Vấn Đáp Về Phật Giáo

Mặc dù tất cả những điều kiện hưởng lạc vật chất và tinh thần trên có thể làm cho chúng ta hạnh phúc trong những khoảng thời gian ngắn, nhưng chúng không thể nào mang lại niềm hạnh phúc và an lạc bền-lâu như chúng ta đều mong ước có được. Tất cả mọi điều kiện hạnh phúc thế tục sớm muộn rồi cũng dẫn đến “hết”, và dẫn đến bất toại nguyện, vì cái gì có được chỉ thỏa mãn nhu cầu một lúc nào đó, rồi thì sẽ dẫn đến nhàm chán. Và rồi chúng ta lại tiếp tục tìm tòi và chạy theo những sung sướng và khoái lạc khác, rồi lại tiếp tục tìm cách thỏa mãn những nhu cầu mới, trong một vòng lẩn quẩn của kiếp người chạy theo khoái lạc. Đời người cứ như con chuột chạy trong lòng, giống như một cuộc chạy liên tục trên máy chạy bộ chạy về vô-đích.

Một cách gián tiếp hay trực tiếp, những khoái lạc trần tục gây ra những khổ sở về thân và tâm của ta, bởi vì những khoái lạc trần tục thường kéo theo những dính mắc, những “cơn nghiện” (như tình dục, miếng ăn, trang phục, ca hát, xe đẹp, nhà đẹp, giường ghế đẹp xa hoa, cho đến men say rượu bia, một điếu thuốc thả khói trên tay...); kéo theo những ganh đua và tranh đấu, những sự sân hận và bất mãn, chán chường. Hơn nữa trên bước đường sống và tranh đấu để có được những thỏa mãn và hạnh phúc của đời sống trần tục, chúng ta luôn luôn va-chạm với những người khác. Cho nên những hạnh phúc và khoái lạc của cuộc sống trần tục phải có được bằng những cái giá tiêu cực và khổ sở như vậy. Vì bản chất của mọi thứ, kể cả hạnh phúc và khoái lạc giác quan, đều là khổ, là không lâu bền, và là bất toại nguyện.

Vậy trên đời không tồn tại niềm hạnh phúc nào mà không dính vào “khổ”, mà không dẫn đến bất toại nguyện hay sao?. Không có loại hạnh phúc nào là bền-lâu hay sao?. Đây là một đề tài hay và quan trọng trong con đường đạo Phật, cho nên chúng ta cần dẫn dắt dài dòng một chút như vậy cho dễ hiểu được nguyên do tại sao có “Thiền” trong Phật giáo.

Trước hết, bạn hãy nên nhớ rằng hạnh phúc thật sự là một trạng thái của Tâm, chứ không phải của những hoàn cảnh bên ngoài chúng ta. Nếu tâm chúng ta trong sạch, thanh tịnh và an bình, chúng ta có hạnh phúc và an lạc, cho dù hoàn cảnh bên ngoài có xấu xa và khó sống đến dường nào. Nhưng nếu tâm chúng ta không trong sạch, không thanh tịnh và không bình an, thì chúng ta không bao giờ có hạnh phúc và an lạc, cho dù hoàn cảnh bên ngoài là tuyệt đẹp, lý tưởng, hoặc cho dù chúng ta có cố thay đổi hoàn cảnh bên ngoài như thế nào đi nữa.

Người làm thủy lợi dẫn nguồn nước.

Kẻ nài cung uốn nắn mũi tên.

Người thợ mộc uốn nắn cây gỗ.

Người trí khôn kiểm soát tâm mình.

(“Kinh Pháp Cú – Kệ 80)

Mục đích của thiền là “tu dưỡng tâm”, là kiểm soát và “uốn nắn” tâm để nó đạt những trạng thái trong sạch, lành mạnh và tĩnh lặng, loại bỏ những thứ ngược lại, tức là loại bỏ những điều không lành mạnh, bất thiện, ô nhiễm và kích động trong tâm.

Theo Đức Phật thì trên trái đất này chỉ có loài người là làm được điều này. Những loài động vật thì chỉ biết ăn, ngủ, truyền giống, bảo vệ bạn tình và đàn con, tìm chỗ ở tốt (có nhiều thức ăn... như một dạng của cải), chiến đấu với kẻ thù; nhưng chúng hoàn toàn không có khả năng loại bỏ những điều “khổ đau” của kiếp sống, và không bao giờ tạo được niềm hạnh phúc nào trong tâm trí. Có nghĩa rằng động vật chỉ có được những thỏa mãn ngắn ngủi về nhu cầu sinh tồn và khoái lạc của năm giác quan của phần “con vật” của chúng mà thôi.

Vì vậy, thật xót xa và xấu hổ khi chúng ta đang sử dụng kiếp người có trí vô cùng quý giá chỉ để chạy theo tìm sự thỏa mãn và khoái lạc năm giác quan (như ăn, ngủ, tình dục, vợ con, của cải và danh phận...) mà loài vật cũng có thể làm được. Như vậy chúng ta cũng đang sống một đời để giải quyết những nhu cầu của phần “con” trong chữ “con người”, và chúng ta bỏ quên phần hạnh phúc tâm linh cao đẹp của phần “người”.

Quay lại định nghĩa ban đầu, muốn có hạnh phúc và bình an thì phải có tâm trong sạch và an bình. Muốn có tâm trong sạch và bình an thì phải tu sửa nó, tức là tu tập nó, tu dưỡng tâm, tức là “thiền”, “thiền tập”, theo như hướng dẫn của đạo Phật.

Tu thiền sẽ sinh ra trí tuệ

Không thiền tập trí tuệ mất đi

Nếu biết rõ hai con đường tiến bộ và sa sút như vậy

Một người nên hướng dẫn bản thân theo con đường gia tăng trí tuệ.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 282)

Mục đích bao trùm của việc “thiền tập” là hiểu rõ và chuyển hóa tâm của một người. Tâm của con người là một ‘thứ’ rất phức hợp, vì vậy đạo Phật đã đưa ra nhiều phương pháp thiền khác nhau để mọi người “làm việc” với tâm. Vì mỗi người có căn cơ và nhu cầu tu tập khác nhau, nên cần có những cách thiền tập khác nhau cho phù hợp với mỗi người.

Những “kỹ thuật” thiền có những mục-tiêu khác nhau, chẳng hạn như: thiền để làm giảm tâm tham dục của con người, để phát triển tâm từ ái và bi mẫn, để tăng trưởng sự nhiệt thành tu tập...Từ xưa đến nay nhiều nền văn hóa, nhiều dòng tư tưởng trong và ngoài Phật giáo đã sáng tạo và phát triển nhiều ‘pháp môn’ thiền khác nhau. Tuy nhiên, mục đích rốt ráo của thiền Phật giáo là nhắm đến mục tiêu làm trong sạch tâm và tạo ra trí tuệ. Trí tuệ để làm gì? Để nhìn thấy lẽ-thật và chân-lý, tức là để giác-ngộ. Vì sao? Vì mục đích của đạo Phật là giúp con người đạt đến trí tuệ giác ngộ. Trí tuệ giác ngộ giúp giải thoát khỏi mọi sự khổ và sinh tử do dục-vọng và vô-minh gây ra.

Có hai phương pháp chính trong thiền Phật giáo là Thiền Định và Thiền Tuệ (Minh Sát).

Thiền Định (samatha) là thiền định tâm, mục tiêu là đạt đến những trạng thái tĩnh lặng (chánh định) thâm sâu của tâm. Thiền định “làm việc” với những phần của tâm do tác động của cảnh trần bên ngoài mà có, như: cảm giác (thọ), cảm nhận (tưởng), ý nghĩ (hành), và thức của tâm (thức). Mục đích là lần lần loại bỏ những loại tâm không tốt và khổ để giúp tạo ra trạng thái bình an và tĩnh lặng của tâm.

Kỹ thuật phần nhiều là hướng tâm [cố định, “dán”, tập trung, hội tụ tâm] vào một đối tượng nào đó. Để làm gì? Để tâm không còn “rảnh” hướng về các đối tượng khác của cảnh trần, để tâm không còn lăng xăng, để không còn tiếp xúc với các đối tượng khác vốn chỉ mang bản chất của “khổ” và bất an. Mục đích là làm cho tâm an-định, đạt định.

Thiền Tuệ Minh Sát (vipassana) có mục tiêu tu tập để “nhìn thấy mọi sự bằng trí tuệ minh sát của mình”. Minh sát có nghĩa là nhìn thấy rõ, quán sát rõ mọi việc, thấy rõ bản chất sinh diệt mọi sự đúng như chúng là. Công cụ của Thiền Minh Sát sự chánh niệm. Chánh niệm là chú tâm, ý thức, tỉnh tức, tỉnh giác, quan sát mọi sự xảy ra trong giây khắc hiện tại. Thiền định thì cố định, tập trung tâm vào một đối tượng duy nhất (ví dụ: hơi thở vào-ra), còn Thiền Tuệ minh sát là quán sát mọi sự, mọi đối tượng sảy ra, đến đi trong giây khắc hiện tại.

Ví dụ: như thiền định thì chỉ chú tâm nhắm vào đối tượng duy nhất là cái chén. Thiền minh sát thì giống như người rửa chén chú tâm vào từng thao tác rửa chén: chén, chầm chén, hành động mở nước, hành động rửa chén, lau khô chén...Khi cầm cái chén biết rõ mình cầm cái chén; khi mở nước, ý thức rõ mình đang mở nước để rửa chén; khi rửa chén tỉnh giác biết rõ mình đang rửa cái chén, khi lau chén thấy rõ mình đang lau cái chén. Quán sát và biết rõ mọi thứ đang xảy ra ngay trong giây phút hiện tại.

Người tu tập Thiền định để đạt đến trạng thái chánh-định thâm sâu của tâm (ví dụ như các tầng thiền định). Sau đó, dùng trạng tái chánh định thâm sâu đó của tâm để hỗ trợ cho tu tập chánh-niệm trong Thiền tuệ minh sát. Thực ra, Đức Phật không phân loại hai loại thiền này. Đức Phật chỉ dùng một chữ là thiền. Vì thực ra trong tiến trình tu tập, chánhđịnh và chánh-niệm hỗ trợ lẫn nhau trong việc tu dưỡng tâm.

Thiền Phật giáo nếu thực hành đúng đắn sẽ sẽ tu dưỡng được tâm và giúp phát sinh trí tuệ. Trí-tuệ là thứ để vượt qua sự ngu si, vô minh—nguyên nhân khổ đau của con người. Đạo Phật được cho là đạo của giải thoát. Đó là giải thoát khỏi khổ và sinh tử. Mà sự ngu si và vô minh làm người ta không thấy được dục vọng là nguyên nhân của khổ đau và sinh tử. Hết vô minh là hết khổ đau, hết dục vọng là hết nguyên nhân tái sinh, sinh-tử.

Và theo Đức Phật, con đường thiền-tập là con đường có thể thực hiện được điều đó. Và mỗi người phải tự thiền tập tâm mình, cũng như Đức Phật cũng đã tự thân làm.

Câu hỏi 60: Tại sao người ta gọi việc đi theo đạo Phật hay sự thực hành theo đạo Phật là “tu”, hay “đi tu”?. Có lúc gọi là “tu tập”, có lúc gọi là “tu hành”, “tu tâm”?.

Xin nói nôm na về nghĩa các từ đó trong tiếng Việt như sau:

Tu: có nghĩa là sửa, tu sửa. Thực hành theo đạo Phật là hành động tu sửa bản thân mình (thân và tâm), thông qua việc tu sửa lại ba hành vi tạo nghiệp (hành động, ý nghĩ, lời nói). Tu sửa nghiệp sẽ làm cơ sở để tư sửa được tâm.

Đi tu: Là chỉ hành động của những người xuất gia, rời bỏ cuộc sống với gia đình để gia nhập Tăng đoàn, là từ bỏ cuộc sống gia đình để đi đến tu tập ở chùa hay tu viện, dành hết thời gian còn lại vào việc tu tập theo đạo Phật, hướng đến mục tiêu giải thoát.

Tu tập và tu hành: Tu là sửa, tập là thực tập, tập luyện, tập huấn bản thân (thân-tâm)...như trên.

Hành là làm, là thực hành, cũng đồng nghĩ với thực tập. Hai chữ gần như giống nhau, tuy nhiên mỗi chữ có thể được dùng trong những văn cảnh và ý nghĩa lớn nhỏ khác nhau. Ví dụ, nói :

- Chúng ta tu-tập tâm từ, tu tập hạnh bố thí, tu tập bỏ tham, sân, si.

- Sự nghiệp tu-hành là rất cao quý; những bậc tu-hành là những bậc đáng kính.

Tu tâm: nghĩa trực tiếp là tu sửa tâm. Vì đạo Phật nhấn mạnh phần tâm là đối tượng chính để chúng ta tu tập để cho tâm được trong sạch, sáng tỏ, trí tuệ, và giải thoát. Tất cả những phần Giới, Định, Tuệ là đều hướng đến mục-tiêu làm cho tâm trongsạch và trí tuệ. Thiền, phương pháp chính đạo Phật, là sự tu tập tâm: tu sửa, dẹp sạch những trạng thái bất thiện của tâm, và thay vào, tu dưỡng những trạng thái thiện lành của tâm. Bởi vậy, việc tu tập tâm (lúc này chẳng ai gọi là ‘tu hành tâm’ cả) là quan trọng nhất trong việc thực hành đạo Phật.

Rất nhiều người đã ngộ nhận về chữ “tu-tâm” này. Ví dụ, khi một ai nhắc đến đề tài đạo Phật, thì nhiều người đều cố tránh né đề tài này, có lẽ vì (a) họ không hiểu Phật giáo nói về cái gì, họ chỉ hiểu lơ mơ đạo Phật là "từ, bi, hỷ, xả", hay "đạo Phật là đi chùa cũng bái gì gì đó"..., và (b) vì họ nghĩ đề tài đạo Phật là xa vời, không hợp với thực tế mưu sinh, và nó chỉ dành cho người ‘tu hành’.

Đa số họ thường nói theo kiểu: "Đạo gì tôi không quan trọng, tôi chỉ biết đạo làm người; tôi chẳng tu gì cả, tôi chỉ biết tu-tâm thôi". Thực sự, đạo Phật không phải chỉ là đạo làm người. Đạo Phật là đạo giải thoát. Mục tiêu của đạo Phật không phải khuyến khích mọi người tiếp tục tái sinh làm người.

Ở đây chữ "tu-tâm" bị những người này hiểu sai nên họ mới thường nói như vậy. Ý họ là chỉ cần có tấm lòng, có cái ‘tâm’ sống sòng phẳng, biết điều, và sống tốt theo quy ước của cuộc sống thế tục... là đủ. Và họ cho rằng Phật giáo cũng chỉ yêu cầu bao nhiêu đó mà thôi. Cách nói dùng chữ tu-tâm như vậy là không chính xác với chữ tu-tâm theo ý nghĩa thực hành của đạo Phật. Thực ra, tu-tâm nói theo kiểu thực hành của đạo Phật chính là tu tập tâm, là tu-thiền, thay vì những hình thức tu tập không-thiền các nhánh phái Phật giáo khác ở các nước Đông Á và Việt Nam

Câu hỏi 61: Tâm là gì ?.

Đây là câu hỏi hay và quan trọng, nhưng không có nhiều người hỏi, những Phật tử thuần hành cũng ít khi hỏi.

(I) Thông thường, chúng ta chỉ cần biết tâm là vô hình, trong suốt, không phải tim, không phải tấm lòng, không phải là não bộ, không phải là trí hay đầu óc theo cách nghĩ thông thường. Tâm không nằm ở đâu cụ thể trên thân.

Nếu vậy mọi người sẽ nghĩ tâm là tâm hồn. Bạn cũng có thể nghĩ như vậy, nhưng bạn chỉ cần phân biệt một chút rằng tâm đây không phải là ‘tâm hồn’ hay ‘linh hồn’ theo như định nghĩa các tôn giáo khác. Vì tâm, theo Phật giáo, là một tiến-trình, một dòng chảy, và luôn luôn biến đổi; chứ không phải là một cái gì đó cố định theo kiểu một ‘linh hồn’ cố định, bất biến và truyền kiếp. Phật giáo không công nhận có một ‘linh hồn cố định, bất biến và truyền kiếp’.

Bạn có thể hiểu nôm na như vầy: tâm là phần không dính líu đến thân, nhưng nó ở đâu đó trong thân. Và chính tâm là cái ghi nhận, nhận thức, chịu, hưởng, và thay đổi không ngừng theo mọi cảm giác sướng-khổ của sự sống.

(II) Phật giáo định nghĩa rõ hơn về tâm với những đặc tính, như sau:

Tâm là một hiện tượng phi-vật-chất, nó nhận thức, nghĩ, nhận biết, nếm trải, và phản ứng với đối tượng bên ngoài thông qua sự tiếp-xúc của giác quan và thức sinh ra từ các giác quan đó.

Theo kinh điển, tâm có hai đặc tính cơ bản: trong suốt và sáng tỏ.

• Trong-suốt: có nghĩa là trong suốt, không hình dạng, không màu sắc; không vết, trong sạch; và vì vậy, đặc biệt, có nghĩa là "những ý nghĩ và những đối tượng khác của tâm có thể khởi sinh bên trong nó". (Giống như kiểu một không gian chân không trong suốt, và bụi bặm hay thứ khác có thể xuất hiện và hiện lên bên trong đó).

• Sáng-tỏ: có nghĩa là sáng và có thể tự chiếu sáng; và vì vậy, đặc biệt, có nghĩa là có thể "thấy-biết" mọi sự vật hiện tượng đúng-nhưchúng-là. (Giống như sự sáng tỏ của đèn chiếu có thể chiếu rọi vào chỗ tối để nhìn-thấy mọi thứ một cách rõ rệt).²⁷

Nhiều người cho rằng tâm ở chỗ trái tim.²⁸ Có người nghĩ rằng tâm ở trong bộ não, theo nghĩa tâm trí. Điều đó cũng sai, vì não và tim đều là hữu hình, là có thể nhìn thấy được, chụp hình được, giải phẩu được, cắt được, đụng được. Chúng đều là những bộ phận vật chất, không phải là thứ phi-vật-chất như định nghĩa của tâm.

Tuy nhiên, Đức Phật cũng không nói là tâm nằm ở chỗ nào cụ thể trong thân. Phật chỉ gọi tâm như là một cái "hang" bên trong thân.

Một số diễn dịch ẩn dụ khác về tâm được tìm thấy trong kinh điển và luận giảng:

- Tâm giống như người khách trọ, thân là căn nhà. Khi căn nhà ‘thân’ chết đi hay tan rã, tâm sẽ đi chỗ khác (tái sinh vào sự sống mới);

- Tâm là không thể nhìn thấy được, mà chúng ta chỉ có thể khái-niệm hay nhìn-thấy tâm thông qua những gì chứa đựng [xuất hiện, hiện lên, có mặt] bên trong nó. Ví dụ, ta chỉ nhìn thấy hay biết những ý nghĩ, ô nhiễm, tham, sân...đang có mặt trong tâm. (Như đã nói, tâm là trong-suốt, có nghĩa là những thứ khác có thể xuất hiện, hiện lên, có mặt bên trong chân không trong suốt đó.)

- Kinh điển cũng thường ví rằng: Tâm giống như một tấm gương sáng. Nhưng bụi bặm sẽ bám vào càng lúc càng nhiều. Nếu không có biện pháp ngăn chặn bụi bặm hoặc lau chùi bụi bặm, thì cái gương sẽ càng lúc càng dính bẩn và không còn trong-sáng để mà soi.

- Hoặc, tâm giống như nước trong suốt, tĩnhlặng và sáng-tỏ. Tâm tham dục giống như nước trong bị trộn với những màu sơn; Tâm đang sân giận giống như nước đang sôi. Tâm đang ngu si, hay buồn ngủ, hay đờ đẫn thì giống như mặt nước bị tảo rong che khuất. Tâm đang bất an (động) và lăng xăng thì giống như mặt nước trong gió động; Tâm của chúng ta thì bị ô-nhiễm và bất-tịnh giống như nước bùn. Càng khuấy động, thì bùn càng vẫn đục thêm, chỉ có giữ nó yên-lặng và tĩnh-tại thì bùn mới lắng lặng xuống, và nước trở thành trong.

- Hoặc, tâm của chúng ta si-mê và vô-minh giống bầu trời u ám mây đen. Khi nào xua tan được đám mây vô minh đó, tâm sẽ trở lại trạng thái vốn có của nó là cái tâm "trong sáng như bầu trời xanh" . . .

- Trong một quyển sách dạy rất hay về tu thiền, thiền sư Bhante Gunaratana nói như vầy:

"Vì chúng ta không thể thấy được tâm, nên chúng ta không thể nào chánh niệm (chú tâm) vào một mình tâm. Thay vì vậy, chúng ta chú tâm vào những thứ chứa trong nó....Ví dụ, làm sao để thấy hay biết những tâm tham, sân, si?.

Bạn có thể khéo léo so sánh với những lúc mình không (ít) tham, sân, si.".

Ví dụ, đó là cái tâm tức giận (sân) và ngu mờ (si) khi bạn uống rượu, thì bạn có thể nhận ra nó, vì bạn có thể so sánh nó với trạng thái tâm lúc bạn tỉnh táo, không uống rượu. Tuy nhiên, có những trạng thái tâm rất là tinh-vi mà bạn khó nhận biết để mà đối trị nó. Những loại này cần nhiều thời gian tu tập, rồi bạn sẽ thấy được chúng và đối trị được chúng.

• Khi định nghĩa về tâm và sự tu hành, Đức Phật đã nói như vầy :

"Này các Tỳ kheo, tâm này là sáng tỏ, nhưng nó bị làm hư hỏng bởi những ô nhiễm ngẫu nhiên từ bên ngoài. Một kẻ phàm phu không được chỉ dạy không hiểu được điều này đúng như nó là.

Vì vậy, đối với người ấy, không có sự tu dưỡng tâm.

"Này các Tỳ kheo, tâm này là sáng tỏ, nhưng nó không bị dính những ô nhiễm ngẫu nhiên từ bên ngoài. Một đệ tử thánh thiện được chỉ dạy hiểu được điều này đúng như nó là. Vì vậy, đối với người ấy, có sự tu dưỡng tâm."

Những câu kinh này có nghĩa là: Tâm vốn có hai trạng thái. Trạng thái vốn có của nó (chân-tâm) là trong-suốt và sáng-tỏ. Trạng thái thứ hai là bị làm hư hỏng bởi những ô nhiễm từ bên ngoài, tức bị lu-mờ và dơ-bẩn. Người không có trí (không học hiểu giáo pháp) thì không hiểu được, nên không thực hành việc tu dưỡng tâm. Người có trí (có học hiểu giáo pháp) thì hiểu được và nỗ lực tu dưỡng tâm, làm trong sạch tâm.

(III) Về mặt tu tập giới hạnh và thiền tập, có một số giảng giải như sau:

Tâm vốn là tinh khiết và trong sạch. Nhưng vì chúng ta bị dính nhiều ô nhiễm và bất tịnh, như: tham, sân, si, và rất nhiều loại thói tâm lâu ngày và lâu đời (tập khí) thuộc ba nhóm tham, sân, si này. Vì có những thứ ô nhiễm đó, con người mới bị khổ đau vì luôn chạy theo khoái lạc nhục dục, chạy theo những niềm tin sai lầm, và tạo ra nghiệp xấu dẫn dắt mình vào vòng sinh-tử liên tục và đầy đau khổ.

Phật giáo đã tìm ra những nguyên-nhân đó của sự khổ và sự luân hồi sinh-tử. Đó chính là dục-vọng và/do những quan niệm sai lầm và si mê (về cái ‘Ta’, bản ngã, linh hồn, về mê tín...).

(a) Những dục vọng và quan niệm sai lầm [tà kiến] đó thể hiện trong chúng ta bằng những thói-tâm [tập khí] thuộc tham, sân, si, dưới những dạng chướng ngại thô-tế và dễ-thấy trong thân tâm.

(b) Những dục vọng và quan niệm sai lầm [tà kiến] đó cũng nằm tàng ẩn bên dưới những lớp sâu của tâm thức [tàng thức] dưới những dạng thói-tâm-nặng [gông cùm] rất vi-tế và khó-thấy, như Đức Phật đã đặt tên.

Muốn hết khổ đau và sinh tử thì phải diệt trừ hết những dục-vọng và những tà-kiến sai lầm và si mê đó. Về mặt thực hành, đó là làm cho tâm trong sạch, loại trừ và tẩy sạch những ô nhiễm đã nói trên. Đó chính là sự tu tập tâm, tu dưỡng tâm. Đó là "thiền". Và những cách thức tu thiền đã được Đức Phật chỉ dạy, và các thầy tổ đã hướng dẫn qua bao đời.

Vì vậy, việc tu hành theo đạo Phật cũng được gọi là "tu tâm", tức là tu sửa tâm: loại bỏ những tâm xấu.

Tiến-trình làm trong sạch tâm nằm trong việc sống giữ giới hạnh, thực hành thiền tập để giúp tâm trong sạch [trong suốt] và trí tuệ [sáng tỏ] như bản chất chân-nguyên của nó.

Khi nào tâm trở nên được trong sạch, tâm được giải thoát, và trạng thái giải thoát hoàn toàn đó được gọi là Niết-bàn: trạng thái cao quý nhất mà các bậc A-la-hán và Phật đã chứng đắc được.

Câu hỏi 62: Phật giáo khuyên dạy những điều gì về vấn đề đạo đức cho mọi người trên đời?

Sống là sự thể hiện những hành vi sống, và mọi hành vi của chúng ta có thể tạo ra những kết quả có lợi hay có hại cho mình và cho người. Phật giáo đã đưa ra những cách thực hành giúp mang lại những kết quả ích lợi cho mình và cho người. Nguyên lý về đạo đức của đạo Phật đơn giản là vậy.

Nguyên tắc căn bản nhất về đạo đức của Phật giáo là Năm Giới. Năm Giới không phải là luật lệ, điều răn, hay mệnh lệnh bắt buộc, mà đó chỉ là những nguyên tắc sống và hành động hợp với đạo lý và phúc lợi cho mình và người khác.

Phật giáo ý thức rằng cuộc đời là một chuỗi muôn vàn những tiến trình phức tạp, muôn vàn biến đổi, cho nên không có một con đường nào là duy nhất hay đầy đủ nhất hay phù hợp nhất cho tất cả mọi người và mọi hoàn cảnh khác nhau. Cho nên Năm Giới chỉ là những nguyên tắc hướng dẫn, đó là những “giới hạn” để mọi người ghi nhớ mỗi khi làm điều gì.

Đạo Phật không đưa ra những điều răn đe, những giáo điều tuyệt đối để bắt buộc mọi người thi hành. Ngay cả khi nói rằng điều gì là “tốt” hay “xấu” thì Phật cũng dùng chữ “khéo” (kusala) hay “không khéo” (akusala). Điều đó cho thấy rằng đạo Phật không cho điều gì là tuyệt đối, nên vì vậy những giới hạnh được đưa ra là mang tính hướng dẫn chứ không phải “cái gì là điều luật tuyệt đối” bắt buộc phải thi hành.

Ví dụ, Phật có khuyên dạy chung rằng:

Không giao du kẻ xấu

Gần gũi người trí hiền

Kính trọng người đáng kính

Là phúc lành cao nhất.

(Kinh Điềm Lành - Mangala Sutta)

chứ Phật không phải bắt mọi người (ví dụ) không được giao du với những người không tin Phật, phải gần gũi những người đại sư pháp sư nào đó, hoặc phải kính trọng Phật hay đấng thượng đế nào đó, thì cuộc sống của mọi người mới an toàn được. Phật chỉ đơn giản khuyên dạy chúng ta nên quan hệ với người tốt, người trí hiền, và biết kính trọng người đáng kính như cha mẹ, thầy cô, bậc chân tu...

Vậy năm Giới hạnh là gì? Đó là:

1. Không sát sinh, không tạo ra giết hại.

2. Không trộm cắp, không lấy thứ không được cho.

3. Không tà dâm, không quan hệ nam nữ bất chính.

4. Không nói dối, không nói sai sự thật.

5. Không uống rượu, không dùng những chất độc hại, ma túy.

Năm điều này giúp cho con người nuôi dưỡng phong cách đạo đức, vì chúng đóng vai trò thay thế những điều ngược lại. Lẽ thường, khi một người tuân giữ giới hạnh, thì người đó tránh làm điều xấu ác ngược lại như: sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối và uống rượu, dùng ma túy...

Bằng cách sống theo giới hạnh, chúng ta cũng làm suy yếu những gốc rễ thói tâm bất thiện, thay thế bằng những căn thiện lành.

Người đã giữ giới thường luôn có thói quen làm nhiều thêm việc thiện, việc tốt. Như vậy, năm giới là thực sự cần thiết. Còn theo đạo Phật thì đó là không thể thiếu được đối với những Phật Tử tại gia.

Không làm những điều ác

Hay làm những điều thiện

Giữ tâm luôn trong sạch

Đó là lời Phật dạy.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 183)

Câu hỏi 63: Đạo Phật mang lại những lợi ích gì nếu mọi người thực hành theo con đường đạo Phật?

(I) Nói chung: Phật giáo đặt nền tảng vào sự tự trải nghiệm, sự duy lý, sự thực hành, đạo đức và trí tuệ của mỗi cá nhân. Nghĩa là một người không cần thiết phải làm hài lòng hay xu nịnh thượng đế hoặc các thầy tu; không cần phải nhắm mắt làm theo những giáo điều, những tục lệ, kinh kệ hay những lễ nghi huyền hoặc vô ích. Phật giáo không đặt vấn đề ở chỗ đức-tin và sự sùng-bái. Đạo Phật là một con đường mang tính khoa học để khám phá sự sống của bản thân và thế giới.

Đạo Phật có thể được tiếp cận và thực hành bằng nhiều cách khác nhau. Phật giáo được cho là một tôn giáo. Nhưng bởi vì Phật giáo không bao gồm ý tưởng thờ phượng đấng sáng tạo, nên nhiều người nhìn thấy được nó không phải là một tôn giáo theo định nghĩa về mặt ngôn ngữ của từ này, mà nó chỉ là một triết học.

Mẹ, cha hay người thân thuộc, cũng không giúp được gì

Chỉ có tâm được tu dưỡng, mới giúp được chính mình.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 43)

như vậy, Phật giáo đề cao sự tự thân tu tập và tìm thấy sự bình an và hạnh phúc cho chính mình, hơn là dựa vào người khác.

Có nhiều cách tiếp cận về Phật giáo, những giáo lý của nó là rõ ràng, được ghi chép rõ ràng trong các kinh điển. Mục tiêu của nó cũng rõ ràng. Đó là tìm kiếm sự giải thoát (hạnh phúc) từng phần và tiến đến sự giải thoát (hạnh phúc) hoàn toàn. Đó là ích lợi lớn và lớn nhất cho những người thực hành theo hướng dẫn của đạo Phật.

Đạo Phật là con đường thực hành để dẫn dắt đến trí tuệ nhìn-thấy mọi sự sống đúng như bản chất đích thực của nó. Và từ cái nhìn-thấy đó, trí tuệ đó, con người có thể giải thoát khỏi mọi khổ đau trong sự sống hàng ngày và trong tương lai. Đó là ích lợi bền lâu và đáng có nhất hơn hẳn những ích lợi về vật chất, phù du và ngắn ngủi.

(II) Cụ thể hơn: trong cuộc sống hàng ngày: đạo Phật đưa ra những hướng dẫn – [tức là Giới hạnh] – giới hạnh để mọi người sống và thực hành để tạo ra những điều tốt lành và ích lợi cho chính bản thân mình và mọi người.

Về việc tu tập bản thân, đạo Phật đưa ra những hướng dẫn để tu sửa tâm, để kiểm soát tâm, và tu dưỡng tâm – [tức là Thiền tập] – để mọi người thực hành để làm cho tâm (i) trong sạch (thanh tịnh) và (ii) tĩnh lặng (định), và (iii) giúp nâng cao ý thức và khả năng chú tâm (chánh niệm) của tâm, để giúp tăng trưởng (iv) lòng từ bi, để chúng ta (v) có tâm khỏe mạnh để đối diện với những thăng-trầm và vôthường của sự sống, và quan trọng nhất để chúng ta nâng cao và tu dưỡng (vi) trí tuệ giải thoát khỏi những sự khổ (dukkha): Lợi ích lớn nhất đối với mọi người.

• Đức Phật cũng đạt được những lợi ích, và cuối cùng là trí tuệ giác ngộ như vậy, bằng con đường như vậy, và Người đã đi truyền dạy lại con đường đó cho nhân loại, và con đường đó được gọi là “Đạo Phật”, tức là con đường của Phật [đạo Phật].

Chủ thuyết của Phật giáo là rất thẳng thắn và thực tế rằng:

(1) Không có thứ gì là cố định hay thường hằng, mọi sự trên thế gian đều vô thường;

(2) Mọi hành động đều tạo ra kết quả tốt hay xấu sau đó, mọi hành động mình cố ý làm (nghiệp) đều tạo ra nghiệp quả;

(3) Thay đổi thực-trạng đời mình là có thể được, tu sửa ‘số phận’ của mình là có thể được, chuyển hóa nghiệp của mình là có thể được—giải thoát khỏi khổ đau là có thể làm được bằng nỗ lực của mỗi người, hướng đến điều tốt thiện, từ bỏ dục vọng, và tu tập phần tâm cho trong sạch.

Phật giáo chỉ bàn về con-người (không đề cao phần chư thiên, trời thần, thánh thần). Mọi người đều có khả năng tự tu tập mình và giải thoát khỏi mọi sự khổ (dukkha) của sự sống, không phân biệt sắc tộc, quốc tịch hay nam nữ. Đạo Phật hướng dẫn những phương cách thực-tiễn, rõ ràng, không phải mơ hồ (về Năm Giới, về Thiền tập) cho mọi người. Nếu ai cũng làm theo như Phật và hàng ngàn ngàn người đã làm theo từ thời Đức Phật, thì những điều tốt đẹp, sự bình an và hạnh phúc sẽ có mặt. Đó là ích lợi cho cuộc sống này.

Phật giáo đưa ra những lối sống thực tiễn và cao đẹp cho mọi người, cũng không khác xa gì với những tư tưởng cao đẹp người đời đã từng có. Dù chúng ta không theo đạo Phật, những cũng chẳng hướng tâm về những điều tốt đẹp, sự bình an, và hạnh phúc, thì những điều đó cũng đâu đến được với ta, và đời sống của ta trở thành vô nghĩa, bất hạnh. Nếu không giữ được tâm và có sự hiểu biết, chúng ta có thể chán nản, buông xuôi cuộc đời, hoặc quay lại bám víu cầu cạnh vào những đức tin về thánh thần hộ mệnh và thượng đế cứu rỗi ‘linh hồn’ mình.

Ví dụ, cũng như việc tắm rửa hàng ngày vậy, ta cũng phải tự làm (trừ khi ta bị bệnh tật hay bất lực) để làm cho thân ta trong sạch. Cũng vậy, chính ta tự làm trong sạch Tâm ta, và mang lại sự bình an và hạnh phúc cho nó. Như Phật đã nói, tự mình mới làm được như vậy.

Trạng thái trong sạch (thanh tịnh), bình an, và hạnh phúc của Tâm là ích lợi lớn nhất trong sự sống của con người (chứ không phải những khoái lạc vật chất và nhục dục). Lợi ích lớn nhất này có làm được. Phật đã chỉ ra con đường và cách làm. Nhưng chúng ta phải tự mình bước đi theo con đường đó, thì tự mình trải nghiệm những lợi ích đó mà con đường mang lại. Đức Phật:

Tự mình làm điều ác, và tự mình ô nhiễm

Thật ra cũng chính mình, tự trừ bỏ điều ác, mới thanh lọc được mình.

Thanh tịnh không thanh tịnh, thật ra cũng tự mình.

Không ai làm cho mình, trở nên thanh tịnh được.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 165)

“Sai lầm lớn nhất của người đời là không bao giờ đi hết con đường (đạo) hoặc không bao giờ chịu khởi hành”.

Ý của những lời dạy này của Phật có thể trả lời cho câu hỏi trên của bạn. Có thể bạn đã biết những ích lợi của con đường đạo Phật. Nhưng phần lớn chúng ta chưa bao giờ “khởi hành”, hoặc phần nhiều chúng ta bước đi không đều đặn, dở dang, hoặc có người bỏ ngang. Nếu không bắt đầu bước đi, hoặc chỉ bước tới bước lui dở da dang trên con đường đó thì làm sao chúng ta có thể nếm trải được những lợi ích và niềm hạnh phúc của nó. Đạo Phật là đạo để thực hành, chứ không phải là giáo lý để đọc và ca tụng. Phải ttụ thực hành thì mớ mang lại lợi lạc và hạnh phúc trong trẻo cho bản thân mình.

Câu hỏi 64: Nghe nói việc tu tập của Phật tử tại gia là rất tốn nhiều công sức và thời gian; Và việc tu hành của những tu sĩ Phật giáo thì thậm chí khổ cực về vật chất, xa cách gia đình, và gần như tốn cả một đời người; vậy tại sao những người theo đạo Phật lúc nào cũng tỏ ra hạnh phúc và thư thái?

Những giáo lý của Đức Phật có thể được gói gọn trong câu kinh sau đây do chính Người nói ra:

Tránh làm những điều xấu

Nên làm những điều thiện

Giữ cho tâm trong sạch

Đó là lời Phật dạy.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 183)

Phật giáo dạy chúng ta cách vượt qua những vấn nạn và khó khăn trong đời ta bằng cách hiểu rõ và ngăn phòng những nguyên-nhân của chúng. Trong khi phần lớn người đời thường hướng ngoại, nhìn ra ngoài cuộc đời để tìm nguyên nhân và giải pháp cho vấn nạn khó khăn của đời mình, thì đạo Phật lại khuyên dạy chúng ta hãy hướng-nội, quay lại nhìn vào bên-trong mình. (Đây là một sự khác biệt của triết lý Phật giáo so với những tư tưởng tâm linh khác).

Đức Phật đã giảng giải cho chúng ta thấy rằng những cảm giác khó chịu (khổ, không hạnh phúc) khởi sinh ra từ những trạng thái tâm không lành mạnh, không trong sạch. Bởi vì không trong sạch thì tạo ra cảm-giác bất hạnh, khổ, khó chịu và bất toại nguyện [khổ thọ]. Những trạng thái tâm không trong sạch như là: tham, sân, si, dính chấp...còn đầy thì làm sao có được cảm giác hạnh phúc [lạc thọ] như: hài-lòng với hiện tại, vui-vẻ không giận hờn, khôn-ngoan không ngu muội, hay buông-xả không cố chấp.

Đạo Phật hướng dẫn mọi người tu sửa thân-tâm để từ từ tăng trưởng lòng rộng lượng (không tham, không tranh giành), lòng từ bi (không sân hận, không thù ghét), trí tuệ (không ngu mụi, không si mê), và những trạng thái tích cực khác của tâm.

Sự Bình An Bên-Trong – Nguồn gốc chân-thực của Hạnh Phúc

Phật giáo cho rằng “nguồn” của niềm hạnh phúc chân-thực chính là bình an bên-trong tâm của mỗi người. Lý ở đây kiểu như những ly nước sạch có được từ một “nguồn” nước sạch vậy. Nếu tâm của chúng ta bình-an, chúng ta luôn cảm thấy hạnh-phúc và...thấy lòng nhẹ “như mây trời”, cho dù cuộc sống, điều kiện, cảnh trần bên ngoài có khó khăn, nghiệt ngã hay bi đát đến dường nào. Cuộc sống, điều kiện và cảnh trần bên-ngoài tiêu cực chỉ có thể làm cho ta hạnh phúc thêm khi tâm bên-trong của chúng ta đang bình an và hạnh phúc.

Chúng ta có thể hiểu được điều này thông qua những kinh nghiệm của bản thân mình. Ví dụ rằng chúng ta đang sống trong môi trường và phong cảnh đẹp như mơ, đầy đủ mọi điều kiện vật chất để hưởng thụ, nhưng lúc chúng ta nỗi giận, thù ghét hay buồn chán thăm thẳm, thì chúng ta cũng đâu có niềm hạnh phúc nào đích thực đâu. Bởi vì sao? Bởi vì sự giận dữ, sự buồn chán đã phá hủy cái “sự bình an bên-trong” của tâm bạn rồi. Có ai đang tham dục, đang giận dữ thù ghét, đang buồn rầu triền miên, đang ngu muội tăm tối trong rượu bia... mà gọi là đang có niềm bình-an và hạnh phúc trong nội-tâm của mình đâu.

Những trạng thái của tâm,

Đều có tâm dẫn trước,

Do tâm làm chủ đạo,

Và do tâm tạo tác.

Nếu ai nói hay làm,

Với cái tâm thanh tịnh,

Hạnh phúc sẽ theo sau,

Như bóng không rời hình.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 2)

Nếu chúng ta muốn có niềm hạnh phúc chânthực và bền-lâu, chúng ta cần phải tu dưỡng sự bình-an bên-trong. Mà cách duy nhất chúng ta làm được điều này là phải tu tập tâm bằng những bước – dần dần giảm bớt những trạng thái tâm tiêu cực, bất tịnh, xấu ác, lăng xăng; và thay thế chúng bằng những trạng thái tâm tích cực, thanh tịnh, tốt thiện và bình an.

Thiền tập – phương cách kiểm soát và tu tập tâm

Đạo Phật chủ trương việc thiền tập sẽ mang lại sự bình-an bên-trong. Thiền tập là luyện tập tâm quen dần với những suy nghĩ (tư duy) và cảm giác (cảm thọ) hướng về sự bình an và hạnh phúc. Khi tâm bình an, chúng ta không lo lắng, không khó chịu, không lăng xăng bất an. Bất-an là một trong những thói-tâm nặng (gông-cùm) cản trở việc tu hành và hạnh phúc.

Có rất nhiều “chủ đề” của ý nghĩa và cảm giác mà người tu tập có thể dùng làm đối-tượng để thiền tập. Cũng có những chủ đề về tình yêu thương (tâm Từ), hoặc những chủ đề khác hữu ích giúp ngừoi tu thiền tập để vượt qua những trạng thái tâm tiêu cực như tính tự cao, tự đại, khinh khi, thiên vị.

Một chủ đề đơn giản nhất, nhưng là không thể thiếu được cho tất cả những người mới tập thiền và cả những những thiền sư, đó là “Hơi-Thở”. Thiền về Hơi-Thở ra-vào là phương pháo thiền của chính Đức Phật. (i) Thiền về hơi thở giúp tâm hội tụ, tập trung, và tĩnh lặng (định). Đó là sự bình-an bên trong. (ii) Thiền về hơi thở giúp tâm đạt đến những trạng thái chánh định thâm sâu (như tầng thiền định), đó là trạng thái tâm tĩnh lặng, bình an và siêu hạnh phúc. (iii) Trong quá trình thiền tập các loại thiền cao sâu khác, khi tâm người tu bị mất tập trung tĩnh lặng (thất định), hoặc mất sự tỉnh giác thường trực (thất niệm), thì Phật dạy quay trở lại đối tượng “Hơi-Thở”, thiền về hơi thở để lấy lại sự an định và sự tỉnh giác của tâm, rồi mới tiếp tục những bước thiền kia.

Đối với các Phật tử tại gia, thiền về hơi thở thực sự là không thể thiếu được để tạo sự bình an và hạn phúc bên-trong của tâm.

Mang lại sự bình an và hạnh phúc trong thế gian đầy bất trắc và bất an – Đó là mục tiêu tối thượng của Phật giáo.

Một số người lại ngộ nhận rằng Đạo Phật có vẻ ‘ích kỷ’, vì nó chỉ có mục đích tìm cầu sự bình an bên trong của mỗi người, bỏ mặc cuộc đời và xã hội đầy sóng gió và phiền não. Điều này là không đúng. Khi xã hội bên ngoài đầy xô bồ và phiền não mà có thêm mọi người xô bồ và phiền não thì xã hội càng xô bồ và đầy bất an. Vì vậy, nếu mỗi cá nhân biết cách quay lại tìm thấy sự bình-an bêntrong, sự tĩnh lặng nội-tâm, và chỉ cho người khác cùng làm theo, thì xã hội sẽ có thêm nhiều thành viên với tâm bìn-an và hạnh phúc. Xã hội lúc đó sẽ tốt hơn. Mọi người là những tế bào của xã hội.

Không có xã hội nào đang bất an được cải thiện bởi những người bất an, bất bình và đầy phiền não, tham, sân, si trong tâm. Hãy lấy ví dụ những nước theo Phật giáo như Tích Lan, Thái Lan, Lào...Đời sống xã hội ở đó còn rất nghèo, nhưng phần đông dân số theo đạo Phật, họ thường xuyên giữ giới hạnh đạo đức và tu tâm, cho nên nhìn ai cũng thấy nết mặt bình an, hiền hòa và tươi vui. Những xã hội ở đó dù nghèo nhưng nhìn chung rất bình-an, nhẹ nhàng. Du khách thường khen rằng: họ rất hiền.

Người theo đạo Phật hiểu rằng nếu không có sự bình-an bên-trong thì không thể nào có sự bình an ở bên ngoài. Chúng ta đều ‘cầu nguyện’ cho thế giới hòa bình, nhưng thế giới chưa bao giờ có hòa bình thực smọi người đều có được sự bình-an bên trong. Chừng nào còn những người tâm bất-an, tâm không trong sạch, bất thiện, tâm tham sân si, hung ác, độc tài...thì vẫn còn bất ổn và chiến tranh. Điều này thì rõ ràng là sự thật. Mặc dù sự thật đó nghe hơi bi quan.

Tuy nhiên, thái độ của Phật giáo và những người theo Phật là lạc quan. Họ tin nếu càng ngày càng có thêm nhiều người có tâm bình an, hòa bình, lương thiện, hiền từ, công bằng... và họ cũng nằm trong số đông những người lãnh đạo, thì số đông đó có thể giúp định hướng và tạo ra thế giới hòa bình hơn.

Hoàng đế Asoka (A-dục) đã từng đánh giết và gom nhiều nước tành một đế chế. Nhưng đến một ngày ông hiểu được ý nghĩa này của Phật, ông đã không còn bất an để đi chém giết, trừng phạt nữa. Đổi lại, ông tuyên bố sự bất bạo động. Điều đó ngay lập tức tạo được sự bình an bên trong tâm của hành triệu người ở khắp các nước khác. Và khi có được sự bình an, họ cũng không còn chiến đấu với Asoka nữa. Họ hài lòng làm những nước láng giềng hòa bình trong đế chế của Asoka. Từ đó, không còn chiến tranh trong suốt triều đại Asoka ở Ấn Độ. Sau đó, nhà vua (và các con) là một Phật tử kính đạo xuất sắc nhất, họ đã đóng góp những công đức lớn lao nhất thế gian cho sự duy trì Phật giáo từ thời đó.

Dưới đây là bài tham luận “Những người theo đạo Phật thực sự biết được bí mật của hạnh phúc”, của tác giả Mark Henderson, phóng viên khoa học của tuần báo “Times” nổi tiếng ở Mỹ).

“NHỮNG NGƯỜI THEO ĐẠO PHẬT thường nói rằng họ biết được bí quyết của hạnh-phúc, điều họ nói là đúng và đó có thể được chứng minh bằng khoa học: Việc quét hình (scan) não của những Phật tử kính đạo cho thấy rằng có những chức năng hoạt động đặc biệt trong những thùy não của họ luôn tạo ra yếu tố tĩnhlặng, vui-vẻ và hạnh-phúc. Nghiên cứu tại Mỹ cho thấy “trung khu hạnh phúc” của não bộ luôn luôn sống động với những xung điện đối với những Phật tử tu tập kinh nghiệm. Điều này giải thích được những cách cư xử ôn hòa dễ mến và thái độ hài lòng thư thái của những người theo đạo Phật.

Các nhà thần kinh học cho rằng việc tu tập tâm linh có thể làm thay đổi cách mà não bộ thường hay phản ứng với những bức xúc và kích thích của môi trường bên ngoài.

Nhóm nghiên cứu thuộc Đại Học “University of Wisconsin-Madison”, Hoa Kỳ, đã quét hình (scan) não của những người tu tập theo đạo Phật đã vài năm, họ chú tâm vào những vùng não có chức năng thể hiện tình cảm, thái độ và tính khí của người. Họ thấy rõ rằng phần bán cầu não trái—“trung khu hạnh phúc” của não bộ—luôn luôn hoạt động rất sống động.

“Bây giờ, chúng ta có thể giả thuyết với sự tin chắc rằng đó là những người Phật tử thực sự hạnh phúc và bình lặng, luôn luôn cảm thấy thực sự hạnh phúc”, Giáo sư Owen Flanagan thuộc Đại Học Duke University, bang North Carolina, Hoa Kỳ, đã viết như vậy trên Tờ “New Scientist” (Nhà Khoa Học Mới).

Những tác động tích-cực luôn luôn được thấy rõ trong suốt quá trình nghiên cứu, không phải chỉ riêng lúc thiền tập, cho thấy rằng lối sống của người theo đạo Phật đã dần ảnh hưởng đường lối làm việc của não bộ. Điều này cũng không quá khó hiểu, ngay cả đối với những người không có bằng chứng khoa học.

Những nghiên cứu khác thì cho thấy rằng những thùy não chức năng chỉ sự sợ-hãi và bất-an thì hoạt động rất thấp trong não của những người sống theo đạo Phật. Những bằng chứng nghiên cứu này cuối cùng cho phép những nhà nghiên cứu phát triển những kỹ thuật thiền dùng làm phương pháp trị liệu cho những bệnh mang tính trầm uất, bất an và phiền não.

Tiến sĩ Steve James, người sáng lập của Trung Tâm Phật giáo (London Buddhist Centre), cho rằng những bằng chứng nghiên cứu đã đưa ra được bằng chứng về những cách thức và hướng dẫn mà Đức Phật và đạo Phật có thể mang lại sự bình an nội tại và cải thiện hạnh phúc của con người.

Còn Tiến sĩ Paul Seto, Giám Đốc Hội Phật giáo London: “Chúng tôi rất lấy làm thú vị về điều này, mặc dù chúng tôi thì đã biết như vậy từ lâu. Đạo Phật không cần chờ đến khi có bằng chứng khoa học. Chúng tôi biết đạo Phật làm được vậy.”

Đức Phật:

Hạnh phúc thay (chúng) ta sống

Không thù ghét hận thù

Giữa những người thù hận.

Ta sống không hận thù

Giữa những người thù hận.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 197)

Câu hỏi 65: Phật giáo có còn thích hợp trong hoàn cảnh hiện đại hôm nay không? Hay con đường đạo đó chỉ thích hợp với quá khứ, và bây giờ đã lạc hậu?

Ngày nay Phật giáo càng tiếp tục được tìm hiểu và công nhận nhiều hơn ở nhiều xứ sở khác nhau trên thế giới.²⁹ Nhiều người trên thế giới thông qua sự suy xét cẩn thận của mình đã và đang dẫn dắt cuộc đời mình theo lối sống của hòa bình, từ bi và có trách nhiệm với kiếp sống của mình và mọi người.

Phật giáo đưa ra quy luật về Nghiệp (kamma) như là một nền tảng triết lý chắc chắn mang tính chất công bằng và sòng phẳng cho tất cả chúng sinh. Nó tạo động lực và nguyên nhân để mọi người sống có đạo đức và lương thiện. Theo một ý nghĩa rộng hơn, những xứ sở và đất nước có những công dân hiểu và sống theo quy luật nghiệp-quả, thì họ trở thành những tế bào tốt hiền của xã hội, và xứ sở ấy cũng trở thành một xứ sở hiền từ, bàng bạc những giá trị đạo đức và nhân ái khắp nơi.

Giáo lý về Tái-sinh cũng đặt vấn đề kiếp sống ngắn ngủi của chúng ta lên trong một viễn cảnh tương lai sáng sủa hơn, làm cho chúng ta cảm thấy hạnh phúc hơn, lạc quan hơn về vấn đề sinh-tử. Hiểu biết về quy luật tái sinh giúp chúng ta trút đi phần lớn gánh nặng tâm lý và tâm linh về thảm cảnh “cáichết” không thể né tránh được, và nỗi buồn thiên cổ của con người về cái-chết. Sự hiểu biết mang tính lạc quan đó, như thể chúng ta vừa thấy được “ánh sáng ở cuối con đường hầm”, làm cho chúng ta quay lại quan tâm đến chất-lượng và ý-nghĩa của cuộc đời hơn là chiều-dài (bao nhiêu năm) của nó.

Ngay từ khai giảng, thiền-tập đã là trái-tim của đời sống tu tập của người theo đạo Phật (thường được gọi chung là Phật tử)³⁰. Ngày nay, thiền-tập cũng dần trở nên rất phổ biến ở khắp nơi vì nó đã chứng tỏ mang lại được những ích-lợi và sức-khỏe của phần Tâm và thể chất.

Khi mà trong cả thế gian có phiền não và stress và khổ đau luôn tồn tại thì việc thiền tập một cách tĩnh-lặng càng trở nên vô cùng có giá trị và mang tính chất trị liệu cho tâm thần của nhân loại. Điều đó chắc bạn cũng đã được nghe nói rất nhiều.

Ngày nay, thế giới càng trở nên bé nhỏ và dễ bị tổn thương, nên chúng ta không thể cứ chấp nhận sống đơn độc, sân hận, và bất an, vì như vậy chính là sự chịu đựng. Thay vì vậy, chúng ta bước theo con đường đạo để sống với lòng yêu thương, từ bi, và buông xả thì chắc sẽ tốt hơn. Thiền Phật giáo giúp được phần này. Những phẩm chất của tâm, những điều cần-có để có được hạnh phúc đều có thể được phát triển và làm được qua việc thiền-tập. Và rồi thiền-tập cũng trở thành một thói quen sinh hoạt nề nếp, hiền từ và thanh thoát. Vì lẽ đó, không biết tự khi nào từ xa xưa lắm, thiền đã trở thành một món ăn tinh thần của những con người hiền hậu đã khôn ngoan thực hành nó.

Tôi biết có nhiều người đang sống trong những tháng ngày buồn tủi và đơn độc khôn nguôi. Nhưng có những người trong số đó đã bắt đầu bước chân vào con đường đạo Phật, mặc dù những bước chân ban đầu còn mang theo hơi thở của nỗi sầu muộn và chán chường của kiếp sống, nhưng sau đó đã tìm thấy được lẽ-sống và ý-nghĩa cuộc đời với một màu sắc lạc quan hơn. Đó cũng là ý nghĩa hữu ích của đời sống theo đạo Phật.

Sự bao dung, sự nhẹ nhàng, sự vô hại, lòng từ ái và lòng bi mẫn dành cho tha nhân...là những “thương hiệu” phổ biến của Phật giáo, và những phẩm hạnh đó được cho đều miễn phí đến mọi con người và sinh vật. Không ai có thể sống trong đạo Phật cùng với tội lỗi và thù ghét, trong đạo Phật thực sự thì không có chỗ cho việc cảm thấy mặc cảm tội lỗi. Nó sẽ bị loại bỏ sau một thời gian sống và thực hành theo đạo Phật. Bạn hãy tin là vậy. Hãy hỏi những Tăng Ni hoặc những người đã sống và thực hành theo đạo Phật.

Những giáo lý và thực hành của đạo Phật vẫn mãi mang lại ích lợi và hạnh phúc cho thân-tâm con người cho dù con người đã vượt lên tầm hiểu biết khoa học đến đâu, Phật giáo vẫn không mang chút dấu hiệu lạc hậu nào đối với con người sinh-tử. Ngược lại, tâm lý học và y học vẫn đang áp dụng những nguyên tắc thực hành của đạo Phật vào việc điều chỉnh và trị liệu cho con người.

Và đạo Phật vẫn miệt mài ngày đêm tạo ra những đức hạnh tốt đẹp của con người, từ lòng rộng lượng, từ thiện... cho đến tình yêu mến động vật và ý thức bảo vệ thiên nhiên và môi trường sống, lòng trắc ẩn dành cho những người tội nghiệp nghèo khổ, những người không may mắn đang sống ở những cảnh giới bất công và thiếu tiến bộ; từ những nụ cười của những Phật tử trong những đêm Rằm huyền diệu... cho đến những bóng dáng trầm mặc và thanh thoát của những tu sĩ vô gia cư trên khắp những nẻo đường của trần gian tuyệt đẹp này!.

Đạo Phật vẫn còn luôn mang lại hạnh-phúc, bình-an và trí-tuệ cho nhiều người và nhiều hơn nữa mỗi ngày. Nó hứa sẽ góp phần cho những xứ sở ngày càng được thái bình và yêu mến nhau, làm cho thông điệp về tình người của Đức Phật từ những ngày cổ xưa đó càng thêm đáng nhớ và đáng làm.

Nên Đạo Phật vẫn không là lạc hậu, cho dù khoa học có tiến hóa đến cỡ nào thì khoa học vẫn nằm trong sự bao-trùm của triết lý của Phật, nói theo ý của nhà bác học lỗi lạc của thế kỷ 20 Albert Einstein.

Một đoạn kinh Phật mô tả về Giáo Pháp của Phật như sau:

"Giáo pháp đã được Đức Phật giảng bày khéo léo, thiết thực, dễ nhìn thấy, mang lại hiệu quả ngay, có tác dụng tức thì, mời người đến và thấy, dẫn dắt con người hướng thượng, được người có trí chứng ngộ, người khôn ngoan tự chứng ngộ được."

(trích kinh “Dhajagga Sutta”)

Câu hỏi 66: Tại sao Phật giáo khắp nơi đề cao lòng Từ ái và Bi mẫn (Từ Bi)?. Những đức hạnh đó là gì?

Hai trong số các phẩm hạnh nhân văn của con người được đề cao trong đạo Phật là Lòng Bi Mẫn và Lòng Từ Ái. Hai đức hạnh này đứng trong nhóm bốn phẩm hạnh cao đẹp nhất trong nhà Phật là Từ, Bi, Hỷ, Xả.

• Lòng Bi-mẫn có nghĩa là lòng trắc ẩn, lòng xót thương dành cho người khác và sinh vật khác. Đó là lòng cảm thông và cảm nhận được sự khổ đau mà người khác hay vật kác đang gánh chịu. Đây chính là đức hạnh và nguyên nhân thúc đẩy Đức Phật đi truyền dạy Giáo Pháp sau khi Giác Ngộ đến hết phần đời còn lại ở trần gian “vì lòng bi-mẫn dành cho chúng sinh đang chịu sự khổ đau bất tận trong vòng sinh-tử luân hồi”.

• Lòng Từ ái là lòng nhân từ, lòng thương mến người khác và sinh vật khác. Lòng từ ái chính lòng thương người. Trong bài kinh nổi tiếng là “Kinh Tâm Từ” (Metta Sutta), Đức Phật đã miêu tả về lòng từ ái thực sự giống như lòng thương yêu của người mẹ dành cho con, luôn thương yêu, lo lắng và chăm sóc cho con. Phật nói vậy thì chúng ta đã hiểu được lòng Từ thực sự có nghĩa là gì rồi.

Chính Đức Phật đã khuyên mọi người tu dưỡng những đức hạnh cao quý và siêu xuất này. Tâm từ giúp một người có thể xua tan đi tất cả những căng thẳng, gây cấn, giúp hòa giải thanh bình cho mọi xung đột, và giúp làm xoa dịu những vết thương mà người đời thường bị dính và gánh chịu trong cuộc mưu tranh giành để tồn tại. (Hàng ngày, ai cũng có thể bị bực tức vì sự bực tức, xấu xa, bất công, tranh giành của người khác ở bất kỳ nơi nào mình đến). Nếu ta tu tập được tâm từ ái, ta sẽ dễ chấp nhận những hiềm khích hay vết thương đó, dễ chuyển sang hòa đồng với đối tượng, và nhờ đó ít tạo thêm những xung đột và khổ đau khác. Lòng từ ái giúp một người có nhiều bằng hữu và huynh đệ ở khắp nơi. Người nhân từ thường được yêu mến ở khắp nơi.

Những bản chất từ bi thì không sống chung với những bản chất sân hận thù ghét trong tâm. Theo Phật giáo, người tu tập được tâm Từ và Bi tực sự, người ấy (tâm thức) sẽ được tái sinh về những cõi Trời của những thiên thần và trời. Từ, bi, hỷ, xả là nhóm Tứ vô lượng tâm³¹.

Lòng bi mẫn

Lòng bi mẫn là sự cảm nhận, cảm thông, động lòng trắc ẩn với những đau khổ của người và chúng sinh khác với tâm mong-cầu rằng những đau khổ ấy không xảy ra đối với họ như vậy. Lòng bi mẫn là cảm giác buồn...hụt hẫng và xót ruột...khó tả khi một người đứng nhìn cảnh tan thương, chết chóc, nghèo đói của một chốn nào đó. Đó là cảm giác động lòng trắc ẩn và mong muốn chia sẻ khi nhìn thấy ngừoi khác đang trải qua những lúc khó khăn, tai ương. Người có lòng bi mẫn hiểu được cái đau, cái khổ của người khác đang chịu là như thế nào. (Những người từng trải, người có những quãng đời cơ cực từ nhỏ thường có lòng bi mẫn rất sâu đậm, vì họ đã từng trải qua những cái đau, cái khổ đó).

Theo Phật giáo, ai cũng có lòng bi mẫn bẩm sinh. Nhưng do cuộc mưu sinh, cơm áo gạo tiền và lòng tham ngày một tăng, người đời càng ngày càng có ít lòng bi mẫn dành cho người khác. Chúng ta ngồi coi thế giới qua báo chí, radio, TV và đôi khi cảm giác giựt mình thản thốt về những thời sự hàng ngày. (Dường như ngày nào cũng có chuyện đau lòng xảy ra trên trái đất này). Chết đói, thiên tai và giết hại, khủng bố, chiến cuộc...do con người gây ra. Cảm giác giựt mình rồi xót xa của bạn chính là lòng bi-mẫn bạn dành cho những nạn nhân đó.

Mình run sợ đao kiếm mình cũng sợ chết chóc mình cũng quý mạng sống.

Vậy lấy người là mình, thì không nên giết hại, không gây ra giết hại.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 130)

Lòng bi mẫn đặt căn bản trên lòng thương xót người khác và đặt mình vào hoàn cảnh của người khác để biết hỏ đạng chịu khổ đau đó như thế nào. Người có tâm bi mẫn cũng thấy người xấu xa, trộm cắp là đáng thương vì họ thiếu hiểu biết về đạo lý và nghiệp quả. Người có tâm bi mẫn cũng cầu mong cho kẻ thù hay người đối nghịch của mình mau thay đổi. “Không có niềm hạnh phúc nào bằng niềm hạnh phúc từ sự cảm thông và phục vụ vì tha nhân”.

Chuyện kinh điển ghi lại rằng Đức Phật sau khi đạt trí tuệ giác ngộ và giải thoát, Phật phân vân không biết có thể truyền dạy cho nhân loại về những chân lý mà mình đã giác ngộ được, vì loài người còn đang chìm đắm trong tham dục và vô minh khó có thể nào hiểu được chân lý. Nhưng rồi vì lòng bi mẫn thương xót chúng sinh và hạnh nguyện trước kia là sẽ khai sáng chúng sinh con đường giải thoát, nên Phật đã bắt đầu tìm cách khai giảng giáo lý của Phật. Và kể từ đó Phật đã tự mình trên đôi chân trần miệt mài lãng du đi truyền dạy giáo lý cao đẹp cho người trong suốt 45 năm còn lại của đời mình, cho đến gần hơi thở cuối cùng của mình Phật vẫn còn chỉ dạy. Đó là câu chuyện lãng mạn và đầy cảm động về một thánh nhân lịch sử đầy lòng đại bi thương xót chúng sinh.

Từng hướng dẫn của Đức Phật đều man mác một tấm lòng bi mẫn của Người, đều được giảng dạy một cách cẩn thận vì lòng thương xót của Người đối với chúng sinh; đến nỗi trong nhiều bài kinh lời của Phật tựa hồ như Người đang năn nỉ con người chịu khó lắng nghe và làm theo vậy, cứ như lời của những người mẹ năn nỉ những đứa con bệnh yếu của mình cố gắng ăn một muỗng cháo, uống một viên thuốc vậy.

Lòng Từ ái

Lòng từ ái là lòng tốt, lòng tử tế, lòng thương mến, lòng nhân từ của một người dành cho người khác và sinh vật khác. Lòng từ thường biểu hiện bằng những ý tốt, thiện chí, sự quan tâm và sự suy xét bằng tình thương mến. Người có tâm từ có thể thương mến không chỉ người thân thuộc, bạn bè... mà còn mến thương những người không thân thuộc, những người đã hãm hại mình, thạm chí những kẻ thù của mình.

Khái niệm này của đạo Phật lúc đầu nghe hơi “khó”, hơi “thách thức” cái tâm phàm tục của con người. Vì lẽ thường người đời mưu sinh hay tranh giành, nên ganh tỵ, cạnh tranh, thù ghét, gây hấn, gây hại cho mình, và chỉ lo lợi ích của họ. Thật là khó. Bạn có thể hỏi rằng, ngay khi ngồi viết những dòng này, dựa theo lời Phật dạy về tâm từ này, ví dụ người viết bỗng nhớ lại một kẻ vô lại đã từng vu oan hãm hại mình và gia đình mình, cảm giác của người viết chắc vẫn còn thù hận chứ đâu dễ thương mến hắn ngay lập tức?. Bạn đã đoán được rồi, nếu có tình huống này, người viết vẫn còn thù ghét hắn sâu nặng. Đơn giản vì người viết vẫn chưa có được một lòng từ bi siêu việt nào như một phẩm hạnh của tâm vô lượng. Vì vậy mới có đạo của Phật ra đời để hướng dẫn con người tu tập đạo đức và tu sửa tâm tính cố hữu của con người. Đó là cách duy nhất để tăng dần tâm từ bi trong trẻo và siêu xuất.

Phật cũng đã nói tâm Từ là một phẩm hạnh cần phải được tu dưỡng liên tục suốt cả một đời hay thậm chí nhiều đời thì mới mong hoàn thiện nó.

Sự đeo đuổi quyền lợi cá nhân là động cơ của loài người. Khi một người có điều kiện làm những điều có lợi cho tha nhân thì lúc đó tâm Từ bắt đầu nhen nhóm. Rồi từ một lúc nào sau đó, một người luôn suy nghĩ, mong cầu, ao ước rồi tính toán làm những việc đem lại ít nhiều ích lợi cho người khác, bên cạnh lợi ích của mình. Ngoài việc lo cho ích lợi của mình, ta bắt đầu làm những việc cũng mang lại ích lợi cho người, không gây ra thua thiệt hay ảnh hưởng đến người. Một cuộc đời cũ mà như mới, một lối sống mới đẹp với tâm từ ái thay thế cho những lối sống với nhièu ác cảm và ích kỷ ngày trước. Tâm như vậy luôn luôn bừng sáng, hiểu biết, và trở nên thanh tịnh.

Nhân loại đã trải qua 5.000 năm vẫn còn đầy rẫy những xung đột, chiến tranh. Tâm từ thực-sự có thể đóng góp cho sự giảm bớt hay ngừng lại những xung đột. Tâm từ có thể được dùng cho giải quyết xung đột một cách bất bạo động thay cho những công cụ bạo động và giết chóc với chi phí khổng lồ về vật chất và nhân mạng. Bạn có thể nghi ngờ về điều này, nhưng tôi biết chắc tâm Từ đã được đưa vào hàng triệu cuộc đàm-phán trong hàng ngàn cuộc chiến tranh từ xưa đến nay. Tâm từ đã được dùng để thương lượng từ thời vua Asoka ở bán đảo Ấn Độ cho đến hôm nay ở Liên Hiệp Quốc, và trong hàng ngàn cuộc thương lượng song phương đa phương giữa các bên đang chiến tranh. Nếu không phải vậy thì có lẽ sự tàn phá và thời gian kéo dài của những chiến cuộc là ngoài sức tưởng tượng của chúng ta!. Hàng ngàn cuộc đình chiến, dù là tạm thời, trong lịch sử chiến tranh cũng được thỏa hiệp vì những lý do Từ Bi dành cho nạn nhân của cuộc chiến.

Trong bài kinh “Tâm Từ” nổi tiếng, Phật đã nói như sau:

Nguyện tất cả chúng sinh, được hạnh phúc an bình,

Nguyện cho tâm chúng sinh, được vui lòng như ý.

Chúng sinh dù yếu mạnh, dài cao hoặc trung bình, thấp, nhỏ hay to lớn, có mặt hay khuất mặt, dù ở gần ở xa, chưa sinh và đã sinh.

Không trừ chúng sinh nào,

Nguyện cho tâm tất cả,

được tràn đầy hạnh phúc!

Không lừa đảo lẫn nhau,

Thường bất khinh khắp chốn

Khi tâm đang oán giận, k

hông mong hay nguyền rủa,

cho ai khác bị hại.

Như là một người mẹ,

luôn che chở cho con,

bằng cả mạng sống mình.

Hãy phát tâm vô lượng,

cho lòng Từ vô biên,

bao trùm cả thế giới trên,

dưới và khắp nơi,

không cách trở hẹp hòi,

hết giận hờn thù ghét.

(trích kinh “Tâm Từ” – Metta Sutta)

Phát Triển Những Tâm Vô Lượng

Đạo Phật cố gắng hướng những phẩm hạnh cao đẹp này vào mọi hành động và suy nghĩ của mọi Phật tử xuất gia và tại gia.

Đây là những đức hạnh không thể nào có được bằng sự sùng bái Đức Phật hay Tam Bảo, hay bằng sự cầu nguyện, cúng dường vật chất, mà bằng việc tu tập theo hướng dẫn của Phật, bằng sự tu dưỡng tâm theo cách mà Phật đã dạy. Tu tập giữ giới hạnh và thiền. Các hướng dẫn đã ghi chép lại trong các tạng Kinh. Và lịch sử tu hành của nhiều thế hệ đã chứng minh được những hướng dẫn và con đường của Phật là có thể làm được và mang lại những ích lợi và hạnh phúc đích thực.³²

Câu hỏi 67: Thế nào là một người theo đạo Phật?. Làm thế nào để trở thành một Phật tử?

Một người theo đạo Phật (Phật tử) là người sống và thực hành theo những lời dạy (giáo lý) của Đức Phật. Trước tiên nói về những Phật tử tại gia. Họ cũng làm việc, có gia đình và trải qua những thăng trầm của cuộc đời. Cũng như người đời, họ cũng có những phẩm chất tốt và cũng còn những tâm tính xấu. Họ thậm chí có thể những tâm tính xấu và khó thay đổi hơn những người khác, tuy nhiên, họ đang tu sửa để được tốt hơn. Ví dụ họ đã từng không tốt đẹp với ai cả, nhưng họ quyết định tu tập tính tốt, từ bi hơn đối với mọi người xung quanh.

Nói theo kiểu dân gian, Phật tử là người đã, đang hay bắt đầu tu tập cho tâm tính thiện lành hơn, để trở thành người tốt hơn đối với bản thân mình và mọi người xung quanh. Họ cố gắng giảm bớt những tâm tính xấu trong tâm như tham lam, sân hận. Họ cũng đang tập sống theo những giới hạnh đạo đức theo như lời khuyên dạy của Đức Phật.

Một số Phật tử khác thì có tâm nguyện cao hơn, họ chấp nhận gác qua những nỗi buồn và lo lắng khi xa gia đình, họ rời xa gia đình, cha mẹ, thậm chí vợ con để xuất gia trở thành một tu sĩ, cống hiến toàn bộ cuộc đời để tu tập theo giáo lý của Đức Phật với mong muốn giác ngộ và giải thoát sớm hơn. Họ thường gia nhập vào những Tăng đoàn (nam) hay Ni đoàn (nữ). Họ là những người đáng kính, và những bậc chân tu là những người đáng được chúng ta kính trọng, giúp đỡ, cúng dường những phương tiện để họ tu hành và làm những Phật sự cho đời.

Phần lớn số lượng Phật tử trên thế giới là Phật tử tại gia. Có nghĩa là số lượng những người đi theo đạo Phật thì rất nhiều, nhưng số lượng những Phật tử chịu bỏ lại sau lưng cuộc đời và hạnh phúc trần tục để xuất gia tu hành thì không nhiều hơn.

Làm thế nào để trở thành một Phật tử?

Có hai cách để trở thành một Phật tử: cách chính thức và cách không chính thức.

Việc cam kết bản thân cố gắng sống theo những lời khuyên dạy của Phật là hành động mong muốn trở thành một Phật tử. Hành động đó thường được gọi là quy y theo đạo Phật, tức là tin tưởng nương tựa vào Đức Phật, Giáo Pháp và Tăng Đoàn tu sĩ. Đó là Tam Bảo, ba viên ngọc bảo của Phật giáo.

Tất cả được bắt đầu bằng 3 hành động tự giác của mình là:

Lễ lạy Đức Phật

Chấp nhận quy y Tam Bảo

Chấp nhận sống theo Năm Giới Hạnh

Trong đạo Phật không cần thiết phải có những nghi lễ chính quy cho việc trở thành một Phật tử, bởi vì đạo Phật nhấn mạnh sự thực hành giáo pháp chứ không đề cao những nghi lễ hay tục lệ!.

Tuy nhiên, để cho lòng người hoan hỷ và phấn khởi khi trở thành một Phật tử, ở các chùa và tu viện thường tổ chức một buổi lễ Quy Y. Những buổi lẽ quy y là dịp để các sư thầy giải thích về các Giới Hạnh cho Phật tử. Và một người chỉ cần quỳ xuống tỏ lòng kính trọng Đức Phật trước một tượng Phật những câu dưới đây:

(1)

“Con đảnh lễ Đức Thế Tôn, Bậc A-la-hán, Bậc Toàn Giác.” (ba lần).

(2)

“Con xin Nương tựa vào Phật

“Con xin Nương tựa vào Pháp

“Con xin Nương tựa vào Tăng

“Lần thứ hai, Con xin Nương tựa vào Phật

“Con xin Nương tựa vào Pháp

“Con xin Nương tựa vào Tăng

“Lần thứ ba, Con xin Nương tựa vào Phật

“Con xin Nương tựa vào Pháp

“Con xin Nương tựa vào Tăng.”

(3)

Sau đó, bước thứ ba, là bước bạn thành tâm chấp nhận “Năm Giới Hạnh” làm quy tắc sống và thực hành trong cuộc sống hàng ngày. Bạn chỉ cần thành tâm đọc lên những lời tâm nguyện này như sau:

1. “Đối với việc sát sanh, con nguyện theo Giới Hạnh và kiêng cử.

2. “Đối với việc trộm cắp, con nguyện theo Giới Hạnh và kiêng cử.

3. “Đối với việc tà dâm, con nguyện theo Giới Hạnh và kiêng cử.

4. “Đối với việc nói dối, con nguyện theo Giới Hạnh và kiêng cử.

5. “Đối với việc uống rượu bia và dùng những chất độc hại, con nguyện theo Giới Hạnh và kiêng cử.”

Như vậy bạn đã trở thành một Phật tử tại gia, sống theo Năm Giới và nương tựa tinh thần vào Tam Bảo.

Còn cách không chính thức là bạn có thể ở nhà, ở bất cứ nơi đâu, trước một hình hay tượng Phật hoặc không có gì, bạn chỉ cần quỳ hay ngồi xuống, đọc những câu trên một cách thành-tâm như một lời hứa với chính bản thân mình, thì bạn cũng đã trở thành một Phật tử.

● Những giới luật về đạo đức của đạo Phật là gì?

Đối với Phật tử tại gia thì Đức Phật đã đưa ra Năm Giới Hạnh với nội dung đề tài như được đọc trong phần quy y vừa nói trên³³.

Đối với những tu sĩ xuất gia thì Phật đưa ra thêm rất nhiều giới luật, tất cả được ghi bộ “Giới Luật Tỳ Kheo” thuộc Luật Tạng.

● Những điều thực hành nào mà những Phật tử phải thực hành trong suốt cuộc đời tu tập?

Phần thực hành đạo Phật là nằm trong hướng dẫn được gọi là Con Đường Tám Phần hay Bát Chánh Đạo³⁴.

Những cộng đồng Phật tử ở những xứ sở khác nhau có quan niệm khác nhau về những phần thực hành khác nhau của “con đường” này.

Thời Phật thì Phật nhấn mạnh vào việc tu thiền bên cạnh việc tu tập giới hạnh³⁵. Ngày nay, tất cả các nước theo Phật giáo Nguyên thủy đều chủ trương tu thiền. Các Phật tử tại gia thì thực hành các giới hạnh (bố thí, giữ giới) nếu chưa có cơ hội tu tập thiền. Nhánh phái Thiền Tông (Zen) thuộc Phật giáo Đại Thừa cũng nhấn mạnh đến việc tu thiền. Những trường phái khác thì nhấn mạnh việc tụng kinh (như Tịnh Độ Tông của Đại Thừa). Nhánh phái Tây Tạng thuộc Đại Thừa thì nhấn mạnh vào việc trì chú hay niệm châm ngôn (mantra).

Mỗi pháp môn tu tập có lý riêng theo cách diễn dịch kinh điển của nó. Có pháp môn thì thích hợp với một số người này. Có pháp môn thì thích hợp với loại người khác, hoặc nền văn hóa khác.

Ở Việt Nam thì đa số tu sĩ và Phật tử tu tập theo Tịnh Độ Tông (thực hành việc giữ giới và tụng kinh). Điều này là do bị ảnh hưởng bởi Phật giáo Đại thừa từ Trung Hoa hơn hai ngàn năm.

Một số khác tu theo Thiền Tông Trung Hoa, với sự khôi phục nhánh Thiền Tông Việt Nam (Trúc Lâm) được sáng lập bởi vua Trần Nhân Tông. Ngày nay, Thiền Tông Việt Nam đã phát triển khá tốt. Người đã có công khôi phục và tổ chức Thiền Tông Việt Nam là hòa thượng Thích Thanh Từ.

Phật giáo Nguyên Thủy ở Việt Nam thì thực hành khá giống với Phật giáo Nguyên thủy các nước Đông Nam Á. Các tu sĩ đều tu thiền theo Đức Phật. Các Phật tử tại gia thì cũng vừa thực hành giới hạnh, vừa học tập tu thiền.

Nhìn chung, các Phật tử đều tâm niệm sống hiền từ, hòa bình, vì hạnh phúc của mình và cộng đồng, họ thường khích lệ nhau thực hành con đường đạo.

Những người theo đạo Phật là những người ăn chay?

Không phải hoàn toàn vậy. Mặc dù trong phần Năm Giới căn bản dành cho mọi Phật tử có phần đầu tiên là “Không sát sinh”, tức là bao gồm cả không giết sinh vật, nhằm mục đích tu dưỡng lòng từ bi và tránh xa nghiệp ác. Tuy nhiên, theo kinh điển nguyên thủy thì ngày xưa Đức Phật không cấm việc ăn mặn!³⁶.

Nếu tìm hiểu kỹ bạn sẽ hiểu Phật có những lý do khi cho phép Tăng đoàn các tu sĩ ăn mặn, mặc dù có một tu sĩ (Đề-bà-đạt-đa) trong Tăng Đoàn cũng từng thỉnh cầu Phật đưa ra giới luật để Tăng đoàn phải ăn chay.

Các tu sĩ Phật giáo Nguyên thủy thì vẫn theo đúng truyền thống thời Phật là khất-thực (xin thức ăn), người ta cho gì ăn nấy, mặc dù họ không sát sinh.

Những người theo Phật giáo Đại Thừa ở Ấn Độ và sau này ở Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam thì chủ trương ăn chay tuyệt đối.

Nhiều Phật tử tại gia và những người không theo đạo Phật trên thế giới thì vì cảm động bởi lòng bi mẫn thương xót sinh vật nên đã giảm thiểu hoặc ngừng ăn thịt cá và chuyển qua ăn chay luôn.

Còn bạn thì sao?. Có thể sau khi đọc xong những quyển sách này, bạn có thể quyết định ăn chay vì những lợi ích mà nó mang lại.

Câu hỏi 68: Việc ăn chay là bắt buộc đối với những Phật tử?

Theo Phật giáo Nguyên thủy, việc ăn chay hay không là hoàn toàn phụ thuộc vào cá nhân của mỗi người. Họ cho rằng: Phật giáo không nhấn mạnh vào sự trong sạch và thanh khiết của thức ăn, mà nhấn mạnh vào sự trong sạch và thanh khiết của Tâm.

Đây là một vấn đề thường có nhiều tranh biện, phần lớn là từ phía những người theo Phật giáo Đại thừa chủ trương ăn chay, và từ phí những người bình luận về Phật giáo dựa vào giới hạnh “không sát sanh” của đạp Phật.

Phật giáo Nguyên Thủy (Nam Tông) đến ngày nay vẫn chủ trương việc “khất thực” thức ăn theo cách như thời Phật còn tại thế. Mà đã đi khất thực thức ăn, thì người đi khất thực (xin đồ ăn) không nên yêu cầu người cho (thí chủ, Phật tử cúng dường thức ăn) phải làm đồ ăn đúng theo yêu cầu của mình. Vì vậy, từ thời Đức Phật cho đến nay, trường phái bảo thủ này vẫn giữ nguyên truyền thống khất thực, và người ta cho gì ăn nấy.

Điều thứ hai, Phật giáo Nguyên Thủy chủ trương ăn chay theo cách ‘Tam tịnh nhục’, có nghĩa là những loại thịt nào mà họ (i) không thấy người ta giết, (ii) không nghe tiếng kêu la của con vật bị giết, và (iii) không có sự nghi ngờ nào về người khác vì mình mà giết, thì các Tỳ kheo được ăn những thức ăn đó mà không phạm giới sát sinh.

Điều đó đã được Đức Phật chế định và được ghi trong Giới Luật.

Trong khi đó, Phật giáo Đại Thừa, đặc biệt ở Trung Quốc sau này, thì không chấp nhận cách ăn này, họ quan niệm rằng ăn-chay là không được ăn thịt, cá, mà chỉ ăn các loại rau, quả, đậu…

Bất luận Phật giáo Nguyên Thuỷ hay Đại Thừa, mục-đích của sự ăn chay là giúp tăng trưởng lòng từ bi, giảm bớt lòng sân hận, tu tập giới “không sát sinh”, biết quý mạng sống đồng loại, và các loài vật khác. Khi đã có lòng từ bi không nỡ giết loài cầm thú, thì người ấy khó có thể giết người. Đó là lý do tại sao Đức Phật đưa ra giới ‘không được sát sinh’. Chính giới hạnh này là nguyên nhân để hình thành quan điểm ăn chay trong đạo Phật. (Đó là một cách diễn dịch kinh điển của người chủ trương ăn chay).

Nhiều người suy nghiệm về sự tàn bạo khi giết hại súc vật, nên đã từ bỏ sự thèm muốn ăn thịt cá và trở thành những người ăn chay, không riêng những người theo đạo Phật. Rất nhiều người phương Tây bây giờ ăn chay vì quan điểm từ bi này.

Ở đây, rất mong bạn đọc nên đọc thêm những giảng luận hay bài viết dưới nhiều góc cạnh về đề tài “nhạy cảm và quan trọng” này.

►Do vấn đề này là quan-trọng và bạn là người Phật tử tại gia cần phải suy nghĩ và tự quyết định cho mình như thế nào là đúng-sai, ăn uống như thế nào là đúng, là hợp đạo lý và hợp với lời Phật dạy!. Bởi vì vấn đề này được hiểu và thực hành khác nhau bởi nhiều trường phái Phật giáo khác nhau.

Bạn cần nên đọc hiểu thêm, và tự rút ra cho mình cách ăn, mục-đích trước sau vẫn là để tránh dính vào tâm những ý nghĩ bất thiện (mang tính sát sanh, hoặc góp phần tạo ra sát sanh)!.

Tuy nhiên, trong hạn hẹp của quyển sách nhỏ bé này, chỉ mong muốn nói nôm na lại về cách mà các dòng Phật giáo khác nhau đang làm:

(1) Theo quan điểm của Phật giáo Nguyên thủy, thì bạn có thể ăn chay hoặc nếu việc ăn chay là bất tiện, khó khăn thì bạn có thể tiếp tục ăn mặn (mà không dính tâm sát sanh hay tạo ra sát sanh), trong khi vẫn là một Phật tử đạo hạnh.

(2) Theo quan điểm của Đại thừa, người xuất gia thì bắt buộc phải ăn chay tuyệt đối (rau cải, thực vật…). Còn Phật tử tại gia nếu ăn chay được, hợp với sức khỏe và tiện lợi của mình, thì nên ăn chay, là rất đáng khen ngợi. Còn nếu không, Phật tử tại gia được khuyến khích ăn chay vào các ngày lễ như Rằm, Mồng Một, hay những ngày giữ Tám giới… để tăng trưởng lòng Từ Bi đối với con người và vạn vật.

Tại đây có hai vấn đề bạn nên suy nghