Pháp Hoa Kinh An Lạc Hạnh Nghĩa

Hoa Nghiêm Kinh, T no. 278, 9.486c13-22, phẩm Đâu Suất Thiên Cung (兜率天宮); T no. 278, 9.617a 15-24, 618b3-10, và 628c12-20, phẩm Như Lai Tánh Khởi (如來性起), T no. 278, 9.565a 12-b6 , phẩm Thập Địa (十地). Huisi, Anlexing yi, T no. 1926, 46.702a 25-b12, và những đoạn văn trong Tùy Tự Ý Tam Muội từ Sato, Zoku Tendai daishi no kenkyu, p. 218 (no. 23).

Niết Bàn Kinh, T no. 375, 12.655c12-18, 657a 14-c3, và 727a 24-28 hoặc 737b13-20. Ương Quật Ma La Kinh, T no. 120, 2.528a 18-27; Lengqie baojing, T no. 670, 16.483c19-27, 484c18-485a8, và đặc biệt 488b12-28, 489c23-490a1, 497c27-498a4. Trong phẩm Bảo Nữ (寶女 Ratnadarika-pv.) kinh Đại Tập, một bản kinh khác sư Tuệ Tư thường trích dẫn, bồ tát thấy tâm chúng sinh như huyễn như hóa (如幻如化), thân hành của chúng sinh như trăng trong nước (水中月), và thân [Bồ tát] trong thân chúng sinh như bóng (影). Daji jing, T no. 397, 13.36b16-19.

Luis Gomez, the Bodhisattva as Wonder Worker, Prajnaparamita and Related Systems: Studies in Honor of Edward Conze, Berkeley studies series 1 (Berkeley: Center for South and Southeast Asian Studies, University of California, and the Institute for Buddhist Studies, 1977), pp. 221-257. Và Gomez, Refining Gold, Sudden and Gradual Approaches to Enlightenment in Chinese Thought, Peter N. Gregory hiệu chính, Kuroda Institute Studies in East Asian Buddhism 5 (Honolulu: University of Hawai Press, 1987), p. 124, những ẩn dụ trong kinh Lăng Già.

Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, T no. 262, 9.55a 27 và 56c1 (phẩm Diệu Âm), đoạn thứ ba trong phẩm Đà la ni, 9.60b5.

Quán Phổ Hiền Bồ Tát Hành Pháp Kinh, T no. 262, 9.391c29, 392a 26.

Guan yaowang yaoshang er pusa jing, T no. 1161; Guan fo sanmei hai jing, T no. 642, 15.653c12, 18019, 668a 26, 693c15.

Đọc Dazhidu lun, T no. 1509, 25.130c9-23.

Chú ý rằng kinh Quán Phổ Hiền Bồ Tát và Phổ Hiện Sắc Thân Tam Muội và những [tam muội] tương tự chiếm chỗ đứng quan trọng trong Pháp Hoa Tam Muội Sám Nghi ( Fahua sanmei chanyi, T no 1941) là tác phẩm đi theo pháp môn thực hành được phác họa trong An Lạc Hạnh Nghĩa của sư Tuệ Tư. Stevenson, The Four Forms of Samadhi in Early T‟ient‟ai Buddhism, pp. 67-72.

Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46.627c19-24; Miaofa lienhua jing, T no. 262, 9.57a 23-b19 (phẩm Phổ Môn 普門品), 56a 12-26 và 56b4-9 (phẩm Diệu Âm 妙音 品).

An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 46.702b13-1; Tùy Tự Ý Tam Muội, XZJ 98.346a4-10 (行威儀), 347b11-16 (住威儀), 353b16-354a2 (語威儀); Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46.627c156-21, 630c15-21, 633c1-5 (身念處), 634c22-635a3 (受念處), 637a 14-b5 (心念處).

Maha Bát Nhã Ba La Mật Kinh, T no. 223, 8.233a 13, 237c21, 251a 9, 251b13 (Suramgama-samadhi 首楞嚴三昧), 8.234a12 và 238b22 (Arana-samadhi 無諍三昧) với tên gọi khác là (攝一切有諍無諍三昧 ) 251b11 và 253b4-6; 8.237c21; T no. 223, 8.238a 5, 238a 12, 251a 21, 252a 17-18 và 423b23 (不動三昧), dùng trong cả hai Acala samadhi và Aninjya samadhi; T no. 223, 8.417c26-27, và T no. 1509, 25.409b18-25 (一切眾生語言三昧); T no. 223, 8.238a 23, 251a 19, 252a 4-5, 417c24 (照明三 昧 là tên viết tắt của Vairocana samadhi 普照明三 昧). Với 108 tam muội trong kinh Đại Bát Nhã, đọc Maha Bát Nhã Ba La Mật Kinh, T no. 223, 8.237c18- 238a27, và 251a 9- 253b16, với một danh sách ngắn hơn 417c19- a 13 và 423b23-c7. Về phần đối chiếu, đọc Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.268b22-c20, 372a 25-373b11, 25.396b26402c10, 735a 3-737c12, 750c24-a 6. Về Sư tử phấn tấn tam muội (師 子 奮 迅 三 昧), và Siêu việt tam muội (超 越 三 昧) xuất hiện nhiều chỗ trong kinh Đại Bát Nhã, mặc dù không trong một bảng liệt kê. Đọc Maha Bát Nhã Ba La Mật Kinh, T no. 223, 8.233a 10-16, 268a29-b5. Siêu việt tam muội cũng được nói chi tiết trong chương cuối phẩm Thiền ba la mật, Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.288b27. Ngoài ra, đọc Edward Conze, The Large sutra of Perfect Wisdom, with the Divisions of the Abhisamayalarikara (Berkeley: University of California Press, 1975), pp. 148-152; Nalinaksha Dutt, ed., Pancavimsatisahasrika prajnaparamita, Calcutta Oriental Series No. 28 (London: Luzac & Co., 1934), pp. 142-144 v à 198203.

Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46.640c20; Suizi yi sanmei, XZJ 98.350d5-14 và 351a 7-11. với những tam muội liệt kê trong Aksayamati-pv. (Vô Tận Ý Bồ Tát phần 無盡意菩薩分), đọc Daji jing, T no. 397, 13.195a 19-c1. Cf. Alex Wayman, The Samadhi List of the Aksayamatinirdesa sutra and the Mahavyutpatti, Acta Orientalia 34 (1980): 305318; Braarvig, Aksayamatinirdesa sutra, vol. 2.

Daji jing, T no. 397, 13.80b16-25 (Bảo Tràng Tam Muội và Vô Tránh Tam Muội) T no. 397, 13.41a29-42c17, 44a 12, 45a 13, 46a 22 (Nhất Thiết Pháp Tự Tại Tam Muội). Đặc tính của Bảo Tràng tam muội cũng được nói trong Bảo Tràng Bồ Tát phần(寳幢菩薩分), T no. 397, 13.140b6-8. Tham khảo về Bảo Tràng tam muội trong tác phẩm của sư Tuệ Tư, đọc Suizi yi sanmei, XZJ 98.353d17.

Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46.635a9; Niepan jing, T no. 12.724a5-b23. Nguyệt Ái Tam Muội cũng thấy nổi bật trong tác phẩm Vô Tránh Tam Muội: “ trừ bệnh tật và phiền não cho chúng sinh khắp mười phương”, cũng như tương quan bất biến giữa Phật tánh phản xạ trong chúng sinh hữu tình. Zhufa wuzheng sanmei, T no. 1923, 46.635a9-10. Trong kinh Đại Bát Niết Bàn thuộc Đại thừa, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni an trụ trong Nguyệt Ái tam muội để chữa khỏi bệnh ghẻ lở cho vua A Xà Thế từ quả báo thọ năm tội đọa địa ngục vô gián, giúp vua thoát khỏi kiến chấp Phật vào tận diệt, và khiến vua nhận hiểu được Phật tánh thường trụ bất biến. Như ánh trăng trong mát hay giải trừ nóng bức, như ánh trăng từ ngày mồng 1 đến 15 dần dần tỏa ra rộng lớn, tam muội này có khả năng làm cho thiện căn của người mới phát tâm tăng trưởng dần dần cho đến đầy đủ Đại Niết bàn hiển lộ trong Phật tánh thường trụ. Niết Bàn Kinh, T no. 12.724a6-b23. Nhiều tam muội khác được sư Tuệ Tư đề cập đến dường như không thấy [thuật ngữ] tương đương trong hệ thống Taisho, như Kim Cương Dụ Định tam muội (金剛喻定三昧), Bồ Tát Biến Giác tam muội (菩薩遍覺三昧), XZJ 98. 351a4. Nhật Nhập tam muội (日入三昧), XZJ 98. 350d7 và 12-13, Tha Tâm Trí tam muội (他心智三昧), T no. 1923, 46.636c2022 và Đại Địa tam muội (大地 三昧), T no. 1923, 46.634b28.

Ngoại trừ Chúng Sinh Ngữ Ngôn tam muội, Sư Tử Phấn Tấn tam muội, Siêu Việt tam muội xuất hiện trong những phần luận về thiền ba la mật trong tác phẩm Vô Tránh Tam Muội, quyển I. Đọc Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46.631c26, 632a 19, và 632b1.

Đại Tập Kinh (Mahasamnipata), Vô Ngôn Bồ Tát Phần (無言菩薩分), T no. 397, 13.80b1-c8, passim.

Kinh Đại Tập nói về Bảo Tràng tam muội trong Bảo Tràng phần, chứng đắc tam muội này Bồ tát tự tại (自在) vào ra các cảnh giới (境界). Daji jing, T no. 397, 13. 140b6-8. Cũng như vậy, Nhất Thiết Pháp Tự Tại tam muội (一切法自在三昧) giúp Bồ tát mau chóng chứng đác Bồ đề. vì đặt nền tảng trên sự thấy biết “tất cả pháp như mộng, như huyễn thuật, như tiếng vang, như trăng trong nước, như lông rùa, sừng thỏ, như hoa đốm giữa hư không, như con của người đá, như áo mây, như cởi voi trắng trong mộng - d ù có, dù không, vừa có vừa không, chẳng có chẳng không”. Ibid., T no. 397, 13.41a 29-b10.

Đọc Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.396c9-22.

Thủ Lăng Nghiêm Tam Muội Kinh, T no. 642, 15.629c22-23, 630a 21-27; Étienne Lamotte, La concentration de la marche héroique: Suramgama Samadhi sutra, pp. 121-125; Étienne Lamotte, Sara Boin Webb phiên dịch, Suramgama Samadhi sutra: The concentration of Heroic Progress, an Early Mahayana Sutra Translated and Annotated by Étienne Lamotte (Surrey, England: Curzon Press, in association with the Buddhist Society, 1998), pp. 110-114; Étienne Lamotte, Traité II, pp. 1043-1057.

Bất Động tam muội dịch thuật ngữ Aninijya-samadhi trong bảng liệt kê các tam muội Aksayamati, kinh Đại Tập (Braarvig, p. 200), khi Đại Bát Nhã và Đại Trí Độ Luận có cả hai Acala-samadhi (Dutt 143.8 v à 201.24) và Aninijya (Aninca) Samadhi (Dutt 143.2 và 200.17), ngoại trừ một trường hợp là Aninijya được dịch là Bất Biến Dị tam muội (不變異三昧) T no. 223, 8.251a28 và 252c2-3, T no. 1507, 25.396c16, 398a 12-13 và 401a15-17. Thuật ngữ Nhất Thiết Pháp Tự Tại Tam Muội (一切法自在三昧) dùng để dịch Sarva-dharma-vasavartin-samadhi trong Aksayamati (Braarvig, p. 199); Daji jing, T no. 397, 13.195a19-c1.

Tùy Tự Ý Tam Muội, XZJ 98.346c3-5, 347d10-12; và An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 46.701a27-29, passim. Trong An Lạc Hạnh Nghĩa, Bất Động tam muội liên hệ đến việc hàng phục thiên ma, là loại ma thứ tư.

Hoa Nghiêm Kinh, T no. 278, 9.628c24-629b9 (Như Lai Tánh Khởi phẩm 如來性起品), và T no. 278, 9.655b33-11 (Ly hế gian phẩm 離世間品). Bất động tam muội hẳn có xuất xứ khác nhau, và dường như lâu đời hơn những trình bày trong kinh Hoa Nghiêm. Thí dụ, trong Đại Trí Độ Luận nói về cách hàng phục ma vương là loại ma thứ tư, được kể khi Đức Phật chứng đạo. Đọc Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.99b16.

Đại Trí Độ Luận, T no. 397, 13.41a11-b3, và 43b19-44b23, passim. Nhất Thiết Pháp Tự Tại Tam Muội (一切法自在三昧) xuất hiện trong Aksayamati (phẩm Vô Tận Ý Bồ Tát), kinh Đại Tập dùng để dịch Sarva-dharma-vasavartin-samadhi trong Aksayamati (Braarvig, p. 199); Daji jing, T no. 397, 13.195a24.

Bồ Tát Địa Trì Kinh, T no. 1581, 30.896b29 và 896c18. Thí dụ, những thuật ngữ thiết yếu như bodhisattvasya-samadhivasita-praptasya, samadhi-vasita-samnisrayena, và Samadhi-vasi-prapto đưa ra đặc tính của một Bồ tát là bậc “chứng đắc”, và tự trang nghiêm với tam muội. Wogihara Unrai, ed., Bodhisattvabhumi, (Tokyo, 1939-1936), pp. 58-59.

Bồ Tát Địa Trì Kinh, T no. 1581, 30.896c7-898a 4 (đặc biệt 897b26-898a4 nói về hóa thần thông (化神通, nairmaniki rddhi). Biến thần thông (變神通 paramaniki rddhi) là năng lực siêu việt chấn động đất bằng, phun ta lửa, nước, thân phát quang, hào quang tràn ngập đại tam thiên, ẩn hiện, biến đổi sự vật như ý muốn, qua lại không ngăn ngại, biến sự vật lớn, nhỏ, thu nhiếp sự vật vào một, trấn áp thần lực của kẻ khác, biện tài vô ngại, phóng quang du hý… Bồ Tát Địa Trì Kinh, T no. 1581, 30.896c12-897b25. Cf. Gomez, The Bodhisattva as Wonder-Worker, pp. 221-257.

Gomez, The Bodhisattva as Wonder-Worker, pp. 229.

Tùy Tự Ý Tam Muội, XZJ 98. 351a13-b2. Quyết định phiên dịch thuật ngữ “Như Lai tạng” là “kho tàng của Như Lai” thay vì là “thai tạng” hoặc “thai cung” – nghĩa đen cũng như nghĩa bóng - với một lý do đơn giản là những hàm ý này không có trong những bản văn của sư Tuệ Tư và trong phiên bản Hoa ngữ những kinh luận mà sư trưng dẫn. Như David seyfort Ruegg, Takasaki Jikido, và gần đây là Michael Zimmermen đã ghi chú, cách dịch thẳng thừng Như Lai tạng là thai cung để trình bày một cách hạn hẹp thuộc lãnh vực khái niệm và ẩn dụ của danh từ của các nhà chú giải Ấn Độ-Tây Tạng, trong khi xuất xứ có sớm nhất về ý nghĩa của danh từ dường như đa dạng và mơ hồ. Cách đọc đặc thù về mặt lịch sử của vùng Ấn Độ-Tây Tạng thì nhấn mạnh trên sự thống nhất - hiển nhiên có chủ ý - của những dịch giả người Hoa dùng chữ “tạng” (藏) là tên gọi liên quan đến “thai cung” hoặc “thai bào”. Đôi khi chúng ta thấy chữ Tạng đi với chữ “Thai” (胎) thành “thai tạng” như trong phiên bản kinh Lăng Già của sư Cầu-na-bạt-đà-la (Lengqie bao jing, T no. 670, 16.480c17 hoặc 482b5). Tuy nhiên, những kết hợp này thì ngoại lệ trong các tác phẩm Phật giáo Trung Hoa. Thuật ngữ này thường có nghĩa là chứa nhóm, tàng trữ, chứa đựng, che đậy [danh từ và động từ]. Những ý nghĩa nói trên được dùng trong các tác phẩm của sư Tuệ Tư cũng như trong thời bấy giờ. Đọc phần nói về Như Lai tàng của sư Tịnh Ảnh Huệ Viễn, chương nói về Phật Tánh và tám thức trong Đại thừa nghĩa chương (Đại Thừa Nghĩa Chương, T no. 1851, 44.472a 2-477c24 và 524b19-540b5).
Tuy nhiên, chúng ta cũng nên biết rằng chữ Tạng thường dùng để dịch nhiều danh từ Phạn văn khác hơn là garbha (không nằm trong tathagatagarbha) như thường thấy. Pháp sư Cưu Ma La Thập luôn dùng chữ Tạng trong phiên bản kinh Pháp Hoa để dịch chữ kosa và kosthagara (kho, tàng), như trong saddharmakosa (kho, tạng chánh pháp), prajna-prabhutakosa hoặc kosa-kosthagara ( bảo tàng của trí giác ngộ), và hiranya-suvarna-dhana-kosa-kosthagara (kho tang vàng, bạc, châu ngọc). Danh từ này cũng được dùng, trong cùng bản văn này, để dịch chữ guhyam (mật), rahasyam (mấu chốt bí mật, thiết yếu), đặc biệt trong đoạn kinh văn trình bày kinh Pháp Hoa là “mật [tạng] của chư Phật” (tathagata…adhyatmikadharma-rahasyam; sarva Buddha dharma guhyam v.v…). Ở đây, hẳn sư Cưu Ma La Thập thường giới thiệu chữ Tạng hoặc nhóm chữ “bí mật chi tạng” (秘密之藏) khi Phạn ngữ nói về chánh pháp (saddharma). Từ đó tôi có thể nói rằng không tư vấn danh từ tương đương với Ấn Độ, sư Cưu Ma La Thập đã dùng chữ Tạng trong Maha bát nhã ba la mật kinh (rất hợp với Pancavimsatikasahasrika-prajnaparamita) cũng thấy một số lối dịch tương tự. Nếu Nam Nhạc Tuệ Tư và hàng môn sinh của tôn giả có khuynh hướng đọc khắp hết những cụm từ liên hệ với nhau hơn là chỉ đọc theo chỉ số của từng chữ, như chữ “Tàng” 藏 (Pitaka) có nghĩa là chứa đựng, thu nhiếp, tôn giả dùng ý nghĩa đa năng của chữ này trong An Lạc Hạnh Nghĩa, khiến trở nên một biện minh cho hàm nghĩa [sai lạc] rằng “tàng” là “thai tạng” của Như Lai. Cf. David Seyfort Ruegg, La Théorie du Tathagatagarbha et du gotra, Publications de l‟École Francaise D‟Extrême-Orient, 1969), pp. 499-516; Takasaki Jikido, Nyoraizo shiso no keisei, especially pp. 751-779; Michael Zimmerman, A Buddha Within: The Tathagatagarbha, the Earliest Exposition of the Buddha nature Teaching in India, Bibliottheca Philologica er Philosophica Buddhica VI (Tokyo: The International Research Institute for Advanced Buddhology, Soka University, 2002), pp. 50-65.

An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 46.698b7-16. Đoạn văn ở đây là một đoạn trong kinh Niết Bàn (Niepan jing, T no. 275, 12.769c21-23 và 770b20-c1, để trả lời nghi vấn: Nếu chúng sinh có Phật tánh, vì sao không nhận thức được?.

An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 46.698b7-8, và (sẽ thấy sau) 699c5-27. Ngoài ra, Tùy Tự Ý Tam Muội, ZXJ 98.352d1018, với những bài kệ từ Ương Quật Ma La Kinh, T no. 120, 2.531b25-532b1 thường thấy dùng.

Kamata Shigeo, Chigoku bukkyo, vol. 4, pp. 12-14; Sengyou, Chu sanzang jiji, T no. 2145, 55.105b17-106b21.

Shengman shizihu yicheng dafangbian fangguangjing ( sau gọi là Thắng Man Kinh), T no. 353, 12.222b22-24. Đoạn văn nổi tiếng trong giới bình luận thời xưa, chỉ cho “năm tạng hoặc kho chứa”. Đọc Cát Tạng, Thắng Man Kinh Sớ, T no. 1744, 37.85b20-c13, và Shengman jing shushi (như trên), DH, S6388, p.678a. Cf. sư Tuệ Tư liệt kê những thuật ngữ đồng nghĩa với tathagatagarbha trong Tùy Tự Ý Tam Muội, như đã trích dẫn ở trên, XZJ98. 351a 15-18. Và Anlexing yi, T no. 1926, 46.698a 8 và Suiziyi XZJ 98.353a 9 (pháp thân tàng); Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46.628a 22; và Tùy Tự Ý Tam Muội XZJ98. 345a 6-7 (tự tánh thanh tịnh tâm).

Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46.629a 29-b11, 639c5-18; và Tùy Tự Ý Tam Muội, XZJ98. 345a 4-12.

Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46.639a 29-b11.

Ibid., T no. 1923, 46.639ac7-18.

Trong tác phẩm Tùy Tự Ý Tam Muội, diệt “vô thủy vô minh” liên quan với sự chứng ngộ tâm tánh (心性), tự tánh thanh tịnh tâm (自性清淨心), và chân thực chúng sinh (真實众生), ngoài ra còn được hiểu là không tâm niệm, không sinh diệt, không sáng hoặc tối, chẳng Không (空), chẳng Giả (假), chẳng đoạn, chẳng thường, vượt trên tri giác. Suiziyi sanmei, XZJ 98. 345a 4-12. Bố cục chi tiết về vô thủy vô minh trong Vô Tránh Tam Muội luận về mười hai nhân duyên sinh khởi trong từng niệm, liên quan đến Akasabhidheya (Hư Không Mục Phần 虛空目分) trong kinh Đại Tập nói về tận [phiền não] trí (盡智) và vô sinh trí (無生智). Daji jing, T no. 397, 13. 154c12 và 157c12-22. Tuy vậy, những phân biệt của sư Tuệ Tư giữa vô thủy vô minh và hữu thủy vô minh không phải lấy ý từ kinh Đại Tập.

Thắng Man Kinh, T no. 353, 12.220a2-6, 21-22; Lengqie baojing, T no. 670, 15.512b18, 513a 26-b10, 513b18; Yingluo jing, T no. 1485, 24.1021c29-1022a 21. Lưu ý rằng trong kinh Lăng Già vô thủy vô minh cũng được nhấn mạnh như “vô thủy hư ngụy” (無始虛僞), anadikalaprapanca-vasana, huân tập (熏) những nguồn cội của “sóng” và “đại dương” trong pháp giới sinh từ sự biến chuyển của thức. Lengqie baojing, T no. 670, 16.512b18, 513a 26, 613b10-18, và 481c7, 489a 10, 503a 12. Về kinh Thắng Man thuyết về ô nhiễm, đọc sư Huệ Viễn, Đại thừa nghĩa chương (T no. 1851, 44.567a 16-570a 2).

Thắng Man Kinh, T no. 353, 12.220a21-22; Lengqie baojing, T no. 670, 16.510c6-9, ở đây kinh Lăng Già tương đồng với kinh Thắng Man.

Tùy Tự Ý Tam Muội, XZJ 98. 351a13-b9, và 348d11-15; Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46.640a 8-21.

Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46.640a 8-21.

