Đối Thoại Thiền - T2

RIGHT AND WRONG

When Bankei held his seclusion weeks of meditation, pupils from many parts of Japan came to attend. During one of these gatherings a pupil was caught stealing . The matter was reported to Bankei with the request that the culprit be expelled. Bankei ignored the case.

Later the pupil was caught in the similar act, and again Bankei disregarded the matter. This angered the other pupils, who drew up a petition asking for the dismissal of the thief, stating that otherwise they would leave in a body. When Bankei had read the petition he called everyone before him. “You know what is right and what is not right”. You may go somewhere else to study if you wish, but this poor brother does not even know right from wrong. Who will teach him if I do not? I am going to keep him here even if all the rest of you leave”.

A torrent of tears cleansed the face of the brother who has stolen. All desire to steal has vanished.

Dịch nghĩa

ĐÚNG VÀ SAI

Thiền sư Bankei tổ chức khóa thiền nhiều tuần lễ, thiền sinh khắp mọi miền đất nước Nhật Bản đều đến học. Trong thời gian tu tập, một thiền sinh bị bắt vì tội trộm cắp. Sự việc được trình lên thiền sư Bankei với lời yêu cầu phải trục xuất tội phạm, Bankei vẫn tảng lờ bỏ qua vụ này. Sau đó thiền sinh này lại bị bắt vì hành vi tương tự và một lần nữa Bankei cũng bỏ qua luôn. Việc này làm chúng thiền sinh nổi giận muốn làm ra lẽ bằng một thư khiếu nại hành động xấu của kẻ ăn cắp, tuyên bố rằng nếu không giải quyết họ sẽ bỏ đi nơi khác.

Bankei đọc bức thư khiếu nại xong, nhóm họp đại chúng lại và nói: “Này các huynh đệ khôn ngoan, hẳn huynh đệ biết việc nào là đúng và việc nào không đúng. Các con có thể đến nơi khác để học nếu các con muốn. Nhưng đối với huynh đáng thương này không biết phân biệt đúng sai. Ai sẽ là người dạy dỗ, nếu Thầy không dạy. Thầy sẽ giữ huynh này lại đây, dù các con có rời khỏi hết nơi này.

Một dòng nước mắt len nhẹ trên má người huynh đệ trộm cắp. Và tất cả lòng ham muốn biến mất.

Câu hỏi gợi ý

1) Hãy cho biết điều đúng, sai theo bạn nghĩ?

2) Thiền sinh đã học thiền tại sao còn phạm trộm cắp?

3) Thái độ bỏ qua không trừng phạt kẻ phạm tội của thiền sư Bankei là quá đáng, gây cho đại chúng buồn phiền, bạn nghĩ sao?

4) Vì lý do nào khiến cho nạn nhân phải rơi nước mắt giữa đại chúng?

5) Nếu bạn là một trong số các thiền sinh ấy, phản ứng của bạn ra sao khi chứng kiến một vụ trộm cắp như thế? Bỏ qua cho xong chuyện? Làm lớn chuyện? Đồng loạt bỏ thầy đi tìm thầy khác?

* Bà Trần Thị Thông (Pháp)

1) Với câu hỏi này, chúng ta tự nghĩ tại sao cái nhìn của hàng đạt đạo về sự vật cũng như sự sống lại bình an, còn cái nhìn của phàm phu chúng ta về sự vật và sự sống lại rắc rối đau thương? Hẳn nhiên có điều gì khác nhau? Do đâu mà tâm thức có đúng, có sai, có phải, có quấy có tốt, có xấu... bàn rộng vấn đề thì khó mà nói hết được, nương theo pháp Phật nói về chuyển đổi tâm thức là nói đến một cuộc THỨC TỈNH hoàn toàn trong tâm thức, chớ không nói đến hình tướng đối đãi phân biệt. Bởi lẽ guồng máy tâm thức bắt nguồn từ khi mở mắt chào đời, liền bị cái biết sáng tối, động tỉnh, nóng lạnh liên tục đánh thức, lập tức THÂN, CẢNH chia hai và cái TÔI xuất hiện. Hết thảy cái gì có hình tướng dù to tới đâu cũng phải bắt đầu từ nơi mảy may, ti tí. Do đó cơ mầu dấy động phúc họa liền sinh, luân hồi khổ não dấy lên, suốt đời dong ruỗi lăn lộn trong đau khổ chẳng chút nào sáng suốt, làm sao có cái nhìn chính tâm tự khám phá lấy mình để cuộc sống tràn đầy tinh thần tự do, cùng với chư Phật tổ vĩnh cữu.

2) Gát qua hành động phạm tội trộm cắp của người thiền sinh này. Chúng ta cố gắng lấy một phần nhỏ trong tông trì danh hiệu A Di Đà Phật làm nền tảng mà đóng góp, để có cái nhìn học hỏi thêm. Chúng sinh phần lớn đều dong ruổi theo cảnh trần, bị thu hút mãnh liệt trong 6 nẻo không thoát nổi cái thế gian đối đãi. Làm thế nào để được tỉnh ngộ, làm sao có thể đừng bị hút vào 2 hiện tượng phải, quấy, đúng, sai...Vì chưa có cơ duyên khai thị, thì vô minh tăm tối cứ tiếp tục quấy phá mà không hay biết. Cần phải có thiện tri thức đánh thức cái si mê tăm tối này (thức thứ 7) chuyển đổi cái NHÂN mở ra cái trí BÁT NHÃ, từ đó mới có thể thể hiện một thiền sinh chính tâm tu học.

3) Thiền sư Bankei thực hiện Bát Nhã Tâm Kinh quá thâm thúy, khéo dụng đạo lý truyền dạy, làm cho người bị trách và người trách tỏ ngộ đạo lý một cách “tàng ẩn” ở trong từng con người. Giác ngộ ở truyền đạo, biết đạo mà ở trong kín sâu, đó là bậc Phật thánh, bởi lẽ nền tảng của nhà thiền là vạch ra cái lý huyền diệu đạo cả, mở toang cái tâm sâu kín của chúng sinh mà chỉ dạy, nếu cứ nương theo hiện tượng thế gian mà phán đoán, e rằng thiếu cái nhìn rộng lượng của bậc thông đạt.

4) người Thiền sinh rơi nước mắt là một sự khai thị cho người có tâm cầu đạo một cách mãnh liệt, nếu như người tu không nỗ lực thì thật đáng tiếc! Ngày xưa chư Tổ đem thân mạng cầu đạo, chỉ cần một chút mảy may này để đánh thức cái tâm si mê, phản tỉnh hoàn nguyên há chẳng đáng kinh sợ sao! Thử xem Hòa thượng Hồng Châu Thủy Lão đến tham học.

Hỏi: -Ý sang Đông của tổ sư đích thực là gì? Sư nói: -Vái lạy đi! Thủy Lão vừa vái lạy, sư liền đạp cho một đạp. Thủy Lão liền đại ngộ, đứng dậy vỗ tay cười lớn nói: -Lạ thật! Lạ thật ! Trăm ngàn tam muội vô lượng ý nghĩa thâm diệu, chỉ ở một đầu lông mà hiểu được căn nguyên. Bèn vái lạy mà lui (Trích Mã Tổ Bách Trượng ngữ lục do Trần Tuấn Mẫn dịch chú).

5) Đạo Phật là chỗ hư vô tịch diệt, minh tâm kiến tánh. Biết Phật là biết quên mình, quên ta; oán thù ân nghĩa như nhau; quên được cái ta thì còn yêu thích cái gì. Ngược lại kẻ không biết Phật thì đàm luận kinh kệ; chấp có chấp không; nói phải nói quấy; thích nói khoát lát cho mình đúng, người sai; khiến người ta không ghét không được, nhìn sự việc gì cũng theo thành kiến, thô thiển phê phán. Thật đau lòng! Đạt Ma thiền sư nói “Tâm là Phật. Phật là tâm, không nên đem tâm mà quấy nhiễu Phật mà cũng không đem Phật mà rối tâm”. Có nghĩa đức Phật vốn là vô sinh, vô diệt vô sắc, vô tướng, vô phúc, vô họa, vô báo ứng; thì cần gì phải nương theo hiện tượng thế gian để đánh giá chớ! Muốn có được cái không nhân ngã tướng này, chúng ta phải hết sức thành tâm tột bực chính mình hay hơn là lăn xăn trong cồng kềnh đối đãi của thế gian, đánh mất cái trí huệ sáng ngời ở từng mỗi người.

