Những Đóa Hoa Thiền - Q2

805. Đạo Khải

Phù Dung Đạo Khải làm bài kệ phó pháp trao lại cho thị giả rồi mất:

吾 年 七 十 六

Ngô niên thất thập lục

世 緣 今 已 足

Thế duyên kim dĩ túc

生 不 愛 天 堂

Sinh bất ái thiên đường

死 不 怕 地 獄

Tử bất phạ địa ngục

撒 手 橫 身 三 界 外

Tát thủ hoành thân tam giới ngoại

騰 騰 任 運 何 拘 束

Đằng đằng nhậm vận hà câu thúc.

Đã bẩy sáu năm trường

Thế duyên cũng tạm được

Sống chẳng thích thiên đường

Chết chẳng sợ địa ngục.

Buông tay, ngoài tam giới

Chẳng gì có thể trói.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

806. Khoái Xuyên

Khoái Xuyên (? – 1582) đức hạnh kiêm bị, được võ tướng Võ Điền Tín Huyền mời về trụ trì ở Huệ Lâm Tự, lấy sư lễ mà đãi. Chức Điền Tín Trưởng chinh phạt họ Võ rồi, do kính mộ Khoái Xuyên đã lâu, dùng hậu lễ đối đãi nhưng hòa thượng quật cường không khuất phục. Lòng tự tôn của Tín trưởng bị tổn thương, trong lòng rất bất mãn. Chính lúc đó lại biết cừu địch của mình là Tả tả Đại Nghĩa Bật trốn ở Huệ Lâm tự và sau đó đào thoát. Tín Trưởng nổi giận hạ lịnh bao vây Huệ Lâm Tự, bức chư tăng thối lui lên lầu, dùng lửa thiêu đốt. Khoái Xuyên ngồi đối mặt với đại chúng, trước tiên bảo mọi người nói lời sau cùng, sau đó tự nói:

An thiền chẳng cần tu sơn thủy

Diệt hết tâm đầu, lửa tự mát.

Nói rồi tiến vào hỏa định.

(Nhất nhật nhất thiền ngữ)

807. Huệ Xuân

Một hôm, ngoài cửa Tiểu Điền Nguyên Tối Thừa Tự xuất hiện một thiếu nữ, yêu cầu xuất gia. Cô vào khoảng hai mươi mấy tuổi , xinh đẹp, cao quý. Trụ trì là Liễu Am hòa thượng ra coi thì ra chính là cô em gái mình, bèn nói:

- Cửa thiền chẳng thích hợp với đàn bà, con gái. Tuy không thiếu gì đàn bà, con gái đi tu, nhưng cũng không thiếu gì trường hợp làm ô uế cửa Thiền. Huống chi cô lại xinh đẹp hơn người, đương nhiên không thích hợp xuất gia.

Thiếu nữ nghe xong đi ra dùng kìm lửa phá hủy dung nhan, sau đó lại yêu cầu xuất gia. Liễu Am cuối cùng phải chấp nhận cho cô xuống tóc, đặt pháp danh là Huệ Xuân.

Vào lúc vãn niên, Huệ Xuân sống ở trước cửa chùa, nấu trà đãi khách đến viếng chùa. Mọi người đều biết cô là một ni cô từ bi hoàn hảo. Một hôm, cô xếp một đống củi trước cửa chùa ngồi vào trong đó, tự châm lửa đốt và tiến vào hỏa định. Liễu Am chạy ra hỏi:

- Ni cô, có nóng không?

Huệ Xuân ngồi yên đáp:

- Nóng lạnh chỉ người triệt ngộ mới biết.

(Nhất nhật nhất thiền ngữ)

Từ 802 – 809:

Ham sống sợ chết là thường tình của con người. Khi chết không tự làm chủ mà phải do Diêm Vương xếp đặt. người đắc đạo thì không thế, muốn sống là sống, muốn chết là chết. Thực ra nói sống chết là đối với người phàm mà thôi. Dùng con mắt thánh mà nhìn thì không có gì gọi là sống, là chết. Gọi sống, chết là y theo tục đế, tạm thời giả lập các pháp vốn không sinh diệt, không đến đi, không một không khác, chẳng đoạn chẳng thường làm sao có sinh tử? Chẳng những không có sinh tử mà cả đến Niết Bàn cũng không nữa. Nói có sinh tử chẳng qua là để thị hiện mà thôi. Do đó du hí sinh tử, đi ở tự do không phải là làm sự kỳ lạ để hoặc chúng mà là phương tiện hóa độ.

(Hùng Uyển)

808. Không thè lưỡi

Một ông tăng hỏi Lợi Sơn:

- Các hiện tượng ngoại tại đều trở về không, còn không thì trở về đâu?

- Không thè lưỡi.

- Vì sao?

- Trong ngoài một dạng.

(Thiền cơ)

Câu đáp “Trong ngoài một dạng” ám chỉ phàm thánh là một.

809. Không có tâm đạo

Văn Đạo là một vân thủy tăng vì ngưỡng mộ đạo phong của Huệ Huân, trèo núi băng rừng từ ngàn dặm tới tham phỏng. Văn Đạo tới trước động Huệ Huân cư trú thưa:

- Mạt học Văn Đạo thường ngưỡng mộ cao phong của thầy, nay đến thân cận, mong thầy từ bi khai thị.

- Trời đã tối rồi, hãy tá túc một đêm đã.

Hôm sau, Văn Đạo tỉnh dậy thấy Huệ Huân đã dậy từ lâu, nấu cháo đã xong. Khi dùng bữa sáng vì trong động không dư bát, Huệ Huân bèn ra ngoài động, thuận tay nhặt một mảnh xương sọ vào múc cháo đưa cho Văn Đạo. Văn Đạo còn do dự không biết có nên nhận hay không, Huệ Huân bảo:

- Ngươi không có đạo tâm, không phải vì pháp mà lại.Ngươi lấy sạch bẩn, yêu ghét mà xử sự tiếp vật, làm sao đắc đạo được?

(Tinh Vân thiền thoại)

Đạo đích thực không thiện ác, không sạch bẩn. Văn Đạo có niệm yêu ghét là có tâm phân biệt, đương nhiên là phải bị mắng rồi!

810. Giết người sao?

Một ông tăng tóm chặt lấy Đồng Phong. Đồng Phong hét lên:

- Định giết người sao?

Ông tăng buông thiền sư ra và hỏi:

- Kêu cái gì?

- Ai kêu đó?

Ông tăng hét lên, thiền sư quơ gậy đánh, ông tăng bỏ chạy, ngoảnh đầu lại nói:

- Đợi chút nữa rồi hãy đánh.

Thiền sư cả cười.

(Thiền cơ)

Ông tăng ‘tóm chặt” lấy Đồng Phong, nên Đồng Phong bảo “Định giết người sao?” là ám chỉ ông tăng đừng chấp hãy “buông tay.”

811. Không giảng nữa

Một ông tăng hỏi Sam Dương:

- Thiền sư được đạo lý gì mà trụ trì ngọn núi này?

- Vốn định nói nguyên do nhưng lại sợ gập chuyện tào lao của người khác nên không giảng nữa.

- Không giảng coi sao được?

Thiền sư hét lớn, ông tăng thưa:

- Thì ra là vậy!

Thiền sư quơ gậy đánh, ông tăng cười lớn bỏ đi.

(Thiền cơ)

Đạo lý là chỉ Phật pháp, giảng chỉ là giải thích về Phật pháp không phải là bản thân Phật pháp, không giảng là ám chỉ phải tự ngộ.

812. Ý tổ sư từ Tây sang

Có tới hơn 230 công án về câu hỏi này, ở đây chúng tôi chỉ nêu ra 10 câu trả lời tiêu biểu:

1/. Hương Lâm: Ngồi lâu sanh mệt.

(Bích Nham lục)

2/. Triệu Châu: Răng mọc lông

(Không Tốc tập)

3/. Cửu Phong : Một tấc lông rùa nặng 9 cân.

(Không Tốc tập)

4/. Thạch Sương : Nếu có người rơi xuống giếng sâu ngàn thước, ngươi có thể cứu hắn ra mà không dùng dây thì ta sẽ bảo.

