Duy Thức Học

Phần Thứ Tám - NĂNG-BIẾN THỨC

ĐOẠN I

NÓI CHUNG BA LOẠI

Có ba loại:

1. DỊ-THỤC: tức là thức thứ tám, vì bởi nhiều dị-thục tính.

2. TƯ-LƯƠNG: tức là thức thứ bảy, vì bởi hằng thẩm tư lương.

3. LIỄU-CẢNH: Tức là sáu thức trước, vì bởi liễu cảnh, tướng thô.

GIẢI NGHĨA

Năng-biến: Thức biến ở bề trong, biến rất nhiều thứ.

1. Thức này biến nhiều, từ phàm-phu đến đệ-bát địa đều trong vòng của thức này. Trừ Phật ra, tất cả chúng sinh thiện ác, nhân qủa, luân hồi sinh tử đến trong vòng thức thứ tám.

2. HẰNG: Có luôn luôn, thức thứ tám còn, nó còn.

THẨM: Hay suy-sét.

TƯ: Nghĩ, suy-nghĩ, nhớ, nắm lấy kiến phần của thức thứ tám.

LƯƠNG: so đọ, chấp trước, phân bì. Khi chứng ngã không mới hết.

3. Chiếu cảnh, tướng thô.

*

* *

Thức đối với cảnh, biến trong tâm chúng-sinh những hình-ảnh. Nhờ thế, chúng-sinh có được ý-niệm về cảnh.

Thức là năng biến. Cảnh là sở biến.

*

* *

Đoạn II

NHÂN-QUẢ NĂNG-BIẾN THỨC

Ba loại ấy đều gọi là năng biến thức.

Năng biến có hai thứ:

1. Nhân năng-biến.

2. Quả năng-biến.

*

* *

1. NHÂN NĂNG-BIẾN:

Trong thức thứ tám, có hai tập-khí làm nhân. Đó là:

a. Đẳng-lưu tập-khí: Trong bảy thức, thiện, ác và vô-ký huân-tập, khiến cho nảy nở và phát triển.

b. Dị-thục tập-khí: trong sáu thức, các thiện và ác hữu-lậu huân-tập, khiến cho nảy nở và phát triển.

2. QUẢ NĂNG-BIẾN:

Vì sứ tập-khí của hai nhân trên đây, nên có tám thức sinh, hiện ra các tướng.

a. Đẳng-lưu quả: Vì bởi “đẳng-lưu tập-khí” làm nhân duyên, nên tám thức sinh. Vì qủa giống nhau nên gọi là “đẳng-lưu quả”.

b. Dị-thục quả: Vì bởi “dị-thục tập-khí” làm tăng-thượng duyên, nên cảm thức thứ tám, về sự đền trả các nghiệp-lực .

Vì bởi hằng tương-tục nên đặt tên là dị-thục. Cảm 6 thức trước về sự mãn nghiệp. Theo dị-thục mà khởi, gọi là dị-thục sinh. Chẳng gọi là dị-thục vì bởi có gián-đoạn.

Cứ nói dị-thục và dị-thục sinh, gọi là dị-thục quả. Vì bởi quả khác nhân.

Trong đây nói ngã-ái-chấp-tàng giữ tạp-nhiễm chủng, năng-biến quả thức, gọi là dị-thục, chẳng phải chỉ cho tất cả.

*

* *

BÌNH LUẬN

1. Cùng một loại, ví dụ ác sinh ác, thiện sinh thiện.

2. Tập khí: Quen hơi, nhiễm mùi, năng huân luyện nuôi nhân tức chủng-tử lớn lên, có khi chủng tử cũng gọi là tập khí, tùy dụng nói khác đi.

3. Nhất là thức thứ bảy.

4. Bình-thường, không có tính-cách về thiện hay ác.

5. Nhân khác với quả, trông bề ngoài. Ví dụ con tầm thành nhộng, thành con ngài. Hay là hạt lúa thành cây lúa. Cây lúa khác hạt lúa về hình tướng.

6. Nhất là thức thứ sáu

7. Còn mê lầm. Tứ là phàm-phu, chúng-sinh chưa chứng.

8. Do hai nhân huân-tập, hiện ra tám tức. Các tướng như mình, người, chúng sinh.

9. Hễ tập cái gì, quả cái ấy. Ví dụ, tập thiện sinh chư thiên. Tập ác, sinh địa ngục. Giống nhau một loại, không khi nào khác, sai. Nhân duyên quả.

10. Nối luôn, tiếp tục làm thì sau có quả.

11. Duyên giúp thêm các giống tăng-trưởng thêm.

12. Ví như tu: 6 thức cùng tu, nuôi lớn trong A-lại-da, sẽ dần tới kết quả, có khi sang đời sau mới tới.

13. Tô điểm làm khéo, tăng, tốt đẹp hơn. Hai việc:

a. Cũng dẫn kết quả xứng đáng.

b. Làm tăng-trưởng về phẩm (trau dồi sáu thức)

14. Dẫn nghiệp.

15. Mãn nghiệp.

16. Ngã-ái-chấp-tàng: đây chỉ nói riêng một tàng trong ba tàng. Thức thứ bảy chấp thức thứ tám làm ngã. Như tên giữ kho.

17. Quả khác nhân, vì tăng trưởng.

BÌNH LUẬN

Các thức gọi là năng-biến, vì chúng biến hiện các pháp.

Tám thức chia làm ba loại, như đoạn I vừa nói.

Năng-biến chia làm 2 thứ :

1) Nhân năng-biến.

2) Quả năng-biến.

*

* *

1) Nhân năng-biến : Trong thức thứ 8 có hai loại nhân, đó là :

a) Đẳng lưu tập khí.

b) Dị thực tập khí.

*

* *

a) Đẳng lưu tập khí : các hạt giống huân-tập trong bảy thức, nhất là trong thức thứ 7. Các thiên, ác và vô ký huân tập, các hạt giống này, làm cho nãy nở và phát triển.

Thiện trao dồi thiện, ác trao dồi ác. Loại nào đi với loại ấy, gọi là đẳng lưu.

b) Dị-thục tập khí : trong sáu thức, các thiện vã thế gian, huân tập các hạt giống này, khiến cho nảy nở và phát triển.

Có thể làm một người trung bình thành tốt. Gặp hoàng cảnh tốt, các hạt giống thiện được trao dồi, phát triển. Người đó được sinh lên cõi trời, hay chứng quả A-la-hán, hay chứng các quả cao hơn nữa.

Vậy kết quả khác với nhân, trồng bè ngoài, nên gọi là dị-thục.

*

* *

2) Quả năng-biến

Vì các hạt giống trên được huân-tập, nên phát triển, hiện ra tám thức và các tướng (tức là hình ảnh của mọi sự vật).

a) Đẳng lưu quả : Vì “đẳng lưu tập-khí” làm nhân duyên, nên tám thức sinh. Hễ tập cái gì, được quả loại ấy. Ví dụ tu thiện được sinh cõi trời. Làm ác, bị luân hồi. Trồng ngô thì được ăn ngô.

b) Dị thục quả : Vì bởi “Dị thục tập-khí” làm duyên tăng thượng, nên cảm thức thứ 8.

Ví dụ một người trung-bình. May gặp hoàn cảnh tốt, gặp thầy giỏi dạy cho chính-pháp, người đó ra công trau-dồi hạt giống Phật .

Qua bao kiếp, người đó lần lượt tu-chứng qua các cõi trời, các cõi Bồ-Tát, cho đến thành Phật .

Từ cái nhân hiện tại, đến các quả Bỗ-Tát, rồi Phật, khác nhau rất nhiều.

Nhưng các hạt giống phát-triễn tiếp-tục từng giây, từng phút .Qua thời gian lâu xa, ta thấy khác .

Ví dụ như hạt lúa sinh cây lúa Hạt lúa gây đủ điều kiện, nảy-nở dần, biến chuyển dần . Mấy tháng sau, thành cây lúa, khác hẳn hạt lúa .

Phần Thứ Chín - THỨC THỨ TÁM

ĐOẠN I

TƯỚNG NĂNG-BIẾN THỨ NHẤT

Hỏi :

« Đầu đã lược nói ba tên năng-biến mà chưa nói nhiều. Tướng năng-biến đầu thế nào ? »

Đáp :

(bài tụng).

