Duy Thức Học

Phần Thứ Mười Một - SÁU THỨC TRƯỚC

ĐOẠN I

TƯỚNG NĂNG-BIẾN THỨ BA

Hỏi :

- Tướng năng-biến thứ ba thế nào ?

Đáp : (bài tụng)

1) Thức năng-biến thứ ba, có 6 thức khác nhau.

2) Phân-biệt cảnh (liễu-cảnh) làm tính tướng.

3) Thức này nhiếp về thiện và vô-ký.

ĐOẠN II

SÁU THỨC : LIỄU-CẢNH

Sau cái thức năng-biến tư-lương, nên nói về hành-tướng của thức năng-biến liễu-cảnh.

Thức này có sáu thứ khác nhau, bởi vì theo căn cảnh khác nhau.

Có thể theo căn đặt tên: nhãn, nhĩ, tỵ, thiệt, thân, ý.

Có thể theo cảnh đặt tên: Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.

“Thức” nghĩa là phân-biệt, biết 6 cảnh.

Năm thức trên mỗi thức chỉ biết riêng từng thứ. Mắt biết phạm-vi của mắt. Tai của tai. Ý-thức biết cả sáu thứ.

Đó là nói về chúng-sinh chưa chứng, chưa tự-tại. Nếu được tự-tại, một căn dùng cho sáu, mắt nghe, ngửi được.

ĐOẠN III

NHIẾP VỀ BA TÍNH

Hỏi :

- Sáu chuyển-thức ấy nhiếp về tính nào ?

Đáp :

- Nhiếp về thiện, bất-thiện và cu-phi

1) Cu-phi là vô-ký, chẳng phải thiện và bất-thiện.

2) Thiện: Có thể làm lợi-ích trong đời này và đời khác.

3) Ác: Có thể làm vi-tổn (hại) đời này và đời khác.

*

**

ĐOẠN IV

TÂM-SỞ

Hỏi :

Sáu thức với mấy thứ tâm-sở tương-ưng ?

Đáp : (bài tụng)

Đây, các tâm-sở

1) Biến-hành.

2) Biệt-cảnh.

3) Thiện.

4) Phiên-não.

5) Tùy-phiền-não.

6) Bắt-định.

Đều tương-ưng với ba thứ thụ.

Giả-thích :

- Sáu chuyển thức này chung với 6 loại tâm-sở tương-ưng.

Tâm-sở : hằng nương theo tâm mà khởi⁵⁷, với tâm tương-ưng⁵⁸, hệ-thuộc nơi tâm. Như vật thuộc về ta, đặt tên là ngã-sở.

Tâm đối với cảnh sở-duyên, chỉ lấy tướng-chung.

Tâm-sở lấy tướng riêng với cảnh⁵⁹.

Ví-như thầy trò thợ vẽ, thầy phóng kiễu, trò tô mầu.

Khi chứng-quả : Khi tu-chứng, đã được tự-tại, chỉ với hỷ-lạc và xả⁶⁰ ? Vì Phật đã đoạn ưu và khổ.

ĐOẠN V

BIỆT-CẢNH TÂM-SỞ

Hỏi:

- Trước đã lược nói sáu loại tâm-sở, nay nên nói rỏ tướng khác nhau của chúng.

- Hai loại đầu, tướng ấy thế nào?

Đáp:

Loại đầu biên-hành: xúc v.v.

Loại sau biệt-cảnh là: dục, thắng giải, niệm, định, tuệ.

Sở-duyên sự chẳng đồng.

Giải:

Trong sáu loại, loại đầu là biến-hành tâm-sở (xúc…) trước đã nói.

Sau là biệt-cảnh tâm-sở, là từ dục cho đến tuệ. Việc duyên cảnh của biệt-hành không đồng nhau.

BIẾN HÀNH TÂM-SỞ

Tâm-sở này đi khắp tất cả:

1) Đi khắp tất cả thời-gian (quá-khứ, hiện-tại, vị-lai) .

2) Đi khắp tất cả không-gian (ba cõi v.v…).

3) Đi khắp tất cả tính (thiện, ác, vô ký).

4) Đi khắp tất cả thức (tám thức).

BIỆT-CẢNH TÂM-SỞ

Tâm-sở này có 5 thứ, mỗi thứ duyên một cảnh khác nhau. Năm thứ là:

1) DỤC: Đối với cảnh ưa thích, trông mong làm tính, siêng-năng⁶¹, nương nơi đó làm nghiệp.

2) THẮNG-GIẢI: Biết rõ ràng, chắc chắn, không thay đổi, thật quyết định.

3) NIỆM: Đối với cảnh đã từng tập⁶², khiến cho tâm rõ ràng ghi nhớ chẳng quên làm tính. Định nương làm nghiệp.

4) ĐỊNH: Đối với cảnh sở quán, khiến tâm chuyên chú, chẳng tản làm tính. Trí nương làm nghiệp.

5) TUỆ: Đối với cảnh sở quán, lựa chọn⁶³, làm tính, đọan nghi làm nghiệp.

*

* *

Hỏi:

- Năm thứ biệt-cảnh này nhiếp về thứ thụ nào?

Đáp:

- Dục nhiếp 3 món: hỷ, lạc và xả, trừ "ưu" và khổ thụ ra. Vì 2 cảnh sau chẳng phải sở lạc (ưa thích).

- Còn 4 thứ kia thông cả 4, chỉ trừ khổ-thụ.

ĐOẠN VI

THIỆN TÂM-SỞ

Hỏi:

- Thiện tâm sở, tướng ấy thế nào?

Đáp: (Bài tụng)

- Thiện là: Tín, tàm, quý, vô tham, vô sân-vô si, cần, an, bất phóng dật, hành xả, bất hại.

*

* *

1) TÍN: tin. Đối với "thật, đức và năng⁶⁴" rất nhẫn-thụ ưa-muốn, tâm tịnh làm tính, đối-trị bất tín, lạc thiệu làm nghiệp.

2) TÀM: Biết xấu hổ, thẹn. Kính-trọng hiền thiện làm tính. Đối-trị vô-tàm. Ngăn-dứt các ác-hạnh làm nghiệp. (Thẹn với mình).

3) QUÝ: Thẹn với thế-gian (với người). Khinh chống bạo ác làm tính. Đối-trị vô-quý. Ngăn dứt cái ác làm nghiệp.

4) VÔ-THAM: Không tham. Không tham-đắm⁶⁵ cái sướng ở cõi làm tính. Đối-trị tham-đắm. Làm lành làm nghiệp.

5) VÔ-SÂN: Không nóng-giận. Đối với cái khổ và nhân khổ⁶⁶, không giận làm tính. Đối-trị cái giận dữ. Làm lành làm nghiệp.

6) VÔ-SI: Không ngu-si. Đối với sự lý, hiểu biết rõ ràng làm tính. Đối-trị với ngu si⁶⁷. Làm lành làm nghiệp.

7) CẦN: Tinh tiến. Đối với trong phẩm thiện ác, về sự tu⁶⁸ và đoạn⁶⁹, mạnh mẽ làm tính. Đối-trị với lười biếng. Mãn thiện⁷⁰ làm nghiệp.

8) AN: Khinh-an⁷¹. Xa lìa cái thô trọng⁷². Thân tâm thư thái. Kham-nhiệm⁷³ làm tính. Đối-trị hôn trầm. Chuyển-y⁷⁴ làm nghiệp.

9) BẤT PHÓNG-DẬT: Không bị buông lung, bị lôi kéo. Tinh-tiến và vô-tham, vô-sân, vô-si, đoạn ác và dứt mầm ác làm tính. Đối-trị buông-lung. Đầy đủ tất cả sự lành thế gian và xuất thế gian làm nghiệp.

10)HÀNH-XẢ: Làm mà không tham-đắm, không để tâm. Tinh-tiến ba căn⁷⁵, khiến tâm bình-đẳng chính-trực⁷⁶. Không công-dụng⁷⁷ làm tính. Đối-trị với cố-chấp. Yên-ổn, bằng-phẳng làm nghiệp.

11)BẤT HẠI: Không làm hại. Không làm tổn hại chúng hữu tình. Không giận làm tính. Đối-trị với hại. Thương người làm nghiệp.

ĐOẠN VII

PHIỀN-NÃO

Hỏi:

- Phiền-não tâm-sở, tướng ấy thế nào?

Đáp: (Bài tụng)

- Tham, sân, si, mạn, nghi, ác-kiến: Sáu thứ, tính chúng nhiếp về căn-bản⁷⁸ phiền-não.

*

* *

1) THAM: Tham-đắm. Đối với ba cõi⁷⁹ và thân⁸⁰, nhiễm-đắm làm tính. Có thể chướng cái tâm vô-tham. Sinh khổ làm nghiệp. Vì tham ái mới lấy thân ngũ-uẩn, thụ-sinh.