(Bích Nham lục)

5/. Đại Hải : Tây sang không ý.

(Ngũ đăng hội nguyên)

6/. Phúc Thuyền : Tốt nhất là đừng mắng chửi tổ sư.

(Ngũ đăng hội nguyên)

7/. U Khuê : Trâu bùn từng bước, từng bước đi trước người.

(Ngũ đăng hội nguyên)

8/. Long Vân : Tối qua, trong chuồng mất trâu.

(Ngũ đăng hội nguyên)

9/. Ô Thạch : Người thích đến, đi là ai?

(Ngũ đăng hội nguyên)

10/. Lạc Phố : Trả lời bằng một bài kệ:

深 嵐 覆 處

Thâm lam phú xứ

出 聚 藏 峯

Xuất tụ tàng phong

白 日 輝. 時

Bạch nhật huy thời

碧 潭 無 影

Bích đàm vô ảnh.

Sơn lam mờ trời đất

Từ hang bay phủ non

Lúc vầng dương chói lọi

Đầm biếc bóng hình không.

(Hân Mẫn dịch, Hư Đường lục)

Đối với câu hỏi trên, có nhiều câu đáp khác nhau. Có câu chẳng ăn nhập gì đến câu hỏi cả, khiến ta bị mê hoặc. Sự thực thì Thiền môn lấy câu “Chỉ thẳng tâm người, thấy tánh thành Phật” là tông chỉ cho nên không chấp vào văn tự, ngôn ngữ, kinh điển, tranh, tượng; nếu không thì là bỏ gốc mà tìm ngọn. Trang Tử nói:” Được cá quên nơm, được thỏ bỏ bẫy”, Lão Tử:”Đạo có thể nói thì không phải là Đạo thường, tên có thể gọi thì không phải là tên thường.” Tất cả đều cùng một ý “Được ý quên lời” Kinh Kim Cương nói: “Chánh pháp còn nên xả huống hồ là phi pháp.” Lời nói chỉ thẳng chỉ là một phương tiện thôi, dù nói dọc, nói ngang, phải, trái, thiên biến vạn hóa cũng là dao sắc chặt đứt những dây leo mê chấp mà lãnh ngộ tự tánh.

(Hùng Uyển)

813. Đại Đăng quốc sư

Một ông tăng hỏi Đại Đăng quốc sư:

- Đối với những câu hỏi khó, đại sư đều tự do trả lời được là tại sao?

- Vì 12 thời lão tăng đều dùng.

(Thiền đích cố sự hựu nhất tập)

Ở đây dùng 2 chữ tự do của Thiền sư là như vậy sao? Tức là xử dụng 12 thời? Trong 12 thời, tất cả các vấn đề khởi diệt đều không trói buộc được tâm, tâm vẫn tự chủ xử lý. Một công án khác cũng tương tự như công án trên chúng tôi cũng xin chép ra đây:

Một ông tăng hỏi Triệu Châu:

- Làm sao làm chủ trong 12 thời?

- Ngươi bị 12 thời chuyển, còn ta chuyển 12 thời.

814. Bắc Dã

Bắc Dã đến nhà tù thuyết pháp. Ông đưa mắt nhìn mấy trăm tù nhân, chắp 2 tay lại:

- Các người đều là Phật, đều có tâm Phật, chỉ vì nhân duyên không tốt nên ra nông nỗi này, thực khiến lão tăng đau lòng.

Nói rồi bật khóc. Các tù nhân đều cảm động, cúi đầu rơi lệ.

(Thiền đích cố sự hựu nhất tập)

Thân mình chính là Phật, chỗ này chính là liên hoa quốc, sum la vạn tượng đều phóng quang minh.

815. Nhà ở đâu?

Nga Sơn ở Thiên Long Tự là một vị Thiền sư Nhật Bản nổi danh cận đại. Lúc 5 tuổi được người nhà cõng đến Nga Sơn xin làm đệ tử của Nghĩa Đường hòa thượng. Vừa gặp mặt, Nghĩa Đường hỏi:

- Nhà ở đâu?

- Con quên rồi.

(Thiền đích cố sự hựu nhất tập)

Câu đáp “Con quên rồi” rất có thiền cơ. Thiền cần quên hết, chỉ luận chuyện ngay trước mắt.

816. Lục Hằng khóc cười

Lục Hằng thường đến tham phỏng Nam Tuyền. Khi Nam Tuyền mất, Lục Hằng đến chùa phúng viếng. Ông đến trước quan tài cười ha hả. Chấp sự tăng trách:

- Ông là đệ tử sao chẳng khóc mà lại cười?

- Được Đạo chẳng khóc, thầy hãy nói một câu coi!

Chấp sự tăng là một ông tăng không mắt (không hiểu Đạo) nên không trả lời được. Lục Hằng than:

- Trời xanh! Trời Xanh! Tiên sư qua đời đã xa rồi.

Nói rồi buông lời khóc lớn.

(Thiền đích cố sự hựu nhất tập)

Trường Khánh nghe truyện này bình phẩm: “Hiểu Đạo nên cười, chẳng nên khóc.” Ông hy vọng được cười như Lục Hằng.

817. Vô Tam

Vô Tam hòa thượng trụ trì ở Phúc Xương Tự, vốn xuất thân là bần nông; được các Vương công quý tộc quy y. Một võ sĩ thường coi nhẹ ông, nhân ngày hội định làm ông mất mặt trước công chúng. Võ sĩ rót một chén rượu, bưng đến trước mặt ông:

- Tôi xin kính rượu vị nông dân này.

Các tọa khách đều thất kinh, nhưng hòa thượng vẫn mỉm cười đáp:

- Đó chính là hoa sen trong bùn.

Các vương công quý tộc không ai là không khen ngợi. Đây là một công án hữu danh.

(Thiền đích cố sự hựu nhất tập)

Hoa sen không mọc trên núi cao, trên mặt đất, mà mọc trong bùn. Sen nỡ hoa và đồng thời kết quả, không giống như các loại hoa khác: hoa rụng rồi mới kết quả. Đại thừa Phật giáo cũng tương tự như vậy, cũng từ bùn phiền não mà nở hoa Bồ Đề. Hoa quả đồng thời, tức phàm thánh là một. Chúng sanh vốn là Phật, chưa thành Phật đã là Phật rồi.

818. Hoàng Long

Một ông tăng đến thăm Hoàng Long, hỏi:

- Từng nghe tiếng Hoàng Long, đến nơi chỉ thấy con rắn khoang đỏ.

- Ngươi chỉ thấy con rắn khoang đỏ mà chưa thấy Hoàng Long?

- Hoàng Long thực ra thế nào?

- Cong queo, khuất khúc.

- Bỗng nhiên kim xí điểu giang rộng cánh xuất hiện thì sao?

- Thật đáng sợ!

- Vậy là bị nó ăn sao?

- Phải không? Cho ta một miếng, ăn ngon lắm!

Ông tăng quay đầu lại làm bộ đang ăn.

(Thiền đích cố sự hựu nhất tập)

Tương tự như công án cầu đá Triệu Châu, nhưng ở đây 2 người đối đáp chan chát không ai nhường ai.

819. Phương tiện chỉ dạy

Quảng Châu Ngưỡng Sơn Huệ Tịch tham học tại Phúc Châu Quy Sơn Linh Hựu, ngộ đạo rồi, ở đó 15 năm, được truyền tâm ấn. Năm 35 tuổi lãnh chúng hoằng pháp. Đương thời thiền giới xưng tụng là Tiểu Thích Ca.

Một hôm, Ngưỡng Sơn hỏi một ông tăng đi ngang qua trước mặt:

- Ngươi từ đâu đến tham học?

- Phương Nam.

Ngưỡng Sơn giơ gậy lên quơ quơ hỏi:

- Các trưởng lão ở phương Nam có nói cái này không?

- Không nói.

Ngưỡng Sơn vung vẩy cây gậy, hét lớn:

- Đại đức!

- Dạ!

- Vào thiền đường!

Ông tăng đi về phía thiền đường, Ngưỡng Sơn ở phía sau hét:

- Đại đức!