1) « Tướng đầu tiên là a-lợi-da thức, dị-thục thức nhất-thế-chúng. »

2) « Không thể biết về sự chấp thụ, sở duyên cảnh, và liễu-biệt². »

3) « Thường với năm thứ biến-hành : xúc, tác ý thụ, tưởng và tư. »

Và chỉ tương-ưng với « xả thụ ».

4) « Thuộc về vô phú, vô-ký. »

« Xúc » v.v… cũng như vậy.

5) « Nó hằng chuyển như nước chảy mạnh. »

6) « Đến vị A-la-hán mới xả ».

*

* *

BÌNH LUẬN

Đây là lời giải-thích tổng-quát về thức A-lại-da.

Các đoạn sau sẽ giải-thích nhiều về cặn-kẽ từng dặc-tính của thức thứ tám.

Tác-giả kết-tính lời giải-thích tổng-quát trên đây thành bài tụng, để người học tụng đi tụng lại, thành thuộc lòng.

*

* *

Đoạn II

A-LẠI DA THỨC

« Thức năng-biến đầu, về đại-thừa và tiểu-thừa giáo, gọi tên là « A-lại-da ». Vi thức này có đủ ba nghĩa : « năng-tàng1, sở tàng, chấp tàng ».

Nghĩa là : nói với các pháp tạp-nhiễm khác đắp-đổi làm duyên.

Chúng hữu-tình chấp làm nội-ngã của mình.

Đó là chỉ tỏ thức năng-biến đầu có tự-tướng2, vì bởi nhiếp giữ nhân-quả làm tự-tướng.

Thức này tự-tướng phận-vị dù nhiều, vì tạng-thức3 quá nặng, nên nói riêng.

*

* *

BÌNH LUẬN

1) Cất để.

2) Tự-tướng : hình tướng sẵn có của nó.

3) Chứa đựng.

*

* *

Thức thứ tám có nhiều tên.

Một tên là « A-lại-da ». Đó là tiếng Phạn. Tàu dịch là « tàng » tức là chứa đựng.

Đó là nắm vào đặc-tính : « chứa-đựng », của thức này.

Chữ « tàng » có ba nghĩa:

1) năng-tàng : Có khả năng chứa đựng. Thức này chứa-đựng các hạt giống các pháp.

2) sở-tàng : Chỗ để chứa. Thức này là chỗ để chứa đựng các hạt giống các pháp.

3) Ngã ái chấp-tàng : Chấp ngã. Thức này thường bị thức bảu ái-luyến chấp làm ngã. Thức thứ bảy như người giữ kho, giữ-gìn chăng cho lúa mất. Chúng-sinh chấp thức thứ tám làm mình (ta).

*

* *

DỊ-THỤC THỨC

Thức này có thể dẫn sinh các cõi, tùy theo nghiệp thiện hay bất thiện.

Sinh ra thân chúng sing đời này, là do nghiệp đời trước, nên gọi là dị-thục quả (báo thân).

Đó là chỉ rõ thức năng-biến đầu có QUẢ-TƯỚNG.

Thức này quả-tướng dù nhiều vị, nhiều chủng về dị-thục rộng không nhiếp chung, cho nên phải nói riêng.

BÌNH LUẬN

Thức thứ tám lại có tên là : « dị-thục-thức ».

Đó là nhắm vào đặc-tính : dẫn dắt chúng-sinh sinh thân khác.

Thức này khi ở thân đời trước, chúng-sinh tạo ra các nghiệp lành, dữ, đến khi thân đời trước chết rồi, thì nó đi đầu thai thụ thân đời này.

QUẢ-TƯỚNG : tướng quả-báo của thức này, vì chủ-động đi lĩnh-thọ thân quả-báo.

Thức này bao quát cả chúng sinh, từ pàhm-phu, nhị thừa, đến các hàng Bồ-tát, đều có tên dị-thục thức. Đây chỉ nói hẹp về quả-báo.

*

* *

ĐOẠN IV

NHẤT-THẾ-CHỦNG

Thức này có thể chấp-trì các chủng tử của các pháp, khiến không mất.

Gọi là : « nhất-thế-chủng ».

Rời cái ấy ra, các pháp khác không thể khắp giữ-gìn các chủng-tử các pháp.

Đó là chỉ rõ thức năng-biến đầu có NHÂN-TƯỚNG.

Thức này nhân-tướng dù có nhiều thứ, về tri-chủng chẳng chung với thứ khác, cho nên nói riêng.

BÌNH LUẬN

Thức thứ tám lại có tên là : « nhất-thế-chủng ». Đó là nhắm vào đặc-tính : giữ-gìn các hạt giống của các pháp, luôn luôn không mất.

Nhân-tướng : tướng về nhân. Vì thức này chứa nhóm các hạt giống sinh ra các pháp.

Tóm lại :

Thức thứ tám tuy có nhiều tướng, đâu chỉ nói qua ba tướng :

1) Tự-tướng : A-lại-da.

2) Quả tướng : Dị-thục.

3) Nhân-tướng : Nhất-thế-chủng.

ĐOẠN V

CHỦNG TỬ

- Thế nào là chúng-tử là những hạt-giống trong bản-thức, chính chúng sinh ra những quả, như thiện sinh thiện, ác sinh ác.

*

* *

SẴN CÓ

Các chủng-tử đều bản tính có1, không phải vì huân – tập mới có. Huân-tập chỉ làm cho phát-triển chúng.

Chứng-cớ là trong kinh nói :

- « Tất cả chúng hữu-tình từ vô-thủy tới nay có các nhận Ví dụ như chùm quả ác-xoa… »

GIẢI-THÍCH

1) Sẵn có. Tự nhiên vẫn có. Có hữu-tình là có chúng-tử, có các nhân (hạt giống sẵn có) thiện ác.

DO HUÂN-TẬP MÀ CÓ

Chủng-tử đều bởi huân-tập sinh.

Cái sở-huân và năng-huân đều có từ vô thủy. Cho nên các chủng-tử đều vô-thủy thành-lập. Chủng tử cũng là tập-khí1 khác tên gọi.

Tập-khí quyết do huân-tập mà có, ví dụ như trà có mùi thơm2, bởi vì hoa ướp mà sinh.

Như thế kinh nói :

- « Các loài hữu-tình tâm bởi các pháp nhiễm, tịnh3 huân-tập, nên bị vô-lượng chủng-tử chứa-nhóm ».

Trong luận có nói : nội-chủng quyết-định có huân-tập. Ngoại-chủng4 hoặc có, hoặc không huân-tập.

*

* *

BÌNH LUẬN

1) Chủng-tử, công-năng, tập-khí : cũng một nghĩa.

2) Mùi thơm : năng, Trà : sở.

3) Nhiễm : ảnh-hưởng xấu ở thế-gian. Tịnh : ảnh hưởng tốt của giải-thoát như tu thập-độ, vạn-hạnh v.v…

4) Sự-vật.

*

* *

Trên kia, đã chủng-tử sẵn có từ vô-thủy.

Đây, nói huân-tập cũng có từ vô-thủy.

Từ vô-số vô-số kiếp, chúng-sinh đã có.

Có chúng-sinh là có chủng-tử.

Có chúng-sinh là có huân-tập.

Chủng-tử nhờ huân-tập mà phát-triển.

*

* *

BẢN-HỮU VÀ THỦY-KHỞI

Chủng t-tử có hai loại.

1) BẢN-HỮU (sẵn có) :

Từ vô-thủy đến nay, trong dị-thục thức vẫn có công-năng sai-khác, sinh uẩn, xứ và giới.

Đức Thế-Tôn nương đó nói rằng các loài hữu-tình từ vô thủy nhẫn lại có các nhân (giới), ví-dụ như chùm quả ác-xoa, pháp vẫn có. Đó là bản-tính trụ-chủng1.

2) THỦY-KHỞI

Từ vô-thủy đến nay, hằng hằng hiện-hành huân-tập mà có2. Đức Thế-Tôn nương đó nói : các pháp huân-tập tâm nhiễm-tịnh của chúng hữu-tình, nên họ bị vô-lượng chủng-tử chứa-nhóm.