2) SÂN: Nóng giận. Đối với khổ và các nhân khổ, thêm cái giận làm tính. Có thể chướng cái tâm vô-sân. Không an-ổn. Hạnh ác nương-dựa làm nghiệp. Giận khiến thân-tâm nóng-nảy, khởi các ác-nghiệp và cái tính-cách bất-thiện.

3) SI: Ngu tối. Đối với các sự-lý mù mờ⁸¹ làm tính. Có thể chướng ngại vô si. Tất cả các tạp nhiễm nương-dựa làm nghiệp. Bởi vô-minh khởi ra nghi, tà kiến⁸², các nghiệp phiền-não. Có thể chiêu-cảm các pháp tạp-nhiễm về các đời sau.

4) MẠN: Kiêu-ngạo. Ỷ mình⁸³ đối với người khác. Nâng cao mình lên làm tính. Có thể chướng-ngại cái bất mạn. Sinh-khổ làm nghiệp. Tâm chẳng khiêm-hạ, bởi vậy sinh-tử luân-chuyển, chịu các khổ.qtt

5) NGHI: Nghi-ngờ. Đối với chân lý, do dự làm tính. Có thể chướng-ngại thiện-phẩm bất nghi làm nghiệp. Dụ-dự thì nghiệp lành không sinh.

6) ÁC-KIẾN: Thấy sai. Đối với chân-lý điên-đảo đo-lường⁸⁴ nhiễm-tuệ⁸⁵ làm tính. Có thể chướng với thiện-kiến. Rước khổ làm nghiệp. Ác-kiến phần nhiều bị khổ.

*

* *

THỨC: Sáu thứ này tương-ưng với thức nào:

- Tạng-thức hoàn-toàn không có. Mạt-na có 4 thứ. Ý-thức đủ 10 thứ. Năm thức chỉ có 3 thứ: tham, sân, si.

THỤ: Mười thứ này tương-ưng với thụ nào:

- Với 5 thứ thụ, tham-sân-si 3 thứ cu-sinh và phân-biệt, đều tương-ưng.

TÍNH: Nhiếp về tính nào?

- Sân chỉ nhiếp về bất-thiện, bởi vì hại mình và người. Còn 9 thứ kia thông cả 3 tính.

GIỚI: Buộc về giới nào?

- Sân chỉ ở cõi dục. Còn 9 thứ kia thông cả 3 cõi.

BỰC: Nhiếp về học quả nào?

- Chẳng phải nhiếp về bực vô-học và hữu-học⁸⁶, vì các bực đó chỉ là thiện.

ĐOẠN VII

TÙY PHIỀN-NÃO

Hành-tướng⁸⁷ là: Phẫn, hận, phú, não, tật san, cuống, xiểm, hại, kiêu, vô-tàm, vô-quí, trạo-cử, hôn-trầm, bất-tín, giải-đãi, phóng-dật, thất niệm, tản loạn, và bất chính-tri.

*

* *

1) PHẪN: Nổi-xung khi gặp cảnh trái ý-thích. Nhiều khi phát ra bạo-ác.

2) HẬN: Kết oán. Sau khi nổi-xung, giữ cái giận trong lòng. Kết oán làm tính. Có thể chướng bất hận. Nóng nảy, bức tức làm nghiệp.

3) PHÚ: Che-dấu. Che-dấu tội mình làm, e mất cái lợi và tiếng khen. Có thể chướng bất-phú. Hối não làm nghiệp. Tức là sau bị ăn-năn và não không yên-ổn.

4) NÃO: Dữ tợn. Trước đã giận, bị người xúc-xiểm cho giận thêm. Dữ-tợn làm tính. Có thể chướng cái bất não. Độc-dữ làm nghiệp. Khi đã giận nhiều, tâm bèn hung-dữ phát ra táo-bạo và các lời thô-bỉ, độc hại.

5) TẬT: Ganh-ghét. Chỉ theo cái danh-lợi củ mình, chẳng chịu ai vinh hơn. Ganh ghét làm tính. Có thể chướng bất tật. Lo-rầu làm nghiệp. Người ganh-ghét, nghe thấy ai vinh hơn, ôm lòng lo lắng, chẳng yên-ổn.

6) XAN: bỏn-xẻn. Tham-đắm tiền của, không thể ban cho. Bỏn-xẻn làm tính. Có thể chướng bất-xan. Xẻn chứa làm nghiệp. Người bỏn xẻn tâm hay riết-róng và xẻn, chất chứa tiền của, không thể bỏ.

7) CUỐNG: Dối-trá. Vì muốn được lợi và tiếng khen, giả hiện ra có đạo-đức. Dối-trá làm tính. Có thể chướng bất-cuống. Tà-mạng⁸⁸ làm nghiệp. Người kiểu-cuống lòng ôm giữ mưu-mô khác, phần nhiều hiện ra sự bất-thật.

8) XIỂM: Xiểm-cong. Vì dối người, giả lập cái nghi-dung khác. Xiểm-khúc⁸⁹ làm tính. Có thể chướng bất xiểm. Người xiểm-khúc, vì dối ghạt người, chiều theo thời nghi, giả-lập phương-tiện, để lấy ý người, hoặc dấu lỗi mình, chẳng để cho thầy bạn chính-đáng dạy-bảo.

9) HẠI: Làm hại. Đối với các hữu-tình, tâm không thương-xót. Tổn-não⁹⁰ làm tính. Có thể chướng bất-hại. Bức-não⁹¹ làm nghiệp. Người có hại bức-não loài khác.

10) KIÊU: Ỷ mình. Đối với việc tốt, hay của mình, rất sinh nhiễm trước. Túy-ngạo⁹² làm tính. Có thể chướng bất kiêu. Người kiêu sinh-trưởng tất cả pháp tạp-nhiễm.

11) VÔ-TÀM: Không biết hổ, xét mình. Chẳng tự xét mình, khinh chống hiền-thiện làm tính. Có thể chướng ngại tâm. Sinh-trưởng ác-hạnh làm nghiệp.

12) VÔ-QUÝ: Không biết thẹn với người. Chẳng nhìn người, kính trọng cái bạo-ác làm tính. Có thể chướng ngại quý. Sinh-trưởng ác-hạnh làm nghiệp. Không biết thẹn vì đều xấu của mình.

13) TRẠO-CỬ: Tâm lêu lổng. Khiến tâm đối với cảnh chẳng tịch-tĩnh làm tính. Có thể chướng cái hành-xả Sa-ma-tha làm nghiệp. Luận chỉ nói nó là tham phần. Nó bởi nhớ sự vui lúc trước mà sinh.

14) HÔN TRẦM: Mờ tối, nặng-nề. Khiến tâm đối với cảnh không kham-nhiệm làm tính. Có thể chướng tu quán khinh-an làm nghiệp. Luận chỉ nói nó là si-phần. Mờ tối, trầm trọng là tướng-si.

15) BẤT-TÍN: Không tin. Đối với sự-thật, đức-hạnh và tài-năng, chẳng ưa muốn. Tâm uế làm tính. Có thể chướng tịnh-tín. Đọa nương làm nghiệp. Người bất-tín phần nhiều hay lười nhác.

16) GIẢI-ĐÃI: Lười-biếng. Đối với thiện và ác phẩm, trong việc tu và đoạn, lãng-đoạn⁹³, làm ính. Có thể chướng tinh-tiến. Thêm nhiễm làm nghiệp. Người lười nhác thêm nhiều nhiễm nghiệp.

17) PHÓNG-DẬT: Buông-lung. Đối với tịnh và nhiễm phẩm, không ngăn nhiễm⁹⁴. Buông-lung làm tính. Chướng bất-phóng-dật. Thêm ác tổn thiện nương-dựa làm nghiệp.

18) THẤT-NIỆM: không nhớ. Đối với các cảnh duyên, không thể rõ ràng ghi nhớ làm tính. Có thể chướng chính-niệm. Tản-loạn nương-dựa làm nghiệp. Người thất-niệm tâm hay tản-loạn.

19) TẢN LOẠN: lưu lãng. Đối với cảnh sở-duyên, khiến tâm lưu-lãng⁹⁵ làm tính. Có thể chướng chính-định. Ác-tuệ nương-dựa làm nghiệp. Người tản-loạn phát ác-tuệ⁹⁶.

20) BẤT CHÍNH TRI: Hiểu biết sai-lầm. Đối với cảnh sở-quán, hiểu biết lầm⁹⁷ làm tính. Có thể chướng chính-tri. Hủy-phạm⁹⁸ làm nghiệp.

ĐOẠN IX

BẤT-ĐỊNH TÂM-SỞ

Hỏi:

- Bất-định có 4 thứ, tướng ấy thế nào?

Đáp:

- Hối, miên, tầm, từ (Chia làm hai: hối miên, tầm từ). Không nhất-định thiện hay ác, nên gọi là bất-định.

1) HỐI: Ăn năn. Ghét cái việc đã làm. Còn hối-hận làm tính. Chướng cái chỉ làm nghiệp.