Ông tăng xoay đầu lại, Ngưỡng Sơn ra lệnh:

- Đến trước mặt ta.

Ông tăng đi đến trước mặt Ngưỡng Sơn, Ngưỡng Sơn lấy gậy gõ vào đầu ông và bảo:

- Đi!

Ông tăng ngay đó đại ngộ.

(Tinh Vân thiền thoại)

Ngưỡng Sơn chỉ cho ông tăng không có phân biệt Nam, Bắc, Đông, Tây; không có phân biệt bên này, bên kia. Bảo ông đi vào thiền đường là chỉ nơi nơi đều là Đạo, chốn chốn đều là Thiền. Lại kêu ông ra trước mặt là chỉ Đạo ở ngay trước mắt, rồi lại bảo ông đi là chỉ Phật pháp không đến không đi, ở khắp 10 phương, tràn đầy pháp giới. Ngưỡng Sơn phương tiện chỉ dạy như vậy, học tăng không ngộ sao được?

820. Điểm tâm nào?

Đức Sơn mới đầu theo Luật tông. Coi Thiền tông như cừu địch.

Ông hạ quyết tâm Nam du kiếm thiền tăng để tranh luận. Ông nghiên cứu kinh Kim Cương rất thâm, vác sách chú thích kinh trên vai mà đi. Tới Hồ Nam ông dừng lại một quán bên đường định điểm tâm trước khi đi tiếp. Bà già chủ quán hỏi ông vác gì trên vai. Đức Sơn ưỡn ngực kiêu ngạo đáp là sách chú giải kinh Kim Cương của mình. Bà già liền bảo:

- Vậy sao? Ta có một câu hỏi nếu thầy đáp được thì được điểm tâm miễn phí, nếu đáp không được thì hãy đi quán khác.

Đức Sơn cười, bằng lòng.

Bà già hỏi:

- Kinh Kim Cương nói: “Quá khứ tâm bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc”, thầy muốn điểm tâm là điểm tâm nào?

Đức Sơn vốn không nghĩ đến vấn đề này, do đó không trả lời

được.

Bà già chỉ điểm:

- Nếu thầy chưa cam lòng hãy tìm Long Đàm mà hỏi.

(Thiền tông dật sự)

Tâm không có thực thái, chỉ bất quá xuất hiện trong một thời gian ngắn ngủi rồi biến mất. Tâm quá khứ đã qua rồi, tâm hiện tại thì trong sát na, tâm vị lai thì còn chưa xuất hiện, như vậy đều không nắm được.

821. Biện đạo là gì?

Đạo Nguyên khi đi tham học ở Trung Hoa, gập một vị Hỏa đầu tăng ở núi A Dục Vương, ông hỏi:

- Cái gì gọi là văn tự?

- 1, 2, 3, 4, 5.

- Thế nào là biện đạo?

- Không có cái gì ẩn dấu được.

(Thiền tông dật sự)

Văn tự không giới hạn ở kinh văn, tổ lục. Biện đạo (nỗ lực tinh tấn) không giới hạn ở khắc khổ tu hành. Vạn vật đều đang nói Phật pháp, vạn sự đều liên quan đến tu hành.

822. Đạo Nguyên giác ngộ

Một lần Đạo Nguyên ngồi thiền cạnh một ông tăng đang ngủ gục. Thiền sư Như Tĩnh dùng dép cỏ đánh vào đầu ông tăng:

- Tọa thiền là thoát lạc tâm trần, chỉ lo ngủ thì có ích gì?

Đạo Nguyên đột nhiên lãnh ngộ vội hướng Như Tĩnh vái lạy, thưa:

- Thân, tâm con đã thoát lạc rồi!

(Thiền tông dật sự)

Thân, tâm thoát lạc là thoát ra khỏi những trói buộc của thân tâm. Đoạn trừ được những phiền não trong tâm, siêu việt ý thức đạt tới cảnh giới giác ngộ.

823. Rồng kêu trong cây khô

Một ông tăng hỏi Trí Nhàn:

- Thế nào là Phật?

- Rồng kêu trong cây khô.

- Đệ tử không hiểu.

- Con mắt trong đầu lâu.

(Thiền cơ)

Ông tăng hỏi thế nào là tự tánh. Các câu đáp “Rồng kêu trong cây khô” và “con mắt trong đầu lâu”, ám chỉ phải chết đi sống lại, tự nhiên sẽ thấy Phật.

824. Ta đánh ngươi vô lý

Một ông tăng hỏi Cảnh Thông:

- Thế nào là Phật?

Thiền sư đánh ông, và ông đánh trả. Thiền sư bảo:

- Ngươi đánh ta có lý, ta đánh ngươi vô lý.

Ông tăng không đáp được, thiền sư lại đánh.

(Thiền cơ)

Nói được hay không đều bị đánh, ám chỉ ông tăng không được ngưng trệ, phải tinh tấn tham cứu.

825. Đức Sơn mất sớm

Đức Sơn sắp viên tịch, ngồi ngay ngắn bảo chúng đệ tử:

- Nắm bắt hư không, đuổi theo âm vang chỉ làm loạn tâm các

ngươi. Khi tỉnh mộng mới biết là sai lầm, kết cục được cái gì đâu?

(Thiền tâm dật sự)

Cái gì cũng không có. Có hoặc không chỉ là do ý thức phán đoán. Siêu việt được có, không thì mới tránh khỏi ăn gậy của Đức Sơn.

826. Ba chuyển ngữ của Ba Lăng

Ba Lăng người huyện Ba Lăng, tỉnh Hồ Nam, là học trò của Vân Môn. Những lời ông nói ra đều thi vị, đẹp đẽ. Vân Môn rất thưởng thức ông và đã từng khen ngợi, bảo chúng đệ tử:

- Khi ta chết không cần phải tụng kinh, chỉ cần đọc 3 chuyển ngữ của Ba Lăng là đủ.

(Thiền đích cố sự hựu nhất tập)

Ba chuyển ngữ của Ba Lăng là:

Có ông tăng hỏi:

- Thế nào là Đạo?

- Người sáng mắt rớt xuống giếng (1)

(Xem công án 8ỏ)

- Thế nào là thổi lông trên kiếm?

- San hô từng cành chống dưới trăng (2)

(Xem công án 174)

- Thế nào là Đề Bà tông?

- Tuyết đầy chén bạc (3)

(Xem công án 117)

827. Đạt Ma tổ sư đến Trung quốc độ ai?

Đối với câu hỏi này có thiền sư đáp:

- Đến độ lừa, ngựa, chó, dê nhưng không độ các ngươi.

(Niêm hoa vi tiếu)

Vì sao độ súc sanh mà không độ con người? Thực ra câu đáp này hàm ý thiền sư đã thể nghiệm “Tất cả chúng sanh đều có Phật tánh”; mặt khác phát huy phải tự mình thể nghiệm. Không độ các ngươi vì các ngươi phải tự độ.

828. Sai một ly

Một lần Pháp Nhãn hỏi Tu Sơn Chủ:

- Sai một ly, đất trời ngăn cách, ngươi làm sao thể hội?

- Sai một ly, đất trời ngăn cách.

- Nếu nói vậy, sao gọi là đã thể hội?

Tu Sơn Chủ không hiểu hỏi lại, Pháp Nhãn bảo:

- Sai một ly, đất trời ngăn cách.

Tu Sơn Chủ bỗng nhiên tỉnh ngộ.

(Thiền tông dật sự)

Sai một ly, đất trời ngăn cách (tương tự như: sai một ly đi ngàn dặm) là hiểu sai một chút thì xa chân lý như đất xa trời. Do lý giải chúng ta tưởng mình đã ngộ, kỳ thực lý giải và ngộ là hai chuyện khác nhau.

829. Vinh Tây

Một hôm, có một người đàn ông đói khát đến Kiến Nhân Tự khóc lóc, kể lể cảnh khốn khổ của vợ con. Vinh Tây rất thương xót nhưng tự mình cũng chẳng có vật gì quý để cho. Lúc đó Vinh Tây bỗng nghĩ đến vòng hào quang bằng đồng của tượng Dược sư Như Lai bèn đem ra cho người đàn ông đó. Người đàn ông vui mừng tiếp nhận. Chúng đệ tử kinh ngạc hỏi:

- Đem cho vòng hào quang của Phật có tội không?