Các luận cũng nói : « Các chủng-tử nhiễm và tịnh sinh ra bởi các pháp nhiễm và tịnh huân-tập. Đó là tập-sở-thành-chủng »

*

* *

BÌNH LUẬN

1) Chủng-tử sẵn có trong bản-tính.

2) Hằng ngày, luôn luôn luyện-tập, trau dồi, phát-triển.

Ta thấy có hai loại chủng-tử :

1) Sẵn có.

2) Nhờ trau dồi, ngày càng phát-triển.

*

* *

Chủng-tử khởi hiện-hành, hiện-hành gây chủng-tử, hai thứ nương nhau.

Tức A-lại-da và bảy thức trên đắp-đổi sinh nhau, đắp-đổi làm nhân-quả, làm nhân-duyên. Ví dụ ngọn lửa cháy bấc, ngọc lửa hút dầu ở bấc, nhờ bấc, lửa mới đuọc nuôi, cháy tiếp-tục.

*

* *

Bởi vậy nên tin rằng có loài hữu-tình từ vô-thủy đến nay, có vô-lậu chủng-tử, chẳng do huân-tập, vẫn thành-tựu1.

Về sau địa.-vị thắng-tán2, huân-tập khiến cho tăng-trưởng, pháp vô-lậu khởi lên, lấy đó làm nhân3.

Đến khi vô-lậu khởi lên, trở lại huyên-tập thành chúng-tử.

Về hữu-lậu pháp, chủng-tử cũng suy theo loại ấy mà biết.

BÌNH LUẬN

1) Sẵn có hạt giống.

2) Càng lớn lên mãi.

3) Hạt giống giới, định, tuệ được huân-tập càng ngày càng lớn.

*

* *

Ta lấy một ví-dụ để dễ hiểu.

Ví-dụ có người có nhiều khả-năng về vẽ. Nếu người đó bị cuộc đời xô đẩy, bị thất học, phải làm phụ-phen, làm việt khở sở để nuôi gia-dình. Người đó sống mai một, thiên-tài vẽ không được phát-triễn.

Trái lại, nếu người đó gặp may mắn, đuọc đi học, được cha mẹ giàu có, sáng suốt, thấy con có tài về vẽ, liền cho con học tại trường mỹ-thuật. Gặp thầy giỏi chỉ dạy, khuyến-khích, người đó hăng say vẽ, quên cả ăn, ngủ. Tài phát-triển nhanh chóng, càng vẽ càng ham, càng ham, càng vẽ giỏi. Cả ngày chỉ ở trong phòng vẽ, các trang trên la-liệt. Mở miệng, chỉ nói về họa.

Người đó triển lãm trang, được nổi tiếng, tranh bán được nhiều tiền. Nhiều người ca tụng, khuyến-khích. Người đó lại càng hăng say, mê-man về họa.

Thế là chủng-tử nhờ huân-tập, đã hiện-hành, và hiện-hành và huân-tập phát-triển hạt giống thiện-tài về họa. Huân có nghĩa rộng là hoàn-cảnh. Không-khí họa như phòng vẽ, nhà ở, thầy và bạn đã giúp tài về họa phát-triển.

Tập là vẽ mãi, vẽ mãi, tài vẽ ngày càng lên cao, đến tuyệt-đích.

Đây là một hình-ảnh thô-sơ để ta hiểu về chủng-tử, huân-tập và hiện-hành.

ĐOẠN II

SÁU ĐIỀU-KIỆN CỦA CHỦNG TỬ

Chủng-tử có 6 điều-kiện :

1) Sát-na-diệt.

Mới sinh, liền diệt, có cái công-lực hơn1, mới thành chủng-tử.

Đó là ngăn « thường pháp », bởi vì thường không chuyển-biến, thì không thể nói có cái dụng năng-sinh.

BÌNH LUẬN

1) Sức thắng công : sức công-năng thủ-thắng. Ví-dụ : Chè ướp hoa. Hương-thơm ở hoa sang chè. Hương mất đi ở hoa, thêm vào ở chè. Tức là diệt ở hoa, sinh ở chè. Có thay đổi, có không thường mới biến chuyển.

*

* *

Đặc-tính thứ nhất của chủng-tử là :

Sinh-diệt, sinh diệt nối nhau luôn-luôn. Như thế là biến-chuyển.

Có như thế thì hương thơm ở hoa mới sang chè được.

*

* *

2) Quả cu-hữu1

Với cái pháp bị sinh, hiện hành là quả, đồng thời2 đều hiện, hòa-hợp. Thế mới thành chủng-tử.

Đó là ngăn : trước sau quyết-định dời nhau. Hiện và chủng3. Khác loại đắp đổi chẳng trái nhau. Một thân đồng thời có cái dụng năng sinh4, chẳng phải như chủng-tử tự loại sinh nhau, trước sau trái nhau, quyết chẳng chung có.

Dù nhân với quả chung có hay chẳng chung có mà thời hiện tại có thể có cái nhân dụng5, chưa sinh6, đã diệt7, không tự-thể vậy.

Nương noi sinh hiện quả8, đặt cái tên chủng-tử.

Chẳng nương noi dẫn sinh9 tự loại.

Cho nên chỉ nên nói : vói quả cụ hữu10.

BÌNH LUẬN

1) Quả nới chủng-tử chung-nhau cô.

2) Đồng thời chứ không khác thời (trước, sau), và ngăn : quyết-định dời nhau. Phải ho-hợp.

3) Hiện-hành và chủng-tử huân thành, tuy khác loại.

4) Ngay trong đời này, gây giống trong thức thứ tám ngay.

5) Có nhân là có ngay quả.

6) Chưa có.

7) Đã mất.

8) Quả hiện-tại.

9) Xa xôi sau này.

10) Đồng thời chung có : Chủng-tử và quả. Ví-dụ : Chụp-ảnh, vừa bấm nút, nắp liền mở ra, ảnh in ngây vào kính.

*

* *

Đặc tính thứ hai của chủng-tử là :

Nhân và quả đồng thời có.

Có nhân là có ngay quả.

Nhân quả đồng thời.

Hiện-tại nhân quả.

Sinh-diệt, sinh-diệt nối luôn.

3) HẰNG TÙY-CHUYỂN1

Phải trường thời một loại nối luôn2 đến vị cứu-kính, mới thành chủng-tử.

Đó là ngăn : chuyển thức, vì bởi xoay-đổi, gián-đoạn, chẳng thuận-ứng với pháp chủng-tử, Đó chỉ rõ tự-loại sinh nhau.

*

* *

GIẢI

1) Theo nhau luôn-luôn, xoay phía này, bên nào, hồi nào cũng có nó.

2) Luôn-luôn tiếp-tục, không mất, cho đến quả hoàn-toàn. Nếu mới huân thì chưa trưởng-thành. Ví-dụ : Trứng gà lớn từ mầm đến thành quả trứng hoàn-toàn.

*

* *

4. Tính quyết-định

Theo cái nhân lực sinh thiện, ác1 v..v.. công-năng quyết- định, mới thành chủng-tử.

Đó là ngăn các bộ, chấp rằng: dị-tính nhân sinh dị-tính quả, có nghĩa nhân-duyên.

GIẢI:

1) Nhân huân-tập: thiện sinh thiện, ác sinh ác, quyết-định như-thế: lúa sinh lúa v..v..

*

* *

5. Đãi chúng duyên:

Chủng-tử phải chờ các duyên của nó hợp lại, công-năng thù-thẳng1, mới thánh chủng tử.

GIẢI:

1) Đầy-đủ hơn hết.

*

* *

6. Dẫn-tự-quả:

Đối với các chủng-tử như sắc, tâm v..v.. mỗi cái đều dẫn sinh quả riêng1 của nó, mới thành chủng-tử.

Đó là ngăn ngoại-đạo chấp: “ chỉ một nhân sinh tất cả quả”

Hoặc là ngăn các bộ khác chấp: Sắt, tâm v..v.. đắp đổi làm nhân-duyên.

GIẢI:

1) Nhân nào quả ấy, sắc sinh sắc, thiện sinh thiện.

*

* *

Trong bản-thức các công-năng khác nhau, đủ 6 nghĩa ấy, mới thành chủng-tử.

Thế lực của chủng-tử sinh ra chính quả gần gọi là sinh-nhân1.

Dẫn cái quả thừa, xa, khiến chẳng liền mất, gọi là dẫn nhẫn2.

1. Người sinh người

2. Chết, không mất ngay. Ví dụ: đèn tắt lửa, còn tàn vẫn sáng vài giây. Cây lúa, ăn gạo rồi, còn rạ, rơm.

*

* *

Nội-chủng1 quyết do huân-tập sinh và trưởng, nó có thể sinh ra quả. Đó là nhân-duyên-tính. Ngoại-chủng2 huân-tập, hoặc có hoặc không, là tăng-thượng-duyên3.

Làm thành cái quả sở sinh, quyết lấy nội-chủng làm nhân-duyên cho nó. Bởi vì các chủng-tử cộng tướng4 (tướng chung) sinh ra quả.

*

* *

GIẢI

1. Hạt-giống trong thức, trong tâm chúng-sinh.

2. Vật bên ngoài: núi, sông, đát, nước.

3. Các duyên vun-sới cho lớn hơn nhiều. Ví dụ: hạt lúa sinh cây lúa. Nếu bón nhiều phân, cây lúa sẽ tốt, sinh nhiều hạt lớn. Phân bón là duyên tăng thượng.

4. Nghiệm đồng chung huân-tập, chung nhau có.

Bao chủng-tử góp chung một tướng, một dụng.

Ví dụ: Phần nhiều Đông-Nam-Á ăn lúa. Âu-Mỹ phần nhiều ăn mì.

Có hạt giống bồ-đề: phải có thầy, sách, chùa làm tăng-thượng-duyên, mới đến quả tu hành.

*

* *

BÌNH LUẬN

Tóm lại, chủng-tử phải có đủ sáu điều-kiện:

1. Sinh-diệt, sinh-diệt luôn luôn. Có thế mới có thể thay đổi, mới có thể huân-tập.

2. Nhân-quả phải có đồngthời nhân-sinh quả, sinh rồi diệt, trước khi diệt, đã sinh quả khác. Sinh-diệt nối nhau.

3. Luôn luôn nối nhau, không mất. Luôn luôn tiếp tục, cho đến đích.

4. Quyết-định nhân nào quả ấy. Thiện-sinh-thiện, ác sinh ác.

5. Phải chờ các duyên họp đầy đủ.

6. Nhân nào sinh riêng quả ấy.

*

* *

ĐOẠN VII

HUÂN-TẬP

Hỏi: Nương những nghĩa gì mà lập cái tên là huân-tập?

Đáp: Sở-huân³ và năng-huân⁴ đều đủ 4 nghĩa khiến cho chủng-tử sinh và phát-triển, nên gọi là huân-tập.

*

* *

A. Sở-huân:

Thế nào là 4 nghĩa của sở-huân:

1. Kiên-trụ-tính:

Nếu pháp⁵ thủy-chung một loại nối luôn, có thể giữ gìn tập-khí, mới là sở-huân.

Đó là ngăn các chuyển-thức với tiếng, gió v..v.. tính chẳng phải kiên-trụ, cho nên chẳng phải là sở-huân.

2. Vô-ký tính⁶:

Nếu pháp bình-đẳng, không bị trái ngược⁷, có thể dung-chứa tập-khí, mới là sở-huân.

Đó là ngăn thiện nhiễm thế-lực cường-thịnh, không chỗ dung-nạp, cho nên chẳng phải là sở-huân.

Bởi vậy Phật về đệ-bát-thức, chỉ còn mang cái cựu chủng, chẳng phải mới bị huân⁸.

3. Khả-huân-tính⁹:

Nếu pháp tự-tại, tính chẳng phải kiên-mật¹⁰, có thể lĩnh-thụ tập-khí, mới là sở-huân.

Đó là ngăn tâm-sở và vô-vi pháp¹¹.

Nương nơi kia¹² và kiên-mật, cho nên chẳng phải sở-huân.

4. Chung-hoà-hợp tính:

Nếu với năng-huân đồng thời đồng chỗ, không tức không ly¹³, mới là sở-huân.

Ấy là ngăn thân khác, sát na trước, sau, không cái nghĩa hoà-hợp, cho nên chẳng phải sở-huân.

KẾT LUẬN:

Duy dị-thục-thức đủ 4 nghĩa ấy, mới là sở-huân.

BÌNH LUẬN.

Huân-tập nghĩa là ảnh-hưởng tới.

Sở-huân là cái bị huân, bị ảnh hưởng, tức là dị-thục-thức.

Năng-huân là cái ảnh-hưởng, cái huân-tập, tức là bảy thức trước.

Sở-huân và năng-huân phải có đủ bốn điều-kiện, khiến chủng-tử được nảy-nở và phát-triển, mới có tên là huân-tập.

*

* *

Đây là bốn điều kiện của sở-huân:

1. Tính kiên-trụ: Giữ-gìn chủng-tử, giữ chắc cái gì huân-tập tới, không để xót, mất.

2. Tính vô-ký: Trung-lập, nhận tất cả các ảnh-hưởng thiện, ác, không từ bỏ thứ nào.

3. Tính khả-huân: Có thể chịu huân-tập, lĩnh thụ tập-khí.

4. Tính chung hoà-hợp: Với năng-huân hoà-hợp, cũng thời, chùng chỗ, không tức, không ly.

Dị-thục-thức đủ 4 điều kiện trên, nên là sở-huân.

B. Năng-huân

Năng-huân có 4 nghĩa:

1. Có sinh diệt:

Nếu pháp chẳng phải thường, có thể có tác-dụng: sinh-trưởng tập-khí¹⁴, mới là năng-huân.

Đó là ngăn vô-vi¹⁵, trước sau chẳng biến, không tác-dụng sinh-trưởng cho nên chẳng phải là năng-huân

2. Có thắng dụng:

Nếu có sinh-diệt, thế-lực tăng-thịnh, có thể dẫn tập-khí, mới là năng-huân.

Đó là ngăn dị-thục-tâm, thế-lực yếu kém, nên chẳng phải năng-huân.

3. Có tăng giảm:

Nếu có thứng dụng có thể tăng, giảm, nhiếp lấy tập-khí, mới là năng-huân.

Đó là ngăn Phật-quả viên-mãn thiện-pháp không tăng không giảm, nên chẳng phải năng-huân.

Nếu là năng-huân, thì chẳng phải là viên-mãn, trước sau Phật-quả có lẽ có hơn và thua.

4. Với sở-huân hoà-hợp mà chuyển.

Nếu với sở-huân đồng-thời, đồng chỗ, chẳng tức chẳng ly, mới là năng-huân.

Đó là ngăn thân khác, sát-na trước, sau¹⁶, không hoà-hợp, cho nên chẳng phải năng-huân.

KẾT-LUẬN:

Bảy chuyển-thức và các tâm-sở có thắng-dụng, tăng-giảm … Đủ 4 nghĩa ấy, mới là năng-huân.

BÌNH LUẬN

Đây là 4 điều-kiện của năng-huân:

1. Có sinh-diệt.

2. Có thắng-dụng, có thế-lực, có ảnh-hưởng được sở-huân.

3. Có tăng-giảm.

4. Hoà-hợp mà chuyển với sở-huân

Bảy chuyển-thức có đủ 4 điều-kiện trên, nên là năng-huân.

*

* *

KẾT-LUẬN:

Như vậy các thức năng-huân và sở-huân chung sinh, chung diệt. Nghĩa huân-tập thành. Khiến cho trong cái sở-huân, chủng-tử sinh và trưởng như ướp trà thơm, nên gọi là huân-tập.

Các thức năng-huân từ lúc chủng tử sinh, thì có thể làm nhân, rồi lại huân-thành chủng, ba pháp¹⁷ lần lữa, nhân-quả đồng-thời. như bấc sinh lửa cháy sáng. lửa sang cháy bấc. Cũng như bó lau đắp-đổi nương-nhau, nhân quả đồng thời.

Năng-huân sinh chủng, chủng khởi hiện hành, như cu-hữu nhân¹⁸, dược sĩ dụng quả¹⁹. Chủng-tử trước và sau tự-loại sinh nhau, như đồng-loại-nhân dẫn đẳng lưu-quả.

Hai cái ấy đối với quả là nhân-duyên tính.

Trừ ấy xa, các pháp khác đều chẳng phải nhân-duyên.