Sư Tuệ Tư giới thiệu thuật ngữ cittamanovijnana (tâm ý thức 心意識) trong phần mở đầu tâm pháp. Lại nói: “tâm bất tại nội, bất tại ngoại, bất tại trung gian, vô sanh diệt, vô danh tự, vô tướng mạo, vô hệ, vô phược, vô giải thoát. Nhất thiết kết vô chướng ngại, giả danh thuyết vi kim cương trí, canh tổng thuyết tâm tác, nhị phân danh tâm tướng, nhị phân danh tâm tính. Tướng thường cộng lục thức hành tâm tính tất cánh thường không tịch. (Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923.)

Tùy Tự Ý Tam Muội, XZJ 98. 351a 13-b9.

Sư Tuệ Tư nói trong Tùy Tự Ý Tam Muội XZJ 98. 348d11-15 rằng: “Thức tăng trưởng phân biệt…là gốc rễ sinh tử. Đây không phải là thánh trí.” Sư nói tiếp: “Sơ phát tâm Bồ tát dùng trí lanh lợi cường tráng của thức thứ bảy (等七識 剛利智) để phân biệt các pháp trong thập bát giới [十八界 / Awỉàdaza dhàtava. Cũng gọi thập bát trì. Chỉ cho 18 pháp trong thân con người là: sáu thức năng y, 6 căn sở y và 6 cảnh sở duyên] là vô sinh, ý căn (意根) trở thành thánh tuệ căn (聖慧根).”

Đọc Lengque baojing, T no. 670.16.483c13, 488b18, 493b14, 498a1, với những đoạn kinh văn đặc biệt đưa ra hình ảnh những ẩn dụ huyễn thuật, trăng trong nước, bóng trong gương với cái tâm phân biệt đi trong luân hồi. Với nước và sóng, đọc ẩn dụ trong kinh Lăng Già, T no. 670, 16.483b9-16, 484b11-17, 496a 21-29, và 510b4-11.

Robert Michael Gimello, Chih-yen (602-668) and the Foundations of Hua-yen Buddhism, Columbia University, Ph. D. dissertation, 1976, p. 299.

Lengque baojing, T no. 670.16.483a 27-b5, 484a 10-20, 484bb8-20, 496a 21-29, 510b4-18, 510b26-c6, 512b3-18, 513a 15-28, 513b8-9; Bunyiu Nanjio, ed., The Lankavatara Sutra, Bibliotheca Otaniensis Vol. 1. (Kyoto: Otani University Press, 1923), pp. 38.13-39.2, 43.14-44.17, 46-2-18, 126.13-127.7, 220.9-221.15, 222.9-223.5, 235.2-17, 241.3-242.5. Trong hai đoạn văn trên, tổng số thức đưa ra là tám thức (八識). Trong trường hợp thứ nhất, những con số hợp thành được đưa ra dù không dễ hiểu, như Như Lai tàng dưới tên tàng thức, tâm, ý, ý thức, và của năm thức trước. Ibid., 670, 16.512b6-10; Nanjio, Lankavatara Sutra, pp. 235.2-17 (nơi chữ tâm (心) không xuất hiện trong Phạn văn). Trong trường hợp thứ hai, A lại da thức mang đặc tính của Như Lai tàng, xông ướp bởi ảnh hưởng của vô thủy vô minh và tuôn đổ như thác nguồn mê vọng, nói rằng “phát sinh căn bản vô minh và đồng thời sống chung với bảy thức khác.” Bảy thức khác là ý (manas), ý thức (manovijnana)… nhưng không thấy nói đến tâm (心). Ibid., T no. 670. 16.510b4-8; Nanjo, Lankavatara Sutra, pp. 220.9221.15. Như vậy, được ghép vào với tâm, ý và ý thức; chúng ta có một bố cục dễ nhận thấy của thức thứ sáu và năm thức trước, cùng với bốn sự phân biệt khác mà sự nhận thức thì không hẳn là rõ ràng - để minh chứng Như Lai tàng , A lại da thức (có khi gọi là thức tàng, tàng thức), tâm (chỉ nói đến trong danh sách thứ nhất), và ý (phân biệt với ý thức thứ sáu).
Với kinh Lăng Già, Như Lai tạng và A lại da thức thì thường đi với nhau thành một cặp, ngay cả trở thành một thuật ngữ (如來藏識藏, 如來藏藏識). Trong khi cách xếp đặt này cho thấy những thuật ngữ trên có cùng ý nghĩa, đôi khi, như trong những đoạn văn trước, A lại da thức mang những sắc thái khác với Như Lai tàng. Thí dụ, chúng ta thấy một số trường hợp thức A lại da đặt cạnh cái gọi là chuyển thức (轉識 pravtti-vijnana), trong khi chuyển thức là “sóng” của vọng (nhìn từ bảy thức) phát sinh bởi sự biến chuyển trên bề mặt của một “đại dương” bất biến của A lại da hoặc tàng thức. Ibid., T no. 760, 16.483b1-5, 484a10-20. Và hơn nữa, A lại da thức được nói đến như một tên gọi (名) chỉ cho Như Lai tạng khi nó bị xông ướp bởi những ảo tưởng xảy ra bất ngờ khiến nó trở thành một trận đồ nuôi dưỡng bảy vọng thức của thế giới sinh tử.
Như vậy, vào các thời điểm được nhìn là đồng với Như Lai tạng, A lại da có thể được hiểu là có mặt hoặc có tác dụng khác với Như Lai tàng như một nền tảng trong đó tịnh và bất tịnh pha trộn. Điều này dẫn tới một lối nói nghịch lý, nơi mà kinh Lăng Già – trong cùng một câu – nói rằng Như Lai tạng và A lại da tự tánh thanh tịnh (自性清淨), bất động (不動), bất diệt (不滅), và Phật và Bồ tát làm thanh tịnh và thấy được; trong khi những chỗ khác nhìn là vô tự tánh, là giả danh (假名) sinh khởi cùng lúc với bảy thức. Ibid., T no. 670. 16.510b26-c6. Chú ý rằng sư chínhTuệ Tư cũng đưa ra những cách nhìn tương tự trong Tùy Tự Ý Tam Muội, XZJ 98.351b6-8.

Trong tất cả những trường hợp, khi chúng ta tìm thấy thuật ngữ tương đương với “chuyển thức” trong kinh Lăng Già, bản Phạn văn, hợp với cặp chữ pravrtti-vijnana hoặc những cách ghép chữ tương tự, luôn là số nhiều (đôi khi với số bảy), như trong pravrtt-vijnana, pravrttivijnananam, saptanam pravrttivijnananam, saptabhir vijnanaih pravrttabhi. Trường hợp ngoại lệ là nối dài cặp chữ khi pravrtti-vijnana chỉnh sửa một cặp chữ khác (pravrtti-vijnana-vasana, pravrtti-vijnananirodha, pravrtti-vijnana-taranga). Hẳn nhiên, trong Hoa văn, những uốn nắn này dễ mất [dấu]. Nanjio, Lengqie baojing, pp. 38.13-17, 126.14-18, 221.12-13, 223.1-2, 235.16-236.1, 38.13-17, 44.7-8, 235.8-9; Lengjie baojing T no. 670, 16.483b1-3, 496a 21-29, 510b17-18, 510c6, 483b1-3, 484a 14, 512b11.

Cát Tạng, Đại Thừa Huyền Luận, T no. 1853, 45.35b20-37a 20; Huijun (Junzheng) Silun xuanyi ji, XZJ 74, 45a 15-47a 18; Huiyuan, Dacheng yizhang, T no. 1851, 44.472a 4-477c24; Guanding, Niepan jing shu, T no. 1767, 38. 102a 14-b9, và Niepan jing xuanyi, T no. 1765, 38.2a-25; Wonhyo, Niepan zongyao, T no. 1769, 38.249a 5-b12. Hầu hết những tác phẩm có xuất xứ vào đời Tùy thì đưa bản quyển về với kinh Niết Bàn. Một số pháp sư miền Nam Trung Hoa cũng được xác nhận qua những trưng dẫn trong Combined Explanations of the Nirvana Sutra, Niepan jing, T no. 1763. Mặc dù quyển Niết Bàn Kinh Tập thường được cho rằng do sư Bảo Lượng (509) biên soạn theo lời yêu cầu của vua Lương Vũ Đế, nhưng sự gán ép này không được chấp nhận ngày nay. Đọc Kanmata Shigeo, Chugoku bukkyoshi, vol. 4, pp. 324-325.

Mặc dù khái niệm tổng quát về Phật tánh là chủ đề trong kinh, các phân biệt phụ thuộc theo như Phật tánh từ chánh nhân, duyên nhân, và liễu nhân được giới thiệu trong các phẩm Sư Tử Hống và phẩm Ca Diếp (Kasyapa) trong đó thành từng cặp như chánh nhân duyên nhân, chánh nhân liễu nhân, và sinh nhân liễu nhân. Niepan jing, T no. 375, 12.755b17-b29, 778a 26-780b22 (cho chánh nhân và duyên nhân), 776b4-c2, 777b3-8), và 827b1 (cho sinh nhân và liễu nhân). Những giải thích về Phật tánh từ nhân và quả, với khái niệm khác như nhân nhân, quả quả, cũng thấy xuất hiện trong phẩm Sư Tử Hống, T no. 375, 12.768b12-c12, 774a 23-775b8, 774c23-775a 8.

Cát Tạng, Đại Thừa Huyền Luận, T no. 1853, 45.36c. Sư Huệ Quân phân chia làm hai [lối nhìn] của các pháp sư Địa Luận và Nhiếp Luận. Trong khi được kể rằng họ đều nhìn chúng sinh và thánh nhân vốn có “tự tánh thanh tịnh tâm”, những pháp sư phái Địa Luận chủ trương thức thứ tám là vô một thức (無沒識) đồng với tự tánh thanh tịnh tâm.. Silun xuanyi ji, XZJ 74.47a 6.

Huệ Viễn, Đại Thừa Nghĩa Chương, T no. 1851, 44.472a 8-b16.

Ba hình thức duyên khởi có thể vào thời của sư Huệ Quang và sư Phật Đà, gồm có: (1) hữuvi duyên tập 有為緣集, (2) vô vi duyên tập 無為緣集, (3) tự thể duyên tập 自體緣集. Thuật ngữ “duyên tập” và đề mục này lấy từ Thập Địa Kinh Luận của sư Thế Thân, và từ kinh Thắng Man. Hình thức thứ tư, mặc dù từ ba hình thức trên nhưng được ghi nhận sau, là (4) pháp giời duyên tập 法界 緣集.
“Ngũ môn” gồm có: (1) Phật tánh, (2) chúng sinh (3) tu đạo (4) chân đế (諦) và (5) hòa hợp; trong khi sư Huệ Quang chia ra: (1) nhân duyên 因緣宗 hoặc lập tánh tông 立性宗 (2) giả danh 假名宗 (3) bất chân 不真宗 (4) chân tông 真宗 hoặc hiển thực tông 顯實宗 . Theo sư Trí Khải, cái thấy “thứ năm” có từ một học thuyết mới về pháp giới (kinh Hoa Nghiêm) vượt hẳn giáo pháp (thứ tư) về Phật tánh trong kinh Niết Bàn, trong khi nguyên lý thứ sáu, theo sư An Lẩm, được đưa vào dưới hình thức của “Viên tông” (圓宗), là giáo pháp liên hệ với kinh Đại Tập. Đọc Zhiyi, Fahua xuanyi, T no. 1716, 33.801b11-21; Aoki takashi, Jironshu, Shin hasshu koyo: Nihon bukkyo shoshu no shiso to rekishi, hiệu chính bởi Ôkubo Ryoshun (Kyoto: Hozokan, 2001), pp. 337-340, và Jironshu no yusokuron to engisetsu, Hokucho, zui-to chugoku bukkyo shiso shi, hiệu chính bởi Aramaki Noritoshi, pp. 179-204.

Ở đây, sự phân biệtgiữa Thông giáo Đại thừa (通教大乘) và Thông tông Đại thừa (通宗大乘) – là hệ thống thứ hai và thứ ba trong tam giáo – khởi xướng từ khái niệm thuyết thông (說通 / desana-ana) và tông thuyết (宗說 / siddhanta-naya), trong phiên bản của sư Gunabhadra (Cầu na bạt đà la) kinh Lăng Già. Lengqie baojing, T no. 670, 16. 499b22-c9 và 503a 11-b1; Nanjio, Lankavatara Sutra, pp. 147.15-148.4 và 171.10-172.18.
Sư Bồ-đề-lưu-chi gọi sự phân biệt này là “Kiến lập chánh pháp tướng” (建立正法相) và “Thuyết kiến lập chánh pháp tướng” (說建立正法相). Đọc Ru lengqie jing, T no. 671, 16.542b22-c14 và 546c13-547a 17.

Hầu như mỗi kinh văn trích dẫn từ kinh Lăng Già mà tôi (Stevenson) đã gặp trong những bản văn liên hệ với phái Địa Luận từ Đôn Hoàng (qua những khảo sát) từ phiên bản (4q.) của sư Cầu-na-bạt-đà-la hơn là từ phiên bản dài và tinh vi “Nhập Lăng Già Kinh” ( T no.671) của sư Bồ- đề-lưu-chi.

Đạo Tuyên, Tục Cao Tăng Truyện, T no. 2060, 50.548c16-17.

Trí Khải, Tứ Giáo Nghĩa, T no. 1929, 46.723b1-725a 21; Duy Ma Huyền Sớ, T no. 1977. 38533b27-534a 10; Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.801b18-21. Ngoài ra, đọc Cát Tạng, Nhân Vương Bát Nhã Kinh Sớ, T no. 1707, 33.315b27; Pháp Hoa Huyền Luận, T no. 1720, 34.384c4; Đạo Tuyên, Tục Cao Tăng Truyện, T no. 2060, 50.482b28-c23. Cũng có những dấu hiệu cho thấy rằng các pháp sư phái Địa Luận không đơn thuần hướng về hai hệ thống trong tam giáo.

Tục Cao Tăng Truyện, T no. 2060, 50.485a25, 632c6. Dường như sư Pháp Thượng là tăng sĩ nổi bật trong tăng đoàn, là thầy của sư Tịnh Ảnh Huệ Viễn (523-592). Chúng ta biết rất ít về sư Tăng Phạm, ngoài sự kiện sư rất thông tạo kinh Niết Bàn, Pháp Hoa, Hoa Nghiêm, Thắng Man, và Duy Ma Cật, cũng như Thập Địa Kinh Luận của sư Thế Thân, và Bồ Tát ĐịaTrì Kinh (菩薩地持經) của sư Vô Trước, giống như sư Huệ Quang. Ibid., T no. 2060, 50.483b20-484a7. Sư Đạo Cấn có thể đã dạy Đại Trí Độ Luận cho môn sinh là sư Trí Mân (536-608), nếu 道艮 là 道埸. Ibid., T no. 2060, 50.508c1. Hầu hết những tang sĩ này hoạt động mạnh tại đất Nghiệp, Bắc Tề. Sư Đạo Bằng, mặt khác, trải qua thời kỳ tiếng tăm ở Lạc Dương, nơi sư giáo hóa một học giả phái Địa Luận là sư Linh Dụ (靈裕 518-605). Ibid., T no. 2060, 50. 495b5-498a 22.

Đọc Aoki Takashi, Jironshu, Ôkubo Ryoshun, ed., Shinhasshu koyo: Nihon bukkyo shoshu no shiso to rekishi (Kyoto: Hozokan, 2001), pp. 319-346. Ngoài ra, Yoshiyu Yoshihide, Jironshu to iu kosho nit suite, Komazawa daigaku bukkyo gakubu kenkyu kiyo 31 (1973), pp. 307-323.

Tục Cao Tăng Truyện, T no. 2060, 50.551b21, vả 553c4. Những nhận định này xuất hiện trong Huayan jing liangjuan zhigui và Huiyan yicheng fo miao yi, đọc Ishi‟I Kosei, Kegon shiso no kenkyu, p. 27; Aoki, Jironshu, p. 322.

Tục Cao Tăng Truyện, T no. 2060, 50.482c18-19. Sư Đạo Tuyên tỏ ra hoài nghi khi sư giới thiệu “Có người chủ trương rằng…”

Ibid., T no. 2060, 50.557c19-21.

Đọc Trí Khải, Tứ Giáo Nghĩa, T no. 1929, 46.761a20-b5; Đạo Tuyên, Tục Cao Tăng Truyện, T no. 2060, 50.549b24-27. Yanagida Seizan, trong số những người khác, đưa ra mối nghi về sự nối kết giữa tồ sư Bồ-đề-đạt-ma, sư Huệ Khả, và kinh Lăng Già được sư Đạo Tuyên phác họa, thấy rằng đây là một vấn đề của thời sư Đạo Tuyên. Đọc Yanagida, darama zen to sono heikei, Hokugi bukkyu no kenkyu, Ôcho Enichi hiệu chính, pp. 169-177.

Đọc Trí Khải, Duy Ma Huyền Sớ, T no. 1977. 38.549b1-3, và 552a 7-22; Tứ Giáo Nghĩa, T no. 1929, 46.730c18-19; Tam Quán Nghĩa, XZJ 99.82a-b và 83a. Maha Chỉ Quán, T no. 1911, 46.54a 23; Quán Đảnh, Niết Bàn Kinh Sớ, T no. 1767, 38.69a 11, 104b22, 187c19; Cát Tạng, Trung Quán Luận Sớ, T no. 1824, 45.104c8-10, Kim Cang Bát Nhã Sớ, T no. 1699, 38.90a 22; Pháp Hoa Huyền Luận, T no. 1720, 34.380b10-22; và Trạm Nhiên, Pháp Hoa Huyền Nghĩa Thích Tiêm, T no. 1717, 33.942c16-21; Pháp Hoa Văn Cú Kí, T no. 1717, 34.285a 4-5. Về thức A lại da, đọc Trí Khải, Tứ Giáo Nghĩa, T no. 1929, 46.730c18-19; Niết Bàn Kinh Sớ, T no. 1767, 38.69a 11, 104b22, 187c19. Sư Trạm Nhiên đưa ra vấn đề này trong Pháp Hoa Huyền Nghĩa Thích Tiêm, T no. 1717, 33.942c16-21, Pháp Hoa Văn Cú Kí, T no. 1717, 34.285a 4-5, trong khi sư CátTạng dường như hoàn toàn không đề cập đến.

Huệ Viễn, Đại Thừa Nghĩa Chương, T no. 1851, 44.524c19-525a1. Ở đây, tôi (Stevenson) muốn nhấn mạnh rằng không một nơi nào trong các tác phẩm của các sư Trí Khải, Cát Tạng, Quán Đảnh, Huệ Viễn, và Trí Nghiễm – ngay cả trong những bản chú giải của phái Địa Luận – mà thuật ngữ “tạng” (藏) trong Như Lai tạng hoặc tạng thức mang ý nghĩa là “thai cung”, hoặc bất cứ trạng thái tương tự. Hơn nữa, khi trưng dẫn những ẩn dụ như giác tàng, kim tàng (覺藏, 金藏), xá tàng (厙藏), có tính cách bao hàm (包含), hàm nhiếp (包攝), nhiếp tàng (攝藏), bị hàm (備含); pháp thân, chân lý tối hậu, như thị, tự tánh thanh tịnh tâm, đức hạnh bị che đậy vì mê vọng.

Đọc Trí Khải, Duy Ma Huyền Sớ, T no. 1977. 38.528c, và 5549b29-c3,552a7-25; Tam Quán Nghĩa, XZJ 99.83a; Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.714a21-24, Cát Tạng, Kim Cang Bát Nhã Sớ, T no. 1699, 38.90a 22. Về [pháp môn] tu tập, hai hình thức của trí tuệ thường được nói đến là (1) duyên tu 緣修 và (2) chân tu 真修 .

Huệ Viễn, Đại Thừa Nghĩa Chương, T no. 1851, 44.524c7-20 và 526b1-5.

Nói một cách cân xứng thì những tham khảo về thức A lại da và tám thức chiếm vị thế khá khiêm tốn trong các luận đề của phái Địa Luận, chỉ thoáng qua khi luận về Phật đạo (marga). Đây cũng không phải là việc đáng ngạc nhiên, những hướng dẫn được đưa ra trong Thập Địa Kinh Luận của sư Thế Thân.

Fashang, Shidi lun yishu, T no. 2799, vol. 85.763c23-26, 764b6-10, 771b24-c3, 771c8-12, 772a 16-18, và 772a 26772b8; ngoài ra đọc Robert Michael Gimello, Chih-yen (602-668) and the Foundations of Hua-yen Buddhism, pp. 279-306; Sakamoto Yukio, Kegon kyogaku no kenkyu (1956, reprint, Kyoto: Heira kuji, 1973), pp. 362-396. Mặc dù môn đồ của sư Pháp Thượng là sư Tịnh Ảnh Huệ Viễn (523-592) về sau chịu ảnh hưởng học thuyết về thức của Nhiếp Luận dựa trên Đại Thừa Khởi Tín Luận (大乘起信論) và Nhiếp Đại Thừa Luận (攝乘起論), nhưng nhận thức của sư vẫn đặt trên cơ sở của sư Pháp Thượng.

Dacheng wumen shidi shixiang lun, DH, B8377, pp. 104a, 106a; Sanjie tu, DH, S 3441; Fajie tu, DH, P 2832. Về thời kỳ của ba tác phẩm này, đọc Aoki, Jironshu, Shin Hasshu koyo: Nihon bukkyo shoshu no shiso torekishi, Ôkubo Ryoshun hiệu chính, pp. 231-235, và Tonko shutsudo jironshu bunken Hokkaizu nit suite, Toyo shiso to shukyo 13 (March 1996), pp. 5977. Về Sanjie tu, DH, S 3441, đọc Aoki, Jironshu no yusokuron to engisetsu, Hokucho zui-to chugoku bukkyo shiso shi, Aramaki Noritoshi hiệu chính, pp. 179-201, đặc biệt 200-201; và Aoki, Tendai daishi to jironshu kyogaku, Tendai daishi senyonhyaku nen go‟onki kinen tendai daishi kenkyu (1997), pp. 245-269.

Sanjie tu, DH, 3441, pp. 473b-474b; và 470a, 471a-b. Trong Pháp Giới Đồ (法界圖), DH, P2832, tạng thức (藏識) là thức thứ tám thành lập nền tảng chân trí (真智), và viên tu (圓修). Fajie tu, P2832, p.393b. Đọc Aoki, Jironshu nandoha no shinshu-enshu setsu to shinnyo eji setsu, Tohogaku 93 (January 1997), pp. 30-43.

An Lẫm (安廩 507 - 583) thời Nam Triều, người Lợi Thành Giang Âm (huyện Giang Âm tỉnh Giang Tô), họ Tần. Lúc nhỏ thông minh ham học, hiếu hạnh có tiếng. Hai mươi lăm tuổi xuất gia, sau đến nước Ngụy theo học kinh luận với Dung công ở chùa Quang Dung, Tư Châu, đồng thời, theo Quang Công nghe giảng thuyết Thập Địa tại chùa Thiếu Lâm núi Tung Sơn, và thụ yếu chỉ Thiền pháp, hiểu rõ lí huyền. Sư ở nước Ngụy mười hai năm, tuyên giảng luật Tứ Phần và các kinh luận Đại thừa nhiều lần, người theo học càng ngày càng nhiều. Niên hiệu Thái Thanh năm đầu (547) đời Lương, Sư và môn nhân đến Dương Đô, Vũ Đế tôn kính tiếp đón, mời ở chùa Thiện An, tại đây sư tuyên giảng kinh Hoa Nghiêm, nêu cao tông chỉ. Nhà Lương mất, nhà Trần lên, vào niên hiệu Vĩnh Định năm đầu (557), sư vâng mệnh vua vào nội điện giảng giới luật, mở trường thuyết pháp tại chùa Kì Xà, diễn giảng không ngừng. Sau vâng mệnh Văn Đế, đến giảng kinh Đại Tập ở điện Chiêu Đức. Vào thời Tuyên Đế, sư cũng thuyết pháp tại vườn Hoa Lâm. Sư từng lập giáo tướng sáu tông để phân định Thánh giáo một đời của đức Phật. Niên hiệu Chí Đức đời Trần, sư thị tịch, thọ bảy mươi bảy tuổi. [Pháp Hoa Kinh Huyền Nghĩa Q.10 phần trên; Thỉnh Quan Âm Kinh Sớ; Tục Cao Tăng Truyện Q.7]. Cf. Aoki Takashi, tendai gyoisetsu no keisei ni kansuru kosatsu: Jironshusetsu to hikaku shite, Nihon-chugoku bukkyo shiso to sono tenkai, Mikasi Ryoshu hiệu đính (Tokyo: Sankibo, 1992), pp. 37-54; I‟shi‟I Kosei, Kegon shiso no enkyu (Tokyo: Shunjusha, 1996), pp. 503-518; Aoki Takashi, Jironshu no yusokuron to engisetsu, Hokucho zui-to chugoku bukkyo shiso shi, Aramaki Noritoshi hiệu đính, pp. 179-193, và Tendai daishi to jironshu kyogaku, Tendai daishi senyonhyaku nen go‟onki kinen tendai daishi kenkyu, pp. 30-43; Funayama Toru, Jironshu to Nancho Bukkyo, Hokucho zui-to chugoku bukkyo shiso shi, Aramaki Noritoshi hiệu chính, pp. 123-153. Hiệu chính về những phần chính yếu trong Duy Ma Huyền Sớ của sư Trí Khải, T no. 1777, 38.528b, 549b29-c3, và 552a 7-25, đọc Kimura Sensho, Tendai Chigi to Hokucho Bukkyogaku, Hokucho zui-to chugoku bukkyo shiso shi, Aramaki Noritoshi hiệu chính, pp. 323-331.

Tục Cao Tăng Truyện, T no. 2060, 50.628a 9-630b24. Sư Đạo Tuyên mô tả sư Đạo An không hề thực sự có “sư phụ”. Thủa nhỏ, sư đã mến đạo tu thiền. Sau ở ẩn trên núi Thái Bạch để nghiên cứu và tu tập định, tuệ. Sư cũng thông suốt các sử truyện và bách gia chư tử. Sau khi thụ giới Cụ túc, sư tuyên giảng Niết Bàn Kinh và Đại Trí Độ Luận ở vùng Vị Tân, được các nhân sĩ Nho, Đạo trong triều ngoài nội tôn sùng.

Đại Trí Độ Luận, XZJ 87.265a 10-14. Sư Tuệ Ảnh cũng đưa ra một số dữ kiện về đạo nghiệp của sư Đạo Cấn: Thọ pháp với sư Huệ Quang, đến nghe pháp của sư Bồ-đề-lưu-chi, nhưng tức giận vì thái độ trịch thượng của sư Bồ-đề-lưu-chi, sư về ẩn thân tại Tung sơn, hướng Nam Lạc Dương, nơi đây sư chuyên tâm học Đại Trí Độ Luận suốt mười năm. Về sau sư đến đất Lạc Dương bắt đầu thuyết pháp với sự bảo trợ của một vị ni.

Ibid., XZJ 87. 234 d9-235a12, 238c10-19, 242b6-11; XZJ 74.205c2-12, 206b5-9.

Ibid., XZJ 87. 242b6-11; XZJ 74.205c2-12.

Ibid., XZJ 87. 234 d9-235a12, 236d, 241d, 264d, và XZJ 74.205c, 206b, passim. Trong quyển thứ nhất sư Tuệ Ảnh đặc biệt giới thiệu về vô thủy vô minh và bốn căn bản phiền não, kiến hoặc, ngũ trược từ kinh Thắng Man, từ đó sư đưa ra những thứ bậc của trí tuệ. Ibid., XZJ 87. 191c14-16.

Đọc Ando Toshio, Hokucho Nechangaku no dento to shoki no shironshi, Ôcho Enichi, Hokugi bukkyo no kenkyu, pp. 179-201.

An Lạc Hạnh Nghĩa, T no.1926, 46.698b21-c17, passim.

Maha bát nhã ba la mật kinh, T no. 223, 8.265a 15-16; Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.407c17-18 và 408b27-28.

Đại Tập kinh, T no. 397, 13.69c5; An Lạc Hạnh Nghĩa, T no.1926, 46.700a 5-9.

Kinh Niết Bàn và bốn quyển kinh Lăng Già đưa ra nhiều thay thế. Niết Bàn kinh, T no. 375, 12.66a 16-17 và 819a17; Lengqie baojing, T no. 670, 16.498a 26-27. Cf. ghi chú 398 trong “Chú giải An L ạc Hạnh Nghĩa của Tuệ Tư” theo sau.

Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.408b27-28. Cf. ghi chú 421 trong “Chú giải An L ạc Hạnh Nghĩa của Tuệ Tư” theo sau.

Quán Phổ Hiền Bồ Tát Hành Pháp Kinh, T no. 277, 9.389c8-9.

Wogihara và Tsuchida, pp. 300.9-10 và 302.1.

Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, T no 262, 9.47c22, 48a 6 và 48b14, 49b13, 50a 16, 50a27 và 50b18. Daosheng, Fahuajing shu, XZJ 15o. 411a-c; Fayun, Fahua yiji, T no. 1715, 33.673a 24-26, 674a 24, 674c1-2, và 675b6; Jizang, Fahua yishu, T no. 1721, 34.612c11-13, 614c7-10, 615a 7-18, 615b10-11, 616a 28-b4, 617b13-18; Vashubandhu, Fahua jing [lun] youpotishi, T no. 1519, 26.10a 12-14 và T no. 1520, 26.19b9-17 ; Jizang, Fahua lunshu, T no. 1818, 40.824c8-825a10; Jizang, Fahua xuanzan, T no. 1723, 33.837b23, 838a1; và tác phẩm khuyết danh Fahua yishu, DH, S 2463, T no. 2750, 85.189c6-26.

Thập Tín Tương Tự Đạo (十信相似道) chỉ cho đạo tương tự của giai vị Thập tín.Tức hành giả Viên giáo tông Thiên thai vào giai vị Thập tín, đoạn Kiến hoặc, Tư hoặc trong ba cõi, được sáu căn thanh tịnh tam quán viên dung, phát được trí tuệ chân chứng tương tự với giai vị sơ trụ trở lên. Đọc Pháp Hoa Văn Cú, T no. 1718, 34.136c9, 139b19, 140a 5; Tứ Giáo Nghĩa, T no. 1929, 46. 762c20-24.

Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.693a5-12.

Ương Quật Ma La Kinh (Yangjuemoluo jing, T no. 120, 2.531c22-a4 và 532a 5-18.

Fahua xuanyi, T no. 1716, 33.750b23-c1; Maha Chỉ Quán, T no. 1911, 46.95b9-17 và 100c24-17; Quán Đảnh, Quán tâm Luận Sớ, T no. 1921, 46.610a 7-9. Cf. ghi chú 453 trong “Chú giải An L ạc Hạnh Nghĩa của Tuệ Tư” theo sau.

Pháp Hoa Huyền Nghĩa giới thiệu những bài kệ trong kinh Ương Quật Ma La với “mắt tịnh từ cha mẹ sinh” phẩm Pháp
Sư Công Đức, kinh Pháp Hoa, trong phần luận về “Chúng sinh pháp diệu” (衆生法妙). Trong vài dòng trước đó, sư Trí Khải nói rằng ý niệm về “Chúng sinh pháp diệu” là của tôn sư Tuệ Tư. Fahua xuanyi, T no. 1716, 33. 693a 4-b1

Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33. 750b23-c1. Đoạn văn ở đây từ Pháp Hoa Huyền Nghĩa khi sư Trí Khải giải thích về Diệu thần thông, được hiểu theo cái thấy của Viên giáo. Phần giải thích thêm về những bài kệ kinh Ương Quật Ma La, đọc Maha Chỉ Quán, T no. 1911, 46.95b9-17, và Quán Tâm Luận Sớ, T no.1921, 46.610a 7-9, hầu như tương tự. Cf. ghi chú 453 trong “Chú giải An L ạc Hạnh Nghĩa của Tuệ Tư” theo sau.

Tùy Tự Ý Tam Muội XZJ 98. 344d11, 345d 9-10, 346d 12-13, 349d 12-17; Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923 46.633b9, 637c23-24, 640a 6-7.

Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội Pháp Môn, T no. 1923 46.633a 28-b2; những đoạn văn đối chiếu, T no. 1923, 46.639b15c7; và Tùy Tự Ý Tam Muội,, XZJ 98. 346c16- 347a 3,-10, 348b9- 349a 6, và 349a18-c4.

Lamotte, Traité III, p. xlii.

Lamotte, Traité III, p. xlii; và Cf. Traite V, pp. 2181-2186 và 2201.

Đọc Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.190a 13-197c10, đặc biệt 190a 13-b18, 194a 298-c3, 195a 2-196a 10, T no. 1509, 25.548a 18-b12, v à T no. 1509, 25. 562b9-564c14).

Ibid., T no. 1509, 25.235a 3-7; Lamotte Traité III, p. 1501.

Đọc Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.232c 16-19, 233a 4-13, 234a-8-10; và Trí Khải, Pháp Giới Thứ Đệ Sơ Môn, T no. 1925, 46.683c29). Cf. Lamotte, Traité III, pp. 1465-1486.

Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.234a 4-13; Lamotte, Traité III, pp.1486.

Trí Khải, Pháp Giới Thứ Đệ Sơ Môn, T no. 1925, 46.628a 3-11, đặc biệt 638a 8-10).Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.234a 4-13.

Nhục nhãn (肉眼), thiên nhãn (天眼), tuệ nhãn (慧眼), pháp nhãn (法眼), Phật nhãn (佛眼).

Tục Cao Tăng Truyện, T no. 206050.564b24; Thiên Thai Trí Giả Đại Sư Biệt Truyện, T no. 2050, 50.192a 25.

Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.260a 22-13, 321c11-13, 453a22-c1, và đặc biệt 467a19, 646b22-29, 649a1-649b27, 350c22-351b1, 445c19-446a 1.

Giáo thuyết “Tam Quán” của sư Trí Khải căn cứ trên kinh Anh Lạc trong khi đối chiếu nhận thức, tam đế (三諦), thì dựa vào hai kinh Anh Lạc (hữu đế (有諦), hoặc thế đế (世諦), vô đế (無諦), và Trung Đạo đệ nhất nghĩa đế (中道第一義諦), và Nhân Vương Ba La Mật Kinh về chân đế (真諦), thế đế (世諦), và đệ nhất nghĩa đế (第一義諦). Về tam quán và tam tuệ của Đại Bát Nhã và Đại Trí Độ Luận trong những tác phẩm có sớm nhất của sư Trí Giả, đọc Lục Diệu Pháp Môn (Liumiao famen, T no. 1917, 46.552c23-25, và Tu Tập Chỉ Quán Tọa Thiền Pháp Yếu, T no. 1915, 46.472b15-c18). Mặc dù sư Tuệ Tư dùng các thuật ngữ thế đế, chân đế và đệ nhất nghĩa đế hoặc Trung Đạo hai lần trong Tùy Tự Ý Tam Muội và An Lạc Hạnh Nghĩa nhưng không hề luận theo hệ thống hoặc trong tương quan với tam tuệ. Tùy Tự Ý Tam Muội, XZJ, 98. 348a 17-18 và An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 40.701a 16 và 22. Đối với Thiên Thai tam quán và tam đế, đọc Paul Swanson, Foundations of Tientai Philosophy: The Flowering of the Two Truths Theory in Chinese Buddhism (Berkeley: Asian Humanities Press, 1989), pp. 45-56 và 115-156 (Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch, nxb Phương Đông, 2010) .

Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.257c19-262a 16, và 321c11-13, 646b21-c4, 649b16-23.

Ibid., T no. 1509, 25.259b11-20.

Ibid., T no. 1509, 25. 646b21-c1, 449b16-23.

Ibid., T no. 1509, 25. 258c25-259b5; Lamotte, Traité IV, pp.1735-1755.

Ibid., T no. 1509, 25. 258c27-259b5 , (đặc biệt 259a19-26), 423c8-27, 521c25-522a 3, 639a14-23.

Lục Diệu Pháp Môn, T no. 1917, 46.552c23-25, và Tu Tập Chỉ Quán Tọa Thiền Pháp Yếu, T no. 1915, 472b15-c18; Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.713c9-714b12; Maha Chỉ Quán, T no. 1911, 46.25c13-24a 14; Tứ Giáo Nghĩa, T no. 1929, 46.752c16-755b29 (đặc biệt 752c16-753a6); Tam quán nghĩa , XZJ.99, 43b-c.

Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.297b22-28. Lamotte, Traité V, pp. 2181-2189, và đặc biệt luận về tathata, pp. 21812186 của Lamotte.

Maha bát nhã ba la mật kinh, T no. 223, 8.335b26-c3. Phần đối chiếu trong Đại Trí Độ Luận, đọc luận về như (如 tathata), phẩm “Đại Như” và phẩm “Tứ Duyên” . Đọc Đại Trí Độ Luận (Dazhidu lun), T no. 1509, 25. 562b9-564a2 và 297b22-298c18.

Câu văn “Như pháp tướng giải (如法相解), như pháp tướng thuyết (如法相說). Như vì là không sinh. Lai vì là không diệt. Phật như vậy mà đến, nhưng chưa từng khởi hành. Như thị đạo [mà hành]. Vì vậy nên gọi là Như Lai.” nhắc chúng ta Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.71b17-18.

Maha bát nhã ba la mật kinh, T no. 223, 8.421b27-c7. Cũng trong Tiểu Phẩm Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh (Astadasasahasrrika-pp), Tiểu phẩm bát nhã ba la mật kinh, T no. 227, 8.584a 21-29, chúng ta thấy: “tánh như của vạn pháp và như của Như Lai là nhất như (一如), không hai và không khác”.

Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.113a 9-127b13; Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội Pháp Môn, T no. 1923, 46.635a11-17.

Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội Pháp Môn, T no. 1923, 46.635a17-26, passim.

Ibid., T no. 1923, 46.635a 24-b8, passim. Về việc này, các cuộc tranh cãi được ghi lại ít nhất trong hai tác phẩm của phái Địa Luận xuất hiện vào thế kỷ thứ sáu, trong đó chúng ta thấy trong phẩm Tùng Địa Dũng Xuất (Tháp Phật Đa Bảo) Đức Phật dời những chúng sinh bất tịnh sang nơi khác như một dấu hiệu [trước khi mở bày] một pháp hội siêu việt. Đọc Ishi‟i Kosei, Kegon shiso no kenku , pp.66-67 và 537 (Huayan jing liangzhuan zhigui); và Aoki Takashi, Jironshu no yusokuron to engisetsu, Hokucho, zui-to chugoku bukkyo shiso shi, Aramaki Noritoshi hiệu đính, pp. 187-188 (Rong jixiangwuxiang lun).

Một vị trí đặc thù trong hệ thống 52 quả vị trích từ kinh Anh Lạc là “vô cấu địa” (無垢地), tương đương với Đẳng giác (等覺), nằm giữa địa thứ mười và Diệu giác (妙覺). Vị Bồ tát ở địa này, theo kinh Anh Lạc, là Bồ tát “nhất sinh bổ xứ”. Anh Lạc Kinh, T no. 1485, 24.1011b21-23, 1012b12-13, 1017a 4-6, 1021c24-1022a 15, 1022b3-14 (về vô cấu địa); T no. 1485, 24.1010b15 và 1016b14-c8 (về nhất sanh bổ xứ). Sư Tuệ Tư lập vị trí này trong Tứ Thập Nhị Tự Môn (2 q.). Cf. Sato Tetsuei, Zoku Tendai daishi no kenkyu, pp. 233-235.

Phật thọ ký cho ngài Xá Lợi Phất trong đoạn đầu, phẩm Thí Dụ, qua vô lượng vô biên bất khả tư nghì kiếp, cúng dường nghìn muôn ức Phật, phụng trì chánh pháp đầy đủ đạo tu hành của Bồ tát, sẽ thành Phật hiệu là Hoa Quang Như Lai. Miaofa lienhua jing, T no. 262, 9. 10b28-11c12. Luận về kinh Pháp Hoa của sư Thế Thân phân biệt chư Thanh Văn ra hai hạng, là người được Phật thọ ký quả vị Bồ đề, và người “hiện thân tướng Thanh văn”. Miaofa lienhua jing lun youpotishe, T no. 1520, 26. 18b9-13.

Vô Tránh Tam Muội nói về Phật tuệ là trí tuệ có được từ đốn giác qua bốn loại trí từ trí Thanh văn, trí Duyên giác, trí thiện xảo của đại Bồ tát (巧慧) cho đến “Như Lai đốn giác thượng thượng trí” (如來頓覺上 上智) là trí thứ tư và là trí tuệ cao nhất. Đọc Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội Pháp Môn, T no. 1923, 46.628c5-9.

Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội Pháp Môn, T no. 1923, 46.636b9-12; Tùy Tự Ý Tam Muội, XZJ, 98. 353a1-4; An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 46.702c1-2.

Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội Pháp Môn, T no. 1923, 46.628a 8-18, 630b10-15, 638b11-18; Tùy Tự Ý Tam Muội, XZJ, 98. 353a1-2 và 8-10.

Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, T no. 262, 9.5c11-13.

Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.693b10-12.

Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội Pháp Môn, T no. 1923, 46.635c8-10.

Thập như (十如) và nhất niệm tam thiên (一念三千), đọc Maha Chỉ Quán, T no. 1911, 46.52a 6-54a 8 và 46. 127a 23; Quán Tâm Luận Sớ, T no. 1921, 46.609a 16-23, 610c16, v à 616a 12; Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.694b20-27; và những chỗ khác. Thập như thị được nói đến trong các tác phẩm của sư Trí Khải và sư Quán Đảnh. Cái như thứ mười là “bản mạt cứu cánh đẳng” (本末究竟等). Tướng trong các Như thị nói trên là Bản, Báo là Mạt. Bản Mạt đều do nhân duyên hòa hợp mà sinh ra, nên đều là Không. Không là chỗ cực kỳ bình đẳng của các pháp. Chín loại như thị trước đều thuộc về Sự, còn Bản mạt cứu cánh đẳng như thị thì thuộc về Lí. Nếu giải thích rõ theo tam đế Không, Giả, Trung, từ Không đế mà quán thì Bản Mạt đều là Chân Không; từ Giả đế mà quán thì Bản Mạt đều là Diệu Hữu; từ Trung đế quán thì Bản Mạt đều là pháp giới Trung Đạo. Cho nên biết tam đế của Bản Mạt cứu cánh bình đẳng này tức là Thực Tướng, còn 9 thứ Như thị trước thì là các pháp; hợp chung Thực tướng và các pháp lại thì chính là tông Thiên Thai dùng thập như thị để giải thích rõ yếu lí chân như tính không của thực tướng các pháp. Đọc Maha Chỉ Quán, T no. 1911, 46.53b27-c6.

Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, T no. 262, 9.10a 19.

Những thí dụ đáng lưu ý trong phần nói về Thành Tựu Đại Nhẫn (Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.170b17-29 và 175a4), chúng ta thấy luận về pháp nhẫn (法忍); phần nói về Đại Trí Tuệ (Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25. 175c16); phẩm Đại thừa (Dazhidu lun, T no. 1509, 25.402b9-10) chúng ta thấy có 108 tam muội; phẩm Thứ Đệ Hạnh (Dazhidu lun, T no. 1509, 25.668a 26-b9), và phẩm Nhất hạnh tam thiên (Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.670b24-672b19); tất cả đều được nhấn mạnh trong các tác phẩm của sư Tuệ Tư. Thêm vào đó, chúng ta có thể đọc các phần nói về Đại như (Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25. 548a 19).

Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25. 296c6-18 và 303a 8-12. Trong cả hai trường hợp, danh sách chín và bảy khía cạnh phụ thuộc các pháp liên quan đến phần luận về như (如) đưa đến những phân biệt giữa cái nhìn thế gian và xuất thế gian đối với các pháp. Đọc Kanno Hiroshi, Ichinen sanzen to wa nanika: Makashikan (shoshu shikan sho) gandaigoyoku (Tokyo: Daisan bunmeisha, 1992), pp. 41-42 (#3), 46-48. Cf. Honda Giei, Butten no naiso to gaiso (kobun do, 1934), pp. 359-419; Kino Kazuyoshi, Hokekyo no tankyu (Kyoto: Heirakuji shoten, 1962), pp. 87-113.

Thích Thiền Ba La Mật Thứ Đệ Pháp Môn, T no. 1916, 46.479b4-8.

Các sư Trí Giả, Quán Đảnh, và Trạm Nhiên, chúng ta hẳn còn nhớ, đều ghi công đức của sư Tuệ Tư với việc nhìn thấu suốt 42 quả vị trong kinh Anh Lạc như những quả vị thuộc về “đốn [giác]” hoặc “viên [giác]” dành cho Bồ tát lợi căn. Sự kiện ghi công này được minh chứng bởi một dẫn chứng từ tác phẩm Tứ Thập Nhị Tự Môn của sư Tuệ Tư do sư Trí Khải và ít nhất hai người khác từ bản chú giải của Shoshin đưa ra. Đọc Tứ Giáo Nghĩa, T no. 1929, 46. 764c10-14, idem., Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.735a 9-14. Dựa trên hai tham khảo của Shoshin, Sato Tetsuei cho rằng sư Tuệ Tư cảm nhận bản kinh Pháp Hoa là giáo pháp đốn giác khi đọc kinh Pháp Hoa trong ánh sáng của Bồ tát đốn ngộ là những bậc từng có mặt trong chúng hội của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, như được mô tả trong kinh Anh Lạc. Sato, Zoku Tendai daishi no kenkyu, pp. 297-300; cf. Kanno, Huisi‟s Perspectives on the Lotus Sutra as Seen Through The Meaning of the Lotus sutra‟s Course of Ease and Bliss”, tiếp theo sau đây. Chư Bồ tát từng có mặt trong chúng hội được mô tả là “bất nhiễm” và “nhất sinh bổ xứ”. Anh Lạc Kinh, T no. 1485, 24.1018c14-21; và T no. 1485, 24.1012a 26-b14, 1013a 12, 1016b25, 1018c9-20 về “đốn giác” trong kinh Anh Lạc.

Tứ Giáo Nghĩa, T no. 1929, 46. 764c10-26; Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.735a9-b8.

Tứ Giáo Nghĩa, T no. 1929, 46. 764a23-765c3; Pháp Hoa Huyền Nghĩa , T no. 1716, 33.732b17-733a12.

Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.801b11-29; và Tứ Giáo Nghĩa, T no. 1929, 46. 761a 21-b7, idem.; Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.732c20-26 với ba cái nhìn khác về “đốn giác”.

Aoki Takashi, Jironshu , pp. 331-339, và Jironshu no yusokuron to engisetsu,pp. 179-193; Ishi‟s Kosei, kegon shiso no kenkyu, pp. 39-52, 503-508, 537-540; Funa Toru, Jironshu no nancho bukkyo, pp. 123-144.

Pháp Hoa Kinh Sớ, DH, S113; Fahua yiji, DH, S2733. Mặc dù có thể xuất xứ từ miền Bắc Trung Hoa khoảng 50 năm đầu thế kỷ thứ sáu, nhưng không hẳn những tập luận này là tác phẩm của phái Địa Luận. Thêm chi tiết, đọc Sato Tsuei, Zoku Tendai daishi no kenkyu, pp. 269-280.

Về Lập Thệ Nguyện Văn, đọc Nangaku Eshi daizenji Ryu seigan mon, yakkai, in Tada Koryu sensei shoju kinen ronbunshu: Tendai kyogaku no kenkyu (Tokyo: Sankibo, 1990).

Về cái thấy của sư Tuệ Tư đối với kinh Pháp Hoa, đọc Ôcho Ennichi, Nangaku Eshi no hokke zanmai, in Hokke shiso no kenkyu (Kyoto: Heirakuji shoten, 1975), đã ấn hành tại Minamoto Shoson kyoju kenkeri kinen ronbunshu: Indogaku Bukkyogaku ronshu (Tokyo: Sanseido 1954); Ando Toshio, Eshi no hokke shiso – Chidoron to no kankei o chushin to shite, in Yamaguchi hakushi kanreki kinen: Indogaku Bukkyogaku ronshu (Tokyo: Hozokan 1955); Shioda Gisen, Hokke kyogakushi no kenkyu (Tokyo: Chiho shoin, 1960), pp. 177-185; Sato Tetsuei, Zoku Tendai daishi no kenkyu
(Tokyo: Hyakka‟en. 1981), pp. 269-300; Kawakasu Yoshio, Chugoku teki shinbukkyo e no enerugi - Nangaku Eshi no ba‟ai, in Chugoku chusei no shukyo to bunka, hiệu chính bởi Fukunaga Mitsushi (Kyoto: Kyoto daigaku jinbun kagaku kenkyujo, 1982), Paul Magnin, La vie et l‟oeuvre de Huisi [515-577] (Paris: École Francais d‟Êxtrême-Orient, 1979), Hiroshi Kanno, Chugoku hokke siso no kenkyu (Tokyo: Shunjusha, 1994), pp. 245-267.

Tùy Thiên Thai Trí Giả Đại Sư Biệt Truyện, ghi rằng: “Sư Tuệ Tư nói [với sư Trí Khải] „Ngày xưa Ta và con ở núi Linh Thứu cùng nghe Phật thuyết kinh Pháp Hoa. Suy ra thật có túc duyên nên nay gặp lại.‟ Nói xong liền đưa sư Trí Khải đến nơi thờ Bồ tát Phổ Hiền và vì sư Trí Khải mà thuyết Tứ An Lạc Hạnh.” T no. 2050, 50.191c21-23.

Sato Tetsuei, op., cit., p. 300.

Sato Tetsuei cũng thấy khái niệm về đốn giác trong những đoạn văn từ tác phẩm thất truyền Tứ Thập Nhị Tự Môn (四十二字門) trưng dẫn trong quyển 6 A, Shikan shiki (Chánh QuánTư Ký 正觀私記 ) của Hocchibo Shoshin. Từ những đoạn văn này, Shoshin ước đoán rằng đốn giác là chủ đề chính trong tư tưởng của sư Tuệ Tư. Shoshin nói: Trong Tứ Thập Nhị Tự Môn của Nam Nhạc Tuệ Tư ghi rằng: “Kinh nói: „Thiện nam tử! bốn mươi hai quả vị được hiểu là thanh tịnh nhẫn (忍)‟. Khi Phật thuyết về pháp giới hải (dharmadhatu), có tám vạn Bồ tát bất nhiễm [trong chúng hội] được đại ngộ, và ngay trong thân này chứng được quả Bồ đề”. DNBZ 22. 1009a-b; Sato, ibid., p. 299.

Đọc tiểu sử của sư Tuệ Tư trong Tục Cao Tăng Truyện của sư Đạo Tuyên, nói: “Sư thong thả tựa lưng vào tường, nhưng trước khi thân chạm vào [vách đá] thì hốt nhiên chứng được Pháp Hoa tam muội, hội nhập vào pháp Đại thừa. Mười sáu hạnh siêu việt, [tám] giải thoát, [tám] trụ xứ đều tự thấu suốt, không cần nhờ vào ai khác. Khi sư kể lại những chứng nghiệm này, các vị pháp sư khác như Giám và Nhiếp (Tối) đều hoan hỷ”. Tục Cao Tăng Truyện, T no. 2060, 50.563a 1114.

T no. 262, 9. 51b22-24 và 51c6-7, cf. Burton Watson, The Lotus Sutra ( New York: Columbia University Press, 1993), pp. 270-271. Chúng tôi cũng thấy những lối mô tả tương tự với điểm chính yếu là “đốn giác” trong những chuyện kể về Naga hoặc Long Nữ chứng đắc Bồ đề trong phẩm “Đề-bà-đạt-đa”, kinh Pháp Hoa [ngài Trí Tích hỏi ngài Văn Thù Sư Lợi]: “Vậy có chúng sinh nào siêng năng tinh tấn tu hành kinh này mau được thành Phật chăng?” (T no. 262.9. 35b15; cf., Watson [1993], pp. 186-187), và “Làm thế nào thân nữ như ngươi lại mau chóng thành Phật?” (T no. 262.9.35c12; cf., Watson [1993, p. 188). Phẩm Như Lai Thọ Lượng, nói: “ hằng tự nghĩ như vầy, làm sao khiến chúng sinh được trí tuệ vô thượng, mau đắc được Phật thân?”. Miaofa lienhua jing, T no. 262. 9. 44a 1-4; cf., Watson (1993), p.232. Để tiện lợi cho người đọc, trong chương này tôi trưng dẫn bản dịch của Burton Watson, mặc dù có thay đổi chút ít.

Trong Tùy Tự Ý Tam Muội, sư Tuệ Tư thuyết rằng Pháp Hoa tam muội là một trong những tam muội mà hàng Bồ tát sơ phát tâm Bồ đề nên tu tập: “Bồ tát sơ phát tâm muốn học lục ba la mật, muốn tu tất cả pháp thiền định, muốn thực hành 37 phẩm, muốn thuyết pháp giáo hóa chúng sinh, học đại từ đại bi, khởi sinh l ục thần thông, muốn nhập Bồ tát vị, đắc Phật tuệ, trước học niệm Phật tam muội, Bát chu tam muội, và học Diệu Pháp Liên Hoa tam muội, những Bồ tát học Tùy Tự Ý tam muội, nếu thành tựu tam muội này thì đắc Thủ Lăng Nghiêm định.” (凡是一切新发心菩萨，欲学六波罗蜜，欲修一切禅定，欲行三十七品，欲说法教化众生，学大慈悲，起六神通，欲得疾入菩萨位，得佛智慧，先当具足念佛三昧、般舟三昧，及学妙法莲华三昧。是诸菩萨最初应先学随自意三昧. 此三昧若成就，得首楞严定.) Suiziyi sanmei, ZZ 2-3-4, 344b3-7.

Phẩm Dược Vương Bồ Tát, kinh Pháp Hoa, nói: “Ngài Nhất Thiết Chúng Sinh Hỷ Kiến ưa tu tập khổ hạnh, ở trong pháp hội của Đức Nhật Nguyệt Tịnh Minh Đức Phật tinh tiến kinh hành, nhất tâm cầu thành Phật, mãn một vạn hai nghìn năm đắc “hiện nhất thiết sắc thân tam muội”. Miaofa lienhua jing, T no. 262. 9. 35a 24-26; cf. Watson (1993), p. 281.

Phẩm “Diệu Trang Nghiêm Vương”, kinh Pháp Hoa nói: “Vua Diệu Trang Nghiêm Vương liền đem nước giao cho người em, cùng phu nhân, hai con, và quyến thuộc trong Phật pháp xuất gia tu hành đạo hạnh. Sau khi vua xuất gia trong tám vạn bốn nghìn năm luôn siêng năng tinh tấn tu hành kinh Diệu Pháp Liên Hoa; qua giai đoạn này, nhà vua chứng được “Nhất Thiết Tịnh Công Đức Trang Nghiêm Tam Muội”. T no. 262.9. 60b26-29; cf., Watson (1993), p. 316.

Phẩm “Thường Bất Khinh Bồ Tát”, kinh Pháp Hoa, nói: “Tôi rất tôn kính quý ngài, chẳng dám khinh mạn. Vì sao? Vì quý ngài đều tu đạo Bồ tát, và chắc chắn sẽ thành Phật.” T no. 262.9. 50c19-20; cf. Watson (1993) pp. 266-267.

Phẩm “An Lạc Hạnh” kinh Pháp Hoa, nói: “Thường ưa ngồi thiền nơi vắng vẻ, học tu nhiếp tâm mình.” T no. 262.9. 37b10; cf., Watson (1993) p. 198. Watson dùng thuật ngữ “Peaceful Practices” trong khi Hurvitz dùng cặp chữ “Comfortable Conduct” để phiên dịch tựa đề phẩm kinh này. Tôi (Kanno) sẽ dùng tựa đề “phẩm An Lạc Hạnh” để thống nhất với chú giải của sư Tuệ Tư.

[Thuật ngữ] “Pháp Thân Tạng” xuất hiện trong phẩm “Tự Tánh Thanh Tịnh”, kinh Thắng Man: “Như Lai tàng là pháp giới tàng, pháp thân tang, xuất thế gian thượng thượng tàng, tự tánh thanh tịnh tàng”. Shengman shizihu yicheng dafangbian fangguang jing, T no. 353. 12.222b22-23. Sư Tuệ Tư cũng nói trong Tùy Tự Ý Tam Muội: “Phật dữ phàm phu nhất thiết cụ túc, danh bổn mạt cứu cánh bình đẳng, thử pháp thân tàng, duy Phật dữ Phật nãi năng tri chi, Pháp Hoa kinh trung tổng thuyết nan kiến, Hoa Nghiêm kinh trung phân biệt dịch giải.” 佛与凡夫一切具足，名本末究竟平等。此法身藏，唯佛与佛乃能知之。法华 中总说难见。华严经中分别易解.) ZZ 2-3-4.353a 9-10.

Phẩm Pháp Sư Công Đức, kinh Pháp Hoa, nói: “Nói tóm lại, trong cõi tam thiên đại thiên, dù chưa được thiên nhĩ, dùng tai tầm thường thanh tịnh của cha mẹ sinh, nghe biết, phân biệt các thứ tiếng mà chẳng hư hoại nhĩ căn.” Miaofa lienhua jing, T. no. 262.9. 48a 6-7; cf. Watson (1993), p. 253. Ngoài ra, kinh Quán Phổ Hiền Bồ Tát Pháp cũng nói về “phụ mẫu sở sinh thanh tịnh thường nhãn”. Guan puxian pusa xingfa jing, T no. 262, 9. 389c9.

Prakrta có nghĩa là thường, Hoa văn dùng chữ chang (常) trong cặp chữ thường () như thấy trong đoạn kinh văn phẩm Pháp Sư, kinh Pháp Hoa trong ghi chú 353 nói trên.

Sư Tuệ Tư và cái hiểu về Như Lai Tạng, đọc Kimura Shuyo, Nangaku Eshi no shuyo shinsho nit suite, Hukkyo bunka no tenkai (Tokyo: Senkibo, 1994).

Câu kinh văn “diệc bất hành bất phân biệt” có thể đọc hai cách: không hành động với hoặc tham gia vào sự phân biệt. Trong số những nhà chú giải Trung Hoa, sư Pháp Vân (Fahua yiji, fascicle 7, T no. 1715, 33.663b25-27), và sư Cát Tạng (Fahua yishe, fascicle 8, T no. 1721, 34.593b14-17) chia đoạn văn làm hai phần: “không hành động hoặc tham gia vào”, và “không phân biệt”; trong khi các sư Tuệ Tư, Trí Khải, và Quán Đảnh, theo như quyển 9a, Pháp Hoa Văn Cú (T no. 1718, 34.120a 22-23) giải thích với nghĩa “chớ [sinh tâm] phân biệt” . Chính sư Tuệ Tư đã nói: “Diệc bất hành bất phân biệt giả, sinh tử Niết bàn vô nhất vô dị, phàm phu cập Phật vô nhị pháp giới, cố bất khả phân biệt. Diệc bất kiến bất nhị, cố ngôn bất hành bất phân biệt. Bất phân biệt tướng bất khả đắc, cố Bồ tát trú thử vô danh tam muội.” (亦不行不分別者。生死涅槃無一無異。凡夫及佛無二法界。故不可分別。亦不見不二故言不行不分別。不分別相不可得。故菩薩住此無名三昧.)
An Lạc Hạnh Nghĩa (Anlexing yi, T no. 1926, 46.702c2-6).

Đọc Pháp Hoa Nghĩa Kí, T no. 1715, 33.572c17-573a 4, khi sư Pháp Vân nói: “Khi chúng ta nói về “diệu pháp”, chữ “diệu” trình bày sự siêu việt vượt trên tất cả những thô tháo. Khi chúng ta nói về “pháp”, nhân và quả đi đôi. Tại sao như vậy? Thuở xưa, Đức Phật lấy sự tinh tấn hành lục độ làm nhân, tạo ra hai loại quả là hữu vi và vô vi…Ở đây [kinh Pháp Hoa], chữ “nhân” [được dùng với nghĩa] dứt khoát hoặc bỏ hẳn cái thô tháo; quả trình bày một của những sự đúc kết thanh tịnh. Như vậy, nhân và quả cùng lúc chỉ cho “diệu pháp”.

Trong An Lạc Hạnh Nghĩa, chúng ta thấy: “Ái giả, tức thị vô minh. Nhất thiết phiền não giai thuộc tham ái. Thị ái vô minh vô năng chế giả, tự tại như vương. (愛者。即是無明。一切煩惱皆屬貪愛。是愛無明無能制者。自在如王). (Anlexing yi, T no. 1926, 46.699a 22-23). Trong Vô Tránh Tam Muội, chúng ta thấy: lục căn danh vi môn, tâm vi tự tại vương, tạo sanh tử nghiệp thì, tham trứ lục trần, chí tử bất xả, vô năng chế giả, tự tại như vương.
(六根名為門。心為自在王。 造 生死業時。貪著六塵。 至死不捨。 無能制者。 自在如王). Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46. 634a 10-11.

Trích từ An Lạc Hạnh Nghĩa: “Thị cố Phật ngôn, phụ mẫu sở sinh thanh tịnh thường nhãn. Nhĩ tị thiệt thân ý diệc phục như thị. Thị cố Bát Nhã kinh thuyết, lục tự tại vương tính thanh tịnh. Cố Long-Thụ bồ-tát ngôn, đương tri nhân thân lục chủng tướng diệu.
(是故佛言。父母所生清淨。常眼。耳鼻舌身意亦復如是。是故般若經說六自在王性清淨。故龍樹菩薩言, 當知人身六種相妙). (An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 46.699a 29-b3). Chúng ta đã ghi chú xuất xứ câu văn “phụ mẫu sở sinh thanh tịnh thường nhãn.” Phần còn lại gồm có quyển 5 kinh Đại Bát Nhã, nói: “ Gọi là Sha vì tất cả pháp và sáu vị vua tự tại tự tánh thanh tịnh.” (T no 223, 8.256a15), và quyển thứ 48 Đại Trí Độ Luận nói: “Nếu có người nghe chữ sha (沙), người ấy liền biết phẩm tính của thân người. Sha [trong ngôn ngữ Qin] có nghĩa là sáu. Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.408b28.

Luận về câu hỏi thứ tư và thứ năm trong phẩm Văn Tự, kinh Đại Bát Niết Bàn, nói: “Tự ở đây gọi là Niết Bàn. Vì là thường nên chẳng lưu chuyển, thời là vô tận. Vô tận chính là thân kim cang của Như Lai.” (T no. 375, 12.653c24-26).

Tục Cao Tăng Truyện, T no. 2060, 50.563b4-8.

Đọc An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 46.699c5-7), sư Tuệ Tư nói: “Trong kinh “Ương Quật Ma La” (Angulimaliya Sutra), Phật hỏi Ương Quật Ma La “Gì là nghĩa của nhất hạnh?”. Ương Quật Ma La trả lời: “Nhất hạnh tức nhất thừa”.

Trong phần giải thích sâu sắc của sư Tuệ Tư về sinh nhẫn và chúng sinh nhẫn, chúng ta đọc: “Sinh nhẫn chỉ cho nhân. Chúng sinh nhẫn chỉ cho quả. Nhân là nhân chúng sinh hoặc chúng sinh hữu. Quả là hậu quả của chúng sinh. Nhân là vô minh, quả là cái hành của thân. Nương chánh tuệ hành giả biết được cội gốc của nhân, diệt vô minh, trừ phiền não. Tất cả các pháp thiếu cái gọi là nối tiếp như nhau, và không có bất cứ dấu hiệu tích tập sinh. Hành giả cũng không nhận lấy tướng diệt. Đây là trí tuệ thâm diệu của Bồ tát chứng được sinh diệt thánh đế. Vì vậy nên gọi là sinh nhẫn. Nếu không có cái nối tiếp như nhau, và tất cả các pháp bất động bất lưu thì không có cái sinh.
(生忍名為因。眾生忍者名之為果。因者眾生因。果者眾生果。因者是無明。果者是身行。正慧觀於因破無明斷一切煩惱。一切法畢竟無和合。亦無聚集相亦不見離散。是菩薩知集聖諦微妙慧是名生忍。若無和合不動不流即無有生). (An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 46.699c1-15).

Đọc An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 46.70029-c1. Sư Tuệ Tư nói: “Tại sao gọi là “sinh nhẫn” và “chúng sinh nhẫn”?. Tại sao gọi là “bất động nhẫn”, và đưa về “an”?. (Vấn viết, vân hà danh vi sinh nhẫn, phục danh chúng sinh nhẫn. Vân hà danh bất động nhẫn, phục danh chi vi an.
問曰。云何名為生忍。復名眾生忍云。何名不動忍復名之為安)。

Cái nhìn của sư Tuệ Tư về bốn niệm xứ được nói rất rõ ràng trong Vô Tránh Tam Muội. Taki Eikan cho rằng cái nhìn về bốn niệm xứ được ghi lại trong tác phẩm Vô Tránh Tam Muội được dùng để giải thích Pháp Hoa tam muội. Tuy nhiên, tôi (Kanno) không đồng ý với Eikan. Đọc Taki Eikan, Shoki tendai shiso ni okeru kokke zanmai nit suite, Hojo Kenzo hokushi koki kinen ronbunshu: Indogaku sho shiso to sono shu‟en (Tokyo: Sankibo, 2004), và Taki Eikan, Shoki tendai shiso ni okerushinenjo no yakuwari. Taisho daigaku sogo bukkyo kenkyujo nenpo 24 (March 2002).

T no. 1926, 46. 701a 5-b1.

Stein S 2733 và S 4102. Hai bản thảo đuợc xác định là hai bản khác nhau của cùng một tác phẩm do hai người khác nhau sao chép. Cả hai được giữ trong T vol. 45. Bản 2733 ghi năm 508 trong phần tái bút.

Yuki Reimon, Nagaku, Tendai to shi‟arakugyo, Toho shukyo 6 (Nov. 1954) cho rằng có sự liên quan mật thiết giữa những kinh nghiệm đầy dẫy khổ nạn và khủng bố bức hại xảy ra trong đời sư Tuệ Tư với dẫn lực đối với phẩm An Lạc Hạnh.

Ando Toshio, op., cit., p. 241.

Sato Tetsuei, op., cit., p. 276.

Kanno Hiroshi, phiên dịch và chú giải, Hokke toryaku, ge (Daiso shuppan, 2000), p. 602.

Đọc phần thứ hai quyển 8, Pháp Hoa Văn Cú: “Đại sư Thiên Thai nói „lòng bi mẫn từ pháp chỉ và quán qua ba chủng tử [thân, khẩu, ý] và thệ nguyện‟… Chúng tôi nhìn đây chẳng khác hạnh an lạc liên hệ đến chủng tử hoặc hành động của thân. Với khẩu, ý, và nguyện cũng không khác.” (T no. 1718, 34. 119a 19-37).

Ando Toshio cho rằng ý niệm về vô tướng tam muội nói trong Đại Trí Độ Luận (T no. 1509, 25. 195a 6-11, 366c6-10) là nguồn cảm hứng khiến sư Tuệ Tư đặt tên cho an lạc hạnh là vô tướng hạnh. Đọc Ando, op., cit., pp. 241-242.

Đại Trí Độ Luận, quyển 41, nói: “Có hai hạng Bồ tát. Hạng thứ nhất tu thiền định, hạng thứ hai đọc tụng kinh.” (T no. 1509, 25.358b12-13).

Ando Toshio, op., cit., p. 242.

T no. 1509, 25.164a28-172a15.

Đọc T. 262, 9.37a 11-17. Được phiên dịch cùng với sự giải thích của sư Tuệ Tư, đoạn kinh văn như sau: “Nếu Bồ tát ở đời ác về sau muốn thuyết kinh này thời phải an trụ trong bốn pháp. Thứ nhất, an trụ nơi „hành xứ‟ và nơi „thân cận xứ‟ của Bồ tát, thời có thể vì chúng sinh mà diễn nói kinh này. Thế nào gọi là chỗ hánh xứ của Bồ tát? Nếu vị đại Bồ tát an trụ trong nhẫn nhục, hòa dịu, khéo thuận mà không vụt chạt, lòng cũng chẳng kinh sợ, lại ở nơi pháp vô phân biệt mà quán tướng như thực của các pháp, cũng chẳng vin theo, chẳng phân biệt, đó gọi là chỗ hành xứ của Bồ tát.”

Yamano Toshiro, Aku to Butsudo: Nagaku Eshi no kyogaku o chusin to shite, Ôtani daigaku kenkyu nenpo 55 (March 2003), p. 51. Với câu hỏi „chúng sinh cang cường‟ chỉ cho hạng chúng sinh nào, Yamano Toshiro cho rằng „khi đối đầu với những tỳ kheo xấu ác, tranh đua [thuyết giảng] bừa bãi pháp Đại thừa trong khi chính họ đang sa lầy trong tà niệm về Không, sư Tuệ Tư công khai tranh luận (về chủ đề ý nghĩa của Đại thừa) để xiên dương đường hướng giải thích của sư, thẳng thắn phê bình những hạng tỳ kheo này, và tìm cách chinh phục họ. Nếu họ là những chúng sinh cang cường vì mang theo tà kiến về Không, họ có thể sẽ tranh cãi cho việc phá giới, và tạo thành những hạt giống địa ngục, cho nên sự chống đối của họ [đối với sư Tuệ Tư] trở nên khó điều phục.”

Với câu chuyện của vua Tiên Dư, đọc phẩm Thánh Hạnh, quyển 11, kinh Đại Bát Niết Bàn (southern redaction), T no. 375, 12.676a 22-b6; về chuyện vua Hữu Đức và pháp sư Giác Đức, đọc phẩm Kim Cang Thân, quyển 5, T no. 375, 12.623c10-624a 9.

Kawakatsu Toshio, op.,cit., pp. 522-530.

Tôi (Kanno) thành thật tri ân giáo sư Daniel B. Stevenson về phiên bản tài liệu Nhật ngữ của tôi. Sự nghiên cứu đối với chương sách này một phần nhờ vào sự giúp đỡ của Soka University Research Grant.

Sư Tuệ Tư nói trong Tùy Tự Ý Tam Muội (và trong Vô Tránh Tam Muội): Diệu Pháp Hoa hội đãn thuyết nhất thừa đốn trung cực đốn chư Phật trí tuệ, vi đại Bồ tát thụ Như Lai kí, nan tín nan giải thị cố lậu tận nhị thừa nhân, tân phát ý Bồ tát cập dĩ bất thối chư Bồ tát đẳng, nghi hoặc bất năng giải, hà huống dư nhân, thí như thế gian chuyển luân thánh vương trang nghiêm tứ thiên hạ, tập chư chuyển luân vương cộng luận thánh vương sự, duy hữu vương biên trí tuệ đại thần nãi năng tín giải, đắc cận vương tọa, đồng luận vương sự, chư dư ác thần, ngu ám vô trí tắc bất kham văn, bất đắc đồng tọa hà huống dư tiểu vương cập chư bộc sử nhi cận vương tọa (妙 法 華會 但 說 一 乘 頓 中 極頓 諸 佛 智 慧。 為 大菩薩 受 如 來 記。難 信 難 解。是 故 漏 盡 二 乘 人。新 發 意 菩 薩 及 以 不 退 諸 菩 薩 等。疑 惑 不 能 解。何況 餘 人。譬 如 世 間 轉 輪 聖 王。莊 嚴 四 天 下。集 諸 轉 輪王。共 論 聖 王 事。唯 有 王 邊 智 慧 大 臣 乃 能信 解。得 近 王 座 同 論 王事。諸 餘 惡 臣。愚 闇 無 智。則 不 堪 聞。不 得 同 座。何 況 餘 小 王 及諸 僕 使。而 近 王 座)。(T46n1923. 635b08-16).
Nhìn dưới ánh sáng của đoạn văn trên, câu “Pháp Hoa kinh giả, đại thừa đốn giác, vô sư tự ngộ tật thành Phật đạo, nhất thiết thế gian nan tín pháp môn.” giới thiệu tác phẩm An Lạc Hạnh Nghĩa của sư Tuệ Tư dường như được đọc như một đề tài vô tận, với nghĩa kinh Pháp Hoa là một trong những kinh hoặc pháp môn (thay vì chỉ một kinh hoặc một pháp môn) thuyết về đại thừa đốn giác. Ý tưởng này lại được xác định trong tác phẩm Tùy Tự Ý Tam Muội, nơi kinh Hoa Nghiêm cũng đưa ra điều phù hợp với kinh Pháp Hoa khi thuyết về pháp thân vốn có với sự thẩm thấu và chứa đựng của những hình tướng trong biển pháp giới – là những chân lý mà “chỉ giữa Phật với Phật mới nhận biết”, như sư Tuệ Tư nói. Tùy Tự Ý Tam Muội (Suiziyi) XZJ 98. 353a 9-11. Sato Tetsuei cho rằng dựa trên những đoạn văn trong tác phẩm Tứ Thập Nhị Tự Môn của sư Tuệ Tư qua phần ghi chú của Shoshin (thí dụ như trong Chỉ Quán Tư Ký / Shikan shiki / 止觀私記 DNBZ, 22. 1009 a-b, và Tứ Thập Nhị Tự Môn Sao / Shijuni jimon sho / 四十二字門抄, Saikyoji bunko, Shogyozo) mà sư Tuệ Tư cũng lấy làm nền tảng đối với ý niệm về “đốn giác” của sư qua Bồ Tát Anh Lạc Bổn Nghiệp Kinh (T no. 1485, và Anh Lạc Kinh), mật tạng Hoa văn xuất hiện vào cuối thế kỷ thứ năm liên hệ đến kinh Hoa Nghiêm. Đọc Zoku Tendai daishi no kenkyu (Hyakka‟en 1981), pp. 108-112 và 299-300. Cf., Kanno Hiroshi, Huisi‟ Perspective on the Lotus Sutra as Seen through the Meaning of the Lotus Sutra‟s Course of Ease and Bliss, p. 187, fn 4 and 5.

Câu „vô sư tự ngộ” (無 師自悟) là lối diễn đạt thường dùng để nói về một vị Phật (hoặc một vị Bích Chi Phật) nương vào trí tuệ độc đáo vô song của chính mình, tự mình giác ngộ chứ không theo truyền thống tu tập từ người khác. Thí dụ, đọc Đại Bát Niết Bàn kinh, T no. 37512.710c17; Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.66b2; và Trí Khải, Thích Thiền Ba La Mật Thứ Đệ Pháp Môn, T no. 1916, 46. 496a15. Hai chữ 自悟 được dùng để dịch “tự mình giác ngộ” khi chỉ cho sự chứng ngộ vô thượng của một vị Phật. Tuy nhiên, trong bài kệ theo sau (T no. 1926, 46.698a 26), sư Tuệ Tư nhắc lại câu “vô sư tự nhiên ngộ” (無 師自然悟), chỉ ra cái nghĩa “tự nhiên” gần với nguyên văn. Cách diễn đạt “chóng thành Phật đạo” (疾成佛道) xuất hiện hai lần trong kinh Pháp Hoa, T no. 262, 9.51b24 và 51c7 trong phẩm Thường Bất Khinh Bồ Tát. Phẩm Đề Bà Đạt Đa nói về Long Nữ, là một trong những điều hy hữu – và đưa đến tranh cãi - đối với đường hướng suy nghĩ của một số người Á Đông trong chủ đề đốn giác của phái nữ; dùng thuật ngữ “tốc thành Phật đạo” (速成佛道) cùng ý nghĩa tuy có khác một chữ (T no. 262.9.35b1136c26). Tuy nhiên, kinh Pháp Hoa có thể không phải là nguồn cảm hứng duy nhất của sư Tuệ Tư khi sư nhấn mạnh trên sự kiện “tốc thành Phật đạo” vì khái niệm này xuất hiện trong nhiều kinh luận Đại thừa khác mà sư rất quen thuộc, gồm cả Đại Trí Độ Luận, T no. 1509. 25.283b26-29 và 714a 9-21. Ngoài ra, đọc Ôcho Ennichi, Sokushitsu jobutsu no shiso, Hokke shiso no kenkyu (Kyoto: Heirakuji shoten, 1975), pp. 84-96.

Trong phẩm Tựa, kinh Pháp Hoa, ngài Văn Thù Sư Lợi giải thích với ngài Di Lặc lý do Đức Phật Thích Ca Mâu Ni phóng quang kỳ diệu: “Phật vì muốn cho chúng sinh khắp nơi nghe và học pháp khó tin khó nhận, nên hiện điềm lành này.” Diệu Pháp Liên Hoa Kinh (Miaofa lienhua jing), T no. 262, 9.3c16-17. Mối “nghi” (疑) mà các môn đồ nhị thừa, Bồ tát sơ phát tâm, và bất thối chuyển Bồ tát gặp phải khi nghe thuyết kinh Pháp Hoa (với họ là pháp khó tin 難信) là điểm chính yếu được nhắc lại nhiều lần trong phẩm Tựa, kinh Pháp Hoa vì chân lý nhất thừa và Phật trí (佛智) mà kinh Pháp Hoa trực tiếp đưa ra là một pháp đệ nhất hy hữu nan giải (第一稀有難解), chỉ nhận biết giữa Phật với Phật. Ngoài ra, đọc những dòng kinh mở đầu và những dòng kệ được nhắc lại trong phẩm Phương Tiện, Diệu Pháp Liên Hoa Kinh (Miaofa lienhua jing), T no. 262, 95b25-6a 20. Những phẩm kinh theo sau nhấn mạnh trên giáo lý (dharmaparyaya) của kinh Pháp Hoa như “chư Phật bí yếu chi tạng” (諸佛秘要之藏) hoặc “chư Phật Như Lai bí mật chi tạng” (諸佛如來祕密之藏), nan tín, nan giải (難信難解). Đọc T no. 262, 925c12, 31b18, và đặc biệt T9.39a 9 và 39a 14, phẩm An Lạc Hạnh.
Ý niệm chứng đắc Bồ đề mau chóng hơn những vị Bồ tát khác, đọc Đại Trí Độ Luận, T no. 1509. 25.283b26-29. Đức Thích Ca Mâu Ni, với lòng tuyệt đối kiên trì, được biết đã “vượt qua” Bồ tát Di Lặc, chứng đắc Bồ đề trước chín khoảng thời gian vô tận (kalpa) mặc dù hai vị phát tâm cùng thời.

Trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định là bốn trong sáu độ ba la mật của Bồ tát đạo; được mô tả chi tiết trong quyển 1119 Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.139a-205c. Trì giới và thiền định là hai trong tám đạo, trí tuệ bát nhã là yếu tố thứ ba. Sư Tuệ Tư nhắc đến những hạnh này rất nhiều lần trong những tác phẩm của sư, đặc biệt với những sơ phát tâm (初心) Bồ tát. Trong phần mở đầu tác phẩm Vô Tránh Tam Muội, chúng ta đọc: “phu dục học nhất thiết Phật pháp, tiên trì tịnh giới cần thiền định, đắc nhất thiết Phật pháp chư tam muội môn, bách bát tam muội, ngũ bách đà la ni. (夫 欲 學 一 切 佛 法 先 持 淨 戒 勤 禪 定。得 一 切 佛 法 諸 三 昧 門。 百八 三 昧。五 百 陀 羅尼). (627c6-7). Về sau, trong cùng bản văn, sư lại nói: “nhược vô tịnh giới thi ền trí tuệ Như Lai tàng thân bất khả kiến” (若 無 淨 戒 禪 智 慧如來 藏 身 不 可 見.) (630a 5-7); và “chúng sanh tuy hữu Như Lai tàng bất tu giới định tắc bất kiến, tịnh giới thiền trí cụ lục độ thanh tịnh pháp thân nãi hiển hiện.” (眾 生 雖 有 如 來 藏 不 修 戒 定 則 不 見, 淨 戒 禪 智 具 六 度 清 淨法 身 乃 顯 現). (630a7-8). Ngoài ra, đọc 628b25, 629c4-9, 629c11-14.

Pháp Hoa tam muội (法華三昧) Phạm: Saddharma-pundarìka-samàdhi) rất khó thấy được trong kinh Pháp Hoa, chỉ xuất hiện hai lần trong phẩm Diệu Âm Bồ tát, và một lần trong phẩm Diệu Trang Nghiêm Vương, và chỉ thoáng qua. Đọc Diệu Pháp Liên Hoa Kinh (Miaofa lienhua jing), T no. 262, 9. 55a 27, 56c1 và 60b5; U. Wogihara and C. Tsuchida, Kaitei Bonbun Hokkyo - Saddharma-pundarìka-Sutram: Romanized and Revised Text (Tokyo: The Sankibo Buddhist Book Store, 1934), pp. 152.19 và 361.5. Trong trường hợp thứ nhất, Pháp Hoa tam muội được đưa ra cùng một số tam muội khác mà Diệu Âm Bồ tát chứng đắc được sau thời gian lâu xa đã vun trồng gốc công đức, cúng dường, gần gủi vô lượng chư Phật. Trong trường hợp thứ hai, Hoa Đức Bồ tát chứng được Pháp Hoa tam muội sau khi nghe Phật thuyết Diệu Âm Bồ tát đắc “Hiện Nhất Thiết Sắc Thân Tam Muội” (現一切色身三 昧). Trường hợp thứ ba, phẩm Diệu Trang Nghiêm Vương Bổn Sự, Tịnh Nhãn Bồ tát từ lâu đã thông đạt Pháp Hoa tam muội. Như vậy, dường như có một gạch nối giữa Pháp Hoa Tam Muội và Hiện Nhất Thiết Sắc Thân Tam Muội. Mối quan hệ được nhắc lại với “Phổ Hiện Sắc Thân Tam Muội” (普現一切色身三 昧) trong kinh Quán Phổ Hiền Bồ Tát, Quán Phổ Hiền Bồ Tát Hành Pháp, T no. 277, 9. 391c29, 392a 26. Mặc dù kinh Quán Phổ Hiền Bồ Tát được kể là do sư Đàm ma mật đa (Dharmamitra) dịch vào đầu thế kỷ thứ năm, nhưng cũng có thể đây là một tác phẩm của người Trung Hoa. Vào thời của sư Tuệ Tư, bản kinh này thường được nhìn như phần kết của phẩm Phổ Hiền Khuyến Pháp, kinh Pháp Hoa. Trích ra từ kinh Pháp Hoa và kinh Phổ Hiền Quán Pháp (và một phần trong 60 quyển kinh Hoa Nghiêm và Đại Trí Độ Luận), sư Tuệ Tư khai triển sự cân bằng giữa Pháp Hoa Tam Muội, Hiện Nhất Thiết Sắc Thân Tam Muội, và sự chứng đắc thần thông của Phật trong tác phẩm An Lạc Hạnh Nghĩa. Cũng như vậy, trong tác phẩm Vô Tránh Tam Muội, sư Tuệ Tư còn khẳng định rằng “Hiện Nhất Thiết Sắc Thân Tam Muội” còn gọi là “Phổ Hiện Sắc Thân Tam Muội” hoặc nhất thiết chủng trí (一切種智), và Phật nhãn (佛眼). Đọc Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923, 46.627c17-19. Ngoài ra, với những phản ảnh lịch sử liên hệ, đọc Tsuda Sokichi, Chigi no hokke senbo nit suite, Toho gakuho 31.1 (1947): 1-53.
Mở đầu tác phẩm Tùy Tự Ý Tam Muội sư Tuệ Tư tuyên bố những hiệu quả [của tam muội] tương tự như câu tuyên bố về Pháp Hoa tam muội mà sư nói trong An Lạc Hạnh Nghĩa. Đặc biệt lưu ý rằng sư đưa niệm Phật tam muội, Bát Chu tam muội vào cùng với Tùy Tự Ý tam muội, bất cứ tam muội nào ở đây đều đưa đến hiệu quả mau chóng chứng đắc Bồ đề. Sư nói: “Phàm thị nhất thiết tân phát tâm Bồ tát, dục học lục ba la mật, dục tu nhất thiết thiền định, dục hành tam thập thất phẩm, dục thuyết pháp giáo hóa chúng sanh, học đại từ bi, khởi lục thần thông, dục đắc tật nhập bồ tát vị, đắc Phật trí tuệ, tiên đương cụ túc Niệm Phật tam muội, Bát Chu tam muội, cập học Diệu Pháp Liên Hoa tam muội, thị chư Bồ tát tối sơ ứng tiên học Tùy Tự Ý tam muội.
(凡是一切新发心菩萨，欲学六波罗蜜，欲修一切禅定，欲行三十七品，欲说法教化众生，学大慈悲，起六神通，欲得疾入菩萨位，得佛智慧，先当具足念佛三昧, 般舟三昧, 及学妙法莲华三昧, 是诸菩萨最初应先学随自意三昧.) Suizi yi sanmei 98. 344b3-7.

Miaofa lienhua jing, T no. 262, 9. 50c16-28, phẩm Thường Bất Khinh Bồ tát. Vị Bồ tát này mỗi khi thấy các tỉ khưu, tỉ khưu ni, ưu bà tắc, ưu bà di thì đều lễ bái, khen ngợi và nói rằng (Đại 9, 184 hạ): Tôi rất cung kính quí vị, không dám khinh nhờn, vì sao? Vì quí vị đều thực hành đạo Bồ tát và sẽ được thành Phật. Mọi người nghe rồi cũng có người tức giận, lấy gạch, ngói, gậy gộc đánh, ném, nhưng Bồ tát vẫn cung kính, cho đến thấy tứ chúng từ xa cũng lại lễ bái khen ngợi như trước, vì thế nên tứ chúng tăng thượng mạn gọi Ngài là Thường Bất Khinh. Lúc vị Bồ tát này lâm chung, nghe đức Phật Uy Âm Vương giảng nói kinh Pháp Hoa, được sáu căn thanh tịnh (得是六根清淨, caksurvisuddhim srotravisuddhim… mano-visuddhim ca pratilabdhavan; T no. 262, 9.51a 3-6; Wogihara and Tsuchida, p. 321.14-15) tăng thọ mệnh đến muôn nghìn triệu ức na do tha, lại giảng nói kinh Pháp Hoa cho người khác nghe, hiển hiện thần thông, nên làm cho tứ chúng tăng thượng mạn qui phục, cuối cùng Bồ tát thành Phật. Trải hằng vô số kiếp, cúng dường vô số chư Phật, Bồ tát Thường Bất Khinh thời bấy giờ nay chính là đức Thích Ca Mâu Ni. Phật muốn trùng tuyên lại nghĩa này mà nói rằng: Đắc Đại Thế, phải biết kinh Pháp Hoa này rất lợi ích, có thể khiến mau chóng được đạo vô thượng chánh đẳng chánh giác. Cho nên các vị đại Bồ tát sau khi Như Lai diệt độ phải thường thọ trì, đọc tụng, giải nói, biên chép kinh này.” (9.51a 21-26). Lục căn thanh tịnh và công đức thọ trì tụng đọc, ghi chép kinh Pháp Hoa được nhắc lại trong phẩmPháp Sư Công Đức.

Sư Tuệ Tư không đưa ra một tham cứu đặc biệt nào khi tu hạnh nhìn chúng sinh như đại Bồ tát hoặc như thiện tri thức. Tuy nhiên, ý tưởng này gần với phẩm Đề Bà Đạt Đa, kinh Pháp Hoa, vị tỉ khưu xấu ác, phạm tội ngũ nghịch, phá hoại tăng đoàn, đối địch với Phật, nhưng ở đời quá khứ Đề Bà Đạt Đa là thiện tri thức, từng thuyết giảng kinh điển Đại thừa cho đức Thích Ca nghe, nhờ vậy mà ngài mau chóng thành Phật. Kinh nói: “Do nhờ thiện tri thức Đề Bà Đạt Đa khiến ta đầy đủ sáu pháp ba la mật, từ bi hỷ xả, ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp, thân sắc vàng, mười trí lực, bốn vô sở úy, bốn nhiếp pháp, mười tám pháp bất cộng, thần thong đạo lực, thành bậc chính đẳng chính giác rộng độ chúng sinh, tất cả công đức đó đều từ nhân Đề Bà Đạt Đa”. (9.34c6-7). Phẩm Đề Bà Đạt Đa vốn không có trong phiên bản kinh Pháp Hoa của pháp sư Cưu Ma La Thập , nhưng trước thời của sư Tuệ Tư thì lại có một bản của phẩm này lưu hành, do sư Pháp Hiến (法獻) giới thiệu vào Trung Hoa, và do sư Đạt-ma-ma-đề (Dharmamati) phiên dịch tại Dương Châu khoảng năm 482-493. Đọc Sengyou, Chu sanzang jiji, T no. 2145, 55.13b26-c3; Daoxuan, Datang neidian lu, T no. 2149, 55. 262c2-13; và Zhizheng, Kaiyuan shijiao lu, T no. 2154, 55.536a. Các sư Trí Khải và Quán Đảnh đặc biệt ghi chú rằng sư Tuệ Tư biết về bản văn này, và đã nói rằng bản văn ở giữa phẩm Phật Đa Bảo [Hiện Bảo Tháp], và [Phổ Hiền] Khuyến Pháp, kinh Pháp Hoa. Sự “giả định” của sư Tuệ Tư được minh chứng trong bản dịch kinh Pháp Hoa vào thế kỷ thứ ba của sư Trúc Pháp Hộ (竺法護; Dharmarakṣa). Đọc Zhengfa hua jing, T no. 263, 9.105a 27-106a 25, trong đó, một phần lớn của phẩm Đề Bà Đạt Đa được đưa thêm vào phẩm Hiện Bảo Tháp. Đọc Pháp Hoa Văn Cú (Fahua wenju, T no. 1718, 34,114c28-115a1).

Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, T no. 262, 9. 53a7, 53a 22, 53a10-54a 10. từ phẩm Bồ tát Dược Vương Bản Sự, trong ứng thân của Nhất Thiết Chúng Sinh Hỷ Kiến Bồ Tát, được nghe đức Phật hiệu Nhật Nguyệt Tịnh Minh Đức Như Lai thuyết kinh Pháp Hoa, tu tập khổ hạnh, tinh tiến kinh hành, một lòng cầu Phật quả, trải qua một vạn hai nghìn năm, chứng được Hiện Nhất Thiết Sắc Thân Tam Muội. Sau đó, Bồ tát uống các thứ dầu thơm rồi đốt thân cúng dường Phật trong một nghìn hai trăm năm. Sau khi mệnh chung, hóa sinh vào nhà vua Tịnh Đức, nhận sự phó chúc của Nhật Nguyệt Tịnh Minh Đức Như Lai. Sau khi đức Như Lai nhập diệt, Bồ tát Nhất Thiết Chúng Sinh Hỉ Kiến dựng 84.000 ngôi tháp, rồi trong khoảng 72.000 năm, Bồ tát tự đốt cánh tay cúng dường những tháp ấy. Bồ tát Nhất Thiết Chúng Sinh Hỉ Kiến kia nay chính là Bồ tát Dược Vương.

Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, T no. 262, 9.60b10-29, từ phẩm Diệu Trang Nghiêm Vương Bản Sự, sư Tuệ Tư trình bày về vua Diệu Trang Nghiêm có chỗ khác với phiên bản hiện nay của pháp sư Cưu Ma La Thập. Theo phiên bản này, nhà vua đem nước giao cho người em rồi xuất gia. Vua xuất gia trong tám muôn bốn nghìn năm thường tinh tấn tu hành kinh Diệu Pháp Liên Hoa, đắc được Nhất Thiết Tịnh Công Đức Trang Nghiêm tam muội. Vị vua này về sau được thụ ký là Phật, hiệu Ta La Thụ Vương, cõi nuớc Đại Quang. Vua chính là tiền thân của Bồ tát Hoa Đức (Padmazrì), Hoàng hậu là
Bồ tát Quang Chiếu Trang Nghiêm Tướng, hai vương tử là Bồ tát Dược Vương (Bhaiwajya-ràja) và Bồ tát Dược Thượng (Bhaiwajya-samudgata). Thứ tự trong bản Phạn văn và trong phiên bản Zhenghua jing của sư Dharmaraksa cùng ý với sư Tuệ Tư, và khác với phiên bản của sư Cưu Ma La Thập. Đọc Zhenghua jing, 263, 9.131c24-132c4; Wogihara, 379.21-380.6 và 382.19-27.

Không rõ xuất xứ cách tính đếm thời gian kiếp số trong bốn châu của sư Tuệ Tư. Trích từ vũ trụ luận trong Daloutan jing (Lokotpatti Sutra), T no. 23, vol. 1; và Shiji jing, trong Chang ahan jing (# 30), T no. 1, vol. 1, Tập Baochang đời Lương đưa ra con số một trăm năm cho một kiếp trong cõi Nam Diêm Phù Đề: (閻浮提 Jambudvipa), những con số trong các châu Đông, Tây, và Bắc quá 250, 500, 1.000 năm. Đọc Jinglu jixiang, T no. 2121, 53.14b. Daoshi‟s Fayuan zhulin, T no. 2122, 53.281c20-27; những xuất xứ khác vào đời Tùy thì đưa con số 200, 300 và 1.000 cho ba châu kia. Sư ghi rằng ở cõi Diêm Phù Đề tám mươi bốn ngàn năm là một kiếp, nhưng giảm xuống giữa 125, 100, v à 60 năm. 395 Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, T no. 262, 9.50c16-28, như trên.

Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, T no. 262, 9.50c16-28, như trên

Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, T no. 262, 9.37a19-20, b10, b12-16, c10-20, và c23-24. Trong tứ an lạc hạnh, vị Bồ tát an trụ trong thiền định, quán sát tất cả các pháp như thực tướng, chẳng điên đảo, chẳng động, chẳng thối, chẳng chuyển, như hư không.

Trong Vô Tránh Tam Muội, sư Tuệ Tư xác định sự thanh tịnh của pháp thân (清淨法身) tức Như Lai tàng (如來藏). Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923. 46.630a 5-8. Thuật ngữ pháp thân tàng (法身) cũng chiếm một chỗ đứng quan trọng trong tác phẩm Tùy Tự Ý Tam Muội, trong phẩm nhập pháp giới (入法界品海) từ phiên bản 60 quyển kinh Hoa Nghiêm của sư Phật-đà Bạt-đà-la (佛陀跋陀羅; Buddhabhadra) được sư Tuệ Tư đưa về sự hòa nhập trong biển pháp giới (入法界海), và trí tuệ Bồ đề thần biến bất khả tư nghị. Sư nói: “Phàm phu thánh nhân, bổn mạt cứu cánh bình đẳng vô nhị, diệc năng thiện đạt phàm thánh thủy chung cứu cánh nhất thừa sai biệt chi tương diệc như sắc nhập pháp giới hải thuyết, sắc nhập pháp giới hải giả, tức thị sắc tàng pháp giới hải, sắc tàng pháp giới giả, tức thị thức nhập pháp giới hải, thức nhập pháp giới hải giả tức thị thức tàng pháp giới hải, trí nhập pháp giới hải giả tức thị trí tàng pháp giới hải, diệc đắc danh vi sắc tập pháp giới hải, thức tập pháp giới hải, trí tập pháp giới hải, Phật dữ phàm phu nhất thiết cụ túc, danh bổn mạt cứu cánh bình đẳng, thử pháp thân tàng, duy Phật dữ Phật nãi năng tri chi, Pháp Hoa kinh trung tổng thuyết nan kiến, Hoa Nghiêm kinh trung phân biệt dịch giải, thị danh bồ tát thụ thực thí thực, tính tuy không tịch, cụ túc trung đạo trí tuệ tàng, diệc danh sắc tâm thần thông chi tàng”
(凡夫圣人, 本末究竟 平等无 二, 亦能善达, 凡圣始 终, 究竟一乘, 差别之相, 亦如色入, 法界海说, 色入法界海者，即是色藏 法界海, 色藏法界者，即是识入法界海, 识入法界海者即是识藏法界海, 智入法界海者即是智藏法界海, 亦得名为色集法界海, 识集法界海，智集法界海，佛与凡夫一切具足, 名本末究竟平等, 此法身藏，唯佛与佛乃能知之, 法华经中总说难见, 华严经中分别易解, 是名菩萨受食施食，性虽空寂，具足中道智慧藏, 亦名色心神通之藏)。Suiziji sanmei, XZJ 98. 353a 45-11. Ngoài ra, đọc Dafangguang fo huayan jing, T no. 278, 9.683b9-689a 23 (Nhập Pháp Giới Phẩm), trong đó Bồ tát Phổ Hiền thuyết về nhập pháp giới, dường như sư Tuệ Tư căn cứ vào ý tưởng trong phẩm này.
“Pháp thân tàng” liên quan đến phẩm Phổ Hiền Bồ Tát Hạnh, kinh Hoa Nghiêm, T no. 278. 9.610b6-13.

Không rõ xuất xứ. Phiên bản Phật tạng kinh (Buddhapitaka), T no. 653, vol. 15 lưu hành [ngày nay] không thấy còn ghi pháp thân tàng hoặc ba mươi hai tướng như đoạn văn ở đây. Kinh Đại Bát Niết Bàn thì gần hơn, thuyết rằng: “Tất cả chúng sinh đều có Phật tánh. Vì vốn có Phật tánh, nơi thân chúng sinh có mười lực, ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp”, hoặc “Phật tánh chính là ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp nơi thân kim cang của Như Lai”. Niepan jing, T no. 375, 12.660a16-18 và 819a17. Phiên bản bốn quyển kinh Lăng Già do sư Cầu-na Bạt-đà-la (Gunabhadra) dịch, nói: “Như Lai tạng tự tánh thanh tịnh, chuyển (轉) ba mươi hai tướng trong thân của tất cả chúng sinh, ví như bảo châu vô giá bị che đậy dưới manh áo bẩn”. Lengqie abatuoluo baojing, T no. 670, 16.489a 26-27. Trong bản Phạn văn của kinh Lăng Già có thuật ngữ dhara (phú cho) thay vì 轉 (chuyển) mà sư Bồ- đề-lưu-chi dịch là 具(cụ) như trong câu đủ 32 tướng. Đọc Ru lengqie jing, T no. 761, 16. 529b18-22; Takasaki Jikido, tr., Ryoga kyo, Butten koza 17, (Tokyo: Daizo shuppan, 1980), p. 315; Bunio Nanjio, Lankavatara Sutra, Bibliotheca Otaniensis, vol. 1 (Kyoto: Otani University Press, 1923), p. 77.15-18.

So sánh với đoạn văn sau đây trong tác phẩm Vô Tránh Tam Muội, sư Tuệ Tư nói về pháp thiền và Như Lai tạng: “nhược vô tịnh giới thiền trí tuệ Như Lai tàng thân bất khả kiến, như kim quáng trung hữu chân kim nhân duyên bất cụ kim bất hiện, chúng sanh tuy hữu Như Lai tàng bất tu giới định tắc bất kiến, tịnh giới thiền trí cụ lục độ thanh tịnh pháp thân nãi hiển hiện.” (若 無 淨 戒 禪 智 慧 如 來 藏 身 不 可 見, 如 金 礦 中 有 真 金 因 緣 不 具 金 不 現, 眾 生 雖 有 如 來藏 不修 戒 定 則 不 見, 淨 戒 禪 智 具 六 度 清 淨 法 身 乃 顯 現), Zhufa wuzheng sanmei, T no. 1923. 46.630a 5-8.

Diệu Pháp Liên Hoa kinh, T no. 262. 9.47c8; và Quán Phổ Hiền Bồ tát hành pháp kinh, T no. 277, 9.389c8-9. Phiên bản kinh Pháp Hoa của sư Cưu Ma La Thập, phẩm Pháp Sư Công Đức, có câu: “phụ mẫu sở sinh thanh tịnh thường nhãn”. Tuy nhiên, chữ 常 mà chúng ta dịch là thường hoặc luôn luôn (sẽ giải thích lý do dưới đây) dường như chỉ dùng để nói về nhĩ căn. (Miaofa lienhua jing, T no. 262. 9. 48a 6-10). Mặt khác, trong kinh Quán Phổ Hiền Bồ Tát, T no. 277, 9.389c8-9, sáu căn thanh tịnh cũng được nhấn mạnh, chính xác như những câu sư Tuệ Tư trưng dẫn, tức là chữ “thường” trong “phụ mẫu sở sinh thanh tịnh thường nhãn”. So sánh với bản Phạn văn của kinh Pháp Hoa, thấy rằng chữ 常 dịch từ chữ prakrta thì nên hiểu là “commonplace/ordinary” hơn là “everlasting” như trong câu parisuddhena caksur-indriyena prakrtena mamsa-caksusa mata-pitr-sambhavena, và prakrtena srotendriyena. Hai chữ “thanh tịnh” (清淨) dùng để dịch chữ prakrtena. Đọc Wogihara and Tsuchida, pp. 300.9-19 và 302.1. Quyết định dùng chữ 常 để dịch chữ prakrta như sư Tuệ Tư giải thích trong An Lạc Hạnh Nghĩa. Lưu ý rằng “con mắt thường tịnh từ cha mẹ sinh” thì “đầy đủ lục thông”. Sư nói: “Nhất thiết thần thông tất tại nhãn trung, nhất thời cụ túc. Thử khởi phi thị chúng sinh nhãn diệu. Chúng sinh nhãn diệu, tức Phật nhãn dã” (一切神通悉在眼通 此豈非是眾生眼妙, 眾生眼妙即佛眼也). (46.698c22-28).

Diệu Pháp Liên Hoa kinh, T no. 262. 9. 37c 13-15, từ bài kệ trùng tuyên, phẩm An L ạc Hạnh, kinh Pháp Hoa. Đọc Wogihara and Tsuchida, pp. 239.19.

Trong chủ đề thường tại nhất thiết thâm diệu thiền định (常在一切深妙禪定) dưới đây, sư Tuệ Tư nói trong An Lạc Hạnh Nghĩa: “Vào sâu thiền định, tâm an định trong tất cả các uy nghi 威儀 đi, đứng, ngồi, nằm, ăn, nói. Một hình thức khác là theo thứ lớp của ba cõi [Dục, Sắc, Vô Sắc]. Tiến hành theo thứ bậc, tổng cộng mười một địa khác nhau, từ dục giới địa 欲界地 cho đến vị đáo địa 未到地, sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, không vô biên xứ, thức vô biên xứ, vô sở hữu xứ, phi tưởng, phi phi tưởng xứ . Hai con đường hữu và vô 有法無法二道 có khác nhau – thành tựu thánh hạnh như được thuyết trong Tạp a tỳ đàm tâm luận. Kinh nghiệm thiền thâm diệu an lạc nhất định không phải là loại nầy. Tại sao?. Vì không trì trệ ở các cõi Dục, Sắc, hoặc Vô Sắc. Thiền hạnh trong các pháp thiền nầy là biến hành 遍行 của Bồ tát.” An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 46.700a 21-27.
Trong Vô Tránh Tam Muội, sư nói: “trì giới thiền định chủng chủng sự thậm thâm định tâm bất biến dịch, trí tuệ thần thông huyễn hóa dị, pháp thân bất động, như không nguyệt phổ hiện sắc thân tác Phật sự.
持戒禪定種種事甚深定心不變易。智慧神通幻化異。法身不動。如空月普現色身作佛事)。Chư Pháp Vô Tránh Tam Muội, T no. 1923. 46. 628b20-21. Nói về gia sản của thiền trí thâm diệu, sư Tuệ Tư nói trong tác phẩm Tùy Tự Ý Tam Muội rằng một thiền giả đã chứng được “tự tại thiền” (自在禪) thì có thể muốn hoặc không muốn nghe tất cả những âm thanh trong các cõi [luân hồi] như ý. (Suizi yi, 98.350d4-7). Hơn nữa, “hoặc nhập định hoặc xuất định, hoặc khi đi, đứng, ngồi nằm, thân tâm yên tịnh, không lay động, người ấy có thể phổ hiện thân làm tất cả Phật sự.” (351a 9-10). Sư Tuệ Tư dùng thuật ngữ “thâm diệu thiền định” (深妙禪定) gợi lại cho chúng ta (mặc dù không hoàn toàn giống y) thuật ngữ “xuất thế gian thượng thượng thiền” (出世間上上禪) mà sư Trí Khải xác định là pháp bất cộng (不共) của Bồ tát Đại thừa (tức không chung cùng với nhị thừa). Thêm chi tiết, đọc Thích Thiền Ba La Mật Thứ Đệ Pháp Môn (釋禪波羅蜜次第法門), T no. 1916. 46.479b4-8, nơi mà pháp “xuất thế gian thượng thượng thiền” dùng để chỉ “xuất thế gian Bồ tát thiền môn” (出世間菩薩禪門), và 480c20-28 nói về “phi hữu lậu phi vô lậu thiền pháp” (非有漏非無漏 禪法). Ngoài ra, đọc Trí Khải, Pháp giới thứ đệ sơ môn (法界次第初門), T no. 1925, 46. 687b1-13 và 688b9-26.

Anh Lạc Kinh, T no. 1485, 24.1013a10.

Từ kinh Ương Quật Ma La, T no. 120, 2.532a 29-b1. Được sư Câu-ba-bạt-đà-la (Gunabhadra) phiên dịch vào đời Lưu Tống, bốn quyển, là kinh Đại thừa về Như Lai tạng, (kinh này dễ bị nhận lầm với một quyển cùng tựa đề trong Ekottarikagama, T no. 125, vol.2, sutra no. 31; Anguttaranikaya no. 86, Angulimala sutra), và một phiên bản khác, T no. 118, 119. Thêm chi tiết về Như Lai tạng được nói trong kinh, đọc Takasaki Jikido, Nyoraizo shiso no keisei (Tokyo: Shunjusha, 1974), pp. 191-233; và Nakamura Zuiryu, Ôkutsumarakyo nit suite, Fukui Hokushi shoju kinen: Toyo shiso ronshu (Tokyo: Waseda daigaku shuppanbu, 1969).

Quán Phổ Hiền Bồ Tát Hành Pháp Kinh, T no. 277.9.389c7-10. Các ngài A nan, Maha Ca Diếp, và Bồ tát Di Lặc thỉnh vấn Phật làm thế nào có thể thanh tịnh sáu căn, và diệt tội lỗi mà không diệt phiền não mà không bắt đầu dụng công trên ngũ dục, và làm thế nào để “con mắt thường tịnh từ cha mẹ sinh” này có thể nhìn thấy tất cả không chướng ngại mà không khởi đầu bằng cách diệt ngũ dục?.

Hai câu từ kinh Ương Quật Ma La, nói: “Một là gì? Đó là mỗi chúng sinh trong Như Lai tạng, rốt ráo an trụ.”. Ương Quật Ma La, T no. 120, 2.531b25-26. Sư Tuệ Tư, [thấu suốt] không ngăn ngại, đã đồng hóa “nhất” với “nhất thừa” (一乘), và lấy hai chữ “an lạc” (安樂) thay vào cho “an trụ” (安住). Tư tưởng này có thể gợi ý từ đoạn kinh, khi Phật hỏi Ương Quật Ma La: Gì là nghĩa của nhất học (一學), hoặc là đoạn kết cùng bài kệ, khi Ương Quật Ma La thưa: “Nhất thừa của Đại thừa là vô ngại trí của Như Lai”, và “nhất tướng” chỉ cho Như Lai, vì vậy mà nói là nhất thừa”. Tuy nhiên, xin lưu ý rằng sư Tuệ Tư trưng dẫn cùng bài kệ trong Tùy Tự Ý Tam Muội, XZJ 98. 352d 17-18, (điều này để nói rang, không đưa “một” về “nhất thừa‟, và không thay thế “an lạc” cho “an trụ”). Cùng một đoạn văn, sư cũng trích giảng câu Phật hỏi Ương Quật Ma La: Gì là nghĩa của nhất học?, ở đó hàm ý nối kết cả hai.
Về vấn đề phiên dịch [Như Lai] tạng là kho tàng thay vì dịch là thai cung, đọc Stevenson, chương I (Chỉ giữa Phật với Phật). Cái nhìn của sư Tuệ Tư về Như Lai tạng được luận trong Kimura Shujo, Nagaku Eshi no shujo shinsho nit suite, Bukkyo bunka no tendai (Tokyo: Sankibo, 1994).

Niết Bàn Kinh, T no. 37512.770b20-c1, passim. Trong kinh chúng tôi thấy câu hỏi của Bồ tát Sư Tử Hống: “Nếu tất cả chúng sinh vốn có Phật tánh… thì tại sao chúng sinh không thấy?.” T 375, 12.769c21-23. Ở đây, Phật mô tả Phật tánh như sau: “diệc nhất phi nhất phi nhất phi phi nhất” (亦一非一非一非非一), T 12.770b20-21.

Niết Bàn Kinh, T no. 375.12.770b29-c1. Sư Tuệ Tư dịch trệch đi đoạn kinh văn ở đây, kinh nói: “Thế nào là Một? Vì tất cả chúng sinh đều là nhất thừa? Thế nào là chẳng phải Một?. Vì nói ba thừa vậy. Thế nào là chẳng phải Một, chẳng phải là chẳng phải Một?. Vì vô số pháp vậy.”.

Dường như xuất xứ đoạn văn này của sư Tuệ Tư dựa vào Đại Trí Độ Luận thay vì Đại Bát Nhã Kinh. Đại Trí Độ Luận giải thích: “Maha (摩訶) có nghĩa là đại (大)”. Tuy nhiên, định nghĩa này nói về tựa đề “Maha bát nhã ba la mật” hơn là về thuật ngữ Mahayana / Moheyan (Đại thừa). Theo thiển ý của tôi (Kanno) thì dường như kinh và luận không dịch sát nghĩa Maha là đại, Yàna là thừa, mặc dù chúng ta biết rằng lối hiểu như trên rất thông thường vào thời đại của sư. Hocchibo cũng đưa ra sự kiện này trong bản văn Notes on [Huisi‟s] Course of Ease and Bliss (Hokke anrakugyosho): “Đại Trí Độ Luận nói trong phần giải thích về bố thí ba la mật (dana-paramita): Ba la (波羅) có nghĩa là bờ kia; mật (密) có nghĩa là đáo, tức đáo bỉ ngạn. Những dòng sau lại nói bờ kia chỉ cho Phật đạo (佛道). Mặc dù cách mô tả Phật đạo ám chỉ „[tánh] viê n giác Bồ đề‟, dường như sư Tuệ Tư đọc thuật ngữ này với nghĩa „đường về Bồ đề‟, nên sư nói: Yàna là thừa, hoặc đáo bỉ ngạn.

Nghĩa đen là ẩn (隱).

Đại Trí Độ Luận đưa ra nhiều định nghĩa về “độn căn” ( 鈍根 / Mfdvindriya): kẻ thích tranh chấp (Dazhidu lun, T no. 1509, 25.62b14), thiếu thông minh (80a19), không xứng đáng (249c4, 516a26), nhiều tội lỗi (629c29, 636b5, 683a1), kẻ thiểu trí, đặc biệt đối với cái hiểu của chư Thanh văn về tánh Không (287b15, 26, 195b10, 329a12), khuynh hướng bám víu vào tánh Không (587b15), chậm tiến trên đường đạo, thưòng dùng pháp phương tiện (298b25), không thể liền hiểu khi được giải thích mà cần phải lập lại (329a12, 587b15, 722c29-723a4 ), hướng về pháp Thanh vănTiểu thừa. Hàng độn căn Bồ tát (鈍根菩薩), đặc biệt, lại là người bị vướng vào Không, hoặc là người dễ tin theo lối giải thích về Không theo tà niệm của ma vương (T no. 1509. 25.542a 7-18).

Diệc bất đoạn phiền não” (亦不斷煩惱) có thể từ kinh Quán Phổ Hiền Bồ Tát, nơi một câu hỏi quan trọng được đưa ra: Làm thế nào, hơn nữa, một người có thể đạt được sự thanh tịnh tất cả các căn, và diệt tất cả tội lỗi mà không mất tâm Bồ đề, không cần phải đoạn phiền não,và không phải ra khỏi năm món dục (chánh niệm tư duy nhất thật cảnh giới？vân hà bất thất vô thượng bồ đề chi tâm？vân hà phục đương bất đoạn phiền não, bất li ngũ dục, đắc tịnh chư căn 正 念 思 惟一 實 境 界？ 云 何 不 失 無 上 菩 提 之 心？云 何 復 當不 斷 煩 惱, 不 離 五 欲, 得 淨 諸 根?). Sau đó, kinh nói: Công đức thiền định này sẽ diệt tất cả chướng ngại và giúp hành giả thấy được hình tướng vi diệu [của Bồ tát Phổ Hiền, Phật Đa Bảo, Phật Thích Ca Mâu Ni, và ứng thân của chư Phật) qua việc tụng đọc kinh văn mà không vào tam muội (nhạo đắc lục căn thanh tịnh giả, đương học thị quán, thử quán công đức, trừ chư chướng ngại, kiến thượng diệu sắc, bất nhập tam muội đãn tụng trì cố. 樂 得 六 根 清 淨 者, 當 學 是 觀, 此 觀 功 德, 除 諸 障 礙, 見 上 妙 色, 不 入 三 昧 但 誦 持 故). Guan puxian pusa xingfa jing, T no. 277. 9.389c7-8, 389c21-22.

Hệ thống thập địa (bhumi) bắt đầu với Hoan hỉ địa (Pramudita), và chấm dứt với Pháp vân địa (Dharmamega, theo Thập Địa Kinh (Dasabhumika Sutra). Sư Cưu Ma La Thập dịch riêng kinh này (T no. 286) cùng với Dasabhumika-vibhasa sastra, T no. 1521) một tập luận về hai địa đầu trong mười địa. Thập Địa Kinh cũng nổi bật trong bản dịch Đại Trí Độ Luận của sư. Tuy nhiên, phiên bản phẩm Thập Địa (十地品) qua kinh Hoa Nghiêm của sư Phật-đà-bạt-đà-la (Buddhabhadra) được lưu hành và phổ biến vào thời bấy giờ tại Trung Hoa. Huayan jing, T no. 278.9. 542a-578a.
Như được thuyết trong kinh Hoa Nghiêm, thập địa ở trên ba tầng thập trụ (十住), thập hạnh (十行), thập hồi hướng (十回向). Khi đến quả vị chánh đẳng giác (正等覺) bao gồm 41 quả vị. Tự đưa vào vòng ảnh hưởng của kinh Hoa Nghiêm, bản ngụy thư Anh Lạc Kinh (Pusa Yingluo benye jing, T no. 1485) [*Khảo xét về kinh này thì ở Ấn độ không thấy căn cứ sử thực. Còn ở Trung Quốc, từ Pháp kinh lục trở đi, các kinh lục phổ thông đều ghi do ngài Trúc Phật Niệm dịch vào đời Diêu Tần, nhưng trong phần dịch kinh của Xuất tam tạng kí tập thì không có tên kinh này, và nó được xếp vào Thất dịch tạp kinh lục (phần ghi chép những kinh mất tên người dịch). Lịch đại tam bảo kỉ thì nói kinh này ngoài bản dịch của ngài Trúc Phật Niệm ra, còn có bản dịch của ngài Trí Nghiêm đời Tống nữa. Thời gần đây, đã có học giả căn cứ vào sự không xác định được người dịch và do xem xét phần nội dung, mà cho rằng kinh này đã được soạn ra ở Trung Quốc. Bồ tát giới kinh nghĩa sớ Q.thượng; Phạm võng bồ tát giới bản sớ Q.1; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.3; Đại đường nội điển lục Q.3; Khai nguyên thích giáo lục Q.4, Q.5, Q.12. (Từ điển Phật Quang)] cống hiến một lổi giải thích sâu xa về hệ thống [đắc đạo] bằng cách xếp đặt bốn loạt vào cái gọi là “tứ thập nhị địa tâm” (四十二地心). “Ly cấu địa địa” (離垢地 / Phạm:Vimalà-bhùmi. Hán âm: Duy ma la phổ, là địa vị giữ gìn được giới hạnh thanh tịnh, xa lìa các phiền não, được cho là tương đương với Đẳng giác (等覺),và đưa vào hàng 41 quả vị trước Diệu giác (妙覺). Bồ Tát Anh Lạc Bản Nghiệp Kinh cũng phân biệt những quả vị dự bị như Thập Tín (十信), cộng lại là 42 quả vị. Yingluo jing, T no. 1485. 24.1011a 15-1016c27. Chính từ hệ thống 42 quả vị từ kinh Hoa Nghiêm và kinh Anh Lạc, sư Tuệ Tư đã hợp vào với 42 mẫu tự trong Đại Bát Nhã và Đại Trí Độ Luận. Sự tổng hợp này là chủ đề chính trong tác phẩm Tứ Thập Nhị Tự Môn (四十二字門) của sư, thường được trích dẫn trong hệ thống giáo pháp của Thiên Thai tông về sau. Dựa theo tông chỉ của tôn sư, sư Trí Khải rút ra sự phân biệt nền tảng giữa 42 quả vị và pháp môn tiệm thứ (漸次) của Biệt giáo, là con đường của chư Bồ tát hạ căn, và 42 quả vị thuộc đốn (頓) hoặc phi thứ đệ (非次第) của Viên giáo, thích hợp với Bồ tát lợi căn. Theo Shoshin, trong tác phẩm Notes on [Huisi‟s] Course of Ease and Bliss (Hokke anrakugyosho), ở đây sư Tuệ Tư đang nói về pháp môn tiệm thứ của Biệt giáo. Phân tích về những con đường khác nhau của chư Bồ tát trong kinh luận Ấn Độ được đưa vào Trung Hoa thời bấy giờ, đọc Akira Hirakawa, Shoki daizo bukkyo kenkyu (Tokyo: Shunjunsha, 1968), pp. 283-419. Về Anh Lạc Kinh, đọc Sato Tetsuei, Zoku Tendai daishi no kenkyu (Tokyo: Hyakka‟en, 1981), pp. 100-138.

Sự nhận định của sư Tuệ Tư về giáo lý Pháp Hoa không khác với hoa sen, khi một hoa sinh ra nhiều quả, tất cả quả đều thành tựu đồng thời cũng thấy trong một tiền đề của sư Pháp Vân trong Pháp Hoa Kinh Nghĩa Ký (法華經義記). Sư Pháp Vân nói: “Có vô số loài [hoa] sinh ra từ đất và nước. [Lý do lấy hoa sen] làm ẩn dụ vì nhân và quả [nằm trong sự kiện rằng]… khi có hoa thì đồng thời có quả (hoa thực tất câu 花實必俱). Chúng ta dùng chữ (俱) để biểu hiện ý niệm rằng nhân và quả cả hai song thuyết (雙說) trong kinh.” Fahua yiji, T no. 1715, 33.574b7-10, v à 573a4-7. Trong Pháp Hoa Huyền Nghĩa, các sư Trí Khải và Quán Đảnh phê bình sư Pháp Vân đã không nắm bắt được ý nghĩa thực sự của hoa và quả đồng thời trong ẩn dụ về hoa sen. (Sư Trí Khải lên án sư Pháp Vân đã đưa “nhân” khi luận về các đệ tử (弟子) Thanh văn trong mười bốn phẩm kinh đầu, và đưa ra “quả” Phật và pháp sư (師) trong mười bốn phẩm kinh sau.). Pháp Hoa Huyền Nghĩa giải thích: “Đến đây, có nhiều loài hoa như đã nói trên, nhưng chỉ với hoa sen, nhân và quả đồng thời. Hình ảnh vô số [quả hoặc hạt trong một bông] dùng để biểu thị sự bao gồm vạn hạnh (萬行) đồng thời trong một nhân, và sự viên thành vạn đức trong quả… Cái diệu của hoa sen cho thấy nhân và quả của thập như thị trong [tương quan với ] pháp giới Bồ đề.” Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.772b2-5; 772c27-773a1.
Sư Trí Khải và sư Quán Đảnh tiếp tục đưa ra ba lối giải thích về hoa và quả đối chiếu với hai đề mục chính là Tích môn (迹門) và Bản môn (本門), với mục đích mở bày mối liên hệ phức tạp giữa ba pháp quyền thừa và một pháp thực thừa, với pháp thân cùng ứng thân của Phật: (1) Bất khi khi nào hoa thành tựu thì đều có quả, mặc dù quả không dễ nhìn thấy ngay; (2) khi hoa nở, liền thấy quả dễ dàng; (3) khi cánh hoa tàn, quả lộ bày toàn vẹn. Ảnh hưởng của tôn sư là sư Tuệ Tư trên tư tưởng của sư Trí Khải có thể khám phá từ cách lập luận của sư, là điểm mà sư Trạm Nhiên đã ghi chú khi sư trưng dẫn An Lạc Hạnh Nghĩa trong một tiểu luận về ba ẩn dụ của sư Trí Khải. Đọc Trạm Nhiên, Pháp Hoa Huyền Nghĩa Thích Tiêm, T no. 1717, 33.820a 18-28.

Đọc An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926, 46.698b12-13 ở trên, nơi sư Tuệ Tư trưng dẫn kinh Đại Bát Niết Bàn: “Tại sao nói là Một?. Vì tất cả chúng sinh, không trừ một ai, là nhất thừa”. Niepan jing, T no. 375. 12.770b29-c1. Ngoài ra, đọc dòng trước đó trong An Lạc Hạnh Nghĩa, T no. 1926.9.698b7, nơi sư Tuệ Tư phân đoạn đối đáp của Ương Quật Ma La: “Nhất thừa” là gì? Có nghĩa rằng mỗi mỗi chúng sinh trong Như Lai Tạng, rốt ráo chứng được an lạc.” Ương Quật Ma La kinh, T no. 120, 2.531b25-26.

Niết Bàn kinh, T no. 375, 12. 767b22-23. Đoạn văn tương tự như một câu kinh văn trong Hoa Nghiêm kinh, T no. 278. 9. 547a 4-14 , và Tư Ích Phạm Thiên Sở Vấn Kinh, T no. 586, 15.35b5-7 và 35c4-5.

Tư Ích Phạm Thiên Sở Vấn Kinh, T no. 58615.36c1-9. Sau khi nhìn “thực tánh của các pháp” với “không có một pháp để nắm bắt”, vị Phạm thiên tiếp tục giải thích làm cách nào Bồ tát hành trên nền tảng thực tánh của các pháp “không tiến từ một chặng này sang một chặng khác. Khi họ không đi từ đây sang kia, họ sẽ không ở trong luân hồi cũng không ở trong Niết bàn. Tại sao?. Vì chư Phật không nắm giữ luân hồi cũng không nắm giữ Niết bàn.”

Diệu Pháp Liên Hoa kinh, T no. 262. 10a 18-19, trong những dòng kệ trùng tuyên trong phẩm Phương Tiện, Phật dạy ngài Xá Lợi Phất và tứ chúng: “Giờ đây, giữa chúng hội Bồ tát an lạc không còn e ngại, Ta sẽ gạt bỏ pháp phương tiện và chỉ thuyết pháp giải thoát không gì sánh được.”
Về “tam quyền nhất thật” (三權一實) trong kinh Pháp Hoa và pháp môn phương tiện trong đời hoằng pháp của Đức Phật, sư Trí Khải và các nhà chú giải Thiên Thai tông đời sau luôn trưng dẫn dòng kinh này như một minh chứng hoàn hảo đối với giáo pháp quyền và thật của bản kinh Pháp Hoa. Trên quá trình hoằng pháp của Phật, dòng kinh trên được hiểu là một nét vạch phân ranh giới giữa thời thứ tư và thời thứ năm thuộc ngũ thời (五時), trong 49 năm hoằng pháp của Thế Tôn, lên đến giai đoạn tuyệt đỉnh khi Đức Phật thuyết giải rõ ràng về mối liên hệ mô phạm giữa hai pháp môn phương tiện và chân thực, cũng như mở bày một kết thúc cuối cùng cho một quá trình theo định hướng (tức vị đề hồ). Về năm giai đoạn hoằng pháp của Đức Phật, đọc Trí Khải, Tứ Giáo Nghĩa, T no. 1929, 46.728c22 và 768a 25; Quán Đảnh, Quán tâm Luận Sớ, T no. 1921. 46.600a 27; Đề Quán, Thiên Thai Tứ Giáo Nghi, T no. 1931. 46. 775b21-27; Chí Bàn, Phật Tổ Thống Kỷ, T no. 2035, 49.162b9-14.

Sự tương quan giữa pháp môn “thứ đệ” và “phi thứ đệ” được nói chi tiết trong “Thứ Đệ Học Phẩm” (次第學品) và Nhất Tâm Cụ Vạn Hạnh Phẩm” (一心具萬行品) hai phẩm nối tiếp nhau trong Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.664b26670b23 và 25.670b24-675a13. Thứ đệ học còn gọi là thứ đệ hạnh, thứ đệ đạo [hoặc chứng đạo] “tương tự như việc trèo thang, bước lên nấc thang đầu cho đến lúc đến được nấc cao nhất” T no. 1509.25. 669a 24-25; hoặc “bắt đầu với pháp thô tiến dần về pháp tế, bắt đầu với dễ tiến dần đến chỗ khó, gọi là tiệm tiệm (漸漸) tu. T no. 1509.25. 670a 24-26. Đại Trí Độ Luận đưa ra nội dung của pháp môn tiệm thứ với lục độ, tứ thiền, tứ vô lượng tâm, tứ niệm xứ, ngũ căn, ngũ lực, thất bồ đề phần v.v… T no. 1509. 25.671a8. Thực sự, sự chứng ngộ Bồ đề không qua thứ lớp, và thành tựu được công đức này nhờ vào ý niệm nền tảng “Không nắm giữ chính là đạo, là quả, là giải thoát vô thượng”. T no. 1509. 25.670c 45. Vì vậy, “bất cứ khi nào làm hành động bố thí [Bồ tát] biết rõ ràng không ngoài tướng bất nhị của trí tuệ viên mãn”. T no. 1509. 25.671a 8-18.
Sư Tuệ Tư đặc biệt trưng dẫn phẩm “Nhất Tâm Cụ Vạn Hạnh” trong lời mở đầu tác phẩm Vô Tránh Tam Muội: “như vạn hành trung thuyết, tòng sơ phát tâm chí thành Phật đạo, nhất thân nhất tâm nhất trí tuệ, dục vi giáo hóa chúng sanh cố,vạn hành danh tự sai biệt dị” (如萬行中說,從初發心至成佛道, 一身一心一智慧, 欲為教化眾生故, 萬行名字差別異) Zhufa wuzheng sanmei, T no. 1923, 46.627c6-7. Nhắc lại việc sư Trí Khải buồn bực khi sư không thể hiểu được thế nào là “muôn hạnh đầy đủ trong một niệm”, sư Tuệ Tư trấn an: “Mối nghi của con nằm ở ý nghĩa của con đường thứ đệ trong kinh Đại Bát Nhã. Đó không phải là pháp viên đốn của kinh Pháp Hoa.”. Nghĩ đến kinh nghiệm thực chứng của riêng mình, sư Tuệ Tư lại nói: “Vào một mùa hạ, ta cũng từng suy ngẫm một cách chua cay về vấn đề này. Đến nữa đêm, trong khoảnh khắc, ta chợt chứng ngộ được tất cả pháp, tự mình rõ biết, ta không còn phiền toái bởi bất cứ mối ngi nào nữa.” Đọc Daoxuan, Xu gaoseng zhuan, T no. 206050.563b2-8.

Sư Tuệ Tư nhấn mạnh trên Tùy Tùy Tự Ý Tam Muội (và kết quả không khác Thủ Lăng Nghiêm tam muội) với ngôn từ tương tự như chúng ta đọc trong kinh Pháp Hoa: “Tòng sơ phát tâm, chung chí Phật quả, vị tằng động biến, diệc bất tòng nhất địa chí nhất địa, nhất niệm liễu tri tam thế chi sự, phàm thánh tâm tưởng quốc thổ thế giới, kiếp sổ viễn cận, chúng sanh phiền não, căn tính sai biệt, nhất niệm tẫn tri, thị danh bồ tát biến giác tam muội, diệc đắc danh vi chiếu minh tam muội, dĩ thử tam muội thần thông lực cố, trạm nhiên bất biến, sắc thân biến hiện thập phương quốc thổ, tùy cảm bất đồng, thuyết pháp âm thanh, diệc phục như thị, tắc danh vi Thủ Lăng Nghiêm định lực,Tùy Tự Ý tam muội cụ túc thành tựu”. (从初发心，终至佛果，未曾动变。亦不从一地至一地，一念了知三世之事。凡圣心想国土世界，劫数远近，众生烦恼，根性差别，一念尽知。是名菩萨遍觉三昧，亦得名为照明三昧。以此三昧神通力故，湛然不变，色身变现十方国土，随感不同，说法音声。亦复如是。则名为首楞严定力，随自意三昧具足成就) Suizi yi sanmei, XZJ. 98.346.c4-10.

Câu văn “Sở dĩ chúng sinh diệu chính vì lục chủng tướng (六種相) trong thân của mỗi mỗi chúng sinh là diệu” của sư Tuệ Tư căn cứ vào Đại Trí Độ Luận, T no. 150925.407c18 và 408b27-28; và Đại Bát Nhã, T no. 223, 8.265a 6-b15; đặc biệt 265a 15-16. Câu văn luận chi tiết về ý nghĩa của 42 mẫu tự (aksara) trong Phạn ngữ (hoặc đúng hơn, Gandhari Prakrit) mẫu tự arapacana, đoạn văn nói đến sự nối kết 42 mẫu tự với 42 quả vị trong kinh Anh Lạc chánh thức được sư nêu ra trong tác phẩm Tứ Thập Nhị Tự Môn. Trong Đại Bát Nhã và Đại Trí Độ Luận, mẫu tự sha (沙) có nghĩa là sáu (lục tự tại vương), được sư gọi là “diệu” (妙). Về thuật ghép chữ thì bộ nữ (女) và bộ thủy (水) ghép thành chữ diệu, trong chữ sha cũng ghép từ bộ thủy ( 氵) và bộ nữ.
Tuy nhiên, vấn đề không chỉ đơn giản như vậy. Kinh Đại Bát Nhã nói: “Gọi là sha vì lục tự tại vương thanh tịnh” ( 六自在王清淨)” T no. 223, 8.265a 15-16; idem., Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25.407b18. Câu kinh văn này, trong Đại Trí Độ Luận giải thích: “khi nghe vần sha, người ấy “tức tri nhân thân lục chủng tướng” (即知人身六種相). Chữ sha trong ngôn ngữ Qin có nghĩa là sáu. Đại Trí Độ Luận, T no. 1509, 25. 408b27-28. Thuật ngữ “sáu vị vua tự tại” và “thanh tịnh” là chỗ trọng yếu của đoạn kinh thì lại hoàn toàn không thấy trong Đại Trí Độ Luận nhưng được thay thế với câu “tức tri nhân thân lục chủng tướng”. Với sự khác biệt giữa nguyên văn đoạn kinh và sự vi phạm có ưu thế trong Đại Trí Độ Luận nói về 42 mẫu tự, sư Tuệ Tư chọn cách đọc chữ sha là diệu một cách hàm ý hơn là ngẫu nhiên, trong khi về cú pháp thì chữ sha này có nghĩa là sáu.
Về nguồn gốc của bản Hoa văn có ghi những mẫu tự arapacana, đọc BD 2.946. Về nguồn gốc lịch sử của arapacana, đọc John Brough, The Arapacana Syllabary in the Old lalita-vistara, Bulletin of the School of African and Oriental Studies 40.1 (1977): 85-89; và Richard Solomon, New Evidence for a Gandhari Origin of the Arapacana syllabary, Journal of the American Oriental Society 110.2 (1990): 255-276. Về bản danh sách aksara của mẫu tự arapacana trong kinh Đại Tập, đọc Edward Conze, The Large Perfection of Wisdom Sutra with the Divisions of the Abhisamayalamkara (Berkeley: University of California Press, 1975), pp. 160-162; Nalinaksha Dutt, The Pancavimsatisahasrika Prajnaparamita, Edited with Critical Notes and Introduction, Calcutta Oriental series, no. 28
(London: Luzac and Co. 1934), pp. 212-213. Như Brough ghi chú, phiên bản Đại Bát Nhã và Đại Trí Độ Luận của sư Cưu Ma La Thập ghi chữ “lục” (sas), trong khi bản Phạn văn của Satasahasrika và Pancavmsati-satasahasrika-prajnaparamita ghi chữ “tín” (sa), với chữ sadha (Gandhari) hoặc sradha (Sancrit) dùng để chỉ “ngũ lực” (indriya, bala). Bough, 1977, p. 88-89. Ngoài ra, đọc Yamada Ryujo, Shiyuni jimon ni tsuite”, Nihon Bukkyogakkai nenpo 3 (1930): 201-267; và Hojo Kenzo, Kegon shiso ni mirareru gengoron: jimon teigi no keifu, Bukkyo bunka no tenkai, Ôkubo Ryojun sensei sanju kinen ronbunshu (Tokyo: Sankibo, 1994), pp. 47-48.
Cú pháp và ý nghĩa của thuật ngữ “lục chủng tướng” còn là vấn đề khi nó được đọc khác đi như là “sáu loại tướng” (chữ “chủng” dùng để phân loại) hoặc “tướng của sáu loại” (chủng trở thành tên gọi, với nghĩa hạt giống, căn bản, khoa). Sư Tuệ Tư không nói them về vấn đề này, ngoài ý nghĩa đã nói về than người và mối liên kết với sáu căn (tức sáu vị vua tự tại) khi ssu nói rõ “lục chủng tướng” chính là “lục căn”. (T no. 1926. 46.698c20), hoặc “Sở dĩ chúng sinh diệu chính vì lục chủng tướng 六種相 trong thân của mỗi mỗi chúng sinh là diệu, và mắt, tai, mủi, lưỡi cũng như vậy.” (698c19-20). Tuy nhiên, ở một chỗ khác, Đại Trí Độ Luận đưa ra một loạt các pháp ô nhiễm, trong đó chúng ta thấy “thập nhị nhập” (十二入), “thập bát giới” (十八界), “lục chủng” (六種), “lục thọ” (六受) là những thành phần liên hệ với lục căn. Đại Trí Độ Luận, 381b27. Cũng nên lưu ý rằng sư Pháp Hộ (Dharmaraksa) dùng chữ “chủng” để dịch chữ dhatu (giới) trong bất cứ nơi nào trong phiên bản của sư, như “thập bát chủng, thập bát chư chủng” (十八種, 十八諸種), mười tám giới nhãn, nhĩ , tị , thiệt…, sắc, thanh, hương…, nhãn thức, nhĩ thức, thiệt thức… Đ ọc Guangzan jing, T no. 222, 8.164a 10-22, passim, 167b1, 168b24-25, 180b2, 174a9, 179c19. “Lục chủng” trong Đại Trí Độ Luận cũng như “lục chủng tướng” trong các bản văn của sư Tuệ Tư có thể từ ảnh hưởng của những phiên bản của sư Pháp Hộ.

Trong danh sách 42 mẫu tự Arapcana đã nói trên, kinh Đại Bát Nhã nói về mẫu tự sha: “Sự tiếp cận với mẫu tự sha vì lục tự tại vương bản tánh thanh tịnh”. Đọc Maha bát nhã ba la mật kinh, T no. 223, 8.265a 15-16. Idem., Dazhidu lun, T no. 1509, 25.407c18.

Đọc Quán Phổ Hiền Bồ tát hành pháp, T no. 277, 9. 389c7-10; Diệu Pháp Liên Hoa kinh, T no. 2629.47c2-7. Khả năng của mắt thấy được các cõi thế gian và xuất thế gian được mô tả trong cả hai kinh.

Miaofa lienhua jing, T no. 262.9.47c8-11, từ phẩm Pháp Sư Công Đức nói: với “nhục nhãn thanh tịnh từ cha mẹ sinh sẽ thấy tất cả tam thiên, đại thiên, núi, rừng, sông biển, xuống đến ngục A tỳ, lên đến các cõi trời Hữu Đỉnh (有頂), cũng thấy tất cả chúng sinh trong đó, nghiệp nhân duyên, quả báo, chỗ sinh ra thảy đều thấy biết.”

Diệu Pháp Liên Hoa kinh, T no. 262.9.49c25. Ngoài nhãn căn thanh tịnh, ở đây kinh còn nói đến [tám trăm công đức] nơi thân thanh tịnh trong sạch như lưu ly khiến chúng sinh ưa nhìn thấy. Vì thân trong sạch nên chúng sinh trong cõi tam thiên đại thiên, từ lúc sinh ra đ ến lúc chết đi, trên dưới, tốt xấu, sinh chỗ lành, chỗ dữ v.v… đều hiện rõ.”

Về thập lực (十力), đọc Đại Trí Độ Luận, 75a 21-25 và 235c22-236a 14; Anh Lạc Kinh, 24.1020a 12-14; và Trí Khải, Pháp Giới Thứ Đệ Sơ Môn, 46.694a 21-c3, chúng ta thấy tương tự như sau: [I]. Chỉ cho 10 trí lực của Như lai, đó là: (1). Xứ phi xứ trí lực (cũng gọi Tri thị xứ phi xứ trí lực, Thị xứ bất thị lực, Thị xứ phi xứ lực): Xứ nghĩa là đạo lí. Tức là Như lai biết rõ đúng như thực đối với tất cả nhân duyên quả báo, nếu tạo nghiệp thiện thì biết nhất định được quả báo vui, gọi là Tri thị xứ; nếu tạo nghiệp ác mà được quả báo vui thì không có đạo lí(xứ) như thế, gọi là Tri phi xứ. (2). Nghiệp dị thục trí lực(cũng gọi Tri nghiệp báo trí lực, Tri tam thế nghiệp trí lực, Nghiệp báo tập trí, Nghiệp lực): Như lai biết rõ nghiệp duyên, quả báo và nơi sinh trong 3 đời quá khứ, hiện tại, vị lai của tất cả chúng sinh đúng như thực. (3). Tĩnh lự giải thoát đẳng trì đẳng chí trí lực(cũng gọi Tĩnh lự giải thoát đẳng trì đẳng chí phát khởi tạp nhiễm thanh tịnh trí lực, Tri chư thiền giải thoát tam muội trí, Thiền định giải thoát tam muội tịnh cấu phân biệt trí lực, Định lực): Như lai được tự tại vô ngại đối với các thiền định và biết rõ đúng như thực thứ tự cạn, sâu của các thiền định ấy. (4). Căn thượng hạ trí lực(cũng gọi Tri chư căn thắng liệt trí lực, Tri chúng sinh thượng hạ căn trí lực, Căn lực): Như lai biết rõ căn tính hơn, kém, chứng quả lớn, nhỏ của các chúng sinh đúng như thực. (5). Chủng chủng thắng giải trí lực (cũng gọi Tri chủng chủng giải trí lực, Tri chúng sinh chủng chủng dục trí lực, Dục lực): Như lai biết rõ đúng như thực các dục lạc, thiện ác khác nhau của tất cả chúng sinh. (6). Chủng chủng giới trí lực (cũng gọi Thị tính lực, Tri tính trí lực, Tính lực): Như lai biết khắp và đúng như thực về các giới phần khác nhau của chúng sinh ở thế gian. (7). Biến thú hạnh trí lực(cũng gọi Tri nhất thiết chí xứ đạo trí lực, Chí xứ đạo lực): Như lai biết rõ đúng như thực nơi đến của hạnh hữu lậu trong 6 đường và nơi đến của hạnh vô lậu là Niết bàn. (8). Túc trụ tùy niệm trí lực (cũng gọi Tri túc mệnh vô lậu trí lực, Túc mệnh trí lực, Túc mệnh lực): Như lai biết khắp và đúng như thực về túc mệnh (đời trước), từ một đời cho đến trăm nghìn muôn đời, từ một kiếp cho đến trăm nghìn muôn kiếp, chết đây sinh kia, chết kia sinh đây, tên họ uống ăn, khổ vui thọ yểu. (9). Tử sinh trí lực(cũng gọi Tri thiên nhãn vô ngại trí lực, Túc trụ sinh tử trí lực,Thiên nhãn lực): Như lai dùng thiên nhãn thấy biết rõ ràng như thực thời gian sống chết của chúng sinh và các cõi thiện ác mà chúng sinh sẽ sinh tới trong vị lai, cho đến các nghiệp duyên tốt xấu như đẹp xấu giàu nghèo... (10). Lậu tận trí lực (cũng gọi Tri vĩnh đoạn tập khí trí lực, Kết tận lực, Lậu tận lực): Đối với tập khí tàn dư của tất cả phiền não, Như lai biết rõ đúng như thực đã vĩnh viễn đoạn trừ không còn sinh khởi nữa. [X. kinh Tạp a hàm Q.26; kinh Hoa nghiêm Q.17 (bản dịch mới); phẩm Kiến lập trong kinh Bồ tát địa trì Q.10; luận Câu xá Q.27; luận Đại tì bà sa Q.30]. [II]. Mười lực của Bồ tát, tức chỉ cho 10 tác dụng của Bồ tát ở giai vị Vô phược vô trước giải thoát hồi hướng thứ 9 trong Thập hồi hướng, đó là: Thâm tâm lực (trực tâm lực) tăng thượng thâm tâm lực (thâm tâm lực), phương tiện lực, trí lực (trí tuệ lực), nguyện lực, hạnh lực, thừa lực, thần biến lực(du hí thần thông lực), bồ đề lực và chuyển pháp luân lực. [III.] Mười lực thế gian nêu trong kinh Tạp A hàm quyển 26, đó là: Tự tại vương giả lực, đoán sự đại thần lực, cơ quan công xảo lực, Đao kiếm tặc đạo lực, oán hận nữ nhân lực, đề khấp anh nhi lực, hủy tì ngu nhân lực, thẩm đế hiệt tuệ lực, nhẫn nhục xuất gia lực và kế số đa văn lực. [X. kinh Hoa nghiêm Q.56 (bản dịch mới); Đại thừa nghĩa chương Q.14]. (Tự điển Phật Quang). Sư Tuệ Tư trưng dẫn lực thứ nhất và lực sau cùng trong Vô Tránh Tam Muội. (46.630c24-25).

Thập Bát Bất Cộng Pháp (十八不共法) của chư Phật: (1). Thân vô thất: Thân không có lỗi. Phật từ vô lượng kiếp đến nay, giữ giới thanh tịnh, vì công đức này đầy đủ, tất cả phiền não hết sạch nên thân không có lỗi. (2). Khẩu vô thất: Miệng không có lỗi. Phật có vô lượng trí tuệ biện tài, pháp Phật nói ra tùy theo các cơ nghi khiến cho họ đều chứng ngộ. (3). Niệm vô thất: Ý nghĩ không có lỗi. Phật tu các thiền định rất sâu xa, tâm không tán loạn, đối với các pháp tâm không dính dấp, được sự an ổn đệ nhất nghĩa. (4). Vô dị tưởng: Không có ý tưởng khác. Phật đối với tất cả chúng sinh bình đẳng hóa độ, không có tâm lựa chọn, phân biệt. (5). Vô bất định tâm: Tâm thường ở trong định. Phật đi đứng ngồi nằm thường không lìa thắng định sâu xa, thường nhiếp tâm trụ trong thiện pháp, đối với thực tướng các pháp không thoái thất. (6). Vô bất tri kỉ xả tâm: Thường ý thức xả tâm của mình. Đối với các cảm thụ như khổ, vui... Phật biết rõ các tướng sinh trụ diệt của chúng trong từng niệm và an trú trong vắng lặng bình đẳng, tức thường ở trạng thái tâm không khổ không vui (xả tâm). (7). Dục vô giảm: Ý muốn không giảm. Phật đầy đủ các thiện pháp, luôn muốn hóa độ chúng sinh, tâm không chán bỏ. (8). Tinh tiến vô giảm: Tinh tiến không giảm. Thân tâm của Phật đều tinh tiến, vì độ chúng sinh nên thường thực hành các phương tiện, không dừng nghỉ. (9). Niệm vô giảm: Tâm niệm không giảm. Pháp và tất cả trí tuệ của chư Phật 3 đời tương ứng đầy đủ, không có thoái chuyển. (10). Tuệ vô giảm: Tuệ không giảm. Phật có đầy đủ tất cả trí, vả lại, còn trí tuệ của 3 đời không bị chướng ngại, nên tuệ không khuyết giảm. (11). Giải thoát vô giảm: Giải thoát không giảm. Phật xa lìa tất cả chấp trước, có đầy đủ 2 loại giải thoát hữu vi, vô vi, tất cả phiền não tập khí đều hết sạch, cho nên giải thoát không khuyết giảm. (12). Giải thoát tri kiến vô giảm: Giải thoát tri kiến không giảm. Phật thấy biết các tướng giải thoát, rõ suốt không bị ngăn ngại. (13). Nhất thiết thân nghiệptùy trí tuệ hành: Tất cả hành động của thân đều được trí tuệ soi sáng, chỉ dẫn. (14). Nhất thiết khẩu nghiệp tùy trí tuệ hành: Tất cả lời nói từ miệng Phật phát ra đều theo trí tuệ. (15). Nhất thiết ý nghiệp tùy trí tuệ hành: Tất cả ý nghĩ đều được trí tuệ hướng dẫn. Ba pháp trên đây là khi Phật khởi động 3 nghiệp thân, khẩu, ý trước hết xem xét, cân nhắc đúng sai, lợi hại rồi sau mới thực hành theo trí tuệ, cho nên không sai lầm, đều mang lại lợi ích cho chúng sinh. (16). Trí tuệ tri kiến quá khứ thế vô ngại vô chướng:Trí tuệ thấy biết đời quá khứ không bị chướng ngại. (17). Trí tuệ tri kiến vị lai thế vô ngại vô chướng: Trí tuệ thấy biết đời vị lai không bị chướng ngại. (18). Trí tuệ tri kiến hiện tại thế vô ngại vô chướng: Trí tuệ thấy biết đời hiện tại không bị ngăn ngại. (Tự điển Phật Quang: kinh Tự tại vương bồ tát Q. hạ; Hoa nghiêm kinh sớ Q.52; Đại thừa nghĩa chương Q.16]; và Pháp Giới Thứ Đệ Sơ Môn, 46.695a 21-696a 2; Đại Trí Độ Luận 407b29-c8; 680c24-681a 2; Anh Lạc kinh 24.1020a7-12.

Tam minh (三明 Tri-vidya). Cũng gọi Tam đạt, Tam chứng pháp. Trí tuệ sáng tỏ, thông đạt vô ngại, trừ hết ngu muội, chứng được vị Vô học. Tam minh gồm có: (1). Túc mệnh trí chứng minh (Phạm: Pùrva-nivàsànusmfti-jĩànasàkwàtkriya-vidỳa); cũng gọi Túc trụ tùy niệm trí tác chứng minh, Túc trụ trí chứng minh, Túc trụ trí minh,Túc mệnh minh, Túc mệnh trí: Trí tuệ biết rõ tướng trạng của mình và chúng sinh từ một đời cho đến trăm nghìn vạn ức đời. (2). Sinh tử trí chứng minh (Cyuty-upapattì-jĩàna-sàkwàt-kriyavidỳa), cũng gọi Sinh tử trí chứng minh, Thiên nhãn minh, Thiên nhãn trí: Trí tuệ biết rõ tướng trạng sống chết của chúng sinh lúc tử lúc sinh, sắc thiện sắc ác, hoặc do nhân duyên tà pháp thành tựu ác hạnh, khi mệnh chung sinh vào đường ác; hoặc do nhân duyên chính pháp thành tựu thiện hạnh, khi mệnh chung sinh vào đường thiện. (3). Lậu tận trí chứng minh (Àsrava-kwaya-jĩàna-sàkwàt-kriyavidỳa), cũng gọi Lậu tận trí minh, Lậu tận minh, Lậu tận trí: Trí tuệ biết rõ như thực đã chứng được lí Tứ đế, giải thoát tâm hữu lậu, diệt trừ tất cả phiền não. (Tự Điển Phật Quang).

Bát giải thoát (八解脫) được nói giản lược dưới một tên gọi khác là bát bối xả trong Vô Tránh Tam Muội: “thị danh nhất tâm, như thị ngũ phương tiện, năng đoạn ngũ dục yêu mị phiền não diệt trừ ngũ cái, hữu giác hữu quán, li sanh đắc hỉ nhạo nhập sơ thiền, danh sơ bối xả đắc nhập nhị thiền, danh nhị bối xả, nhập đệ tam thiền, danh tam bối xả, hỉ nhạo tâm nội thanh tịnh đắc tứ thiền, danh vi nhập nhất thiết xứ, diệt nhất thiết sắc tướng, xả đệ tứ thiền, diệt hữu đối tưởng, nhập vô biên hư không xử, danh vi không nhất thiết xử, đệ tứ bối xả hư không xử định, đắc nhất thiết thức xử định, thị danh thức nhất thiết xử đệ ngũ bối xả, phục thứ xả thức xử định, nhập vô sở hữu xử định, thị danh đệ lục bối xả, xả vô sở hữu xử định đắc nhập phi hữu tưởng phi vô tưởng xử định, sanh yếm li tâm, thị danh đệ thất bối xả, xả phi hữu tưởng phi vô tưởng xử định, nhập diệt định thụ tưởng định, tâm vô sở trứ thị danh đệ bát bối xả, nhĩ thì thiện ba la mật. chuyển danh bát bối xả, phục thứ tự giác giác tha”. (是 名 一 心, 如 是 五 方 便, 能 斷 五 欲 妖 媚 煩 惱 滅 除 五 蓋, 有 覺 有 觀, 離 生 得 喜 樂 入 初 禪, 名 初 背 捨 得 入 二 禪, 名 二 背 捨, 入 第 三 禪, 名 三 背 捨, 喜 樂 心 內 清 淨 得 四 禪, 名 為 入 一 切 處, 滅 一 切 色 相, 捨 第 四 禪, 滅 有 對 想, 入 無 邊 虛 空 處, 名 為 空 一 切 處, 第 四 背 捨 虛 空處 定, 得 一 切 識 處 定, 是 名 識 一 切 處 第 五 背 捨, 復 次 捨 識 處 定, 入 無 所 有 處 定, 是 名 第 六 背 捨, 捨無 所 有 處 定 得 入 非 有 想 非 無 想 處 定, 生 厭 離 心, 是 名 第 七 背 捨, 捨 非 有 想 非 無 想 處 定, 入 滅 定 受想 定, 心 無 所 著, 是 名 第 八 背 捨, 爾 時 禪 波 羅 蜜, 轉 名 八 背 捨, 復 次 自 覺 覺他) Vô Tránh Tam Muội, 631a 26-b8. Đại Trí Độ Luận 381b5-13; và Trí Khải, Pháp Giới Thứ Đệ Sơ Môn, T no. 1925, 46. 676c22-c16, đưa ra bát bối xả như sau: “nhất nội hữu sắc tướng ngoại quán sắc, nhị nội vô sắc tướng ngoại quán sắc, tam tịnh bối xả thân tác chứng, tứ hư không xứ bối xả, ngũ thức xứ bối xả, lục vô sở hữu xứ bối xả, thất phi hữu tưởng phi vô tưởng bối xả, bát diệt thụ tưởng bối xả. (一 內 有 色 相 外 觀 色, 二 內 無 色 相 外 觀 色, 三 淨 背 捨 身 作 證, 四 虛 空 處 背 捨, 五 識 處 背捨, 六 無 所 有 處 背 捨, 七 非 有 想 非 無 想 背 捨, 八 滅 受 想 背 捨).
. Về những xuất xứ khác, đọc Tịnh Ảnh Huệ Viễn, Đại Thừa Nghĩa Chương, T no. 1851, 44. 730c6.

Phật nhãn là mắt thứ năm trong ngũ nhãn: nhục nhãn (肉眼), thiên nhãn (天眼), tuệ nhãn (慧眼), pháp nhãn (法眼), và Phật nhãn (佛眼). Đại Trí Độ Luận nói về Phật nhãn: “Không có gì mà mắt Phật không nghe, không thấy, không biết, vô sở tư duy (無所思惟). Mắt Phật thấu suốt tất cả pháp. Đại Trí Độ Luận, 306a 6-7. Trong Vô Tránh Tam Muội (627c18) sư Tuệ Tư nhìn Phật nhãn tức nhất thiết chủng trí (一切種智), như Đại Trí Độ Luận nói: “Bồ tát trụ thập địa (bhumi) đầy đủ lục độ [và công đức] đến được nhất thiết chủng trí. Bồ tát nhập tam muội như kim cang tam muội (如金剛三昧), diệt phiền não. Trong khoảnh khắc, Bồ tát chứng được giải thoát vô chướng ngại của chư Phật, từ đó, đắc Phật nhãn. Những công đức như nhất thiết chủng trí, thập lực, tứ vô sở úy, tứ vô ngại trí, cho đến đại từ đại bi Phật nhãn đều thấy biết.” Đại Trí Độ Luận, 350b19-23.
Sư Tuệ Tư trước đã luận về chúng sinh diệu (衆生妙) làm nền tảng cho ý niệm “chúng sinh pháp diệu” (衆生法妙) của sư Trí Khải với luận đề nổi bật “Tâm, Phật, Chúng sinh, tam pháp diệu” (心佛衆生三法妙) trong Pháp Hoa Huyền Nghĩa. Sư Trí Khải nói: “Tôn sư Nam Nhạc [Tuệ Tư] phân biệt ba pháp tức chúng sinh pháp, Phật pháp, và tâm pháp. Nếu mục đích của kinh Pháp Hoa là giúp chúng sinh khai, thị, ngộ, nhập tri kiến Phật, tại sao lại nói là “khai” (開) nếu chúng sinh vốn không có Phật trí?. Trí tuệ Phật ẩn trong chúng sinh. Hơn nữa, kinh Pháp Hoa nói đến mắt do cha mẹ sinh tức mắt thịt, nhưng thấy „tận đỉnh Diệu Cao và trong ngoài tam thiên đại thiên‟ (9.47c18) chính đó là thiên nhãn; „không trói buộc (9.48a13) trong khi thấy được tất cả hình tướng‟ chính là tuệ nhãn; „thấy không lỗi lầm‟ (9.48b27) chính đó là pháp nhãn. Mặc dù người ấy chưa đạt đến chỗ vô lậu (anasrava) nhưng nhãn căn đà thanh tịnh. Nếu con mắt này có cái dụng của tất cả mắt, thì đó là mắt Phật. Đây là đoạn kinh văn làm sáng tỏ „chúng sinh pháp diệu‟. Kinh Đại Bát Niết Bàn nói: „Với những người tu pháp Đại thừa, dù rằng với mắt thịt, nhưng đó là mắt Phật. Năm căn còn lại tai, mũi, lưỡi… cũng như vậy.‟ Kinh Ương Quật Ma La nói: „Cái gọi là nhãn căn, với Như Lai, là thường. Trang nghiêm vô lậu, thấy rõ ràng và dứt khoát.‟ Những căn khác, cho đến ý căn cũng như vậy. Kinh Đại Bát Nhã nói: „Vì sáu vị vua tự tại thanh tịnh‟. Trên đây là những gì kinh thuyết về diệu pháp của chúng sinh.” Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T no. 1716, 33.693a 4-19. Lưu ý rằng sư Trí Khải và sư Quán Đảnh đã đổi thứ tự hai câu cuối trong bài kệ kinh Ương Quật Ma La. Cf. ghi chú 453 bên dưới.

Sư Tuệ Tư dùng chữ “chủng” (種) trong cặp “phàm chủng‟ (凡種), và “thánh chủng” (聖種), chữ “chủng” cũng được dùng để dịch thuật ngữ “bija” là “chủng tử (種子), và “gotra” tức “chủng tính” (種性) hoặc (種姓), thuộc dòng họ hoặc sắc thái. Trong câu văn T 46. 699a28 dưới đây, sư Tuệ Tư nói: “Tiếp nối không dừng nghỉ là chủng (gotra)”, và sư không giải thích thêm.
Phiên bản kinh Lăng Già của sư Cầu-na-bạt- đà-la (Gunabhadra), Lengqie jing, T no. 670, 16.493b24-c9 phân biệt “chủng tính” của “thánh chủng tính” (聖種性) với “ngu phu chủng tính” (愚夫種性), và sự khác nhau giữa các bậc thánh thuộc Thanh văn, Duyên giác, và Phật thừa. Phiên bản tác phẩm Bồ Tát Địa Trì của Bồ tát Vô Trước (Asanga, T no. 1581) của sư Đàm vô sấm (Dharmaksema) giải thích chi tiết về “chủng tính”, phân ra bốn loại (1) Bồ tát, (2) Thanh văn, (3) Duyên giác), và ngoại chủng; ba hạng trước được xem là thánh chủng. Bồ tát chủng tính cũng chỉ cho Phật chủng tính. Trong những khái niệm Bồ tát Vô Trước đưa ra, Bồ tát chủng tính lại được phân ra “tính chủng tính” (性種性) và “tập chủng tính” (習種性). Tính chủng tính được định nghĩa: tính là bản tính từ vô thủy đến nay, tự nhiên thù thắng, là nền tảng của pháp tánh (dharmata). Tập chủng tính: tập là tu tập, theo giáo pháp hành các điều thiện mà thành ra chủng tính. Đọc Bồ Tát Trì Địa, no. 1581, 30.888a10-889b26 và 900a 15-18. Có thể sư Tuệ Tư quen thuộc với cả hai xuất xứ. Về cách sử dụng và khai triển thuật ngữ gotra trong Phật giáo, đọc Ruegg, La Théorie du tathagatagarbha et du gotra, pp. 71-138., đặc biệt pp. 86-92; và Takasaki, Nyoraizo shiso no keisei, pp. 447-602.

Đại Tập Kinh (Hư Không Mục Bồ Tát Phần 虛空目菩薩分), T no. 397, vol. 13, 164a 2-5: “Thiện nam tử! Vì mắt thấy hình sắc nên phát khởi tham đắm và trói buộc. Tâm tham đắm này chính là vô minh. Hành động mê đắm tạo nghiệp, chính là hành (行).” Cùng đoạn văn được trưng dẫn trong Tùy Tự Ý Tam Muội XZJ 98. 351c5-7 cũng như trong Vô Tránh Tam Muội 46. 639a 21-b14.
Phần luận về “thập nhị nhân duyên” thấy trong Hư Không Mục Bồ Tát Phần, kinh Đại Tập cũng làm căn bản trong việc phân tích thành hệ thống 60 môn trong tác phẩm Pháp Giới Thứ Đệ Sơ Môn của sư Trí Khải, T no. 1925, 46.684a 3685a 29. Sư Trí Khải, dựa vào bản kinh, phân chia lối trình bày vảo ba phối cảnh: (1) Phân đoạn và phân tích mười hai vòng xích trong ba thời quá khứ, hiện tại, và vị lai (thí dụ phiền não, nghiệp, và khổ), (2) phân tích mười hai vòng xích từ cái nhìn về quả báo và sự phát triển trên từng sự kiện(hiện tại và tương lai), (3) mười hai nhân duyên cùng lúc tác động, trong mỗi niệm (hiện tại). Sư nói: “Tất cả những [điều nói ở đây] là từ kinh Đại Tập, không có bất cứ một câu nào là ý của riêng tôi”. Đây là phần được trưng dẫn trong cái nhìn thứ ba của sư Trí Khải, tức mười hai nhân duyên tác động đồng thời trong một niệm, phù hợp với đoạn văn được sư Tuệ Tư trưng dẫn.

Trong Vô Tránh Tam Muội, sư Tuệ Tư dùng chữ “chủng” với nghĩa “hạt giống” (bija): “thị cố vi vô thủy vô minh, vô minh vi phụ, ái tâm vi mẫu, hành nghiệp hòa hợp, sanh thức chủng tử, diệc đắc danh vi chủng thức chủng tử, chủng vị lai thân cố danh vi chủng, danh sắc thị nha cố danh sanh”. (是 故 為 無 始 無 明, 無 明 為 父, 愛 心 為, 行 業 和 合, 生識 種子 , 亦 得 名 為 種 識 種 子, 種 未 來 身 故 名 為 種, 名 色 是 芽 故 名 生). (639b11-13). Khi dùng chữ “hành” để chỉ năng lực, dường như sư Tuệ Tư muốn đưa ra một hàm ý khác, (như với cặp chữ “an lạc”); hành (行) như tu hành hoặc rèn luyện, hoặc [vô minh sinh] hành (samskara) tạo nghiệp quả trong luân hồi, hoặc như hành xứ (行處) của Bồ tát, hoặc tứ an lạc hạnh trong phẩm An Lạc Hạnh, kinh Pháp Hoa. Ngoài ra, sư cho thấy trước từng thứ lớp luận thuyết về ý nghĩa đa dạng của thuật ngữ “an lạc hạnh” trong vấn đáp 9, tức “khổ hạnh” của phàm nhân, “khổ lạc hạnh” của Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát có căn cơ thấp kém, và hạnh an lạc khó sánh của Bồ tát lợi căn, nơi đó “gạt ra ngoài pháp phương tiện và chỉ thuyết pháp vô thượng [của chư Phật]” . Cf. Anlexing, yi, T no. 1926, 46. 700a 2-701b13.

Những phân tích vượt bậc về nhãn căn và cảnh xuất hiện trong Vô Tránh Tam Muội, T no. 1925, 46.639b16, 639b23-24, 639b27; và Trí Khải, Giác Ý Tam Muội, T no. 192246.625b6; Maha Chỉ Quán, T no. 1911, 46.15c28. Về những phản bác tương tự đối với cái nhìn về những yếu tố khác như nhãn căn, sắc tướng, thức, ánh sang, không gian v.v…, đọc Za apitanxin lun (Samyuktabhidharmahrdaya Sastras), T no. 1550, 28.866c3.