- Có thể, nhưng nếu Phật gập tình cảnh này, thì ngay huyết nhục ngài còn đem cho xá gì vòng hào quang của tượng. Ngay cả tượng Phật ta cũng sẽ đem cho, nếu có tội ta sẽ vui lòng đón nhận.

(Thiền tông dật sự)

Vinh Tây đã đem lòng từ mà độ dân.

830. Vất bỏ gia tài

Bàng Uẩn xuất thân từ một gia đình giàu có. Ông mang hết của cải chất lên thuyền, chở đến Động Đình Hồ vất bỏ; đoạn tuyệt mọi chấp trước của thế gian.

Có ông tăng khuyên ông nên đem tiền của mà lập đền, chùa. Bàng Uẩn cự tuyệt:

- Ta đã biết đây là vật chẳng lành, sao lại tặng cho người? Dù bỏ dưới hình thức nào, tiền tài nhất định tạo nên lòng tham muốn.

Chẳng còn một phân tiền, Bàng Uẩn và con gái là Linh Chiếu đan giỏ tre đem bán để duy trì sinh hoạt.

(Thiền tông dật sự)

Xả bỏ lợi danh, không còn mê hoặc thì những công việc hàng ngày như gánh nước, bửa củi đều là Phật sự. (Xem công án 494)

831. Một cũng chẳng giữ

二 由 一 有 一 亦 莫 守

Nhị do nhất hữu nhất diệc mạc thủ

Hai do một mà có

Một cũng chẳng giữ.

(Tăng Xán, Tín Tâm Minh)

Hai là chỉ thế giới đối đãi, yêu ghét. Một là chỉ thế giới tuyệt đối, hư vô hoặc không. Nhưng một cũng phải bỏ vì nếu không thì là chấp trước. Nếu chấp một thì trước hết rơi vào hư vô chủ nghĩa; nhận rằng mọi sự đều không thường còn, đều vô nghĩa. Đó là bi quan của những người thất bại. Hơn nữa, lại tạo nên giả bình đẳng, coi mọi việc đều không có sai biệt. con người sống trong xã hội, tài năng, hoàn cảnh đều khác nhau. Nếu coi như đồng đẳng là ảo tưởng, phủ nhận những nỗ lực tinh tiến của con người.

(Thích Dĩ Nhiên)

832. Bảo Tích

Bàn Sơn Bảo Tích sắp mất, bảo đại chúng:

- Có ai tả chân được ta không?

Chư tăng vẽ hình trình lên đều không hợp ý sư. Phổ Hóa thưa:

- Con tả được.

- Sao không trình ra cho lão tăng coi?

Phổ Hòa lộn tùng phèo mà ra.

Bảo Tích nói:

- Gã này về sau tiếp người như khùng điên.

Nói rồi mất.

(Niêm hoa vi tiếu)

Bảo Tích bảo chư tăng tả chân, không phải là bảo vẽ hình mình mà là tả “chân” tự tánh. Làm sao giấy, bút, mực chết, giới hạn, trừu tượng, cùng những ký hiệu phiến diện có thể diễn tả được tự tánh? Phổ Hóa dùng toàn thân, chân thật, cụ thể, sống động mà trình ra cho lão sư. Thật là một họa sĩ thiên tài.

833. Ngưỡng Sơn

Một ông tăng hỏi Ngưỡng sơn:

- Hòa thượng còn giữ giới không?

- Không giữ giới.

- Còn tọa thiền không?

- Không tọa thiền.

Rất lâu, Ngưỡng Sơn hỏi:

- Hiểu không?

- Con không hiểu.

- Hãy nghe bài kệ của ta:

滔 滔 不 持 戒

Thao thao bất trì giới

兀 兀 不 坐 禪

Ngột ngột bất tọa thiền

釅 茶 三 兩 碗

Nghiệm trà tam lưỡng oản

意 在 矍 頭 邊

Ý tại quắc đầu Biên

仰 山 蕙 寂

Ngưỡng Sơn Huệ Tịch

Hỗn loạn, giới chẳng giữ

Hôn trầm, chẳng tọa thiền

Trà nồng hai ba cữ

Ý nghĩ tại điền viên.

(Niêm hoa vi tiếu)

Ngưỡng Sơn rất đại từ, đại bi chỉ điểm cho ông tăng, không giữ giới, không tọa thiền thì làm gì? Uống trà, làm ruộng là bản lai diện mục. Do đó, “Bình thường tâm là Đạo là thiền định, là giới luật, là Đạo.

834. Thiên Vương

Chùa Trung Hoa nào cũng có tượng Thiên Vương. Thiên Vương là thần hộ trì Phật pháp. Lục Hằng hỏi Nam Tuyền:

- Thiên Vương có địa vị gì?

- Thiên Vương chẳng có địa vị gì.

- Như con được nghe thì Thiên Vương ở sơ vị Bồ Tát có phải không?

- Thành Thiên Vương là để cứu người, thuyết pháp.

(Thiền tông dật sự)

Nếu hạn chế Thiên Vương ở địa vị Thiên Vương thì Thiên Vương không phải là Thiên Vương nữa. Thiên Vương chân chính phải tự tại, vô ngại.

835. Thiết Chu đoạn sắc

Thiết Chu thuở trẻ tinh thông kiếm thuật, do đó thân thể cường tráng. Ông lại là thị tùng của Hoàng thái tử, hưởng đủ vinh hoa phú quý bao gồm ái dục. Một hôm nhân đứng bên đường ngắm bông hoa đẹp lập tức khai ngộ; từ đó đoạn trừ ái dục phiền não.

(Hiện đại thiền nhập môn)

Giống như gương sáng phản chiếu vạn vật. Gái đẹp đến phản chiếu gái đẹp; ác ma đến phản chiếu ác ma. Gương phản chiếu vô niệm, không vì người soi gương mà gương bị ô nhiễm. Đó là tâm cảnh gương sáng nước lặng. Tâm cảnh Thiết Chu khi xem hoa là tâm cảnh đó.

836. Sông thiền sâu nông

Định thượng tọa thụ trai ở Trấn Châu về ngồi nghỉ trên cầu gập 3 vị tọa chủ. Một vị hỏi:

- Sông thiền sâu nông phải dò tận đáy là sao?

Định thượng tọa nắm lấy ông định ném xuống cầu. Hai vị kia lại gần năn nỉ:

- Xin thượng tọa từ bi tha thứ.

- Nếu không nể hai vị, ta đã cho hắn xuống đáy sông rồi.

(Niêm hoa vi tiếu)

Muốn biết đáy sông nông sâu chỉ có cách là xuống nước.

837. Trời lạnh, người lạnh?

Quy Sơn hỏi Ngưỡng Sơn:

- Trời lạnh, người lạnh?

- Mọi người đều ở đây.

(Niêm hoa vi tiếu)

Câu trả lời của Ngưỡng Sơn quả không hổ là là người sáng lập ra dòng Quy Ngưỡng. Ông không bắt chước Huệ Năng ‘trong công án cờ động hay gió động” mà đáp “không phải trời lạnh, cũng không phải người lạnh mà là tâm lạnh”, cũng không bắt chước Tổ Già Da Xá Đa trong công án ‘gió kêu hay chuông kêu” mà đáp “pháp vốn không có lạnh và không lạnh.” Giả sử nếu đáp vậy cũng đúng nhưng nhất định có người sẽ bảo Ngưỡng Sơn chỉ là con vẹt. Trong Thiền học sự thể nghiệm phải là độc sáng không cần bắt chước người. Trời lạnh rồi người lạnh, lạnh rồi lại không lạnh, tất cả phải tự mình thể nghiệm. Tôi lạnh là cảm giác của tôi, anh lạnh là cảm giác của anh.. Không ai thay thế cho ai được. Sự thể nghiệm thành Phật cũng chính như thế.

838. Giáo dục

Xưa có một vị tôn túc nuôi một đứa trẻ chẳng biết phép tắc gì. Có

một vị hành cước tăng ghé qua, dạy đứa trẻ lễ nghi. Buổi chiều khi lão túc từ ngoài về, đứa trẻ ra đón, chào hỏi lễ phép. Lão túc lấy làm lạ hỏi:

- Ai dạy ngươi vậy?