Dù nói là nhân-duyên, nên biết là giả thuyết.

Đó là lược nói tướng nhất thế chủng.

ĐOẠN VIII

SỞ-DUYÊN: CẢNH

Hỏi: Thức hành-tướng, sở-duyên²⁰ thế nào?

Đáp: KHÔNG THỂ BIẾT chấp-thụ, xứ-sở và liễu biệt²¹.

1. Liễu-biệt: tức là hành-tướng. Vì thứ lấy liễu-biệt là hành-tướng.

2. Xứ-sở: Tức là khí thế-giới, cái thế-giới, vật-chất mà các loài hữu-tình nương ở.

3. Chấp-thụ có hai-thứ: chủng-tử và có căn-thân.

a. Các chủng-tử là: Tướng, danh, phân-biệt, tập-khí.

b. Có căn-thân là: các sắc căn và chỗ căn-nương²².

Hai thứ đó đều là cái bị thức chấp-thụ²³, nhiếp làm tự thể, đồng an và nguy²⁴.

Chấp-thụ và xứ-sở đều là cảnh sở-duyên.

Sức nhân-duyên của A-lại-da-thức:

Trong lúc tự-thể sinh, bề trong biến làm chủng-tử, với có căn-thân.

Bề ngoài biến làm sự-vật.

Bèn lấy các cái bị biến làm chỗ sở-duyên của mình. Hành-tướng nương nơi đó mà được khởi.

BÌNH LUẬN

Thức-duyên với những cái gì?

- Sự hoạt-động, tức là hành-tướng của thức quá nhỏ-nhiêm. Chúng ta không thể biết.

- Khi đã tu-chứng vào sơ-địa Bồ-tát, mới biết được.

Thức-duyên với cảnh, căn-thân và chủng-tử.

Thức bám chấp lấy thân và các chủng-tử.

Hai phần: KIẾN-PHẦN và TƯỚNG-PHẦN.

Kiến-phần:

Dị-thục-thức đối với cảnh sở duyên của mình, có cái tác-dụng liễu-biệt. Nó nhiếp về kiến-phần.

Tướng-phần:

Trong lúc tự-thể hữu-lậu của thức-sinh, đều in tuồng có tướng sở-duyên và năng-duyên hiện ra.

Tướng-phần là sở-duyên, tức là cảnh.

Kiến-phần là năng-duyên.

Ba phần:

Có nhà duy-thức học lại thêm 1 phần nữa là tự-chứng-phần.

Phần này là tự-thể để hai phần tướng và kiến nương vào.

Bốn phần:

Có nhà lại thêm 1 phần là: chứng-tự-chứng-phần.

Đó là chỗ nương của tự-chứng-phần.

Vậy có 4 phần:

1. Tướng-phần.

2. Kiến-phần.

3. Tự-chứng-phần.

4. Chứng-tự-chứng-phần.

Hai phần trước thuộc về bề ngoài.

Hai phần sau là bề trong.

Phần đầu chỉ là sở-duyên.

Ba phần sau thông cả năng-duyên và sở-duyên.

Phần thứ hai chỉ duyên thứ nhất, lượng hay phi-lượng, và hoặc hiện, hoặc tỷ.

Phần thứ ba có thể duyên phần thứ 2 và thứ 4.

Chứng-tự-chứng-phần chỉ duyên phần thứ 3, chẳng phải phần thứ 2.

Phần thứ 3, phần thứ 4 đều nhiếp về hiện-lượng.

Cho nên tâm, tâm sở 4 phần hợp thành, đủ năng-duyên và sở-duyên, chẳng phải tức, chẳng phải ly.

*

* *

NÓI MỘT PHẦN:

Bốn phần có thể nhiếp làm ba, bởi vì phần thứ 4 nhiếp vào tự-chứng phần.

Hoặc nhiếp làm 2, bởi vì 3 phần sau đều là năng-duyên, đều nhiếp về kiến-phần. Đây nói kiến-phần, đó là cái nghĩa năng-duyên.

Hoặc nhiếp làm 1 phần, bởi vì thể không khác.

Như trong kinh Lăng-già, bài kệ nói:

- “Bởi tự-tâm chấp-trước, tâm in-tuồng ngoại-cảnh duyên. Cảnh sở-kiến kia chẳng phải có, cho nên nói là duy-tâm”.

Có thể chia làm 2, làm 3, làm 4.

Nếu nói lý, có thể nhiếp làm 1. Đó là cái tâm bao-trùm mọi sự-vật.

*

* *

ĐOẠN IX

TÂM-SỞ

Hỏi: Cái thức ấy²⁵ với mấy thứ tâm-sở²⁶ tương-ưng²⁷ nhau?

Đáp: Nó thường với “xúc, tác-ý, thụ, tưởng và tư” tương-ưng.

Thức A-lại-da từ vô-thuỷ đến nay, cho đến lúc chưa chuyển²⁸, đối với tất cả vị, hằng với năm thứ tâm-sở ấy thuận-ứng nhau, bởi vì nhiếp 5 thứ biến-hành²⁹ tâm-sở.

1. XÚC: tiếp-xúc. Tâm và tâm-sở tiếp-xúc cảnh. Căn, cánh và thức thuận-ứng theo nhau. Xúc nương theo đó mà sinh, khiến cho ba thứ đó hoà-hợp lại.

2. TÁC Ý: Làm cái tâm chú ý. Dẫn cái tâm chú ý đến cảnh.

3. THỤ: Lĩnh-nạp những cảnh thuận, trái và không phải thuận, trái. Thuận thì vui. Trái thì buồn.

4. TƯỞNG: Đối với cảnh, có hình-ảnh, nuôi hình-ảnh đó rồi đặt tên gọi.

5. TƯ: Khiến cái tâm tạo-tác, khởi ra hành-động.

Đối những cảnh thiện, ác, nó sai-sử tâm tạo nghiệp lành, ác v..v…

KẾT LUẬN:

Năm thứ đó nhiếp về biến-hành³⁰, cho nên với tạng-thức quyết-định thuận-ứng nhau.

Năm thứ đó với thức dị-thục hành-tướng dù khác, mà thời, chỗ nương, và cảnh sở-duyên đồng nhau. Nên gọi là tương-ưng.

XẢ-THỤ:

Cái thức này hành-tướng chẳng tỏ rõ, không thể phân-biệt cảnh trái và thuận, nhỏ-nhiệm một loại nương nhau mà chuyển³¹. Cho nên nó chỉ tương-ưng với xả-thụ³².

BÌNH LUẬN:

Thức thứ tám thuận-ứng với năm tâm-sở biến-hành. Nó chỉ tương-ưng với xả-thụ, tức là bình-thường, không vui, không buồn.

ĐOẠN X

VÔ-PHÚ, VÔ-KÝ

Thuộc về vô-phú1, vô-ký1, nên những tâm-sở tương-ưng với nó như xúc, tác ý v..v.. cũng như vậy.

GIẢI:

1. Vô-phú: Không bị ngăn che.

2. Vô-ký: Không thiện, không ác.

Thức thứ tám này không bị phiền-não ngăn-che, nên thuộc về vô-phú, vô-ký. Và những tâm-sở tương-ưng với thức này cũng thế.

*

* *

ĐOẠN XI

HẰNG-CHUYỂN

Hỏi: A-lại-da thức là đoạn hay thường?

Đáp: Chẳng phải đoạn,

Chẳng phải thường,

Bởi vì HẰNG-CHUYỂN

HẰNG: Thức này từ vô-thủy đến nay:

1. Một loại nối luôn, thường không gián-đoạn.

2. Vì là cái gốc thi-thiết các cõi thế-giới chúng-sinh

3. Vì tính KIÊN GIỮ GIỐNG khiến không mất.

CHUYỂN:

Thức này từ vô-thủy đến nay, niệm-niệm sinh-diệt, trước sau đổi khác, bởi vì nhân-diệt quả-sinh. Không phải thường một. Có thể bị chuyển-thức huân thành chủng-tử.

Nói hằng để ngăn đoạn,

Nói chuyển để tỏ nghĩa.

“Không phải thường” dường như dòng nước chảy mạnh.

Pháp quả như vậy.

GIẢI

1. Ví như: dòng nước chảy mạnh,

Chẳng phải đoạn, chẳng phải thường.

