “When can you show it to me?” asked Bankei. “It arises unexpectedly” replied the student. “Then concluded Bankei, “It must not be your own true nature. If it were, you could show it to me at any time. When you were born you did not have it, and your parents did not give it to you. Think that over”.

Dịch nghĩa

Tánh tình

Một thiền sinh tới gặp Thiền sư Bankei và than phiền: “Bạch Thầy, con có một tánh xấu bất trị. Làm sao con sửa chữa được?

Bankei đáp: “con có cái gì lạ lắm sao? Hãy đưa thầy xem nào!”

Thiền sinh nói: “Ngay bây giờ con không thể tỏ lộ cho thầy được”.

Bankei hỏi: “Vậy khi nào con có thể tỏ lộ cho thầy biết?

“Thiền sinh đáp: “nó xuất hiện bất ngờ lắm”

Bankei kết luận:

- “Rồi, nó không phải là bản tánh chân thật của con. Nếu nó là bản tánh của con, con có thể tỏ cho thầy được bất cứ lúc nào. Khi mới sinh con không có nó và cha mẹ con cũng không cho con được, hãy suy nghĩ kỹ đi!”

CÂU HỎI GỢI Ý

1/ Bạn nghĩ sao việc Thiền sinh tới gặp Thiền sư Bankei tỏ lộ mối ưu tư sâu kín của mình?

2/ Hãy chứng minh Thiền sư là một nhà tâm lý trị liệu chứng bệnh tâm thần? Tại sao có chứng bệnh nan trị như vậy?

3/ Thử phê bình quan niệm: “Nhân chi sơ tánh bản thiện” của Lão giáo? Có khác quan niệm Phật Giáo?

4/ Thiền sinh tu lạc thiền có thiền sư gỡ, thiền sư tu lạc pháp ai gỡ?

5/ Tánh tình và tập quán khác hay giống nhau? Thử nêu những điểm quan yếu, từ đó rút ra được bài học tu tâm sửa tánh.

* Duy Học (Randwich)

Câu 1:

Mối ưu tư sâu kín của thiền sinh là một thứ phiền não vi tế, do kiến chấp lâu ngày. Khi mới vào Thiền, ai cũng đối diện phiền não và phiền não rất nhiều, có khi không biết đối phó ra sao? Nên chi thiền sinh phải cần có thầy hướng dẫn tu học, dần dần phiền não vơi đi, tâm sáng ra cũng như mặt trời không còn mây che vậy.

Câu 2:

Thiền sư là người tu lâu và đã chứng ngộ, đã thấu triệt nguồn gốc các pháp và cách đối trị, cũng như một nhà tâm lý biết trị bệnh tâm thần vậy. Bệnh nan y của thiền sinh do bệnh chấp ngã và chấp pháp mà ra, do vậy mà sinh ra tham ái và chấp thủ. Còn nếu không tham, không chấp thì vọng chấp, thắc mắc tự nhiên tan biến, đến rồi đi và thưa dần, cần gì phải lo lắng nữa.

Câu 3

Câu “Nhân chi sơ tính bản thiện” của Đạo Lão áp dụng trong nhân gian chỉ đúng một phần và rất tương đối. Đứa bé mới sinh ra thường sống với bản năng, đói thì khóc, no thì ngủ, chưa biết gì. Cho tới khi cắp sách tới trường học, các thầy cô còn phải giáo dục đứa trẻ biết điều đúng sai, thiện, ác và cách cư xử với bạn bè, thầy cô. Có khi được giáo dục tốt mà có đứa trẻ vẫn ương ngạnh, cứng đầu, không nghe lời cha mẹ và thầy cô, chỉ vì đứa trẻ đã mang sẵn một tâm thức hay nghiệp thức xấu, như tham lam, tranh đoạt, đánh lộn với bạn bè v.v...Muốn cải hóa tâm thức xấu không thể một sớm, một chiều mà thành tốt được, mà phải kiên trì, tinh tấn, nhiên hậu mới cải hóa thành công.

Câu 4

Thiền sinh tu lạc thiền thì có thiền sư gỡ, câu này rất chí lý, còn thiền sư tu lạc pháp thì ai gỡ? Xin thưa, vẫn có thuốc chữa bệnh này. Ta có câu “ăn cơm có canh, tu hành có bạn”. Dù là thiền sinh tu trong một thiền viện, có thiền sư hướng dẫn bên cạnh, các thiền sinh vẫn cần bạn đồng tu để sách tấn lẫn nhau, giúp đỡ lẫn nhau. Trong một tăng đoàn cũng vậy chư tăng luôn giữ tinh thần lục hòa, giúp đỡ nhau và chia xẻ mọi khó khăn thì đương nhiên mình có sai sót đi lạc chăng nữa, bè bạn vẫn thương mình, giúp mình cho đến thành đạt.