- Là vị thượng tọa ở trong nhà.

Lão túc kêu ông tăng ra, bảo:

- Thượng tọa là người có tâm hạnh gì? Đứa trẻ này ta nuôi đã 2, 3 năm rồi, tình trạng đáng thương sao ông lại dạy hư nó? mau đi đi!

Trời chiều mưa rơi tầm tã, ông tăng vẫn bị đuổi đi.

(Niêm hoa vi tiếu)

Trong Thiền học “Tâm bình thường là Đạo”, “Đói ăn, mệt ngủ” giảng đến cùng là yêu cầu người học từ bỏ xã hội tính trở lại “chân diện mục” tự nhiên.

839. Một câu

Một ông tăng hỏi La hán:

- Thế nào là một câu của La Hán?

- Nếu ta trả lời thì đã là hai câu rồi!

- Thế nào là đệ nhất nghĩa?

- Nếu ta trả lời thì đã là đệ nhị nghĩa rồi.

(Niêm hoa vi tiếu)

Cái gọi là “một câu”, “đệ nhất nghĩa” là chỉ nội chứng chân như viên mãn. Nếu nói ra thì nội tại trở thành phù hiệu biểu đạt, chính thể thành cục bộ, toàn diện thành phiến diện.

840. Tự độ

Huệ Năng được Ngũ tổ truyền y pháp rồi, đương đêm rời khỏi Hoàng Mai. Ngũ tổ đưa tiễn đến bờ Cửu Giang; có một chiếc thuyền đậu sẵn ở đó. Ngũ tổ bảo Huệ Năng lên thuyền để mình chèo. Huệ Năng thưa:

- Thỉnh hòa thượng ngồi để con chèo.

- Ta độ ngươi mới phải, sao ngươi độ ta được.

- Khi con mê thì thầy độ, nay con ngộ rồi thì tự độ.

“Độ” danh tuy một mà chỗ dùng chẳng đồng. Huệ Năng sinh ra ở nơi biên cương lời nói cũng chẳng đúng, nhờ thầy dạy dỗ nay được ngộ phải lấy tự tánh tự độ.

(Niêm hoa vi tiếu)

Đàn kinh, từ đầu đến cuối toàn là chữ “tự”; kiến tự tánh tự tĩnh, tự tu tự tác pháp thân; tự hành Phật tánh; tự tác, tự thành Phật đạo. người đời vì mê nên không thấy tự tánh ở ngay chính sắc thân mình cứ mải đi tìm tam thân Như Lai ở bên ngoài.

841. Lưỡng kiến

Để trả lời thư hỏi Đạo của Hướng cư sĩ, Huệ Khả viết:

- Vô minh tức trí tuệ, phiền não tức Bồ Đề. Nhận rằng vô minh và trí tuệ không tương đồng, mình và Phật sai biệt là có tâm phân biệt, là chấp lưỡng kiến.

(Trung Quốc thiền tông)

Cái gọi là lưỡng kiến là nhận rằng sinh và tử, vô minh và trí tuệ, phiền não và Bồ Đề, Phật và chúng sanh hỗ tương đối lập, do đó có kiến giải sai biệt. Chấp vào lưỡng kiến thì không thấy được chân lý, vì Huệ Khả cũng từng nói: “Vạn pháp tức chân như.”

842. Duy Chính

Hàng Châu Duy Chính thiền sư không nói về Thiền. Có người hỏi duyên cớ, ông nói:

- Vì sao phải phí lời? Ta lười lắm, cũng không thích loại phương pháp cơ xảo; chỉ cần thuận theo vạn tượng biến hóa là được. Ngôn ngữ có giới hạn, loại đối phó của ta thì vô cùng vì tạo vật cũng vô cùng.

(Minh tâm kiến tánh thoại thiền tông)

Ta thấy thiền sư để tùy duyên cũng như Lão tử gọi là đạo pháp tự nhiên vậy.

843. Tháo chuông vàng

Một hôm, Pháp Nhãn hỏi đại chúng:

- Ai tháo được cái chuông vàng ở cổ con hổ?

Pháp Đăng đáp:

- Người buộc nó, tháo được.

(Minh tâm kiến tánh thoại thiền tông)

Chuông buộc vào cổ hổ dụ cho phiền não; chỉ người buộc nó mới tháo được. Đoạn tập không phải là cắt đứt ngoại duyên mà là phải trừ bỏ gốc rễ của phiền não trong tâm.

844. Kỳ Vực

Thiên Trúc tăng Kỳ Vực đến Lạc Dương. Trúc Pháp Hạnh thỉnh nói pháp. Kỳ Vực đọc bài kệ:

Giữ miệng, nhiếp tâm ý

Chớ phạm các việc ác

Tu hành mọi việc lành

Như vậy, được giải thoát.

Sau đó im, Pháp Hạnh lại thưa:

- Mong thượng nhân cho nghe những gì chưa được nghe, chớ như nghĩa lý của bài kệ này trẻ lên tám cũng tụng rõ.

Kỳ Vực cười đáp:

- Tuy trẻ lên tám cũng tụng rõ, nhưng trăm tuổi không hành thì tụng có ích gì?

Người đời đều kính người đắc Đạo mà không biết tự hành, tự đắc.

(Minh tâm kiến tánh thoại thiền tông)

Ý nghĩa của công án này cũng giống với công án thi sĩ Bạch Cư Dị và Điểu Sào thiền sư.

(Công án số 75)

845. Giọt thủy ngân

Hoàng Bá bảo:

- Trong vạn loại, con người ai cũng là Phật, tỷ như một giọt thủy ngân phân tán ra, mỗi hạt đều là hạt tròn.

(Minh tâm kiến tánh thoại thiền tông)

Không những chúng sanh là Phật, vật vô hình cũng có Phật tánh cho nên mới nói “hữu tình, vô tình cùng viên cảnh trí.” Tâm bao hàm vạn vật, vật vô hình cũng không thể ở ngoài tâm.

846. Tứ tổ và Pháp Dung

Tứ tổ bảo Pháp Dung:

- Ngươi cứ tùy tâm tự tại, chẳng quán hạnh, chẳng lắng tâm, chẳng khởi sân si, chẳng buồn lo, bình thường vô ngại, tùy ý tung hoành, chẳng làm thiện, chẳng làm ác, đi đứng nằm ngồi xúc mục ngộ duyên,tất cả đều là diệu dụng của Phật.

(Minh tâm kiến tánh thoại thiền tông)

Phật vốn bình thường, chỉ vì người học Phật đi những con đường không bình thường. Lúc trước Pháp Dung thấy hổ, lang nhiễu quanh am, chim chóc hiến hoa là bất bình thường. sau khi được Tứ tổ chỉ điểm rồi mới trở lại sinh hoạt bình thường, đó mới là triệt ngộ.

847. Tâm, Phật, Đạo

Giác hòa thượng nói:

- Nếu muốn cầu Phật thì tâm là Phật; nếu muốn cầu Đạo thì vô tâm là Đạo. Vì vô tâm nên phi pháp, vì tức tâm nên trải qua muôn kiếp vẫn thường kiên cố.

(Minh tâm kiến tánh thoại thiền tông)

Tâm là Phật và vô tâm là Đạo dường như mâu thuẫn? Thực ra cái tâm trên chỉ tâm thanh tịnh, cái tâm dưới chỉ thức tâm. Khi hiểu vô tâm là Đạo thì gập sự không sinh tâm. Khi hiểu tâm là Phật thì có thể hồi quang phản chiếu tùy duyên bất biến, chính như lời Lục tổ “Vô là không một hạt bụi trong tâm, niệm là niệm chân như.” Vô Túc thiền sư thì nói: “Không nhớ gọi là giới, không niệm gọi là không, không vọng gọi là Huệ.” Do đó một tâm chẳng sanh thì đủ cả Giới, Định, Huệ.