Hằng thời nối luôn, có những sự bị trôi đắm.

Thức này cũng vậy, từ vô-thủy đến nay sinh diệt nối luôn, chẳng phải thường, chẳng phải đoạn, làm cho chúng hữu tình bị trôi và đắm không ra khỏi.

2. Và như dòng nước chảy mạnh, dù bị gió đánh nổi các sóng, mà tự chảy chẳng dứt.

Thức này cũng vậy, dù gặp các duyên khởi ra nhãn-thức v..v.. mà hằng nối luôn.

3. Và như dòng nước chảy mạnh, trong dòng và trên mặt nước, các vật như cá, cỏ, rác

v.v... theo dòng chảy chẳng dừng.

Thức này cũng vậy, với các pháp về nội-tập-khí và ngoại tiếp-xúc v..v.. hằng theo nhau mà chuyển.

*

* *

Ví dụ trên tỏ rõ: Thức thứ tám vô-thủy nhân quả, chẳng phải thường, đoạn.

Nghĩa là:

Thức này vô-thủy đến nay, sát-na, sát-na, quả-sinh nhân diệt.

Vì quả-sinh nên chẳng phải đoạn

Vì nhân-diệt nên chẳng phải thường.

Chẳng phải đoạn, chẳng phải thường, đó là lý duyên-khởi.

Cho nên nói: “ Thức này hằng-chuyển như dòng nước chảy”

1. Sinh-diệt nối luôn.

2. Thiện: từ-thiện trở lên. Đến Phật thì xả.

3. Trung-bình: Cõi người.

4. Ác: Từ A-tu-la trở xuống, đến địa-ngục

*

* *

Giải thêm: Nhân trước diệt, quả sau liền sinh. Ví dụ như cái đòn cân hai đầu, cao thấp đồng thời.

Như vậy nhân quả tương-tục (nối-nhau) như dòng nước chảy.

Nhân-quả đều là giả thi-thiết:

- Quán-sát cái pháp hiện-tại có dẫn cái tác-dụng về sau, giả-lập cái “quả sau”, đối với đó nói là hiện-nhân.

- Quán-sát cái pháp hiện-tại có đáp lại cái tướng về trước, giả-lập cái “nhân trước”, đối với đó nói là cái quả hiện-tại.

*

* *

ĐOẠN XII

A-LA-HÁN XẢ

Hỏi: Cái thức này từ vô-thủy hằng-chuyển như dòng nước chảy. Cho đến địa vị nào mới hoàn-toàn xả?

Đáp: Vi A-la-hán mới hoàn-toàn xả (phá ngã-chấp, bỏ A-lại-da).

Các thánh đã đoạn hết phiền-não chướng, gọi là A-la-hán.

Khi ấy, cái thứ này hoàn-toàn viễn-ly các phiền-não thô-trọng, nên nói là xả.

Chữ A-la-hán thông-nhiếp cả quả-vị vô-học trong tam thừa, vì đã hoàn-toàn hại giặc phiền-não.

Họ ứng-thụ các cúng-dường của thế-gian

Chẳng bao giờ còn thu thêm thân sinh-tử.

*

* *

Tại sao biết vậy?

Quyết-trạch phần nói: “ Các A-la-hán, Độc giác, Như-lai đều chẳng thành-tựu A-Lại-da”

THẾ NÀO LÀ XẢ?

A-la-hán đoạn các phiền-não thô-trọng trong thức này, chúng hoàn-toàn hết. Họ chẳng còn chấp thức A-lại-da làm nội-ngã của mình. Bởi vậy mất cái tên A-lại-da. Gọi thế là XẢ. Không phải bỏ tất cả thể của thức thứ tám.

CÁC TÊN CỦA THỨC THỨ TÁM

Các chúng hữu-tình thẩy đều có thức thứ tám theo nghĩa rộng, thức này có nhiều tên:

1. TÂM: Vì chứa nhóm hạt giống các pháp.

2. A-đà-na: Giữ-gìn hạt-giống và sắc-thân cho sống, thụ thai, giữ không mất.

3. Sở-tri-y: Làm chỗ nương-dựa cho các pháp sở-tri nhiễm và tịnh.

4. Chủng-tử-thức: Có thể giữ-gìn các hạt giống thế-gian và xuất thế-gian.

Mấy tên trên thông tất cả các vị.

5. A-lại-da³³: Nhiếp-tàng tất cả pháp tạp nhiễm, khiến chẳng mất. Ngã kiến, ái³⁴ v..v.. nắm dấu³⁵ lấy làm nội-ngã của mình.

Cái tên này chỉ ở về loài dị-sinh³⁶, hữu-học chẳng phải cái địa-vị vô-học bất-thoái bồ-tát bởi vì có cái nghĩa chấp-tàng pháp tạp nhiễm.

6. Dị-thục-thức: Có thể dẫn sinh các cõi, theo nghiệp thiện ác, theo quả dị-thục.

Cái tên này chỉ ở về dị-sinh, nhị-thừa các bồ-tát, chẳng phải bực Nhủ-lai còn có dị-thục. Bởi vì đây là pháp vô-ký.

7. Vô-cấu-thức: Rất thanh-tịnh, các pháp vô-lậu nương-dựa. Tên này chỉ ở bực Phật mới có.

Bỏ đầu tiên cái tên A-lại-da.

Vì thuộc về chúng-sinh trong ba cõi.

Dị-thục-thức-thể, khi bồ-tát sắp-sửa chứng Bồ-đề mới bỏ: Không bao giờ bỏ thể vô-cấu-thức. Bởi vì làm lợi-lạc hữu-tình mãi mãi.

HAI VỊ CẤU³⁷-TỊNH³⁸

Thức thứ tám gồm có 2 vị:

1. VỊ HỮU-LẬU: Nhiếp về tính vô-ký, chỉ tương-ưng với 5 pháp-xúc, thụ v.v... Chỉ-duyên theo chấp-thụ và xứ-cảnh.

2. VỊ VÔ-LẬU: Chỉ nhiếp về thiện-tịnh, với 21 tâm-sở tương-ưng, bởi vì với tất cả tâm hằng thuận-ứng. Thường ưa chứng biết cảnh sở-quán. Hằng quyết-định đối với cảnh sở-quán. Đối với cảnh đã lĩnh thu, hằng ghi-nhớ rành-rẽ.

Phật không có tâm bất-định.

Hằng lựa chọn tất cả pháp.

Thương tương-ưng với các pháp rất tịnh-tín, không ô nhiễm, không tản động.

Chỉ tương-ưng với xả-thụ.

Bình-đẳng chuyển. Lấy tất cả pháp làm cảnh sở-duyên, bởi vì trí duyên khắp cả pháp.

*

* *

ĐOẠN XIII

SAO BIẾT THỨC NÀY CÓ?

Hỏi: Sao biết thức thứ tám, xa lìa nhãn-thức v..v.. có tự-thể riêng?

Đáp: Bởi vì Thánh-giáo, chính-lý làm định lượng vậy.

CHỨNG-CỚ:

Tỏ rằng thức tứ tám thật có.

A. THÁNH-GIÁO:

1. “Đại-thừa A Tỳ-Đạt-Ma Khế-Kinh³⁹” nói:

“Vô thủy thời đến nay: NHÂN…”

(Chủng tử thức lần lữa nối luonn, thân sinh ra các pháp. Nên gọi là “Nhân”)

“Tất cả pháp đều DUYÊN (nương)…

(Tức là trì-chủng-thức, từ vô-thuỷ đến nay với tất cả pháp đều nương-dựa, nên gọi là duyên)

“Bởi thế có các THÚ …

(Thú là cõi người, trời, A-tu-la v..v.. Bởi có thức ấy nên có các thú. Vì thức thứ tám chấp-trì tất cả pháp thuận lưu-chuyển, khiến cho chúng hữu-tình lưu-chuyển sinh-tử. Dù hoặc-nghiệp sinh, đều là lưu-chuyển mà thú là quả, cho nên nói riêng các thú).

“Và chứng được niết-bàn.

Bởi có thức ấy mới chứng được niết-bàn. Vì thức thứ tám nắm giữ tất cả pháp thuận hoàn, diệt⁴⁰ khiến cho người tu hành mới chứng được niết-bàn)

Tóm lại: Thức làm nhân-duyên sinh các thức hay chứng niết-bàn.