2) MIÊN: Buồn ngủ. Khiến cho tâm không tự tại. Mờ-ám và ít thức làm tính. Chướng quán làm nghiệp.

3) TẦM: Tìm kiếm. Khiến cái tâm vội-vàng, đối với cảnh ý ngôn⁹⁹, thô chuyển làm tính¹⁰⁰.

4) TỪ: Xem-xét kỹ-càng. Khiến tâm bận-rộn. Đối với cảnh ý ngôn, tìm kỹ-càng làm tính.

ĐOẠN X

HIỆN-KHỞI

Hỏi:

- Làm sao biết được phần-vị hiện-khởi của sáu thức?

Đáp: (bài tụng)

- Nương-dựa theo căn-bản-thức.

- Năm thức theo duyên-hiện-khởi, hoặc chung hoặc chẳng chung. Như sóng nương nước.

- Ý-thức thường hiện-khởi, trừ-sinh vô-tưởng-thiên và hai thứ định vô tâm, ngủ say và chết ngất.

GIẢI-THÍCH (nguyên-văn)

Căn-bản-thức: Là A-đà-na thức. Thức này là căn-bản; là gốc, cho các thức sinh.

Y-chỉ: Nương dựa. Sáu chuyển-thức trước lấy căn-bản-thức (A-lại-da) làm chỗ nương chung.

Năm thức: Năm chuyển-thức trước, chủng-loại giống nhau, nên nói chung.

Tùy duyên-hiện: Chỉ rõ là chẳng phải thường khởi.

Duyên: Tác ý, căn, cảnh v.v...

Nương-dựa...khởi: Năm thức thân, bề trong nương bản-thức, bề ngoài theo tác-ý, 5 căn, cảnh v.v...các duyên hòa-hợp, mới được hiện tiền.

Hoặc chung, hoặc chẳng chung khởi. Ngoại duyên họp là có đốn tiệm.

Ví dụ như nước và sóng, theo duyên nhiều ít (Gió).

Vô-tưởng-thiên: Người tu định vô-tưởng, do cái sức nhàm chán cái tướng thô, sinh trong cõi trời ấy. Nó trái với tâm và tâm-sở, nên chúng không thường hành-động. Diệt tưởng làm đầu. Lục thức đều đoạn ở cõi này.

Hai vô-tâm định: Vô-tưởng-định, và diệt-tận định, đều không có sáu thức. Nên gọi là vô tâm.

Vô-tưởng-định: Các loài dị-sinh, dẹp cái tham tịnh, tham các cái tốt đẹp trong ba cõi, chưa dẹp được nhiễm cõi trên. Xuất ly tưởng tác-ý¹⁰¹, khiến cho khi có khi không. Tâm và tâm-sở diệt. Cái tưởng diệt làm đầu, đặt tên là vô-tưởng. Khiến thân an-hòa nên nói là định.

Diệt-tận-định: Các bực vô-học hoặc hữu-học¹⁰² thánh-nhân, đã dẹp hoặc xa bỏ cái tham¹⁰³. Cái tham cõi trên bất-định. Bởi ngăn dứt cái tưởng, cái tác ý làm đầu khiến tâm và tâm sở diệt. Tên là diệt-tận. Khiến thân an-hòa, nên gọi là định.

Ngủ say và chết ngất: Khi ngủ say và chết ngất, mê-man không biết gì, khiến 6 thức trước đều không hiện-hành.

Chung nhau chuyển: Trong tất cả chúng hữu-tình, tâm với Mạt-na, hai cái thường chung nhau chuyển. Nếu khởi thức thứ sáu, thì ba cái chung nhau chuyển. Các cái khác theo duyên hợp, khởi một cái cho đến 5 cái, thì 4 cái cho đến 8 thức chung nhau chuyển. Đó là lược nói nghĩa thức chung nhau chuyển.

Phần Thứ Mười Hai - LÝ-DUY-THỨC

ĐOẠN I.

DUY THỨC

Hỏi:

- Đã rộng phân-biệt hành-tướng ba thứ năng-biến, chúng làm chỗ sở-y cho hai phần sở-biến¹⁰⁴ của chúng. Làm sao biết được: Nương thức sở-biến, giả nói là ngã và pháp, chẳng phải riêng thực có? Bởi vậy nên nói: "tất cả pháp duy-thức"?

Đáp:

- Thật các thức chuyển-biến¹⁰⁵, phân-biệt¹⁰⁶ và sở-phân¹⁰⁷. Bởi cái này và kia đều không, cho nên "tất cả duy-thức".

GIẢI THÍCH:

Thật các thức: Trước nói ba thức năng-biến thức¹⁰⁸ và tâm-sở của chúng đều có thể biến¹⁰⁹ in tuồng kiến-phần¹¹⁰ và tướng phần¹¹¹. Đặt cái tên là chuyển-biến¹¹².

Phân-biệt: Năng-biến kiến-phần nói là phân-biệt, vì có thể thấy tướng.

Sở phân-biệt: Sở-biến¹¹³ tướng-phần gọi là sở phân-biệt, vì là cái sở-thủ của cái thấy¹¹⁴.

Bởi chính-lý ấy, pháp và ngã dời thức sở-biến ra đều quyết-định chẳng phải có. Xa-lìa năng¹¹⁵ và sở-thủ¹¹⁶, không có vật riêng¹¹⁷. Chẳng phải có thực vật, xa-lìa hai tướng. Vậy nên tất cả hữu-vi¹¹⁸ và vô-vi pháp¹¹⁹, hoặc thật hoặc giả đều chẳng dời thức.

Nói là duy nghĩa là: "Ngoài thức, không pháp".

Chuyển-biến: Các nội thức¹²⁰ chuyển, in-tuồng cái cảnh-tướng¹²¹ ngã và pháp ngoài-hiện. Cái năng chuyển-biến, gọi là phân-biệt, vì hư vọng phân biệt làm tự tính.

Tam-giới, tâm và tâm-sở chấp cảnh, cái cảnh bị chấp ấy¹²² gọi là Sở phân-biệt, là cái bị hư-vọng chấp làm thực ngã và pháp.

Bởi cái phân-biệt ấy biến, in tuồng ngoại-cảnh, giả ngã và pháp tướng. Cái bị phân biệt, tức là ngã và pháp quyết định đều không.

Kết luận: Ngã và pháp chẳng phải có, thức chẳng phải không. Xa lìa có và không¹²³, nên khế-hợp với lý trung-đạo.

BÌNH LUẬN¹²⁴

Đây là phần căn-bản của duy-thức học. Xem lối thành-lập duy-thức học, biết người học cao hay thấp, vững hay không.

Đây là lối lập của ngài Huyền-Trang. Ngài đã tham-khảo các bộ sách căn-bản của các đại-luận sư, nhất là của các ngài Hộ-pháp, Giới-Hiền và Thế-Thân. Gạn lấy tinh-hoa, lập ra lý duy-thức ở bộ thành-duy-thức này.

Ngày nay, có cụ Huyền-Cơ, một tam-tạng pháp-sư lỗi lạc, đã nghiên-cứu 5 đại-tạng, đã đọc hàng trăm bộ duy-thức.

Đây là thuyết thành-lập duy-thức của cụ Huyền-cơ, làm duy-thức-học và Phật-pháp lại rực-rỡ, bao-trùm cái học đời nguyên-tử này.

Ở đầu sách này, trong hai phần hai và ba, đã nêu rõ thuyết này.

Bây giờ tôi giảng rõ hơn.

DUY-THỨC

Theo ngài Huyền-Trang và ngài Khuy-cơ, hai luận-sư xuất-chúng đời Đường nước Trung-hoa, "DUY" có nghĩa là "BAO-GỒM".

Về sau, nhiều nhà học Phật chưa đến nơi giảng Duy là "chỉ có".

Đến nay, hầu hết các nhà Phật-học cũng hiểu như thế. Và mắc vào cái lưới, lúng túng không ra khỏi, không trả lời được các câu tấn-công đanh thép của khoa-học và ngoại-đạo.

Vậy "DUY-THỨC" là gì?

"DUY THỨC" là "Thức bao-trùm tất cả pháp-giới bao-la, bao-trùm cả "chân" và vọng.

Bởi thế có câu:

- "Ngoài thức không pháp".

Nghĩa là: "Không có sự-vật nào ra ngoài được phạm vi của "thức".

Vậy chữ "thức" giống như chữ "tâm".

Trong kinh, Phật dùng chữ "tâm".

Trong luận, bồ-tát dùng chữ "thức".

Và câu:

"Tam-giới duy tâm, vạn pháp duy thức" là đúng.

Nghĩa là:

"Tâm bao-trùm ba cõi, thức bao-trùm tất cả sự-vật".

"Duy-tâm" và "duy-thức" đều giống nhau.

THÀNH-LẬP DUY THỨC HỌC.

Pháp-giới bao-la bao-trùm không-gian vô-tận, bao-trùm mọi sự-vật.

Chữ "thức" là danh-từ chỉ pháp-giới.