848. Đoạn Kiều Diệu Luân thiền sư

Đoạn Kiều Diệu Luân thiền sư đọc bài kệ của Phó đại sĩ (xem công án 263) bèn làm một bài kệ bình xướng (để phê bình, khen ngợi, hoặc đưa ra một quan điểm khác) như sau:

狗 走 抖 擻 口

Cẩu tẩu đẩu tẩu khẩu

猴 愁 摟 摟 頭

Hầu sầu lâu lâu đầu

瑞 嚴 門 外 水

Đoan Nghiêm môn ngoại thủy

自 古 向 西 流

Tự cổ hướng tây lưu

Chó chạy há mõm

Khỉ buồn ôm đầu

Sông ngoài Đoan Tự

Hướng Tây từ lâu.

(Sinh hoạt Thiền)

Con chó khi chạy đầu lắc lư, há mõm, thè lưỡi; con khỉ cổ ngắn, khi buồn so vai rụt cổ, chỉ thấy đầu; con sông ngoài chùa Đoan Nghiêm từ cổ vẫn chẩy về hướng tây. Tất cả những sự kiện mô tả trên đều là sự thật không biến đổi, là chân lý. Ông đồng ý với những gì Phó đại sĩ kể “Tay không cầm cuốc . . . “Nói cách khác là mô tả cảnh giới Thiền “tất cả đều không” của triết lý kinh Kim Cương. Để miêu tả cảnh giới vốn không thể nói được này chỉ còn cách dùng phương thức mâu thuẫn như nói lông rùa, sừng thỏ. Nói lông rùa đen là sai, nói xanh, đỏ tím, vàng cũng sai nốt vì rùa vốn không có lông. Vì vậy kinh điển thường nói “không thể nói.” Nhưng nếu không nói thì làm sao giảng Đạo cho chúng sanh? Vì vậy nhà Thiền thường dùng 3 loại phương pháp:

1/ dùng sự mâu thuẫn

2/ không trả lời vào câu hỏi

3/ dùng thể ngữ.

849. Vẽ bát quái

Lâm Tế thường dùng gậy để khai ngộ thiền sinh (xem công án 554) Kinh Sơn Cảo thiền sư làm một bài kệ ca tụng:

五 月 五 日 午 時 書

Ngũ nguyệt ngũ nhật ngọ thời thư

赤 口 毒 吞 盡 消 除

Xích khẩu độc thôn tận tiêu trừ

更 饒 急 急 如 律 令

Cánh nhiêu cấp cấp như luật lịnh

不 須 門 上 畫 蜘 蛛

Bất tu môn thượng họa tri thù

Muốn trừ được mọi bịnh

Tết Đoan Ngọ đúng trưa

Nuốt vào bụng lá bùa

Cấp, cấp như luật lịnh

Từ nay chẳng vẽ nữa

Mạng nhện trên cánh cửa.

(Sinh hoạt Thiền)

Theo tục lệ thì 12 giờ trưa tết Đoan Ngọ là giờ rất linh, vẽ bùa nuốt vào bụng sẽ trừ hết mọi bịnh tật, tai nạn, phiền não. Cấp cấp như luật lịnh! (mau mau làm theo lịnh): đây là câu thường nói của các thầy phù thủy khi sai bảo quỷ thần, sau đó không phải vẽ hình bát quái (giống như mạng nhện) lên cửa nữa. Bùa ở đây là chỉ phương pháp dùng gậy của Lâm Tế đả phá tất cả mọi phiền não, chấp trước. Trong công án số 554 gọi ông tăng vái lạy là Giáp; ông tăng không vái lạy là Phi Giáp. Theo thường lý nếu Giáp không đúng thì Phi Giáp phải đúng; nếu Phi Giáp không đúng thì Giáp phải đúng. Nhưng ở đây Giáp và Phi Giáp đều không đúng vì đều bị đánh. Đó là dùng phương thức mâu thuẫn để diễn tả triết lý: tất cả đều không vậy. Nếu tất cả đều không thì làm gì còn ma quỷ mà phải vẽ bát quái lên cửa để trừ nữa?

850. Sám hối với ai?

Một ông tăng hỏi Vân Môn:

- Giết cha, giết mẹ thì sám hối trước Phật; giết Phật, giết tổ thì sám hối với ai?

- Lộ.

(Thiền ngộ)

Lâm Tế lấy vô minh là cha, tham ái là mẹ để trả lời. Vì vậy nửa câu trên là phải bỏ hết phiền não (giết cha) là chấp trước (giết mẹ). Nửa câu dưới là cũng không chấp thánh cảnh (giết Phật, giết tổ). Câu trả lời của Vân Môn “Lộ”, nghĩa là hiển lộ. Đối với ông những gì tai nghe, mắt thấy đều là Phật tánh hiển lộ.

851. Tống Thái Tông

Một hôm, Tống thái tông giơ một cái bát lên hỏi thừa tướng Vương Tùy:

- Tại sao ở Đại dữu lãnh Minh thượng tọa giơ lên không nổi mà nay quả nhân lại giơ lên được?

Vương Tùy không trả lời được.

(Chích thủ chi thanh)

Trong công án này Tống thái tông (hay người đặt ra công án)

đã coi nhẹ tính cách siêu nhiên của các hiện tượng.

852. Bàn luận về Phật pháp

Nam Tuyền bảo đại chúng:

- Canh ba tối qua Văn Thù và Phổ Hiền bàn luận về Phật pháp; ta đánh họ 30 gậy và đuổi đi Nhị Thiết Vi Sơn.

Triệu Châu bước ra khỏi chúng thưa:

- Ai ăn gậy của hòa thượng?

- Vương lão sư (Nam Tuyền tự xưng) sai chỗ nào?

Triệu Châu vái lạy.

(Chích thủ chi thanh)

Nam Tuyền ám chỉ bàn luận về Phật pháp là thừa. Triệu Châu ám chỉ Nam Tuyền cũng phải ăn gậy vì bàn về sự thừa của sự bàn luận cũng là thừa. Cũng còn một ý nữa là nếu dùng gậy có thể giải quyết được mọi vấn đề thì chúng con chẳng nên đánh cho hòa thượng vài gậy sao?

853. Buồm cũ chưa treo

Một ông tăng hỏi Nham Đầu:

- Khi buồm cũ chưa treo thì sao?

- Cá nhỏ nuốt cá lớn.

- Treo rồi thì sao?

- Con lừa ăn cỏ ở sân sau.

Hư Đường hỏi Nam Phố:

- Buồm cũ chưa treo thì sao?

- Núi Tu Di trong mắt côn trùng.

- Treo rồi thì sao?

- Hoàng Hà chảy về hướng Bắc.

(Chích thủ chi thanh)

Buồm cũ chưa treo chỉ chưa ngộ; treo rồi chỉ đã ngộ. Đối thoại lập lại 2 lần nhưng ý nghĩa không khác. Khi cố gắng cầu “ngộ” thì “ngộ” được coi như cái gì siêu phàm, nhưng khi ngộ rồi thì thấy vạn vật vẫn chỉ bình thường.

854. Pháp Vân thị chúng

Hòa thượng Pháp Vân bảo đại chúng:

- Vào năm Hy Ninh thứ 2 lão tăng coi việc sổ sách ở phủ

Phụng Tường. Năm đó núi Hoa Sơn bị xụp, nhà cửa trong vòng 80 dặm đều bị vùi lấp. Bọn hậu bối các ngươi làm sao biết được việc này.

(Chích thủ chi thanh)

Ở đây chúng ta chỉ nên xét giá trị bề mặt của công án, thiền sư chỉ là một vị thầy theo đúng nghĩa của chữ thầy; nhưng nếu chúng ta coi nhẹ công án này thì có lẽ chúng ta đã quá giác ngộ.

855. Hoàng Long Hối Cơ

Hoàng Long Hối Cơ hỏi Nham Đầu:

- Ý của tổ sư từ Tây sang là gì?

- Ngươi có biết làm sao rửa tay nhớp không?

- Dạ biết!

- Vậy đi rửa đi!

Hoàng Long nghĩ toát mồ hôi cũng chẳng hiểu gì; sau lại gập Huyền Tuyền và đặt cùng câu hỏi. Huyền Tuyền giơ trùy đập quần áo lên; Hoàng Long vẫn không hiểu. Huyền Tuyền lại giơ trùy lên một lần nữa. Hoàng Long liền ngộ.