*

* *

2. KINH “GIẢI-THÂM-MẬT” cũng nói:

- “Thức A-đà-na rất thâm-tế, tất cả chủng-tử như dòng nước chảy mạnh⁴¹. Tôi đối với kẻ phàm-ngu⁴² chẳng khai-diễn, e họ phân-biệt chấp làm ngã”.

3. Kinh “LĂNG-GIÀ” cũng nói:

- “Như cái biển gặp duyên có gió, khởi ra các sóng, hiện-tiền tác-dụng chuyển”.

KẾT-LUẬN: Đó trong các kinh đại-thừa, đều riêng nói có thức thứ tám.

B. CHÍNH LÝ

Đã dẫn thánh-giáo, sẽ tỏ chính-lý.

Đây có MƯỜI LÝ.

1. Trì-chủng:

Khế-kinh nói:

“ Chứa-nhóm chủng-tử các pháp thanh-tịnh và tạp-nhiễm, để chúng pháp-khởi, nên gọi là tâm. Nếu không có thức thứ tám, thì tâm trì-chủng không có”.

2. Dị-Thục:

Khế-kinh nói:

“Có dị-thục tâm, cảm thiện ác nghiệp. Nếu không có thức này, cái thể THÚ và SINH chẳng có”.

3. THÚ-SINH:

Khế-kinh nói:

“ Chúng hữu-tình lưu-chuyển trong 5 thú và 4 loài sinh. Nếu không có thức này, cái thể THÚ và SINH chẳng có”.

4. THỤ-GIẢ:

Lại Khế-kinh nói:

“ Có sắc căn, thân là có chấp-thụ. Nếu không cái thức này, cái năng chấp-thụ kia chẳng có”.

5. THỨC-GIẢ:

Khế-kinh nói:

“ Thọ⁴³, noãn⁴⁴, và thức⁴⁵, ba cái đắp đổi nương giữ nhau, được nối luôn, an-trụ. Nếu không cái thức này có thể giữ thọ và noãn, khiến thức ở lâu, thì không có” .

Các chuyển-thức có hở, có chuyển như tiếng gió v.v… không hằng tri-dụng, không thể lập làm giữ thọ, noãn và thức.

Chỉ dị-thục-thúc không hở, không chuyển, dường có hằng trì-dụng như thọ và noãn. Nên có thể lập làm giữ thọ, noãn và thức.

6) SINH-TỬ :

Lại Khế-kinh nói :

“Các loài hữu-tình, thọ-sinh, mạng chung1, quyết ở nơi tán-tâm2, chẳng phải vô-tâm định. Nếu không có thức này, khi sinh-tử, tâm chẳng có “.

Khi sinh-tử, thân-tâm mờ tối, như ngủ không chiêm-bao, và lúc chết ngất thì rõ ràng các chuyển-thức không hiên-khởi3. Nên không thể biết.

7) DUYÊN-GIẢ

Và Khế-kinh nói :

“ Thức duyên danh sắc, danh-sắc duyên thức, nh ư vậy hai cái lần lữa xoay vần nương nhau4, ví như bó lau, đồng thời nương nhau. Nếu không thức này thì tự-thể của thức kia chẳng có. ”

8) Y-THỰC :

Lại khế-kinh nói :

“ Tất cả chúng hữu-tình đều nương nơi ăn mà sống còn. Nếu không có thức này thì kia thức thật thể không có .”

Khế-kinh nói ăn có 4 cách :

a) Đoạn.-thực : Trong cõi dục, các món ăn như thịt, cá, cỏ, quả v.v… Có mùi, vị, hương.Các loài ăn, phải tiêu hoá.

b) Xúc-thực : Quỷ-thần nhìn, tiếp-súc với cảnh, nhiếp-thụ vui-mừng.Thế là ăn.Tuy có tương-ưng với các thức, nhưng xúc-thực này thuộc về thức thứ sáu.

c) Ý-tư-thực : Tứ-thiền hy-vọng, trông mong.Thế là ăn.Tuy có tương-ưng với các thức, thuộc về ý-thức.

d) Thức-thực : Chấp-tri (nắm giữ) làm tướng.

Cái thức-thực này dù thông tự-thể các thức, mà thức thứ tám cái nghĩa ăn nhiều hơn, bởi vì một loại nối luôn, chấp-trì hơn.

Bốn cách ấy có thể giữ thân-mạng chúng hữu-tình, khiến chẳng hư mất, nên gọi là ăn.

Đoạn-thực chỉ ở cõi dục có dùnh.Xúc và ý-tu-thực dù khắp ba cõi mà nương ở chuyển thức.

9) DIỆT-ĐỊNH :

Lại Khế-kinh nói :

“ Cái người ở diệt-tận-định, các hành về thân, nói và tâm đều diệt, mà mạng sống chẳng diệt, vẫn còn hơi chát nóng.Căn không biến-hoại, thức chẳng dời thân.

Nếu không có thức này, trụ-duyệt-định về thức chẳng dời thân thân chẳng có.”

Trong định-diệt-tận, các chuyển-thức đều diệt, chỉ còn thức thứ tám nhỏ-nhiệm, hằng khắp, giữ-dìn mạng sống v.v… vì thế nên nói : thức chẳng dời thân.

10) NHIỄM-TỊNH :

Và Khế-kinh nói :

“Vì tâm tạp-nhiễm, hữu-tình tạp-nhiễm.

Vì tâm thanh-tịnh, hữu-tình thanh-tịnh.

Nếu không có thức này, tâm nhiễm-tịnh chẳng có.

Vì các pháp nhiễm-tịnh lấy tâm làm gốc, nhân tâm mà sinh, nương tâm mà ở. Tâm bị chúng huân-tập và giữ các chủng tử của chúng .”

Phần Thứ Mười - THỨC THỨ BẢY

ĐOẠN I

TƯỚNG NĂNG-BIẾN THỨ HAI

Hỏi :

- Cái tướng năng-biến thứ hai thế nào ?

Đáp : (bài tụng).

1) “Tướng năng-biến thứ hai, cái thức ấy gọi là mạt-na.”

2) “Nương noi thức thứ tám chuyển, và duyên nơi thức đó.”

3) “Tư-lương làm tính-tướng.”

4) “Thường chung vói 4 phiền-não : ngã-si, nhã-kiến, ngã-mạn, ngã-ái.”

Ngoài ra, thức này còn tương-ưng với các tâm-sở, như: xúc, tác-ý v.v.

5) Nhiếp về hữu-phú vô-ký.

6) Buộc theo chỗ sở-sinh⁴⁶.

7) Khi chứng A-la-hán, hay vào diệt-tận-định, hay vào đạo xuất-thế thì không còn thức này.

ĐOẠN II

MẠT-NA : TƯ-LƯƠNG

Sau năng-biến thức-dị-thục, nên nói về các năng-biến tư-lương.

Cái thức đó, về thánh-giáo riêng nói tên là “MẠT-NA”, HẰNG THAM TƯ-LƯƠNG hơn các thức khác.

Các thánh-giáo e nó lạm với đệ-lục ý-thức nên đối với thức thứ bảy chỉ đặt tên là “Ý” .

*

* *

ĐOẠN III

SỞ-Y

Nương nơi chuyển là : cái chỗ sở-y⁴⁷ ấy, tức là cái năng-biến thức đầu (A-lại-da) .

Phật nói : - Cái thức đó nương noi tạng-thức.

Thức thứ bảy có chỗ nương, đó là thức thứ tám. Nếu không tạng-thức, quyết-định chẳng (khởi) chuyển.

Như bài kệ nói :

- A-lại-da làm chỗ nương nên có mạt-na chuyển. Nương các thức thứ tám và thứ bảy, các thức khác khởi.

A-lại-da thức đều có sở-y, cũng chỉ một thứ đó là thức thứ bảy. Nếu không thức đó quyết định chẳng chuyển.

Tạng-thức hằng với Mạt-na chung thời chuyển⁴⁸. Tạng thức hằng nương Mạt-na.

ĐOẠN IV

SỞ-DUYÊN

Hỏi :

Sở-duyên của thức này thế nào ?

Đáp :

- Thánh-giáo nói thức đó duyên nơi tạng-thức.