Câu 5

Tánh tình có khác với tập quán.

Tánh tình do huân tập từ nhiều đời. Có những tánh tình tốt như rộng lượng, bao dung, từ bi, hỷ xả v.v... có khi xấu như ích kỷ, ngoan cố, tham lam, bỏn xẻn v.v... Khi tu, tánh tình sẽ thay đổi do tự giác, do thầy dạy, do bè bạn khuyên răn hoặc đọc trong kinh sách. Còn tập quán là thói quen nhiễm vào tâm ngay trong một đời, tỷ dụ như không uống rượu, không hút sách, không thích cãi lộn, sống hiếu đạo với cha mẹ, nhân từ với mọi người, đó là thói quen tốt và cũng có những thói quen xấu như rượu chè say sưa, thích cãi lộn, cố chấp, ích kỷ, hẹp hòi, tự ti mặc cảm, không chịu ra ngoài và sống hòa đồng với mọi người. Tóm lại tính tình hay tập quán đều do tâm nhiễm, hễ có tu, gần thầy sáng, bạn hiền thì tánh tình sẽ thiện hóa, an lạc, sống từ bi, hỷ, xả, bỏ thói hư tật xấu, thanh tịnh thân tâm, tiến gần đến quả giải thoát, khỏi sinh tử luân hồi.

* Quốc Vinh (Vic)

1/ Con cái hầu như không bao giờ hoặc ít khi tỏ lộ những ưu tư thầm kín của mình cho cha mẹ biết. Một phần sợ bị quở trách, một phần khác vì ngại ngùng, e thẹn sợ cha mẹ phát hiện ra tính xấu của mình nên cố che đậy giữ kỹ trong lòng. Trừ phi đem thổ lộ cho bạn bè để thông cảm, chia xẻ một số trường hợp thầm kín, để vơi nhẹ bớt những u ẩn khắc khoải trong lòng.

2/ Hơn ai hết, những thiền sư có chân tài chính là các nhà tâm lý biết lắng nghe để theo dõi tâm bệnh người đối diện. Bịnh tâm thần hay cũng là căn bịnh nan y của thời đại, nhất là ở thời kỳ văn minh vật chất, khoa học kỹ thuật tân tiến ngày nay, chứng bịnh kỳ quặc này thường phát sanh ở những nước tư bản hàng đầu của thế giới, do nhiều nguyên nhân:

- Do áp lực kinh tế, tài chánh.

- Làm việc quá sức (lao tác, học hành) đầu óc trở nên căng thẳng.

- Gia đình mất hạnh phúc

- Lủng củng gãy đổ công việc làm ăn

- Mất người thân thương nhất.

- Pháp luật gia hình

- Chứng kiến cảnh rùng rợn

3/ Con người lúc mới sanh ra đời, tánh vốn thiện không hẳn hoàn toàn sai, nhưng chưa thật sự đúng về mặt nhân sinh, tâm lý. Ta hãy nhìn một em bé còn nằm trong nôi, có thể tạm gọi là chưa biết gì, nhưng một món đồ chơi ưa thích đưa qua trước mặt, ai thử lấy cất đi. Đứa bé phản ứng mạnh bằng cách oà khóc lóc, giận dỗi không nín có khi nó bứt xé lung tung. Như vậy, đâu có phải con người bản tính vốn thiện lúc mới sanh, nhưng vì còn non yếu, chưa tiếp xúc môi trường sống chung quanh nó tỏ ra như thiện lành theo tầm nhìn của chúng ta. Thật ra kiếp nhân sinh còn có muôn mặt theo quan niệm Phật Giáo.

Con người do nghiệp đã tạo trong kiếp quá khứ hay nhiều đời đã qua còn dây dưa tới trong hiện tại. Trong hiện tại ta phải lo hoán chuyển hay trả cho dứt nghiệp, như người vay nợ, nếu trả đời này không xong, kiếp sau trả tiếp.

4/ Câu hỏi như phần so sánh sự kiện giữa thiền sư và thiền sinh, và điều này e không hợp đạo nghĩa; cũng như nói con cái lầm lỗi có cha mẹ trị, còn cha mẹ lầm lỗi ai trị? Đặt nghi vấn như thế là không đúng, không thích hợp tâm cảnh của một thiền sinh muốn học thiền để quán chiếu nội tâm cần tới sự giúp đỡ của vị thầy.