Thức bao-trùm mọi sự vật.

Ngoài thức, không có pháp, vì pháp nào cũng trong phạm-vi của thức.

Muốn tiện việc học, ta hãy giả lập, chia sự-vật làm hai mặt: "chân" và "vọng".

"Chân" tiêu-biểu cho cảnh-giới Phật.

"Vọng" tiêu-biểu cho cảnh-giới chúng-sinh.

Ta có thể dùng các danh-từ "Chân-lý", hay "chân-tâm", hay "thanh-tịnh-thức" để chỉ cái biết bao-trùm pháp-giới của Phật, cái biết tuyệt-đối.

Ta có thể dùng các danh-từ "vô-minh" hay "vọng-tâm", hay "vọng-thức" để chỉ cái biết nông-cạn, hẹp-hòi, sai-lầm của chúng-sinh.

Xuống một tầng nữa, ta nghiên-cứu riêng về mặt "vọng".

Trong cõi Sa-bà của đức Phật Thích-Ca đây, tất cả chúng-sinh đều có một nghiệp-chung. Đó là "nghiệp-chung" của tất-cả chúng-sinh ở cõi Sa-bà. Cõi đó có ba nghìn nghìn triệu thái-dương-hệ. Mỗi thái-dương-hệ là một thế giới.

Chữ "thức" là danh-từ để chỉ "ĐỒNG-NGHIỆP" của cõi Sa-bà. Chữ "thức" bao-trùm cả cõi Sa-bà. Tất cả vọng-thức của chúng-sinh đều trong vòng của "THỨC".

Tất cả sự-vật, thế-giới vật-chất, vô-hình đều trong vòng của thức.

Khi còn là chúng-sinh ở cõi nào, ví dụ cõi người, cõi tiên, cõi trời, hay là cõi bàng-sinh, chúng-sinh đều thấy biết theo nghiệp-chung của các chung-sinh cõi đó, của hoàn-cảnh, của nhóm bạn-hữu, ví dụ, ông A. thấy biết theo loài người, theo người Á-đông, theo người Việt-Nam, theo người Nam Việt, theo tỉnh Saigon, theo giới tiểu-công-chức v.v...

Và chúng-sinh lại thấy biết theo nghiệp riêng của mình, ví dụ ông A lại thấy biết theo nghiệp riêng của cá-nhân ông nữa.

Với toàn-phần vọng-thức của chúng-sinh, Phật chia làm tám phần: từ thức thứ nhất đến thức thứ tám.

Tám thức lại chia làm 3 loại: thức thứ tám, thức thứ bảy và sáu thức sau, như ta đã thấy ở trên.

Khoa-học dù cho tiến đến đâu chăng nữa, cũng chỉ là một phần bé nhỏ trong phạm-vi thấy biết của loài người.

Loài người chỉ là một loại chúng-sinh, so với bao từng chúng-sinh đã tiến cao hơn nhiều.

ĐOẠN II

DO ĐÂU SINH PHÂN-BIỆT?

Hỏi:

- Do đâu sinh các phân-biệt?

Đáp:

- Vì các chủng-tử trong tạng-thức chuyển-biến, thay đổi nhiều hình-dạng. Chúng hiện-hành tám thức. Tám thức với các tâm-sở tương-ưng, nào kiến-phần, nào tướng-phần, đều có sức giúp nhau, ảnh-hưởng lẫn nhau. Các thức có tính-cách riêng là phân-biệt.

ĐOẠN III

BỐN DUYÊN

Đã nói chủng-tử, hiện-hành và trợ-duyên sinh phân-biệt. Đây nói về các duyên, có 4 duyên:

1) NHÂN-DUYÊN: Nhân nhờ duyên sinh ra quả. Nhân nào quả nấy, như hạt lúa sinh cây lúa.

2) ĐẰNG-VÔ-GIÁN-DUYÊN: Tám thức và tâm-sở liên-tiếp duyên nhau, duyên xong cái này sang liền cái sau. Như bước đi, các bước nối nhau. Không xen-hở, gián-đoạn. Các thức và tâm-sở luôn luôn chung nhau chuyển, thuận-ứng nhau hòa-hợp, tưởng như là một. Ảnh-hưởng lẫn nhau.

3) SỞ-DUYÊN-DUYÊN: Duyên với cảnh bị duyên. Ví dụ: mắt nhìn cái chén. Hình-ảnh cái chén ghi trong căn. Căn túc là cơ-quan sống, hoặt động của con mắt. Ý-thức duyên với hình-ảnh đó, rồi nghĩ đến bao truyện. Ở cái chén nghĩ đến bao việc gần xa, nào chén này xấu, chén kia tốt, chén mua ở đâu, chén dùng làm gì v.v...

4) TĂNG-THƯỢNG-DUYÊN: Giúp thêm cho tốt hay xấu hơn. Ví-dụ: trồng rau. Tưới cho rau khỏi chết. Nếu mưa: rau càng mọc chóng, xanh tươi. (Tăng thượng thuận: làm tốt hơn). Nếu ít mưa, thiếu nước tưới: rau xấu. (Tăng thượng nghịch: làm xấu hơn).

ĐOẠN IV

MƯỜI NHÂN

- Trên đã nói bốn duyên. Bốn duyên nương 15 chỗ lập là 10 nhân.

15 chỗ là:

1) NGỮ-Y-XỨ: Nương lời nói. Các sự-vật đều có tên, có hình-dáng. Lời nói nương đó diễn-tả ra. Gọi là "nhân tùy-thuyết".

2) LĨNH-THỤ Y-XỨ: Nương chỗ lĩnh-thụ. Chỗ quan-sát chờ đợi. Nương chỗ ấy lập "nhân quán-đãi". Quan-sát, chờ đợi một vật, các vật kia sinh ra. Ví dụ: ở một cái bút, xem xét chữ viết việc viết, dùng bút.

3) TẬP-KHÍ Y-XỨ: Luyện-tập thành công-năng. Các chủng-tử lúc chưa thành-thục. Nương chúng lập "nhân khiên dẫn": dẫn đến kết-quả sau, xa. Ví dụ: hạt đa sinh cây đa.

4) HỮU-NHUẬN CHỦNG-TỬ Y-XỨ: Hạt giống có đồ tẩm bổ, trau-dồi, giúp cho nó. Các hạt giống đã thành-thục (chín). Nương đó ập "nhân sinh-khởi": Có thể sinh-khởi cái quả gần của nó. Ví dụ: như người tu lâu, căn lành thành-thục, nhờ một chút duyên là thành.

5) VÔ-GIÁN-DIỆT-Y-XỨ: Tâm và tâm-sở nương đẳng-vô-gián-duyên.

6) CĂN-CẢNH-Y-XỨ: Tâm và tâm-sở nương sở-duyên-duyên.

7) CĂN-Y-XỨ: Tâm và tâm-sở nương 6 căn.

8) TÁC-DỤNG-Y-XỨ: Trừ chủng-tử ra, các cái khác giúp cho hiện-duyên.

9) SỸ-DỤNG-Y-XỨ: Trừ chủng-tử ra, các cái khác làm hiện-duyên.

10) CHÂN-THỰC-KIẾN-Y-XỨ: Cái kiến vô-lậu, đối với pháp vô-lậu, có thể giúp dẫn để chứng vô-lậu. Nương đó để lập "nhân-nhiếp-thụ": Nhiếp bao thứ để lập thành pháp vô-lậu. Chờ bao duyên để thành-tựu.

11) TÙY-THUẬN-Y-XỨ: Tiến tới, sinh các cái khác: như cây chuối lớn lên, đâm lá, hoa, quả. Nương đó lập "nhân dẫn phát": ví dụ: đã lành, tu lành thêm lên.

12) SAI-BIỆT CÔNG-NĂNG-Y-XỨ: Các pháp hữu-vi đều đối với quả của chúng, có cái thế-lực có thể khởi chứng khác nhau: Như thiện được quả sướng, cảnh sướng. Thấy (chứng) rõ. Nương đó lập "nhân-định-dị": lành ác quyết-định khác nhau. Có thể sinh trong các cõi, hay chứng các cảnh-giới trên.

13) HÒA-HỢP Y-XỨ: hòa-hợp nhau. Bao cái khác chung làm thành. Từ nơi lĩnh-thụ cho đến sai-biệt công-năng y-xứ, đối với trong cái quả "sinh, trụ, thành, đắc", có cái sức hòa-hợp nhau. Nương đó lập "nhân đồng-sự": Từ quán-đãi cho đến định-dị, đều đồng-sinh một quả.

14) CHƯỚNG-NGẠI Y-XỨ: Có thể chướng-ngại. Đối với "sinh, tru, thành, đắc", có thể chướng-ngại. Nương đó lập "nhân tương-vi": Có thể trái "sinh, trụ, thành, đắc".

15) BẤT-CHƯỚNG-NGẠI-Y-XỨ: Chẳng chướng-ngại. Đối với "sinh, trụ, thành, đắc", chẳng chướng-ngại. Nương đó lập "nhân bất tương-vi": Không trái với "sinh, trụ, thành, đắc".