(Nhất vị thiền, quyển Nguyệt)

Đi rửa tay, giơ trùy đập quần áo lên đều chỉ phải trừ bỏ những dính dấp, bụi bậm trói buộc. Mục đích của Thiền là chỉ cho người tu biết tự mình có trí tuệ Bát Nhã. Nếu đem câu đáp mà bảo cho thì dù người tu có tham cứu đến năm lừa cũng không khai ngộ được (Trong 12 con giáp không có con lừa, ý nói chẳng bao giờ ngộ).

856. Cối xay tám góc bay trong không

Ở Nhật Bản vào cuối thời Liêm Thương, Lâm Tế tông phát triển rất mạnh, lấn áp vào địa bàn của cựu Phật giáo. Cựu Phật giáo thấy cơ nguy bèn thượng tố lên Hậu Đề Hồ Đế. Kết quả quyết định một cuộc pháp chiến ở điện Thanh Lương. Đại biểu cho cựu Phật giáo là Huyền Huệ, Hư Thánh; đại biểu cho tông Lâm tế là Đại Quang quốc sư và đồ đệ là Tông Phong. Vì Đại Quang bị cảm nên chỉ có một mình Tông Phong tham gia Pháp chiến.

Huệ Huyền hỏi:

- Thế nào là ngoài giáo truyền riêng?

Tông Phong đáp:

- Cối xay tám góc bay trong không.

Huệ Huyền không hiểu hàm ý của câu nói chịu thua, thối lui.

Sau đó liên tục 7 ngày đêm tranh luận, cuối cùng Thiền tông đạt được thắng lợi.

(Thiền ngộ)

Đối với người ngày nay, cối xay 8 góc bay trong không cũng như hỏa tiễn bắn lên mặt trăng, chẳng có gì là ly kỳ. Nhưng ở thời xưa đây là một chuyện không thể nghĩ bàn. Những chuyện siêu việt thường lý đều do tự giác căn nguyên của nhất tâm rồi liền sản sinh công năng diệu dụng vô cùng của tâm.

857. Hoằng Nhất

Có một lần, Hoằng Nhất pháp sư hướng về vị trụ trì thô lỗ, ngạo mạn của một chùa quê, hành lễ ngũ thể đầu địa, một nghi thức dùng lễ Phật, Bồ tát. Ông lạy rất cung kính, hoan hỉ. Người tùy tùng rất ngạc nhiên và bất mãn, hỏi ông lý do, ông trả lời:

- Ta lạy Phật tánh của ông ta.

(Nhất vị Thiền , quyển Hoa)

Tất cả mọi sự vật đều là Phật tánh hiển lộ, huống hồ là ông tăng nhà quê đó.

858. Viễn Bá

Viễn Bá có nhiều đệ tử, chúng tăng từ xa đến tham phỏng cũng đông. Một hôm ông dẫn một thiếu nữ về phòng, đóng cửa lại , rất lâu mà không thấy ra. Đệ tử bàn cãi xôn xao, sư phụ dẫn gái vào phòng thật đáng nghi, lại sợ tín chúng biết được đồn đãi khắp nơi. Một đệ tử nhịn không được chạy đến phòng sư phụ, nhìn qua cửa sổ thấy thiếu nữ lộ bán thân, lưng trần nõn nà, tóc huyền xõa ngang vai, sư phụ đang xoa lưng nàng. Người đệ tử nổi giận, đạp cửa xông vào hét lớn:

- Sư phụ, sao dám làm chuyện này?

Thiếu nữ bị tiếng hét thất kinh ngoảnh mặt lại nhìn. Người đệ tử đứng xững, nói không ra lời. Thì ra thiếu nữ bị cùi, mặt mũi không còn nhân dạng, sư phụ đang thoa thuốc cho nàng.

- Chuyện này ngươi làm lại càng tốt.

Vừa nói thiền sư vừa đưa lọ thuốc cho đồ đệ. người đệ tử hổ thẹn, hối hận quỳ ngay xuống tạ tội.

(Nhất vị Thiền, quyển Hoa)

Chính mắt nhìn thấy cũng chưa chắc đã là sự thật.

859. Xem kinh

Triệu Châu hỏi một ông tăng:

- Một ngày xà lê xem bao nhiêu kinh?

- Bẩy, tám hoặc mười quyển.

- Xà lê chẳng biết xem kinh.

- Hòa thượng một ngày xem bao nhiêu kinh?

- Lão tăng một ngày chỉ xem một chữ.

(Niêm hoa vi tiếu)

Xem kinh không phải là xem nội dung văn tự, đuổi theo mặt chữ; xem kinh là xem đại ý Phật pháp. Do đó xem một chữ là đủ vậy.

860. Người trong nhà

Già Da Xá Đa tôn giả (tổ 18 Thiền tông Ấn Độ) muốn vào phòng Cưu Ma Đa La (tổ 19 Thiền tông Ấn Độ). Đa La đóng cửa lại, Xá Đa đứng đợi rất lâu mà cửa không mở, bèn gõ cửa. Đa La trả lời:

- Trong nhà không có người.

- Người nói: trong nhà không có người, là ai?

Đa La bèn mở cửa.

(Nhất vị Thiền, quyển Nguyệt)

Trong nhà không có người chỉ là lời nói thác. nếu là người thường thì sẽ hỏi “Nếu ngươi không phải là người thì là giống gì?” Xá Đa chỉ dùng một câu hỏi đủ khiến Đa La phải đi ra. Trong Thiền tông “người trong nhà” có ý nghĩa thâm sâu như câu nói của Đại Huệ “Thiền không ở chỗ tĩnh, không ở chỗ động, không ở chỗ phân biệt, không ở chỗ ứng duyên hàng ngày. Tuy nhiên như vậy nhưng không được xả bỏ chỗ tĩnh, chỗ động, chỗ phân biệt, chỗ ứng duyên hàng ngày, bỗng nhiên mở mắt tất cả đều là việc trong nhà.” Đối với người giác ngộ, trong nhà ngoài nhà đều là cảnh tốt, vì trong ngoài đều là một.

861. U Thê

Chư tăng xây thọ tháp cho sư xong, sư dẫn chúng đến xem tháp, vào tháp ngồi và nói:

- Một tháp không phiền hai chủ.

Rồi cáo tịch.

Chúng tăng gọi:

- Hòa thượng trụ thế nhiều năm, không thể ra đi tùy tiện như thế!

Sư bèn theo chúng trở lại. Chủ sự bèn biện trai; sư lại thượng đường bảo chúng:

- Không được gọi là có, cũng không được gọi là không; không biết gọi là gì?

Có ông tăng bước ra thưa:

- Nghe nói hòa thượng có câu: Không được gọi là có, cũng không được gọi là không, không biết hòa thượng gọi là gì?

Sư trân trọng cáo tịch.

(Minh tâm kiến tánh thoại thiền tông)

Pháp sinh diệt không thể nói là có, cũng không thể nói là không. Sư khi lâm chung đề ra vấn đề này hy vọng tăng chúng thể ngộ sự siêu việt sinh diệt. Chư tăng không ngộ, sư chỉ còn cách trân trọng cáo tịch; do đó tất cả thị phi đều im bặt.

862. Trúc biếc hoa vàng

Hoa Nghiêm tọa chủ hỏi Đại Châu:

- Thiền sư vì sao không chấp nhận “Xanh xanh tạp trúc đều là pháp thân, xum xuê hoa vàng thẩy đều bát nhã”?

- Pháp thân không tượng, đáp lại tạp trúc mà thành hình. Bát nhã vô tri đối hoa vàng mà hiển tướng. Không phải vì có hoa vàng tạp trúc mà có bát nhã, pháp thân; cho nên kinh nói “Pháp thân Phật như hư không, ứng vật hiện hình như trăng trong nước. Hoa vàng nếu là bát nhã thì bát nhã cũng như vô tình. Nếu tạp trúc là pháp thân thì tạp trúc có thể ứng dụng, tọa chủ hiểu không?

- Không hiểu ý này.