* Duy Học (Sydney)

1) Hãy cho biết điều đúng, sai theo bạn nghĩ?

-Việc đúng, sai ở ngoài đời thường dựa trên một số dữ kiện mà phán đoán, rồi việc phán đoán đúng hay sai của một người hay một nhóm người thường chủ quan, chưa chắc đã chí công vô tư nên bị sai lệch. Tỷ dụ một cảnh sát viên bắt được kẻ gian, đương nhiên kẻ gian có tội, nhưng nếu cảnh sát nhận hối lộ của kẻ gian thì kẻ gian được thả và thành vô tội. Nên chi cái đúng hay sai ở ngoài đời thực sự rất tương đối. Còn trong đề tài “Đúng và Sai”, việc khiếu nại một thiền sinh về tội trộm cắp và trình lên thiền sư Bankei mà Thiền sư khoan dung không kết tội, điều này biểu lộ lòng từ bi vô lượng của Thiền sư vượt lên trên phán xét thiển cận của các thiền sinh, đó là phán xét của một bậc thầy có trí tuệ!

2) Thiền sinh đã học thiền tại sao còn phạm tội trộm cắp?

- Học thiền phải theo quy củ thiền môn. Giữ giới để tiến tu, tuy nhiên lòng tham dục không dễ gì diệt hết trong một sớm một chiều, mà phải diệt từ từ, vì tham dục là một tập khí mạnh đã khắc sâu trong tàng thức rồi, bỏ một tập khí tham như vậy đòi hỏi nhiều công phu tu tập, thường xuyên quán chiếu và cần được chư tăng hướng dẫn mới hy vọng diệt trừ được. Việc một thiền sinh còn trộm cắp cũng là một thí dụ tốt cho các hành giả, dù xuất gia hay tại gia, coi đó mà thanh lọc thân tâm, trì giới không lui sụt, giữ chánh niệm liên tục ắt có kết quả.

3) Thái dộ bỏ qua, không trừng phạt kẻ phạm tội của Thiền sư Bankei là quá đáng, gây cho đại chúng buồn phiền, bạn nghĩ sao?

- Trước việc một thiền sinh trộm cắp nhiều lần khiến đại đa số thiền sinh buồn phiền, nổi giận và đòi bỏ đi nơi khác là một việc quá đáng, thiếu từ bi và cố chấp! Tại sao đại chúng không tìm hiểu lý do trộm cắp của anh bạn rồi khuyên răn anh bỏ tập quán đó đi và giúp anh cải tà quy chánh. Tại sao lại cố chấp đến nổi muốn loại anh ra khỏi tăng chúng? Trái lại Thiền sư Bankei lại xử sự khoan dung độ lượng bình tỉnh, không kết tội anh vì thật sự Thiền sư nhận rõ bản tính tham của anh có thể bỏ được, có thể cải hóa được bằng tâm từ bi vô lượng của mình vậy.

4) Vì lý do nào khiến cho nạn nhân phải rơi nước mắt giữa đại chúng?

- Cử chỉ khoan dung của Thầy và tâm thức của nạn nhân khiến nạn nhân xúc động, khóc lóc! Điều này chứng tỏ năng lượng của Từ bi thắng hết cả mọi tâm lượng cố chấp, nhỏ nhen, ích kỷ, tham lam, đố ky và có khả năng chuyển hóa mọi tâm lượng xấu thành tốt, cũng như trước kia Đức Bổn Sư đã cải hóa tên sát nhân Vô Não, khiến hắn buông dao và quy Phật vậy!

5) Nếu bạn là một trong số các thiền sinh ấy thì phản ứng bạn ra sao?

- Hễ có tu, dù tu Thiền hay Tịnh độ hay bất cứ pháp môn nào của Phật, chúng ta vẫn phải vận dụng tâm Từ, Bi, Hỉ, Xả trong mọi tình huống và chớ hấp tấp xét xử người nếu hấp tấp xét người, chúng ta đã mắc vào ngã mạn và cố chấp. Nên xét lỗi mình, chớ xét lỗi người! Khi đối cảnh cần khoan dung, độ lượng, từ bi với tất cả mọi người, mọi vật, giúp đỡ nhau, cùng tu hành để tăng trưởng hạnh lành, và điều rốt ráo cần hơn cả là giữ hạnh vô cầu, vì còn ham cầu là còn tham, còn dính, còn phiền não, biết bao giờ mới giải thoát được? Vậy cứ phát tâm từ và giữ tâm bình thản, đừng suy tính gì hết!

* Quốc Vinh (Vic)

1) Ở đời lấy luật pháp làm điểm tựa xét luận đúng sai trong mọi trường hợp.Tuy nhiên luật pháp vẫn còn nhiều kẻ hở và bất toàn như lời nhận xét chí lý của một nhà văn Pháp như sau: “Luật pháp là những màn nhện mà những con ruồi to thì chui lọt, còn những con nhỏ thì mắc lưới” (Les lois sont des toiles d'araignées à travers lesquels passent les grosses mouches et où restent les petites). Cũng như có một số những phong tục tập quán ở nơi này thì đúng mà nơi khác lại không hợp. Như vậy luận việc đúng sai trong vòng đối đãi của phàm phu cũng chỉ có tính cách tương đối mà thôi.

2) Như con ngựa hoang không có người chăn dắt, con trâu hung không có kẻ mục đồng dùng dòm dây buộc nó lại, thì chắc chắn chúng sẽ phá hại lúa mạ mùa màng của người ta. Tâm con người cũng thế phải dùng giới luật buộc chặc 6 căn để không bị 6 trần làm lung lạc đi vào lầm lạc lỗi quấy. Tục ngữ Pháp có câu: “chiếc áo không làm nên thầy tu “, để chứng tỏ cho ta thấy rằng việc tu tâm sửa tánh mới thật quan trọng. Về mặt hình thức tuy cũng cần thiết, nhưng nếu người ta y cứ vào đó làm thước đo giá trị đạo đức e không chính xác và nhiều khi mắc lầm tai hại. Câu chuyện Ngài Tế Điên Hòa Thượng hẳn mọi người còn nhớ. Ngài sống ngoài vòng thị phi để người đời đàm tiếu như uống rượu, ăn thịt, vào chốn lầu xanh... vẫn tự tại không vướng mắc – Bị chúng tăng trong chùa quở trách nặng lời hành vi phạm giới của mình, Tế Điên mạnh dạn tuyên bố “Mọi người tu khẩu không tu tâm; còn ta tu tâm chẳng tu khẩu.” Như vậy, người học thiền là một lẽ, còn diệt được tâm tham lại đòi hỏi nhiều công phu nhờ sự quán chiếu trong thực tập thiền quán lâu ngày.

3) Trong đời không ai hiểu tâm tính, ý tư của con bằng bà mẹ; giữa mẹ con có sự cảm thông vô cùng kỳ diệu mà nhiều khi không dùng ngôn từ diễn tả hết được. Chỉ có sự sống với và sống cho mới thật sự trao truyền được những ý trọn vẹn. Không phải người trong cuộc hẳn nhiều khi có cái nhìn lệch lạc không đúng tâm cảnh để luận xét e không chính xác và thiếu công bình chăng?

4) Nước mắt biểu lộ có nhiều cường độ khác nhau theo mỗi thái độ hay trạng huống như:

- Trong lúc quá đau khổ chán chường

- Quá giận tức mà không thể thố lộ được với ai

- Xúc động mạnh gặp lại người thân sau bao năm xa cách

- Sung sướng vì được toại nguyện như ý

- Quá kích thích trước thái độ bao dung của người khác

- Cuộc đời quá ngắn ngủi không đủ để được góp sức lực tài năng...

Giọt nước mắt tùy theo mỗi tâm cảnh mà có một hiệu dụng riêng. Trong cuộc đời tương đối chân giả khó phân biệt này, thiết tưởng ta cần bắt chước cách khóc cho hợp thời đúng lúc như người thiền sinh qua câu chuyện kể trên là một thí dụ cụ thể.

5) Trình độ hiểu biết mỗi người có khác nhau qua từng giai đoạn, trong đời về học thức, kinh nghiệm nên phản ứng có muôn ngàn sai biệt không thể đem kết luận chung chung được. Khi vui người ta có cái nhìn sự việc khác, lúc buồn lại hoàn toàn trái nghịch. Thậm chí việc thương, ghét, thân sơ v.v.. cũng thế. Tục ngữ có câu: “Khi thương trái ấu cũng tròn, ghét nhau bồ hòn cũng đắng”, để nói lên tính chất tương đối, cục bộ của người trong cuộc.

Một đứa con sinh ra dù xấu xí, tật nguyền thế nào; hư hỏng lỗi lầm ra sao cũng vẫn là con, là núm ruột của mẹ không thể nào cắt lìa nhau tình mẫu tử được.

Còn trong vòng đối đãi qua hình danh sắc tướng là còn vướng mắc trong hệ lụy của vọng tình, biết đời kiếp nào mới giải thoát đến được bờ bên kia – bờ giải thoát.

NHẬN XÉT GÓP Ý

1) Chỉ có luật nhân quả hay đạo lý nhân quả mới rõ ràng phân minh không thiên vị bất cứ một ai suốt dọc quá khứ, hiện tại đến vị lai. Một khi cái nhân gieo đã ung thối thì đừng mong gặt được quả tốt. Đó là lẽ công bình tuyệt đối trong cuộc đời tương đối mà những ai cố tình muốn chối bỏ hay trốn chạy hành vi bất thiện của mình cũng không thể thoát khỏi. Lưới trời lồng lộng tuy thưa mà khó lọt. Còn đối với hạng người phàm phu thì việc đúng sai, thiện ác lại theo cảm tính nhất thời nên hiểu khi bất công và thiên lệnh, khiến cho cuộc đời đã rắc rối càng thêm rắc rối hơn.

2) Một người cho dù tu hành, khi chưa đạt đạo chứng quả thì cái nhân trong quá khứ vẫn còn sờ sờ ra đó không thể chỉ một sớm một chiều trừ diệt sạch hết được. Phật dạy người tu đạt đến quả Tu Đà Hoàn, Tư Đà Hàm là hai trong bốn Thánh quả của hàng Duyên Giác mà những vi tế hoặc (nghiệp lực chi li ) vẫn còn tiềm tại khó có thể dứt sạch, huống nữa hạng phàm phu tu Thiền, tu Tịnh độ ư?

Có nhiều lúc chúng ta bị đánh lừa vì hình thức nên mãi lần mò trong đêm dài tăm tối không tìm được lối ra mà vẫn cứ an nhiên, chấp nhận. Phật quở Ngài A nan nhận giặc làm con cũng vì lý do này. Bởi cái nhìn thiên kiến một chiều xưa nay của ta đã ăn sâu vào tiềm thức nên cũng khó nhận chân ra được đâu là chân lý.

3) Cái biết của ta cũng như “con ếch ngồi dưới đáy giếng”. Nhìn thấy bầu trời cũng chỉ lớn bằng cái nắp vung, thì làm sao có cái nhìn cao kiến đạt đạo của bậc thầy lỗi lạc giàu kinh nghiệm qua nhiều năm tháng! Thiền sư không những chỉ dạy thiền mà còn dò dẫm tâm tư của đệ tử qua từng thi vi động tác. Thái độ làm ngơ của thầy chính là một bài học vô ngôn đắc giá cảm hoá người môn đệ bằng ý giáo hơn là qua thân giáo, khẩu giáo .

4) Trong nhiều tình huống quá xúc động không diễn đạt được nên bằng lời thì giọt nước mắt là cách biểu lộ đẹp nhất với người đối diện để tạ ân, sám hối, van xin v.v... Đó là cách biểu lộ tích cực mà trong đó hẳn có lúc ta không thể nào tránh khỏi.

5) Khi còn ở trong vòng đối đãi, phân biệt thì còn thấy có tướng ta, người, chúng sanh và tướng thọ giả nên phản ứng của ta bộc lộ qua bảy thứ tình cảm: vui, buồn, mừng, giận, ghét, yêu, ham muốn. Vì thế con người mãi bị vùi dập cuốn hút trong rừng tà kiến điên đảo vọng tưởng. Để vượt ra ngoài mọi kiến chấp sai lầm con người phải tìm về bản lai diện mục chính mình, không còn dong ruổi theo căn trần nữa, thì không phải hệ lụy trong vòng đối đãi của thế gian, mà khai mở tuệ nhãn nhìn thấu bản tâm thanh tịnh chính mình.

BÀI THAM KHẢO

THREE KINDS OF DISCIPLE

A zen master named Gettan lived in the latter part of the Tokugawa. He used to say: “There are three kinds of disciple: those who impart zen to others, those who maintain the temples and shrines, and then there are the rice bags and the clothes-hangers”

Gasan expressed the same idea. When he was studying under Tekisui, his teacher was very severe. Sometimes he even beat him. Other pupils would not stand this kind of teaching and quit. Gasan remained, saying: A poor disciple utilizes a teacher's influence. A fair disciple admires a teacher's kindness . A Good disciple grows under a teacher's discipline'

Dịch nghĩa

Ba loại đệ tử

Một thiền sư tên là Gettan sống vào khoảng cuối thời đại Đức Xuyên¹ Gettan thường bảo: “Có ba loại đệ tử:

1) Những người truyền thiền cho những kẻ khác

2) Những người duy trì những ngôi chùa và rồi

3) Có những cái đãy gạo và những cái móc áo² . Gasan cũng diễn cùng một ý đó. Gasan học với Tekisui. Thầy của Gasan rất nghiêm khắc, có khi đánh đập cả Gasan. Các đệ tử khác không thể chịu nổi cách dạy này nên rút lui đi nơi khác. Gasan ở lại, nói: “Một đệ tử kém làm lợi cho tài năng của thầy. Một đệ tử giỏi lớn mạnh dưới kỹ luật của thầy.

Câu hỏi gợi ý

1) Thử so sánh 3 loại đệ tử của Gettan và Gasan ra sao?

2) Bạn nghĩ sao cách dạy đạo của thiền sư Tekisui? Gasan là một đệ tử trung thành với thầy mình?

3) Gọi hạng đệ tử túi gạo, và móc áo là thế nào? Có giống” một đệ tử kém cõi “ như Gasan ví dụ không?

4) Nếu găp phải một vị thầy nghiêm khắc la mắng, đánh đập bạn xử trí ra sao?

5) Trò phải hơn thầy tông môn mới rạng rỡ, đạo pháp mới hưng hiển. Bạn đồng ý?

1) Thật cũng khó so sánh ba loại đệ tử như thiền sư Gettan và đệ tử Gasan nhận xét. Có thể so sánh ý nghĩa của 2 người:

- Những người có khả năng truyền thiền cho người khác, cũng như một đệ tử giỏi lớn mạnh dưới kỷ luật sắt của bậc thầy.

- Những người duy trì các ngôi tự viện. Mới nhìn ta tưởng vai trò của họ không mấy quan trọng, song nếu Phật giáo thiếu vắng họ như “những chiến sĩ vô danh”, đạo pháp khó mà phát triển. Những vị trụ trì này được ví như những đệ tử khá có khả năng điều hành công việc chùa và phát triển đạo.

- Những nguời thân tuy ở chùa mà tâm không ở chùa thì không có khả năng làm lợi đạo, ích đời; cũng ví như một đệ tử kém cõi không làm việc siêng năng, không tu tập đúng mức.

2) Dạy dỗ nghiêm khắc quá chỉ có lợi được ở mặt này mà lại có hại ở mặt khác. Chẳng hạn, người đệ tử hiểu thầy và thầy cũng thật sự hiểu đệ tử thì chẳng có vấn đề; ngược lại, chỉ có tác dụng phản tính giáo dục, nhất là đối với đệ tử kém, cố chấp còn nhiều, kinh nghiệm tu tập chưa thuần thục v.v... thì kết quả vô cùng bất lợi về nhiều mặt.

3) Thật ra, nói đó là một hạng đệ tử e quá đáng chăng? Vì khi họ phát tâm tu là phải do một động lực tinh thần mạnh mẽ nào đó. Và rồi theo ngày tháng bị những chướng duyên chẳng hạn, sống chung với huynh đệ kém về mặt đạo đức, tiếp xúc với những tín đồ không thực tâm với đạo v.v... là những thử thách làm thui chột cái sơ tâm xuất gia để dong ruỗi ngoại duyên của đời sống. Nó không giống với một đệ tử kém cõi. Như một người yếu kém mà tự biết mình yếu kém ai cũng quí mến giúp đỡ. Nếu một người đã yếu kém lại cố ngoi lên với tâm cao ngạo thì thật quả là tệ hại vô cùng!

4) Phải cố gắng nhẫn nại chịu đựng, và tự nghĩ muốn nên người cần nhịn nhục. Cái ảnh huởng này sẽ dây chuyền khi trở thành bậc thầy, hẳn bạn đối xử với đệ tử hầu như rập khuôn những gì mà thầy đã đối xử với bạn khi xưa vậy. Còn một cách khác, nếu gặp trường hợp khó xử, ta nên tìm cách tìm thầy khác vẫn hơn.

5) Tục ngữ có câu: “con hơn cha nhà có phước” và điều này hầu như mọi người đã nhập tâm không ai còn xa lạ gì nữa. Trong đạo cũng vậy, muốn đạo pháp hưng hiển, thầy có bổn phận đào tạo những đệ tử giỏi, xuất sắc hơn mình để việc kế thừa mới được lâu dài và lợi lạc.

Trừ phi vị thầy quá cục bộ lỗi thời mới không muốn đệ tử mình tiến bộ. Vì sợ ảnh huởng của trò làm thế đứng của mình giảm bớt.

Hạng thầy như thế ở thế gian này không phải không có...

* Duy Học (Sydney)

Từ khi tham dự mục “Đối thoại thiền”, tôi đã gặp một số bạn Phật tử tâm sự với tôi như sau:

- Khi chưa hiểu thiền, một số hành giả học trong kinh sách, nghe quí Thầy giảng để rõ đường tu, rồi lui tới bạn bè, chùa viện để xem mình tu tới đâu, đúng câu “học thầy không tày học bạn”

- Tu được đôi ba năm, việc học hỏi thưa dần, một số hành giả bắt đầu hướng vào trong để tịnh cái tâm lăn xăn, cũng là “phản quang tự kỷ”

- Một số hành giả say mê nghiên cứu kinh sách nhiều đến mức không còn lối ra, kẹt cứng trong sở tri, thiên về đúng, sai, hợp hay không hợp, toàn là kiến chấp!

- Một số bạn thiền gặp tôi chỉ cười, chào hỏi và nói lúc nào rảnh mời lại chơi uống trà!

Thưa quí bạn, 4 loại hành giả trên là tâm thức chung của chúng ta, hoặc chưa tỏ ngộ lý thiền hoặc tỏ ngộ mà chưa sống với nó, hoặc mới sống một phần vẫn còn kiến chấp! Mục “Đối thoại Thiền” là một phương thức trao đổi tâm thức, có thể hợp với một số hành giả, có thể không, tùy căn cơ. Nếu định đuợc hay sống trong định thì đâu cần bàn, đâu cần kiến giải vô ích! Tuy nhiên “Đối thoại thiền” lại có một tác dụng cần thiết cho những hành giả tự tu thiền không thầy hướng dẫn và muốn học hạnh của một số thiền sư mà Giai Không đã giới thiệu trong mục này.

Mỗi hành giả đều theo một pháp tu hợp với căn cơ của mình, cứ giữ tín tâm bất thoái và tinh tấn nhẫn nhục, nhất định mình cũng có phần.

Sau đây, Duy Học xin góp ý về “Ba loại đệ tử” như:

1- Ba loại đệ tử của Gettan và Gasan chính là ba loại tâm thức của chúng ta.

a/ khi tâm mới lóe sáng, một số hành giả đã vội mang kiến thức thiền đi truyền cho người khác, đó là bệnh cố chấp (chấp ngã)

b/ một ngôi chùa dù to hay nhỏ cũng chỉ là một phuơng tiện để tu, chưa phải cứu cánh nếu việc duy trì ngôi chùa cho là thiết yếu hơn cả và khư khư ôm ấp cho mình cũng là một bệnh cố chấp (chấp ngã và pháp).

c/ một số hành giả ham đãy gạo, móc áo tượng trưng cho tâm thức chung của chúng ta, chẳng nên chê bai, phân biệt mà nên phát tâm từ dẫn đát nhau cùng tu để cùng giải thoát.

2- Hạnh của thiền sư Tekisui chính là con đường quyết tâm xả mọi cố chấp, chỉ có ai thực tâm xả mới có đủ can đảm làm vậy.

3- Hạng đệ tử túi gạo, móc áo không ai khác là tâm thức chúng ta khi chưa được khai sáng.

4- Vị thầy nghiêm khắc la mắng đánh đập tượng trưng cho tâm định đến lúc chín muồi loại hẳn được các loại phiền não và vi tế phiền não.

5- Trò và thầy cũng biểu trưng cho 2 loại tâm thức, một tối, một sáng, nhưng chưa giác hoàn toàn nếu giác hoàn toàn thì không còn đối đãi tối sáng, khi đạt chỉ còn một bản tâm vô ngại, đạt thì tự biết không có ngôn từ nào diễn tả hết, cũng như Ngài Ca Diếp mĩm cuời khi nhìn đức Phật giơ cành hoa sen vậy.

* Quốc Vinh (Vic)

1/ Ba loại đệ tử nghe không ổn một chút nào cả. Ở đời làm gì có chuyện đó! Đệ tử theo thầy học đạo, trọng thầy làm thầy, tức những người chưa trưởng thành, còn non kém mọi mặt họ mới cần thầy dạy dỗ. Những người ra làm việc phục vụ trong các vai trò dạy thiền, trụ trì tự viện hay kẻ thụ động không làm việc, không đóng góp gì cả. Đó là những người đã trưởng thành, họ đâu còn trong vòng kiểm soát của thầy như lúc mới sơ cơ học đạo. Như vậy, không thể có so sánh và còn không thể gọi họ là ba loại đệ tử được.

2/ Nếu bảo Tekisui nghiêm khắc quá đến nỗi các đệ tử từ bỏ thầy đi nơi khác hết cũng không đúng. Vì ít ra trong số cũng còn một người – Gasan, vẫn tiếp tục thọ giáo và đạt được thành công dưới sự dẫn dắt của thầy. Điều đó chưa hẳn là Gasan đã trung thành với thầy mà biết đâu còn nhiều yếu tố khác khiến cho đương sự không thể rời bỏ thiền viện như những người huynh đệ khác.

3/ Đó chỉ là cách nói khéo và khá ví von của Gettan đấy thôi. Thiền theo đúng thanh quy tổ Bách Trượng đề ra: nhứt nhựt bất tác, nhứt nhựt bất thực ( một ngày không làm là một ngày không ăn). Chủ trưong này chung cho thiền viện, từ vị thiền chủ đến các thiền sinh. Thử hỏi trong chùa còn có phần tử “ẩn dương nương Bụt” được chăng? Như thế không thể so sánh với ví dụ của Gasan được.

4/ “Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh”, đệ tử hẳn ảnh hưởng mạnh tới cung cách và đạo hạnh của bậc thầy. Nể trọng thầy là bậc sư phụ, nhưng không phục cách xử sự với đệ tử theo kiểu ấy. Nếu cần, phải bày tỏ bằng thái độ cho thầy biết để dần dần về sau thầy chùn bước nhẹ tay hơn không đối xử như trước kia nữa.

5/ Hẳn là thế! Nhưng nếu trò vin nơi kiến thức kinh nghiệm vênh váo xem nhẹ coi thường thầy thì tông môn xuống dốc cách thậm tệ bị ảnh hưởng xấu vô cùng tệ hại. Như vậy, trò hơn thầy có làm chướng ngại cho tông môn và làm ngăn cản phát triển đạo pháp không? Vấn đề còn tùy nơi đạo hạnh của một người, cho dù người đó là đệ tử, cũng phải đầy đủ cung cách như một nhà mô phạm mới đủ tư cách giữ vững mối giềng của tông môn và đạo pháp.

NHẬN XÉT GÓP Ý

1) Đứng về mặt tục đế (thế tục) mà nói thì quả có ba hạng đệ tử như thế, cho dù họ đã khác tục và bước vào nơi không môn, nhưng tâm trần còn nhiễm nên vẫn cứ phải tu sửa liên tục mới có thể khá hơn và dần dần đi vào nề nếp. Đứng về mặt chân đế đó là 3 giai đoạn trên tiến trình tu tập: đầu, giữa và cuối. Hạng đệ tử thứ ba của Gettan so với hạng thứ nhất của Gasan là những người sơ tâm, mới nhập môn chưa dồi dào kinh nghiệm tu tiến. Thành phần đệ tử thứ hai của Gettan so với thứ ba của Gasan là giai đoạn giữa vô cùng quan trọng trong sự nghiệp tịnh hóa thân tâm đạt tới giải thoát. Hạng thứ ba của Gettan so với hạng thứ hai của Gasan là giai đoạn cuối trong việc tu tập. Bao nhiêu nghiệp chướng đổ dồn vào thời điểm sau rốt này để thử thách người tu có chân chánh hay không.

2) “Thuốc đắng đả tật” là câu tục ngữ quen thuộc trên đầu môi của mọi người, có nghĩa muốn trị dứt bệnh phải chịu khó uống thuốc đắng khó nuốt. Thế thì việc dạy đạo nghiêm khắc của một thiền sư có gì là đáng phàn nàn? Có điều là việc giáo dục của thầy có họp nhân duyên cho hàng đệ tử lãnh hội được hết tôn ý không? Nếu là một bậc thầy có tầm vóc ta nên bái phục sát đất, cho dù có bị nhiều trận đòn chí tử vẫn hoan hỷ chấp nhận sự dạy dỗ bảo ban khuyến tấn. Có nhiều lúc đệ tử còn thèm muốn được nghe những lời quở trách, thích đón nhận những cú tát nẩy lửa để cho mình nên thân từ đó. Gasan là một đệ tử trung thành với thầy, nếu có thể tạm gọi thế.

3) “Có thực mới vực được đạo” hẳn chủ trương này hợp với hạng đệ tử túi cơm và giá áo chăng? Có điều là bốn ân mà người xuất gia phải lo đền trả suốt đời chưa xong thì tại sao còn có hạng người bất hảo như thế nương náu cửa chùa? “Con sâu làm rầu nồi canh”, chắc chắn trong giới thiền gia không loại khỏi được hạng giá áo túi cơm mà thời nào cũng có. Hay đó cũng chính là tên tham lam đang chờ sẵn trong mọi người? Nếu không cẩn thận khéo léo, ta chính là tên đạo tặc đang rình rập trong thánh địa già lam! Ở đây không có việc so sánh.

4) Sao không đặt hẳn vấn đề: tại sao thầy la mắng, quở phạt và đánh đập? Nếu giải đáp được thỏa đáng vấn đề nêu ra là đã phần nào giúp ta hiểu được tâm cảnh của vị thầy. Đã làm thầy hẳn muốn cho đệ tử nên người. Nếu phải ra tay cũng chỉ là vạn bất đắc dĩ. Ta không sợ những cú đánh như trời giáng, cũng như không hề nao núng truớc cơn thịnh nộ rùng rợn như muốn ăn tươi nuốt sống đệ tử của thầy mà chỉ sợ mình ươn hèn, hư đốn không đủ trí khôn đón nhận được những chiêu pháp tuyệt luân ấy để cải hóa thân tâm mà thôi.

5) Đừng sợ tài đức mình không được nhiều người biết đến. Người thực sự có tài đức như hoa thơm quí ai lại không ưa thích lấy dùng. Thế thì luận hơn hay kém ở trường hợp này để làm gì?

BÀI THAM KHẢO

HOW GRASS AND TREES BECOME ENLIGHTENED

During the Kamakura period, Shinkan studied Tendai six years and then studied Zen seven years; then he went to China and contemplated Zen for thirteen years more.

When he returned to Japan many desired to interview him and asked obscure questions. But when Shinkan received visitors, which was infrequently, he seldom answered their questions.

One day a fifty-year-old student of enlightenment said to Shinkan: “I have studied the Tendai school of thought since I was a little boy, but one thing in it I can not understand. Tendai claims that even the grass and trees will become enlightened. To me this seems very strange”.

“Of what use is it to discuss how grass and trees become enlightened?” asked Shinkan. “The question is how you yoursself can become so. Did you ever consider that?”

“I never thought of it in that way” marvelled the old man.

“Then go home and think it over” finished Shinkan.

Dịch nghĩa:

Làm thế nào cỏ cây giác ngộ?

Vào thời kỳ Kamakura (Kiêm Thương: tk 13) Shinkan học phái Thiên Thai 6 năm; sau học thiền 7 năm, và rồi sang Trung Quốc nghiên cứu thiền hơn 13 năm nữa.

Khi trở về Nhật, nhiều người muốn viếng thăm và hỏi sư nhiều câu hóc búa. Nhưng khi tiếp khách thường Shinkan hiếm khi trả lời những câu hỏi của khách. Một hôm có một thiền sinh 50 tuổi đạo tới hỏi Shinkan: “tôi đã học tông Thiên Thai từ nhỏ, nhưng có một điều tôi không hiểu nổi, Thiên Thai dạy rằng ngay cả cỏ cây cũng có thể thành Phật. Đối với tôi, điều này dường như quá lạ lùng!”

Bàn cải làm thế nào cây cỏ giác ngộ có ích chi đâu. Shinkan nói: vấn đề là làm thế nào ông được giác ngộ. Ông có xét thấy điều này không? Thiền sinh lớn tuổi đáp:

- Tôi chưa bao giờ nghĩ điều này cả!

Shinkan kết thúc:

- Rồi, hãy về suy nghĩ kỹ xem!

Câu hỏi gợi ý

1) Câu hỏi được nêu ra mà cố lờ không trả lời, có phải là điều bất lịch sự?

2) Cố né tránh không trả lời những vấn đề khó, phải chăng Shinkan chưa thâm nhập Phật pháp?

3) Shinkan có giúp khai ngộ chỗ bế tắc cho thiền sinh lớn tuổi kia không? Tại sao?

4) Tại sao Shinkan không đáp ngay câu hỏi: làm thế nào cây cỏ giác ngộ? Lại vặn hỏi lại: làm thế nào ông được giác ngộ? Có tác dụng gì với người hỏi?

5) Loài hữu tình có tri giác thì có thể giác ngộ thành Phật được; còn loài vô tình như cây cỏ không có tri giác làm sao có thể giác ngộ được?

1) Câu hỏi được nêu ra mà cố lờ không trả lời, có phải là điều bất lịch sự?

–Vấn đề còn tùy vào tri thức mỗi người. Cũng không hẳn phải trả lời câu hỏi nêu ra mới là lịch sự, còn không trả lời là điều khiếm nhã đáng chê trách. Ở đời có muôn mặt, có nhiều khi không mất công trả lời trực tiếp câu hỏi biết đâu đó chẳng là điều hay !

2) Cố né tránh không trả lời những vấn đề khó, phải chăng Shinkan chưa thâm nhập Phật pháp?

Né tránh không trả lời những vấn đề khó, có ba trường hợp xảy ra:

- Chưa hiểu rõ vấn đề một cách rốt ráo

- Có nhiều người hỏi cùng một lúc đối phương không thể đủ sức trả lời

- Có biết nhưng cần phải có thời gian tham khảo thêm để làm kế huởn binh.

3) Shinkan có giúp khai ngộ chỗ bế tắc cho thiền sinh lớn tuổi kia không? Tại sao?

- Không giúp mà giúp, giúp cũng như không. Vì đối phương (người hỏi đạo) là một người đã thực hành Phật giáo lâu năm và có ít nhiều kinh nghiệm, chỉ cần châm thêm dầu vào đèn là lửa cháy. Shinkan chỉ đúng tim đăng (đèn) để cây đèn vốn đã có kia sáng tỏ.

4) Tại sao Shinkan không đáp ngay câu hỏi: Làm thế nào cây cỏ giác ngộ? Lại vặn hỏi lại làm thế nào ông được giác ngộ? Có tác dụng gì với người hỏi?

Đó là một cách khéo léo, gọi là phương tiện thiện xảo của người già dặn kinh nghiệm, để nhân đó quật lại đối phương trong lúc chưa chuẩn bị sẵn sàng ứng phó mà chỉ nghĩ một chiều – chiều thuận – như thói thường xưa nay người ta vẫn nghĩ. Điều này có hai tác dụng với người hỏi:

° Thứ nhất, phân vân lúng túng không sao chống đỡ kịp thời, như bị một cú đánh bất thần tá hỏa mặt mày, chỉ còn cách bưng mặt ngồi thúc thủ.

° Thứ hai, như một động lực khiêu khích làm đối phương bừng vỡ tâm cuồng ngông háo thắng, nếu có, để trực diện nhìn sâu vào thực tế cuộc sống cho tinh tường và đầy đủ hơn.

5) Loài hữu tình có tri giác thì có thể giác ngộ thành Phật được; còn loài vô tình như cây cỏ không có tri giác làm sao có thể giác ngộ được?

- Đây là một nan đề lớn dưới cái nhìn thông tục xưa nay ai cũng nghĩ, nhìn như thế. Song vấn đề giác ngộ không đơn giản như ta tưởng mà phải quán chiếu vào chiều sâu của sự vật cho thật tinh tế để tìm một đáp án.

* Duy Học (Randwick – Sydney).

1/ Ông Thầy Shinkan không trả lời cho thiền sinh ngay vào câu hỏi đầu “Làm thế nào cỏ cây giác ngộ” vì muốn thiền sinh hướng tâm vào những điều thiết thực hơn, tỷ dụ việc mình làm gì ngay bây giờ để giải thoát, thay vì các sự kiện quá xa vời. Thế gian sống với hơn thua, phải trái, lịch sự hay không lịch sự, còn thiền sư thì không.

2/ Câu này tương tự như câu trên.

3/ Ông thầy Shinkan muốn khai ngộ thật sự cho thiền sinh bằng cách nhắc ông này về tu tập nhiều hơn nữa, chú tâm hơn nữa về việc trước mắt của mình hơn là phóng tâm ra ngoài .

4/ Tu thiền phải hướng vào trong, phấn đấu với chính mình vượt thắng phiền não để tâm sáng ra, đạt tới mức thanh tịnh, có thì giờ đâu mà tranh cải để mắc vào sở tri chướng. Cũng vì lý do đó mà Shinkan không đáp ngay câu hỏi của thiền sinh.

5/ Câu cuối này đưa hành giả vào chỗ kẹt, kẹt trong nhị nguyên, phải so sánh loài hữu tình và vô tình trong phạm trù giác ngộ.

Tu thiền phải quán. Quán cách nào cũng rõ các pháp không có tự ngã, không tự ngã mà vẫn là dụng của ĐẠO, của CHÂN TÂM, nên mới nói CHÂN TÂM DIỆU HỮU, VẠN THÙ QUY NHẤT BẢN.

Rõ vậy khỏi cần phải hý luận nữa!

NHẬN XÉT GÓP Ý

1) Dòng đời cứ mãi quay theo hai chiều thuận nghịch. Hễ cái gì thuận là được hầu hết mọi người biểu đồng tình tán đồng cổ võ, và ít có ai chịu nghĩ ngược lại và làm khác đi, để xét xem việc gì xảy ra như các hiện tượng trong thiên nhiên chẳng hạn; giông bão, sấm, chớp v.v...và dòng biến diệt con người sanh, già, bệnh, chết v.v...Và không còn thì giờ để tra vấn mọi thị phi đối đãi với nhau.

2) Tưởng trong đời chúng ta nên vài lần né tránh: không chấp nhận tà thuyết, không để bị lôi cuốn vào đường ma lối quỷ, cũng như không sẵn sàng nhận vật dâng biếu, và ngay cả mặc nhiên không đáp những vấn đề khúc mắc; Shinkan hành xử đúng theo chân tinh thần từ bi vô ngã của đạo Phật vậy.

3) Ngay như đức Phật còn tuyên bố: Ta không giúp các ngươi giác ngộ mà hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi. Như Lai cũng chỉ là đạo sư trên nguyên tắc. Nếu nói rằng Shinkan khai ngộ được cho thiền sinh lớn tuổi, đó cũng chỉ là lối nói gượng ép mà thôi. Vấn đề là người trực diện có mở lòng để đón nhận được tất cả những gì được trao truyền hay không?

4) Các vị thiền sư thường có những hành tung phi phàm khi nhìn vào đối tượng để rộng đường hóa độ tha nhân. Vì thế, các Ngài không ngần ngại gì mà không dùng những cú hét như trời long đất lỡ, những trận đòn chí tử giáng xuống người môn đệ, miễn sao làm bừng vỡ khối u mê nặng trĩu trong lòng, dù có phải bị thiệt thòi, phạm lỗi.

5) Bài Sám Quy Mạng, đoạn kết có những câu:

“Hư không hữu tận, ngã nguyện vô cùng

Tình dữ vô tình, đồng viên chủng trí “

Hư không dù có chuyển di,

Nguyện con muôn kiếp chẳng hề lung lay

Nguyện cùng vạn pháp xưa nay,

Hoàn thành trí nghiệp vững cây Bồ Đề

(TS Nhất Hạnh dịch)

Hay trong lời phục nguyện cũng có câu này; tình dữ vô tình đồng thành Phật đạo (nguyện cho loài hữu tình và loài vô tình đều thành Phật đạo).

Tình là chúng sanh có tâm thức như người, trời, loài vật; còn vô tình là loài vô tri như gỗ đá, cây cỏ. Nguyện cho loài hữu tình thành Phật là điều hợp lý, còn loài vô tình làm sao thành Phật?

H.T Thanh Từ giải đáp trong cuốn Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục tr 166 (do thiền viện Thường Chiếu VN ấn hành năm 96) như sau:

“Đó là vấn đề nếu nghiên cứu trên lý thuyết thì thấy rắc rối, còn nếu có thực hành thì chẳng có gì rắc rối. Ví dụ người bị mờ mắt nhìn thấy cái gì cũng mờ mờ, người sáng mắt thì thấy cái gì cũng sáng rõ ràng. Cũng vậy, khi chúng ta mê thì nhìn thấy cái gì chung quanh đều mê. Khi ngộ chúng ta thấy người, vật đều ngộ, tức là loài hữu tình vô tình đều ở trong cái thấy giác ngộ của chúng ta.