Mười nhân nhiếp về 2 nhân:

a) Năng-sinh¹²⁵.

b) Phương-tiện¹²⁶.

NHÂN NĂNG-SINH: Các nhân khiên-dẫn chủng-tử và sinh-khởi chủng-tử.

NHÂN PHƯƠNG-TIỆN: Các nhân khác.

KHIÊN-DẪN CHỦNG: Các chủng nhân-duyên dẫn phát, định dị, đồng-sự, và bất-

tương-vi, về cái vị chưa thành-thục¹²⁷.

SINH-KHỞI-CHỦNG: Về cái vị đã thành-thục.

ĐOẠN V

NĂM QUẢ

Đã nói nhân-duyên, tất phải có quả.

Quả có mấy thứ? Nương chỗ nào được?

Có 5 thứ:

1) DỊ-THỤC: Pháp hữu-lậu thiện và bất-thiện chiêu-cảm dị-thục sinh¹²⁸. Vô ký của nó nối luôn. Như người tu thập-thiện, sinh cõi trời.

2) ĐẲNG-LƯU: Tu thiện được quả thiện. Tu ác được quả ác.

3) LY-KẾ¹²⁹: Vô-lậu đạo, đoạn chướng, chứng được thiện vô-vi.

4) SỸ¹³⁰-DỤNG: Các người làm, mượn các đồ dùng, tạo ra sự-nghiệp.

5) TĂNG-THƯỢNG: Các thứ khác phụ thêm.

Luận Du-già nói: Tập-khí y-xứ được quả dị-thục.

Tùy-thuận y-xứ được quả đẳng-lưu. Chân-kiến y-xứ được quả ly-kế. Sỹ-dụng y-xứ được quả sỹ-dụng. Còn các y-xứ khác được quả tăng-thượng.

ĐOẠN VI

SINH-TỬ NỐI-LUÔN

Hỏi:

- Do đâu có chúng hữu-tình sinh-tử nối luôn?

Đáp: (bài tụng)

- Bởi các nghiệp tập-khí, hai thủ tập-khí chung, dị-thục trước đã hết sinh dị-thục khác.

Giải-thích:

Các nghiệp là phúc, phi phúc và bất-động¹³¹, là tu nghiệp thiện và bất-thiện thuộc về hữu-lậu. Quyến-thuộc¹³² của nghiệp cũng gọi là nghiệp, vì cũng đồng chiêu-cảm dẫn và mãn quả dị-thục¹³³.

Nghiệp tập-khí¹³⁴ do huân-tập mà thành. Chỉ nghiệp trước và hiện-tại, gọi là tập-khí.

Tập-khí phát-triển mãi, nối tiếp phát-triển, đến khi trưởng-thành cảm-chiêu quả dị-thục.

Hai thủ tập-khí: Hai thủ là năng-thủ và sở-thủ. Như tướng phần, kiến-phần, danh, sắc¹³⁵, hay tâm, tâm-sở.

Chung: Nghiệp-chủng và chủng-tử của 2 thủ chung nhau, làm duyên gần và xa, ảnh-hưởng lẫn nhau. Nghiệp chiêu-cảm sinh-tử.

Tiền dị-thục: Nghiệp các đời trước sinh ra thân đời này.

Dị-thục sau: Nghiệp đời này sinh ra các thân đời sau.

Bài kệ này ý nói: Bởi nghiệp và hai thủ sinh-tử luân-hồi, đều chẳng dời thức. Vì tâm và tâm-sở làm chủng tính.

ĐOẠN VII

TẬP-KHÍ

Sinh-tử tương-tục bởi các tập-khí.

Tóm tắt có ba thứ:

1) DANH-NGÔN TẬP-KHÍ: Danh-ngôn là người ta đặt tên cho sự-vật, như cái bàn, cái cây. Ý-thức chấp vào các danh-ngôn đó. Mỗi pháp hữu-vi đều có chủng-tử của nó. Chia làm 2 loại:

a) BIỂU-NGHĨA DANH-NGÔN: Những thứ có tên chung, mọi người đều công nhận. Như cái núi, cái sông v.v...

b) HIỆN-CẢNH DANH-NGÔN: Chỉ rõ cảnh. Trong tâm mình biết, mình mình hiểu.

Hai thứ danh-ngôn huân-tập thành chủng-tử.

2) NGÃ-CHẤP TẬP-KHÍ: Chúng-tử chấp-ngã và ngã-sở, (những cái của ta). Ngã chấp có hai thứ:

a) Cu-sinh ngã-chấp.

b) Phân-biệt ngã-chấp.

Hai thứ ngã-chấp huân-tập thành chủng-tử, khiến cho chúng hữu-tình thấy có mình và người khác nhau.

3) HỮU-CHI TẬP-KHÍ: Thân phần của mình, lại có giống nghiệp về sau. Nghiệp-chủng-tử chiêu-cảm dị-thục ba cõi. Có hai loại:

a) HỮU-LẬU THIỆN: Nghiệp có thể chiêu-cảm quả khả-ái.

b) BẤT THIỆN-NGHIỆP: Nghiệp có thể chiêu-cảm quả đáng ghét, ai cũng ghét.

Hai thứ hữu-chi huân-tập thành chủng-tử, khiến cho dị-thục quả khác nhau về thiện hay ác thú.

Ngã-chấp và hữu-chí tập-khí là duyên tăng-thượng của quả khác nhau.

Trong bài tụng trên nói: các nghiệp tập-khí: nên biết là hữu-chi tập-khí.

Hai thủ tập-khí: đó là ngã-chấp và danh-ngôn; hai tập-khí. Vì lấy ngã và ngã-sở, cùng là danh-ngôn mà huân-tập thành. Đều gọi là lấy (thủ).

ĐOẠN VIII

TỊNH-PHÁP NỐI-LUÔN

Từ vô-thủy đến nay, các chủng tử vô-lậu nương dựa ở bản thức. Bởi các chuyển-thức v.v...thường thường huân-tập, chúng nảy-nở và phát-triển, cho đến lúc hoàn toàn thành Phật.

Xoay và bỏ các hạt giống xấu đã có từ lâu. Vun sới các hạt giống thanh-tịnh. Trau-dồi mãi, bởi nguyện lớn làm mãi trong tương-lai, càng ngày càng thanh-tịnh, cho đến hoàn-toàn. Ví như trồng rau. Chăm vun sới, tưới bón, rau ngày càng lớn. Lúc đầu chỉ là những hạt rất nhỏ. Chăm làm cỏ, nhổ những cỏ xấu tranh sống với rau. Một ngày kia, rau lớn, trùm cả vườn. Cỏ có mọc cũng bị át đi.

Đó là ví-dụ thô-sơ để ta có một ý-niệm về trau-dồi hạt giống tốt.

ĐOẠN IX

BA TÍNH

Hỏi:

- Tại sao trong các kinh, Phật nói có ba tính?

Đáp:

- Nên biết ba tính cũng chẳng dời thức.

(Bài tụng):

1) Bởi các biến-kế¹³⁶

Biến-kế các vật,

Cái chấp biến-kế đó,

Tự-tính không phải có.

2) Tự-tính y-tha-khởi

Do phân-biệt các duyên¹³⁷ mà sinh ra.

3) Viên-thành-thật thường xa-lìa biến kế. Cho nên viên-thành-thật với y-tha chẳng phải khác và không khác. Ví như tính vô-thường v.v...với các pháp chẳng phải khác và không khác.

Nếu không thấy tính viên-thành-thật thì cũng không thấy y-tha¹³⁸.

Có ba tính:

1) Biến-kế.

2) Y-tha.

3) Viên-thành-thật.

1) BIẾN-KẾ: So-đo và chấp-trước các pháp. Có nhiều loại, nên đây nói các.

Câu tụng đầu chỉ rõ: thức năng biến-kế.

Câu thứ hai chỉ: cảnh bị biến kế. Các vật bị chấp làm ngã và pháp, gọi là: biến-kế sở-chấp tự-tính. Tự-tính của chúng đều không phải có.

Hai câu sau chỉ: biến-kế sở-chấp, hoặc ngã hoặc pháp, tự-tính chẳng phải có.

2) Y-THA: Y-tha-khởi-tự-tính là cảnh sở-duyên, duyên cho biến kế tâm.

VIÊN-THÀNH-THẬT: Viên-thành-thật thuộc về chân. Không phải cảnh của vọng chấp (biến-kế) .

ĐOẠN X

BIẾN-KẾ SỞ-CHẤP

Hỏi:

- Biến-kế sở-chấp với y-tha-khởi có khác gì nhau?

Đáp:

- Tâm và tâm-sở của chúng sinh trong ba cõi, bởi từ vô thủy đến nay hư-vọng huân-tập, in tuồng 2 cái sinh: đó là kiên-phần và tướng-phần¹³⁹, tức là năng-thủ và sở thủ.