Cái ý ấy chỉ duyên với kiến-phần của tạng-thức. Tạng-thức từ vô-thuỷ đến nay, một loại nối luôn, in tuồng thuần nhất, hằng làm chỗ sở-y của các pháp.

Thức thứ bảy chỉ chấp-thức thứ tám làm nội ngã của mình.

ĐOẠN V

TU-LƯƠNG LÀM TÍNH-TƯỚNG

Thức thứ bảy lấy tư-lương làm tính-các riêng. Cũng lấy tư-lương⁴⁹ làm hành-tướng⁵⁰.

Thẩm⁵¹ tư-lương, nên gọi là Mạt-na.

Khi còn là chúng-sinh, chưa chứng, và chưa chuyển-y, thức này hằng-thẩm-tư-lương chấp ngã tướng. Khi đã chứng, đã chuyển-y, cùng hằng thẩm-tư-lương vô-ngã-tướng.

BÌNH-LUẬN

Đoạn này quan-hệ cho sự tu-học của ta.Thức thứ bảy luôn-luôn chấp-ngã. Nó luôn-luôn xét-nét, so-sánh.

Khi chứng quả A-la-hán, ta mới thoát khỏi bị nó chấp-ngã.

Vậy khi ta còn là chúng-sinh đây, thức này hoành hành ghê-gớm.Ta là nô-lệ cho nó.

Nó là thù-địch của ta.

Bao nhiêu tính-toán nhỏ-nhen, bao phân-biệt mình người, bao mánh-lới do lòng ích-kỷ súi-dục, đều do thức này.

Vậy ai bảo : - Tôi không ích-kỹ, tôi không chấp có tôi.

Người đó không hiểu duy-thức, không hiểu tâm-ý mình.

Vậy ta phải tìm cách giải-thoát khỏi vòng nô-lệ của thức này.

Phật dạy ta đối-trị với têm-bệnh nặng của ta.

Phật-pháp dạy ta giải-thoát khỏi ngã-chấp và pháp-chấp.

ĐOẠN VI

TƯƠNG-ƯNG VỚI TÂM-SỞ

Hỏi :

Ý với mấy tâm-sở tương-ưng.

Đáp :

Thường với 4 phiền-não chung có :

Từ vô-thủy đến vị chưa chuyển-y, tức là khi còn là chúng-sinh, cái ý này xoay-vần thường dyuyên nơi tang-thức, với 4 căn-bản⁵² phiền-não tương-ưng.

Đó là :

1) NGÃ-SI : Vô-minh, mê nơi ngã-tướng và lý vô ngã.

2) NGÃ-MẠN : Kiêu-ngạo. Ỷ cái chấp-ngã. Khiến nâng cao tâm lên.

3) NGÃ-ÁI : Tham cái ngã. Đối với cái sở-chấp-ngã, rất sinh tham-đắm, và tỏ rằng mạn-ái chung cả kiến-mạn⁵³.

4) NGÃ-KIẾN : Ngã-chấp⁵⁴. Đối với chẳng phải ngã-pháp⁵⁵, hư-vọng chấp làm ngã.

Bốn thứ này thương khởi, khuấy-đục dội-tâm, khiến chuyển-thức ngoài hằng thành tạp-nhiễm. Chúng hữu-tình do đó sinh-tử luân-hồi, không thể xuất-ly, nên gọi là phiên-não.

*

* *

Về cái vị đã chuyển-y, chỉ với 21 tâm-sở chung khởi :

Đó là :

1) 5 biến-hành

2) 5 biệt-cảnh.

3) 11 thiện.

Như đệ-bát-thức, về cái vị đã chuyển-y, chỉ chung với xả-thụ, vì bởi xoay-vần chuyển. Hằn đối với cảnh sở-duyên bình-đẳng chuyển.

BÌNH-LUẬN

Đây là phần quan-trọng mà ta cần ghi-nhớ. Khi còn là chúng-sinh, tức là chưa vượt được sinh-tử luân-hồi, thức thứ bảy từ vô-thủy đến nay vẫn chung-khởi với bốn phiền-não căn-bản, đó là ngã-si, ngã-ái, ngã-mạn, ngã-kiến.

Chỉ biết có mình, chỉ yêu có ta, kiêu-ngạo vì ta đẹp, ta hay, ta hơn người, chỉ thấy có mình.

Đó là cái tật của chúng-sinh.

Đó là cái tật của loài người.

Đó là cái tật của chúng ta.

Bệnh này rất nặng, nó ăn sâu, mọc rễ trong tâm-hôn ta từ bao kiếp, thành thói quen lâu đời.

Nó làm ta mờ mắt, không thể khách-quan mà xét mình, xét người.

Vì thế mà ta bị luân-hồi sinh-tử.

Vì thế mà ta đau khổ.

Vì thế mà ta không giải-thoát được, cứ bám chặt lấy thân, lấy cảnh, như con ốc bám vỏ ốc, con rùa bám mai rùa.Vì thế mà lòng ta thường bị quấy-đục.

Các chuyển-thức như lục-thức đều bị tạp nhiễm, không trong-sạch được.

Biết như thế, ta không còn mờ-tối, ta sáng-suốt nhận lấy bệnh ta. Và nay tìm phương đối-trị, tìm phương giải-thoát chứ không bám-chấp nữa.

Mỗi khi ngã-si, ngã-ái, ngã-mạn, ngã-kiến khởi lên, ta nhận thấy liền, và ta sáng suốt, không a-dua theo nữa.

Khi đã tu-chứng, đã chuyển được thức thứ bảy, nó chỉ chung với 21 tâm-sở là 5 biến-hành, 5 biệt-cảnh, 11 thiện. Và chỉ chung với xả-thụ.

*

* *

Ngoài 4 phiền-não trên, thức thứ bảy khi còn là chúng-sinh, cũng tương-ưng với 5 biến hành và các tùy phiền não v.v… Nhưng không thường khởi.

*

* *

ĐOẠN VII

NHIẾP VỀ HỮU-PHÚ, VÔ-KÝ

Hỏi :

- Mạt-na tâm-sở nhiếp về tính gì ?

Đáp :

- Nhiếp về hữu-phú vô-ký.

Hữu-phú : Ý này tương-ưng vói 4 phiền-não, là nhiễm-pháp. Che mất tự-tâm, chướng-ngại thánh đạo.

Vô-ký : Chẳng phải thiện và bất-thiện.

ĐOẠN VIII

BUỘC THEO CHỖ SỞ-SINH

Hỏi :

- Mạt-na bị buộc vễ chỗ nào ?

Đáp :

Nó bị buộc theo những chỗ mình sinh ra⁵⁶. Nếu sinh cõi dục, các tâm-sở tương-ưng với Mạt-na hiện-hành, liên buộc trong cõi dục.

Xoay-vần hằng duyên tạng-thức, nắm làm nội-ngã, ngay chỗ mình sinh.

ĐOẠN IX

XẢ

Hỏi :

- Cái ý nhiễm-ô ấy, vô-thủy nối luôn, vị nào dứt trọn, hoặc tạm-dứt ?

Đáp :

- A-lại-hán, diệt-tận-định, xuất-thế-đạo không có.

Từ A-la-hán trở lên các cảnh-giới bồ-tát, chủng-tử và hiện-hành của ý nhiễm đều hoàn-toàn đoạn-diệt, nên nói không có.

Về hữu-học diệt-tận-định và xuất-thế-đạo đều tạm-thời dẹp, chưa dứt, nên nói không có.

ĐOẠN X

SAO BIẾT THỨC NÀY CÓ ?

Hỏi :

- Sao lại biết cái thức thứ bảy ấy, xa-lìa nhãn-thức v.v… có tự-thể riêng ?

Đáp :

- Bởi vì thánh-giáo, chính-lý làm định-lượng.

Trong các kinh, Phật có nói : “Tâm, Ý, Thức”, ba thứ khác nhau.

1) Tâm : tập-khởi, tức là thức thứ tám nhóm chủng-tử các pháp, khởi ra các pháp.

2) Ý : tu-lương, thức thứ bảy duyên tạng-thức v.v… hằng-thẩm-tư-lương làm ngã.

Thức : liễu-biệt, sáu thức liễu-biệt 6 biệt-cảnh thô động, gián-đoạn, chuyển.