Hoặc nói chúng ta giác ngộ thấy tất cả đều là Phật đạo, thấy người, thấy súc vật (hữu tình), thấy cây cỏ, thấy đá sỏi (vô tình) thấy tất cả đều là Phật đạo. Chớ không phải chúng ta tu thành Phật rồi cây cỏ, đá sỏi cũng thành Phật theo. Do mê nên thấy tất cả đều mê, do giác nên thấy tất cả đều giác; gọi là tề thành Phật đạo. Hiểu như thế mới thông suốt, bằng không thì thấy kẹt thấy rắc rối “.

BÀI THAM KHẢO

IN DREAMLAND

“Our schoolmaster used to take a nap every afternoon” related a disciple of Soyen Shaku. “ We children asked him why he did it and he told us: “I go to dreamland to meet the old sages just as Confucius did.” When Confucius slept, he would dream of ancient sages and later tell his followers about them.

“It was extremely hot one day, so some of us took a nap. Our schoolmaster scolded us. “We went to dreamland to meet the ancient sages the same as Confucius did” We explained, What was the message from those sages? “ our schoolmaster demanded. One of us replied: “We went to dreamland and met the sages and asked them if our schoolmaster came there every afternoon, but they said they had never seen any such fellow. “

Dịch nghĩa

Trong cõi mộng

Một đệ tử của Soyen Shaku kể lại:

Thầy dạy chúng tôi thường mỗi buổi trưa hay ngủ một giấc ngắn. Chúng tôi hay trẻ con hỏi ông, tại sao ông ngủ như vậy thì ông trả lời: “Ta đi vào cõi mộng để gặp những ông Thánh đời xưa như Khổng Tử vậy”. Khi Khổng Tử ngủ ông mơ thấy các ông Thánh xưa và sau đó ông kể lại cho đệ tử của ông nghe!

Một hôm trời nóng nực cực độ, vài đứa chúng tôi ngủ trưa một chút. Thầy chúng tôi mắng. Chúng tôi giải thích: “Thưa thầy, chúng con vào cõi mộng để gặp các ông Thánh xưa như Khổng Tử vậy “

Thầy chúng tôi hỏi:

- Thế những ông Thánh đó nhắn gởi điều gì?

Một đứa chúng tôi trả lời:

- Chúng con đi vào cõi mộng có gặp mấy ông thánh và hỏi các ổng Thầy chúng con có đến đây mỗi buổi trưa gặp các Ngài không?

Nhưng các ổng lắc đầu bảo rằng không bao giờ các ổng nhìn thấy một người nào hết!

CÂU HỎI GỢI Ý

1) Thầy ngủ trưa không bị ai la rầy. Tại sao học trò ngủ trưa bị Thầy mắng?

2) Hãy cho biết cậy thế hiếp cô, ỷ lớn hiếp bé có nhằm trong trường hợp này không?

3) Lời nói đi gặp Thánh nhân trong mộng của Thầy và sự mạo hiểm của học trò có ăn khớp với nhau không? Thầy có lỗi gì và trò có lỗi không?

4) Người không biết mà tự cho mình biết ấy chính là người ngu. Người biết tự nhận mình không biết đó mới thật là kẻ trí. Bạn hiểu thế nào về hai hạng người này ở đời?

5) Câu tục ngữ Việt Nam nói rằng “vỏ quít dày có móng tay nhọn” có thể áp dụng cho trường hợp câu chuyện Thầy trò như trên không?

* Quốc Vinh (Vic)

1/ Thầy ngủ trưa không bị ai la rầy. Tại sao học trò ngủ trưa bị thầy mắng?

-Như chúng ta biết, sống ở đời có một số trường hợp bị cấm ngăn những việc mà người khác có thể làm được. Như bác sĩ cấm bệnh nhân không được uống rượu, cà phê, hút thuốc... Nội quy trường cấm người mới nhập môn vào đạo (ngày trước) không được đọc tiểu thuyết, báo chí, xem phim ảnh... luật lệ quy định trẻ vị thành niên không được xem phim người lớn, không được đọc các loại tạp chí như Playboy, không được tự do yêu đương v.v... Đó chẳng qua là một số những quy định tối thiểu để duy trì đời sống lành mạnh tốt đẹp hơn.

2/ Hãy cho biết cậy thế hiếp cô, ỷ lớn hiếp bé có nhằm trong trường hợp này không?

- Người có quyền luôn luôn có sẵn thế lực, hể lúc cần thiên hạ không ngần ngại gì không đụng tới chúng. Muôn đời con người sống vẫn vậy. Kẻ ỷ địa vị, vai vế, tuổi tác... luôn luôn ở thế chủ động. Những người yếu kém hơn, lớp hậu học hay đàn em có cảm tưởng như là thành phần bị động. Do đó nảy sinh vấn đề bất công và bất bình đẳng trong đời sống mà từ cổ chí kim vẫn nhan nhãn hiệu hữu giữa xã hội loài người. Trường hợp ở đây không nằm trong hệ quả phổ thông được thua, lớn – bé đó mà nhằm giáo dục để rèn người, nhất là những người trẻ.

3/ Lời nói “đi gặp thánh nhân trong mộng” của thầy và sự mạo hiểm của học trò có ăn khắp với nhau không?

- Tục ngữ có câu “áo mặc không quá đầu”. Nguyên nhân là do thầy mà hậu quả là học trò bắt chước theo. Nếu phải quy kết, chính thầy phải nhận lãnh mọi hậu quả do học trò mình làm. Vấn đề này không đơn giản để có thể so sánh được hai tâm niệm giữa thầy và trò.

4/ Người không biết mà tự cho mình biết ấy chính là người ngu. Người biết tự nhận mình không biết, đó mới thật là kẻ trí. Bạn hiểu thế nào về hai hạng người này ở đời?

- Luận về người ngu, kẻ trí cũng khó cho thật chính xác. Bởi vì, sống ở đời ai cũng tự cho mình hay mình giỏi cả. Cho nên tục ngữ có câu “chín người mười ý” là nghĩa ngớ ngẩn này. Đời nào ta chịu bị lép vế, thua thiệt trong bất cứ trường hợp nào dù nhỏ hay lớn để cố tình phô trương “cái ta” cho ra vẽ oai phong lẫm liệt, hách một tí làm cho thiên hạ lé mắt...Thật ra, với người hiểu biết không cần thiết phải làm như vậy. Họ luôn luôn tìm tòi học hỏi, càng học càng thấy trí mình nhỏ nhoi trước sự cao rộng của thiên nhiên, vũ trụ đất trời.

5/ Câu tục ngữ “vỏ quít dày có móng tay nhọn” có thể áp dụng vào câu chuyện thầy trò này không?

-Tưởng cần nên hiểu rõ nghĩa đen và nghĩa bóng câu nói mới có thể đưa ra lời kết luận. Câu này nghĩa bóng nhằm châm chỉa những người mưu toan thâm độc hại người, sẽ nhận lãnh hậu quả vô cùng tai hại thảm khốc như qua câu nói “mưu thâm, họa diệc thâm”. Nghĩa đen đã quá rõ: muốn bóc (lột) quả quít dày, ta không thể dùng tay hụt (không có móng nhọn sắc) mà có thể ăn được phần ruột bên trong. Ở đời nếu ai cũng hành xử như thế sẽ hỏng bét và xã hội trở nên bất an.

* Anh Hoằng Phi (Adelaide)

Chuyện “Trong cõi mộng” khá buồn cười, gợi cho ta nhiều điều đáng suy ngẫm. Điểm chính yếu, thiết nghĩ, phàm làm người là phải chân thật. Dù bất cứ ở tuổi tác, địa vị nào nên cố giữ cho thân, khẩu, ý được thanh tịnh. Người không chân thật thường sớm muộn gì cũng lộ tẩy, lòi đuôi, chuốc họa vào thân. Nặng thì mất mạng, nhẹ thì bị tổn thương về vật chất hoặc tinh thần, bị châm biếm, khinh khi. Tôi chợt liên tưởng đến một câu chuyện trong sử ký, xin chép ra đây hầu quý vị gọi là... góp nhặt chút cát đá.

Hà Bá Lấy Vợ

Dân đất Nghiệp³ có tục cứ mỗi năm góp tiền mua một người con gái ném xuống sông để làm vợ cho Hà bá. Sự mê tín ấy đã có lâu ngày, không ai phá nổi.

Lúc ấy Tây Môn Báo đến làm quan ở đấy, ông thân hành đứng làm chủ lễ cưới cho Hà bá. Trước mặt đông đủ cả bô lão, hào trưởng⁴, ông đồng bà cốt, ông cho gọi người con gái đến. Ông xem mặt xong, chê rằng “Người con gái này không được đẹp! Ta nhờ bọn ông đồng xuống nói với Hà bá xin hoãn lại hôm khác, để tìm người đẹp hơn. “Ông lập tức sai lính khiêng một ông đồng quăng xuống sông.

Một lúc, ông nói “Sao lâu thế!” Rồi ông bảo đám bà cốt xuống nói. Lập tức sai lính bắt một bà cốt ném xuống sông.

Một lúc sau ông nói: “Sao chẳng thấy tin tức gì cả ! Chừng lũ đồng cốt xuống nói không nên lời. Dám phiền các cụ bô lão đi giúp cho.” Lại lập tức sai lính lôi một cụ vứt xuống sông.

Đợi một lúc, ông nói: “Sao mãi không thấy về thế này! Bọn đồng cốt, bô lão dễ đi cũng chả được việc. Phải nhờ đến bậc trưởng hào mới xong.”Lúc bấy giờ bao nhiêu người đều xám xanh mặt lại, van lạy xin thôi. Tây Môn Báo nói “Để thong thả ta xem đã ...” Mọi người run như cầy sấy. Một chốc ông mới bảo: “Thôi tha cho. Thế là Hà bá không lấy vợ nữa rồi”

Thành thử từ đây dân đất Nghiệp chẳng ai dám nhắc đến chuyện Hà bá lấy vợ nữa.

NHẬN XÉT GÓP Ý

1/ Có vị thiền sư nói rằng khi chưa tu thiền thì thấy sông là sông, núi là núi. Lúc thật sự dấn thân vào đường tu tập rồi hẳn thấy sông không phải là sông, núi không phải là núi. Và sau một thời gian tu tập lại thấy sông vẫn là sông, núi vẫn là núi v.v...Tâm con người trong mỗi giai đoạn cuộc đời khác nhau rất nhiều. Không thể sánh ví cái lão luyện của thầy với cái non yếu của trò để được xem là ngang hàng, đồng bậc.

2/ Không nhằm mà nhằm, nhằm mà không nhằm. Thầy không muốn dựa thế lực ai cả mà thầy chỉ muốn được là thầy. Thế lực có chăng là do sức mạnh nội tại, do công phu rèn luyện học tập, kinh nghiệm mà có. Thầy xem học trò như con, em mình thì không có việc ỷ lớn hiếp bé, cậy thế lấn cô được. Thầy hướng dẫn dạy dỗ, là muốn cho học trò nên người hữu ích cho xã hội, cho đạo pháp mai sau. Không có ông thầy nào lại có tâm muốn làm hại trò bao giờ, cho dù là một việc nhỏ. Vì đó là điều trái hẳn với thiên chức nhà mô phạm, của một thiền sư thấu hiểu Phật lý.

3/ Hễ đã gọi mộng là không thực rồi. Làm thế nào để gặp được thánh nhân trong hoàn cảnh mà tâm không tỉnh thức, không có được sự kiểm soát như thế. Thầy có tài gì để làm sống dậy những vị Thánh thời xưa? Như vậy trò lại càng vô phương không đủ sức hay tầm cở cộng thông được với cõi giới vô hình. Cả thầy và trò đều phạm lỗi lộng ngôn xa rời thực tế, chúng ta khó có thể chấp nhận được trong thời đại khoa học ngày nay.

4/ Để làm sáng tỏ vấn đề. Ở đây xin dẫn câu chuyện qua cuộc đối thoại của thầy Na Tiên Tỳ kheo và vua Di Lan Đà về cuộc đối thoại của bậc vương giả và hiền giả sau đây:

Vua hỏi:

- Bạch Đại đức, trẫm muốn hầu chuyện với Đại đức về những điểm khó hiểu trong kinh điển và về đạo lý nói chung, chẳng hay tôn ý có hoan hỷ doãn nặc cho chăng?

- Tâu Đại vương, nếu Đại vương đứng trên tư thế của một hiền giả mà nói chuyện thì bần tăng xin vui lòng đối đáp – Còn nếu Đại vương đứng trên tư thế của một vương giả mà nói chuyện thời bần tăng sẽ không có gì để đối đáp lại hết. (Ý nói: không thể có đối thoại trong điều kiện như thế)

- Đứng trên tư thế của một hiền giả mà nói chuyện là thế nào?

- Tâu Đại vương, hiền giả trong khi nói chuyện vừa tự dò xét lấy mình lại vừa soi sáng cho kẻ đối thoại một cách nhiệt thành. Trong câu chuyện, dù đối phương viện dẫn những lý lẽ hoặc đúng hoặc không đúng, hoặc cao hoặc thấp, hiền giả vẫn không bao giờ móng tâm buồn giận bứt rức, không hề lấy việc thắng bại làm điều, và tự biết rằng trong đó ai cao trổi hơn, ai có trí tuệ nhiều hơn. Nếu gặp phải một đối phương quắc thước già dặn và có tài hùng biện, hiền giả cũng không vì thế mà tìm đường cản ngăn hay áp đảo bằng cách đuổi kẻ kia ra khỏi chỗ ngồi hoặc dùng xảo thuật luận lý mở trói trói mở để thủ thắng cho kỳ được. Tâu Đại vương, đó là cách nói chuyện của hiền giả.

- Còn đứng trên tư thế của một vương giả mà nói chuyện là thế nào?

- Tâu Đại vương, vương giả trong khi nói chuyện thì thường hay dùng quyền thế mà áp đảo kẻ đối thoại, buộc kẻ kia phải chấp nhận quan điểm một chiều của mình. Nếu kẻ kia bất tuân, dám phát biểu ý kiến đối nghịch, thì các ngài chẳng ngại ngùng gì mà chẳng giáng chỉ bắt tội và hành phạt để nêu cao uy quyền riêng của mình, bất chấp cả lẽ phải và công bằng tối thiểu đối với người. Quyền uy mà các ngài hằng ngày thường xử dụng, tiêm nhiễm lâu năm thành thói quen, khiến các ngài chỉ muốn lấn lướt kẻ khác và không chịu để ai lấn lướt mình trong bất cứ trường hơp nào. Các ngài luôn luôn bị ám ảnh bởi lòng tự cao tự đại gắn liền với uy quyền, nên chẳng nhận ra sự hơn kém trong lý lẽ viện dẫn của mỗi bên để làm sáng tỏ nội dung câu chuyện đang thảo luận. Chính cái thái độ trịch trượng, một chiều, điên rồ và nguy hiểm ấy đã là nguyên nhân bít lối đối thoại giữa đôi bên, chặt cầu cảm thông giữa đôi bờ. Tâu Đại vương đó là cách nói chuyện của vương giả. (Kinh Na Tiên Tỳ Kheo, tr.34-36, Cao Hữu Đính, Minh Đức xb,1971)

5/ Sao không nghĩ thêm câu “cao nhân tắc hữu cao nhân trị”. Và cứ như vậy, đời sống là một trường đấu tranh liên tục không ngừng. Ta chỉ mong được là mình mà không muốn hơn kẻ khác. Vì người cao còn có kẻ cao hơn nữa ngự trị, khống chế. Phải chăng đây là trò đời muôn mặt mà mỗi người phải đóng vai đào, kép, luôn thay bậc đổi ngôi như thay quần áo. Không, câu tục ngữ không thích hợp với câu chuyện nói trên.

BÀI THAM KHẢO