Như vậy hai phần, theo tình thức phân biệt thì có, mà theo chân-lý thì không.

Đó là biến-kế sở-chấp.

Y-THA-KHỞI: Cái tính bị nương của 2 cái, nương nhờ nơi duyên mà sinh, đó là y-tha-khởi. Bởi vì hư-vọng phân biệt duyên sinh ra.

Sao biết vậy?

Các thánh giáo nói: - Hư vọng phân biệt là y-tha-khởi¹⁴⁰.

Hai thủ là biết kế sở-chấp.

- Tâm và tâm-sở của các chúng sinh ở thế gian và xuất thế gian, bởi sức huân tập biến ra hai phần là tướng và kiến phần, theo duyên mà sinh, cũng là Y-THA-KHỞI.

- Biến kế nương y-tha, hư vọng chấp quyết định thật không có, không, một khác, cũng có cũng không v.v...

- Hai cái năng, sở đó là BIẾN-KẾ SỞ-CHẤP.

Các duyên sinh ra tâm và tâm sở, tướng và kiên-phần, hữu lậu và vô lậu, đều là y-tha-khởi.

Bởi vì nương nơi các duyên kia mà khởi.

ĐOẠN XI

Y-THA-KHỞI-TÍNH

Bài tụng trên có nói:

- Phân biệt các duyên sinh ra

Nghĩa là: Đó là nói về nhiễm-phần y-tha. Tức là đứng về mặt vọng, mặt chúng sinh.

Về tịnh phần y-tha, cũng là viên thành thật. Vì khi chúng sinh tu vạn hạnh, nhờ các duyên lạnh mà thành Phật. Cũng vì thế mà gọi là y-tha.

Các pháp nhiễm tịnh, tâm và tâm sở, đều gọi là phân biêt, bởi vì có thể trợ duyên, và phải dùng trí suy nghĩ, so sánh.

Thế là tất cả nhiễm và tịnh y-tha đều nhiếp về phần y-tha-khởi.

ĐOẠN XII

VIÊN-THÀNH-THẬT

- Hai cái “không” hiện ra, tức là nhân-không và pháp không, viên mãn thành tựu thực tính các pháp: đó là viên-thành-thật.

Tức là đã chứng quả Phật, đã tới Chân lý.

Bài tụng trên nói:

- Cứ trên các y-tha, thường xa lìa các biến kế sở chấp. Khi hai không ngã và pháp hiện ra, đó là đạt được chân như.

- Viên thành thật với y-tha chẳng phải khác và không khác:

Đã chứng chân lý, không còn so đo, chấp trước.

Đứng về mặt “chân” mà nói: chân và vọng là khác.

Đứng về mặt “vọng” mà nói: thế giới chúng sinh có thực.

Khi Phật đã chứng chân lý: mới thấy rõ cả hai mặt “chân vọng”.

Ví như người mắt lành, mới biết cái lầm của người mắt mỏi, thấy hoa đốm ở hư không.

Người đó thấy hư không thực, biết rõ mắt bệnh, và biết hoa đốm là không thực có.

Hoa đốm chỉ có thực đối với ngưới mắt mỏi.

Cảnh chiêm bao chỉ có thực với người đang chiêm bao.

Cảnh giới của chúng sinh chỉ có thực với chúng sinh.

Với Phật, mới biết cảnh của chúng sinh chỉ là giả, là không có thực, ví như hoa đốm, như chiêm bao.

Bởi thế bài tụng ở đọan IX nói:

- Nếu không thấy tính viên-thành-thật, thì cũng không thấy y-tha.

Tức là: Nếu không chứng “chân lý”, không biết rõ cảnh “vọng”.

Nếu không thành Phật, không biết rõ sự thực của sự vật.

ĐOẠN XIII

KẾT LUẬN VỀ BA TÍNH

Ba tự tính đều chẳng xa lìa tâm và tâm sở:

1. Y-THA-KHỞI-TÍNH: Tâm và tâm sở với cái bị biết hiện ra, bởi các duyên sinh, như huyễn sự v.v... chẳng phải có, in tuồng có, dối gạt kẻ ngu phu.

2. BIẾN-KẾ SỞ-CHẤP: Kẻ ngu phu đối với cái đó, ngang ngược chấp ngã và pháp: có, không, một, khác cũng có cũng không v.v... như hoa đốm ở hư không v.v... tính tướng đều không.

3. VIÊN THÀNH THẬT: Trên y tha khởi, các hư vọng chấp là ngã và pháp kia đều không. Cái “không” ấy hiển ra chân tính của thức v.v...

Vậy ba tính chẳng dời tâm.

ĐOẠN XIV

BA KHÔNG TÍNH

Hỏi:

- Nếu có ba tính, thế sao đức phật nói: “Các pháp đều không tự tính?”

Đáp: (bài tụng)

Cứ nương theo trước nói ba tính,

Lập sau ba không tính,

Cho nên Phật mật ý nói:

- “Tất cả pháp vô tính”:

1. – Đầu là tướng vô tính

2. – Giữa là không tự nhiên tính

3. – Sau là các pháp thắng nghĩa¹⁴¹:

Bởi xa lìa các sở chấp ngã và pháp tính.

Cũng tức là Chân-như,

Bởi vì tính nó thường như¹⁴²

Tức Duy-thức thật-tính.

GIẢI THÍCH:

- Cứ nương theo trước nói ba tính, lập sau ba vô tính, đó là:

1. Tướng vô tính.

2. Sinh vô tính

3. Thắng nghĩa vô tính

Nên phật mật ý nói: “Tất cả đều vô tự tính”. Chẳng phải tính hòan tòan là không.

Nói chữ mật-ý1: tỏ ra rằng chẳng phải “liễu-nghĩa”.

Hai tính sau, dù thể chẳng phải không, mà có kẻ ngu-phu đối với đó hư-vọng chấp thật có ngã và pháp tự-tính. Đó là biến kể sở chấp.

Vì trừ cái chấp ấy, nên Phật đối với có và không, đều nói là: vô-tính.

Hỏi:

- Thế nào nương ba tính mà lập ba không tính?

Đáp:

1. TƯỚNG-VÔ-TÍNH: Nương biến-kế sở-chấp mà lập. Bởi vì thể-tướng nó hoàn toàn chẳng phải có.

2. SINH VÔ TÍNH: Nương y-tha mà lập.

Đó là: như huyễn-sự nương các duyên-sinh. Không như kẻ hư-vọng chấp: tự-nhiên tính.

Giả nói là vô-tính. Chẳng phải tính hoàn toàn không.

3. THẮNG NGHĨA VÔ TÍNH: Nương viên thành thật lập. Tức là thắng nghĩa.

Bởi xa lìa cái biến kế sở chấp ngã và pháp trước.

Giả nói là vô tính. Chẳng phải tính hòan tòan không.

KẾT LUẬN VỀ KHÔNG TÍNH.

Trong các khế-kinh nói vô-tính, chẳng phải là nghĩa hoàn-toàn. Các người có trí không nên nương theo đó mà bác chung là: “Các pháp đều không tự-tính”.

Phần Thứ Mười Ba - TU-HỌC

ĐOẠN I

TU-CHỨNG

Hỏi:

Như vậy đã thành-lập tướng và tính Duy-thức. Ai đối với mấy vị, làm thế nào ngộ-nhập?

Đáp:

Người đủ hai chủng-tính đại-thừa, lược đối với 5 vị, lần-lữa ngộ-nhập.

ĐOẠN II

HAI CHỦNG TÍNH ĐẠI THỪA

Hỏi:

Hai chủng-tính¹⁴³ đại thừa là gì?

Đáp:

Đó là:

1.CHỦNG-TÍNH BẢN-TÍNH TRỤ¹⁴⁴: Từ vô-thủy đến nay, nương-dựa bản-thức, vẫn sẵn có nhân vô-lậu.

2.CHỦNG-TÍNH TẬP-SỞ-THÀNH¹⁴⁵: Sau khi nghe pháp, thuận theo pháp giải thoát, pháp đại-thừa, pháp xuất-thế giới, định, tuệ, vạn-hạnh v.v... rồi huân-tập cái nghe được thành chủng.

Phải đủ hai chủng-tính đại-thừa ấy, mới có thể lần-lữa ngộ-nhập duy-thức.

ĐỌAN III

NGỘ NHẬP 5 VỊ DUY THỨC

Đây là năm vị duy-thức phải ngộ-nhập:

1.VỊ TƯ-LƯƠNG: Tu đại-thừa, thuận theo phần giải-thoát. Thuận theo pháp xuất-thế, đại-thừa.

2.VỊ GIA-HÀNH: Tu đại-thừa, thuận phần quyết-trạch. Lựa-chọn biết đi con đường nào, làm sao đến đích, theo ai, lựa chọn thầy, bạn, pháp.