- Đối với người kiến tánh nói được, không được đều được, tùy dụng mà nói. Đối với người chưa kiến tánh nói tạp trúc liền chấp tạp trúc; nói hoa vàng liền chấp hoa vàng.; nói pháp thân liền chấp pháp thân, nói bát nhã mà không biết bát nhã. Do đó, khởi nên tranh biện.

(Minh tâm kiến tánh thoại thiền tông)

Pháp thân và bát nhã đều ở khắp nơi. Huệ Trung (trong công án 866) đứng trên lập trường tự tánh (Thể); Đại Châu đứng trên lập trường thể tướng (Dụng). Nói về Thể thì mọi pháp đều thuộc Tánh tông, nói về Dụng thì mọi pháp đều thuộc Tướng tông; quan sát dưới góc độ khác nhưng tánh siêu việt chỉ là một. Do đó Diệu Hỷ nói “Một người được Thể, một người được Dụng. người được Dụng kiến lập trên sự, người được Thể đứng trên lý mà tảo trừ, không thọ một hạt bụi.” Thiền sư tùy nghi nói pháp, không chấp thị phi không quản nói tánh, nói tướng, tùy cơ ứng biến.

863. Phổ Ân

Phù Phong Phổ Ân thượng tọa có bài kệ:

返 本 還 源 便 到 家

Phản bản hoàn nguyên tiện đáo gia

亦 無 玄 妙 可 稱 誇

Diệc vô huyền diệu khả xưng khoa

湛 然 一 片 眞 如 性

Trạm nhiên nhất phiến chân như tánh

迷 失 皆 因 一 念 差

Mê thất giai nhân nhất niệm sai.

Thấy được tánh là về nguồn cội

Lại không huyền diệu để khoe khoang

Rõ ràng một phiến chân như ấy

Một niệm sai thôi đủ lạc đường.

Sư tham Thiên Ninh trình sở kiến, Thiên Ninh chấp nhận; lại đến tham Vạn Tùng. Tùng hỏi:

- Từ đâu tới?

- Thiên Ninh.

- Thiên Ninh có lời gì?

Phổ Ân thuật lại, Tùng bảo:

- Không phải! Không phải!

- Thiên Ninh bảo phải sao hòa thượng lại bảo không phải?

- Thiên Ninh phải còn ta không phải.

Phù Ân nghi ngờ không quyết; sau tham Ngọc Chi Tụ thiền sư, kể lại chuyện trên. Tụ bảo:

- Phải, không phải chưa ra khỏi thường tình, cả hai đều phải ăn gậy.

- Thế nào là ra khỏi thường tình?

Tụ giơ một tay lên. Sư ngay đó giác ngộ. Tụ nói:

- Ngươi đã như vậy, hãy khá hộ trì!

Lại đọc cho bài kệ:

莫 學 支 流 辦 濁 清

Mạc học chi lưu biện trọc thanh

是 非 盡 處 出 常 情

Thị phi tận xứ xuất thường tình

鐵 鞭 擊 碎 珊 瑚 月

Thiết tiên kích toái san hô nguyệt

會 看 東 山 水 上 行

Hội khán Đông Sơn thủy thượng hành.

Chớ lấy nước sông mà phân trong đục

Phải ra khỏi thường tình mọi thị phi

Trăng san hô bị roi sắt đập thì

Mới thấy ngọn Đông Sơn đi trên nước.

(Minh tâm kiến tánh thoại thiền tông)

Công án này thuyết minh tự tánh siêu việt quan niệm thị phi. Câu cuối của bài kệ nếu cứ theo thường lý thì không thể giải thích được.

864. Trúc biếc hoa vàng

Một ông tăng hỏi Huệ Trung quốc sư:

- Cổ đức nói:

青 青 雜 竹

Thanh thanh tạp trúc

盡 是 法 身

Tận thị pháp thân

鬱 鬱 黄 花

Uất uất hoàng hoa

無 非 般 若

Vô phi bát nhã

“Xanh xanh tạp trúc đều là pháp thân

Xum xuê hoa vàng thẩy đều bát nhã.”

Người không tin cho là tà thuyết; người tin cho là không thể nghĩ bàn. Không biết ý kiến của sư phụ thế nào?

- Đây là cảnh giới của Phổ Hiền và Văn Thù, không phải cảnh giới mà phàm phu và tiểu thừa tin nhận được.

(Minh tâm kiến tánh thoại thiền tông)

Lý này hợp với kinh điển đại thừa như kinh Hoa Nghiêm nói: “Pháp thân tràn đầy pháp giới, phổ hiện ở ngay trước mặt chúng sanh.” Tạp trúc không ra khỏi pháp giới sao lại không phải là Pháp thân? Kinh Bát Nhã nói:“Sắc vô biên, bát nhã cũng vô biên. Hoa vàng đã không ra ngoài sắc vậy sao lại không là bát nhã? Lời nói cao xa, nếu không tĩnh thì không nắm được ý. Pháp thân là thể của tự tánh; bát nhã là giác tánh của tự tánh. Thể đã phổ hiện quần sinh, thì giác tánh cũng phổ biến pháp giới. Do đó không ở chỗ nào mà không là một thể, làm sao còn phân biệt chủ khách?

865. Ngọc trong áo rách

Có một lần tướng quốc Bùi Hưu đến chùa Đại An, hỏi chư tăng:

- Mười đại đệ tử của Đức Phật, người nào cũng đứng đầu một môn, xin hỏi La Hầu La đứng đầu môn nào?

Chư tăng nhận rằng câu hỏi quá dễ nên đồng thanh đáp:

- Mật hạnh đệ nhất.

Bùi Hưu không hài lòng về câu đáp, liền hỏi:

- Nơi đây có thiền sư không?

May sao lúc đó Long Nha đang trồng rau ở sau vườn, chư tăng mời ông ra. Bùi Hưu lập lại câu hỏi. Long Nha không do dự trả lời ngay:

- Không biết.

Bùi Hưu nghe rồi vui mừng lạy tạ và tán thán rằng:

- Thật đúng là ngọc quý trong áo rách!

(Tinh Vân thiền thoại)

Chúng ta đều biết La Hầu La là mật hạnh đệ nhất. Đã là mật hạnh thì không thể nói ra. Do đó, Bùi Hưu nhận rằng câu đáp của Long Nha mới là đúng.

866. Chân, giả

Đạo Quang hỏi Đại Châu:

- Thiền sư bình thường dụng công là dùng tâm nào để tu Đạo?

- Lão tăng không có tâm nào để dùng, Đạo nào để tu.

- Vậy sao mỗi ngày đều họp chúng, khuyên người tham thiền, tu Đạo?

- Lão tăng trên không mái ngói, dưới không đất cắm dùi, làm gì có chỗ nào để tụ chúng.

- Sự thực thì thiền sư hàng ngày họp chúng luận Đạo, chẳng lẽ không phải là thuyết pháp, độ chúng sao?

- Xin đừng đổ oan cho ta, một lời ta cũng không biết nói, làm sao luận Đạo? Cũng không hề gập một người làm sao độ chúng?

- Vậy là thiền sư vọng ngữ rồi!

- Lão tăng ngay cả lưỡi cũng không có làm sao vọng ngữ?

- Chẳng lẽ khí thế gian, hữu tình thế gian, sự tồn tại của thiền sư và đệ tử, tham thiền, thuyết pháp đều là giả cả sao?

- Đều là thật.

- Nếu là thật thì tại sao thiền sư lại phủ nhận.

- Giả cũng phủ nhận, thật cũng phủ nhận.

Đại Quang đại ngộ ngay lời nói đó.

(Tinh Vân thiền thoại)

Nhận thức chân lý có khi dùng khẳng định, có khi dùng phủ định. Tâm kinh nói: “Sắc tức là không, không tức là sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều như vậy.” Đó là dùng khẵng định để nhận thức thế gian và con người. Kinh cũng nói: “Không mắt, tai, lưỡi, thân, ý, không sắc, thanh, hương, vị, xúc” đó là dùng phủ định để nhận thức thế gian và con người. Lời của Đại Châu không phải là vọng ngữ vì phủ định tất cả cũng là khẳng định tất cả.