5/ Tánh tình và tập quán không phải một, cũng chẳng phải khác, nó như hai mặt của một đồng tiền vậy. Tuy nhiên tánh tình có khác tập quán ở vài điểm như sau:

++ Tánh tình

- Liên tục kéo dài suốt đời

- Có thể thay đổi được

- Có tốt lẫn xấu

++ Tập quán

- Giai đoạn nhất thời theo mỗi thời kỳ

- Khó có thể thay đổi, trừ phi thay đổi môi trường

- Thường là xấu

Nếu biết quán chiếu các pháp vô thường, khổ không, vô ngã, bất tịnh, ta sẽ sửa đổi tánh tình, kể cả tập quán bất trị không mấy khó khăn, để thăng tiến trên đường tu tập đạo lý giải thoát.

NHẬN XÉT GÓP Ý

1/ Nhắm đối tượng đáng tin cậy ta mới dám thố lộ tâm tư, tình cảm của mình cho vơi bớt gánh nặng hay tâm sự thầm kín với người nào đó. Thường là bằng hữu hay người thầy sành tâm lý như là điểm tựa hay chiếc phao cho ta nương bám gởi trao thân phận. Thiền sinh tới gặp thiền sư Bankei bày tỏ mối ưu tư sâu kín của mình không ngoài hệ quả đó.

2/ Trên lập cước tổng quát: thiền sư là một nhà tâm lý trị liệu chứng bệnh tâm thần, điều đó quả không sai. Nhưng trên thực tế, vấn đề lại đa dạng, chi li hơn nhiều, không giống công thức toán học: hai cộng với hai thành bốn được. Bịnh tâm thần hay cũng chính là căn bịnh thời đại, nên ta không thấy xảy ra trong các xã hội nông nghiệp trước đây. Như ta biết, nhu cầu đời sống vật chất càng cao, càng đòi hỏi con người vật lộn, phấn đấu với môi trường sống càng nhiều, thì bịnh tâm thần càng có cơ hội phát triển mạnh.

3/ Quan niệm cho rằng con người lúc mới sanh ra mang sẳn bản tánh thiện, e không còn thích hợp với loài người trong xã hội văn minh khoa học tân tiến như hiện tại. Tại sao có những đứa trẻ mới lên bốn, năm tuổi đầu đã phạm tội ác? Do đó với tầm nhìn về nhân sinh như thế có phần chủ quan, không chính xác và cần phải nhìn vào thực tế cuộc sống hơn.

4/ Không ai mặc áo quá đầu là câu nói quen thuộc trong dân gian Việt nam từ ngàn xưa cho tới nay. Dụng ý nhằm giáo dục con cháu các thế hệ tương lai, cho dù sau này lớn lên làm tới cấp bậc gì, ở đâu cũng chỉ là người con của dòng họ, xóm làng; để không xa rời tổ tiên cội nguồn. Đặt vấn đề so sánh giữa thầy trò như thế là không công bình và phạm lỗi của kẻ “ăn xổi ở thì” hay”ăn cháo đá bát”.

5/ Nhà tâm lý học Lalande định nghĩa “tánh tình là toàn thể những lối suy nghĩ và phản ứng thông thường, quen thuộc, phân biệt từng cá nhân một”. Theo đó, các nhà tâm lý khám phá ra một số các yếu tố đơn giản, bẩm sinh tạo nên cơ bản cho tánh tình con người gồm: cảm xúc tính (emotion), hoạt động tính (activity) và phản ứng tính (retentissenment). Tập quán định nghĩa theo hai cách:

a/ Theo nguyên ngữ: tập quán là một sinh hoạt bền vững được cá nhân đắc thủ nhờ sự tập luyện (tập và quán).

b/ Theo phân tích: tập quán là một năng hướng bền vững và đắc thủ nhờ đó cá nhân thực hiện được một số hành vi mà không cần phải cố gắng. Tập quán xét theo phạm vi gồm có tập quán chịu đựng, vận động, tập quán của trí tuệ hay tâm linh. Theo các nhà tâm lý học Maine De Biran và P. Guillaume còn phân biệt tập quán xét theo tính chất như thụ động, những tập quán chủ động v.v...

Như thế ta không nên lẫn lộn giữa tánh tình và tập quán được.

BÀI THAM KHẢO