3.VỊ THÔNG-ĐẠT: Các bồ-tát sở-trụ kiến-đạo. Tức là ở phần thấy đạo: biết rõ hành trình từng chặng, lui-tới, thời-gian.

4.VỊ TU-TẬP: Các bồ-tát sở-trụ tu-đạo. Tức là có lương rồi, quyết chọn, biết rõ rồi: Nay là đi đường: tu hành, tiến bước.

5.VỊ CỨU CÁNH: Trụ nơi vô-thường chính-đẳng bồ-đề. Tức là tới đích: thành Phật.

ĐOẠN IV

LẦN-LỮA NGỘ-NHẬP

Hỏi:

- Thế nào là: lần-lữa ngộ-nhập duy-thức?

Đáp:

1. Các bồ-tát trong VỊ TƯ-LƯƠNG: Biết rõ duy-thức-tướng, duy-thức-tính, và tin sâu-xa.

2. Ở VỊ GIA-HÀNH: Có thể lần-lữa dẹp-trừ năng-thủ và sở-thủ, dẫn phát chân-kiến, chân-trí. Sở-thủ là tướng-phần, thân, cảnh.

3. Ở VỊ THÔNG-ĐẠT: Như-thật thông-đạt. Hiểu biết rõ-ràng, chắc-chắn.

4. TRONG VỊ TU-TẬP: Như lý đã nhận thấy, hằng hằng tu tập, dẹp trừ các chướng.

5. ĐẾN VỊ CỨU CÁNH: Thoát-ly chướng-ngại được viên-minh. Có thể cùng-tột đời vị-lai giáo-hóa chúng hữu-hình. Lại khiến họ ngộ-nhập Duy-thức-tướng và Duy-thức-tính¹⁴⁶.

ĐOẠN V

VỊ TƯ LƯƠNG

Hỏi:

Hành tướng của vị tư lương thế nào?

Đáp:

Cho đến nay chưa khởi thức¹⁴⁷.

Cầu an-trụ nơi duy-thức-tính

Đối với hai thủ tùy-miên¹⁴⁸

Còn chưa có thể dẹp và dứt

GIẢI THÍCH:

Từ khi pháp bồ đề tâm thâm-cố¹⁴⁹, cho đến chưa khởi thức, thuận theo quyết-trạch-phần.

Cầu an-trụ duy-thức chân-thắng-nghĩa tính¹⁵⁰.

Thảy đều nhiếp về vị tư lương.

Bởi vì đến vô-thượng chính-đẳng¹⁵¹, bồ đề, nên tu tập các thẳng¹⁵² tư-lương.

Vì chúng hữu-tình¹⁵³, nên siêng cầu giải-thoát.

Bởi thế, cũng gọi là thuận phần giải-thoá¹⁵⁴

Bồ tát về vị này: nương nhân¹⁵⁵, bạn lành¹⁵⁶, tác ý¹⁵⁷, tư lương, bốn cái sức hơn.

Đối với duy-thức-nghĩa dù rất tín-giải¹⁵⁸, mà chưa có thể rõ năng-thủ và sở-thủ không. Phần nhiều ở ngoài cửa tu bồ-tát-hạnh.

Cho nên đối với 2 thủ tùy-miên¹⁵⁹, còn chư có cái công-lực dẹp và dứt được, khiến chúng chẳng khởi hiện-hành.

Đây nói hai thủ, chỉ rõ là năng-thủ và sở-thủ tính. Tập-khí hai thủ gọi là TÙY-MIÊN, theo dõi chúng-hữu-tình, nằm nép trong tạng thức. Hoặc theo luôn luôn và làm cho thêm lầm lỗi, nên gọi là tùy-miên. Tức là chủng-tử sở-tri-chướng và phiền-não-chướng.

ĐOẠN VI

VỊ GIA HÀNH

Hỏi:

Hành tướng của vị gia hành thế nào?

Đáp: (bài tụng)

Hiện-tiền lập chút ít vật¹⁶⁰.

Gọi là duy-thức-tính.

Bởi vì có sở-đắc¹⁶¹.

Chẳng phải thật trụ duy-thức¹⁶².

GIẢI THÍCH:

Bồ-tát đầu-tiên đối với vô số kiếp trước¹⁶³ khôn khéo sắm đủ tư lương: Phúc đức, trí tuệ, thuận theo phần giải thóat đã đầy đủ¹⁶⁴ (viên-mãn) rồi. Vì vào kiến-đạo. Muốn trụ duy thức tính, lại phải tu gia hành, để dẹp trừ hay thủ.

Gia hành có 4: Noãn, đỉnh, nhẫn, thế đệ nhất pháp¹⁶⁵. Bốn pháp ấy đều gọi là thuận quyết trạch phần, bởi vì đến chân-thật quyết-trạch phần, gần thấy đạo: tức là gia-hành.

ĐOẠN VII

VỊ THÔNG ĐẠT

Hỏi:

Hành tướng của Vị Thông Đạt thế nào?

Đáp: (bài tụng)

Nếu khi đối với cảnh sở duyên

Trí đều vô sở đắc¹⁶⁶

Khi ấy mới trụ Duy-thức

Bởi vì xa lìa hành-tướng hai-thủ.

GIẢI THÍCH:

Nếu khi Bồ tát đối với cảnh sở-duyên¹⁶⁷, vô-phân-biệt-trí đều vô-sở-đắc¹⁶⁸, bởi ví chẳng lấy các tướng lý luận.

Khi đó mới gọi là thật trụ tính duy thức chân thắng nghĩa, tức là chứng Chân-như.

Trí với Chân như bình đẳng, bình đẳng¹⁶⁹, đến xa lìa hành tướng năng thủ và sở thủ.

Hành tướng của năng thủ và sở thủ đều là phân biệt, bởi vì tâm hý luận-hữu-sở đắc hiện.

ĐOẠN VIII

VỊ TU TẬP

Hỏi:

Hành tướng của Vị Tu Tập thế nào?

Đáp: (bài tụng)

Vô-đắc¹⁷⁰ bất-tư-nghì,

Là trí xuất-thế-gian,

Bởi vì xa lìa hai thứ thô-trọng¹⁷¹,

Bên chứng được chuyển-y¹⁷².

GIẢI THÍCH:

Bồ tát trước kiến-đạo khởi rồi, vì dứt các chướng, nên chứng được chuyển-y.

Lại hằng tu tập trí-vô-phân-biệt¹⁷³.

Cái trí ấy xa lìa năng thủ và sở thủ, nên nói là vô đắc và bất tự nghì. Hoặc xa lìa lý-luận¹⁷⁴, nói là vô đắc. Diện dụng khó lường, gọi là bất tư nghì.

Đó là trí vô phân biệt xuất-thế-gian¹⁷⁵. Bởi vì dứt thế gian nên gọi là xuất thế gian.

Hai thủ tùy miên là cội gốc của thế gian, chỉ trí đó có thể dứt, mới được cái tên “xuất” hoặc “xuất thế”.

Trí đó đủ hai nghĩa thể vô lậu và chứng chân như, riêng gọi là xuất thế.

Các trí khá chẳng như vậy.

Cứ trong thập-địa hằng tu vô-phân-biệt-trí như vậy, bỏ 2 thứ thô-trọng.

Chủng-tử 2 chướng đặt tên là thô-trọng.

Bởi vì tính không kham-nhiệm, trái với tế-khinh.

Khiến cho trọn dứt, nên gọi là xả.

ĐOẠN IX

CHUYỂN-Y

Trí vô-phân-biệt dứt chướng, có thể bỏ 2 thứ thô trọng kia.

Bèn có thể chứng được chuyển-y rộng lớn.

Y là sở-y, tức là y-tha-khởi:

Với nhiểm, tịnh pháp, làm chổ nương.

Nhiễm: Hư-vọng biến-kế sở chấp.

Tịnh: Chân-thật viên-thành-thật tính.

Chuyển có 2 phần: chuyển xả và chuyển đắc¹⁷⁶.

1. Chuyển-xả: Vì hằng tu tập vô-phân-biệt trí, đọan hai chướng thô-trọng, trong bản-thức, cho nên có thể chuyển bỏ biến-kế-sở-chấp trên phần y-tha-khởi.

2. Chuyển đắc: có thể chuyển chứng được viên-thành-thật-tính trong phần y-tha-khởi.

Bởi chuyển phiền-não được đại-nát-bàn.

Chuyển sở-tri-chướng¹⁷⁷ chứng vô-thượng-giác.

Thành-lập duy-thức: ý để cho chúng hữu-tình chứng được hai quả chuyển-y như vậy.

Hoặc y: tức là duy-thức-chân-tính, là chỗ bị nương của sinh-tử và nát-bàn:

1. Kẻ ngu-phu điên-đảo, mê cái chân như đó, nên từ vô-thủy đến nay bị sinh-tử-khổ.

2. Thánh-giả xa lìa điên-đảo, giác-ngộ chân-như đó, bèn chứng được nát-bàn hoàn toàn an vui.

- Bởi hằng tu tập vô phân biệt trí, dứt hai chướng thô trọng, trong bán thức, nên có thể chuyển diệt sinh tử và có thể chuyển chứng nát bàn.

Đó tức là Chân-như xa lìa tạp-nhiễm-tính.

- Dù tính tịnh mà cái tướng tạp nhiễm, nên lúc xa lìa nhiễm, giả nói là mới tịnh.

Căn cứ nói mới tịnh đó nói là chuyển y.

- Trong vị tu-tập, đoạn chướng chứng được.

- Ý bài tụng trên kia chỉ rõ:

“Chuyển duy-thức-tính”:

Nhị thừa mãn vị, gọi là: giải-thoát-thân

Ở đại mâu-ni, gọi là: Pháp-thân.

ĐƯỢC BỒ-ĐỀ

Đại bồ-đề dù bản-lai có chủng-tử có thể sinh ra, mà bị sở-tri-chướng ngại, nên chẳng sinh.

Bởi sức thánh-đạo đoạn chướng, khiến chủng-lử khởi và phát-triển mãi mãi trong tương-lai, đó là: "được bồ đề".

Có 4 trí tương-ưng tâm-phẩm.

ĐOẠN X

BỐN TRÍ

Bốn trí tương ưng tâm-phẫm:

1. Đại-viên cảnh-trí tương-ưng tâm-phẩm:

Tâm-phẩm này xa lìa các phân-biệt¹⁷⁸, hành tướng sở-duyên nhỏ-nhiệm khó biết, chẳng vọng chẳng ngu, tất cả cảnh-giới tướng, tính thanh tịnh. Xa lìa các tạp-nhiễm. Thuần-tịnh viên-đức¹⁷⁹ hiện-hành, và chủng-tử nương-dựa, có thể hiện, có thể sinh các ảnh trí, thân và độ¹⁸⁰, không hở không dứt, cùng tột đời vị-lại. Như gương lớn hiện các hình ảnh.

2) Bình-đẳng tính-trí tương-ưng tâm-phẩm:

Tâm phẩm này quan-sát tất cả pháp¹⁸¹, tự và tha hữu-tình, thảy đều bình-đẳng. Đại-từ-bi v.v...hằng thuận-ứng cùng nhau, theo tâm sở-thích của chúng hữu-tình, thị-hiện thọ-dụng-thân và độ, các hình ảnh khác nhau. Diệu quan-sát-trí không chung chỗ sở-y. Vô-trụ nát-bàn gây-dựng, một vị nối luôn cùng tột đời vị-lai.

3) Diệu-quán-sát-trí tương-ưng tâm-phẩm:

Tâm-phẩm này khôn-khéo quán-sát các pháp tự-tướng¹⁸² và cộng-tướng, vô ngại mà chuyển. Nhiếp quán môn vô-lượng tổng-trì¹⁸³, và phát sinh công-đức trân-bảo. Đối với đại-chúng-hội có thể hiện sự tác-dụng sai-biệt vô-biên, đều được tự-tại. Mưa đại-pháp, dứt tất cả nghi, khiến chúng hữu-tình đều được lợi-ích và an-lạc.

1) Thành-sở-tác-trí tương-ưng tâm-phẩm:

Tâm-phẩm này vì muốn lợi-lạc chúng hữu-tình, khắp mười phương thị hiện các thứ biến-hóa ba nghiệp¹⁸⁴, thành sức bản-nguyện, theo những việc ưng làm.

Đó là chuyển các hữu-lậu:

1) Thức thứ tám.

2) Thức thứ bảy.

3) Thức thứ sáu.

4) Năm thức trước.

Tương-ưng phẩm theo thứ lớp được.

Trí dù chẳng phải thức, nương nơi thức chuyển vì thức làm chủ, nên nói chuyển thức mà được.

Ở vị hữu-lậu, trí hèn thức mạnh. Trong vị vô-lậu, trí mạnh thức kém.

Vì khuyên chúng hữu-tình nương trí bỏ thức nên nói chuyển 8 thức mà được 4 trí.

Bốn tâm-phẩm đó dù đến khắp duyên tất cả pháp, mà dụng có khác.

1) CẢNH-TRÍ-PHẨM: Hiện tự-thụ-dụng thân¹⁸⁵ và tịnh-độ tướng, giữ-gìn vô-lậu chủng.

2) BÌNH-ĐẲNG-TRÍ-PHẨM: Hiện tha thụ-dụng thân¹⁸⁶ và tịnh-độ tướng.

3) THÀNH-SỞ-TÁC-TRÍ-PHẨM: Hiện biến-hóa-thân¹⁸⁷ và tịnh-độ-tướng.

4) QUÁN-SÁT-TRÍ-PHẨM: Quán-sát mình và người, công đức và tội-lỗi; trận mưa đại-pháp, phá các lưới nghi, lợi-lạc chúng hữu-tình. Như vậy các môn sai-biệt có nhiều thứ.

ĐOẠN XI.

KẾT VỀ VỊ TU-TẬP

Bốn tâm-phẩm ấy gọi là: "sở-sinh-đắc". Sở-sinh-đắc đó gọi chung là Bồ-đề và Nát-bàn. Cũng gọi là sở-chuyển-đắc.

Dù cái nghĩa chuyển y chung có 4 thứ, mà đây chỉ lấy 2 thứ sở-chuyển-đắc.

Bài tụng nói: chứng đắc chuyển y. Vị tu-tập này có thể chứng đắc, chẳng phải là đã chứng đắc¹⁸⁸. Bởi vì nhiếp về nhân vị.

ĐOẠN XII

VỊ CỨU-CÁNH

(Bài tụng):

Đó là vô-lậu giới

Bất-tư-nghì, thiện, thường.

An-lạc, giải-thoát thân.

Đại-mâu-ni, gọi là Pháp.

GIẢI THÍCH:

Về trước,, vị tu-tập được chuyển-y, đó là tướng trong vị cứu-cánh.

Hai quả chuyển-y nhiếp trong "vô-lậu-giới" của vị cứu cánh.

Các hoặc lậu đã hoàn-toàn hết, tính tịnh, viên minh, nên gọi là vô-lậu.

Giới là tàng: trong đó bao-dung không ngằn công-đức lớn và ít có.

Lại có nghĩa là nhân: sinh ra những sự lợi-lạc ở ngũ-thừa thế và xuất thế-gian.

Thanh-tịnh Pháp-giới có thể chỉ nhiếp trong vô-lậu.

Bốn trí tâm-phẩm, sao cũng chỉ vô-lậu?

Bởi vì nhiếp về đạo-đế, nên chỉ nhiếp trong vô-lậu.

Các công-đức của Phật và thân, độ v.v...đều là chủng-tính vô-lậu sinh ra, vì các chủng hữu-lậu đã hoàn-toàn bỏ rồi.

Dù có thị-hiện làm thân sinh-tử, nghiệp phiền-não v.v...in tuồng khổ và tập đế, mà thực nhiếp về vô-lậu đạo-đế.

Bất-tư-nghì: Cái quả chuyển y đó là bất-tư-nghì, vì siêu-việt các suy-nghĩ và nói bàn, vì nhiệm mầu, thậm thâm, chỉ tự tâm chứng biết. Các ví-dụ thế-gian không có thể ước-lượng nổi.

Thiện: Trái với bất thiện. Thanh-tịnh pháp-giới xa-lìa sinh-diệt. Rất an-ổn. Bốn trí tâm-phẩm, diệu dụng vô cùng. Thẩy đều thuận ích. Nhiếp về thiện vô-lậu.

Thường: Vì không có thời kỳ cùng tận. Pháp-giới thanh-tịnh, không sinh, không diệt. Tính không biến-dịch, nên nói là thường.

An-lạc: Vui-vẻ, an-ổn, vì không có khổ-não, bức-bách. Pháp-giới thanh-tịnh, các tướng tịch tĩnh, nên gọi là an-lạc.

Bốn trí tâm-phẩm hoàn-toàn xa lìa não hại, nên gọi là an lạc.

Hai cái đó tự-tính đều không bức não, và có thể an lạc tất cả chúng hữu tình, nên hai chuyển y đều gọi là an-lạc.

Giải thoát: Nhị-thừa sở-đắc hai quả chuyển y, chỉ hoàn toàn xa lìa phiền-não chướng. Không có pháp thù-thắng, nên chỉ gọi là: "giải-thoát-thân". Đức Phật thành-tựu pháp vô-thượng tịch-mặc, nên gọi là đại-mâu-ni.

Đức mâu-ni Thế Tôn được 2 quả, hoàn toàn xa lìa 2 chướng, nên gọi là pháp thân.

Vô-lượng vô biên-lực và vô-úy v.v... các công-đức pháp lớn trang-nghiêm. Thể, y và tu, các nghĩa ấy chung gọi là thân. Nên pháp thân này, năm pháp làm tính, chẳng phải tịnh pháp-giới riêng gọi là pháp-thân. Hai quả chuyển y đều nhiếp trong đây.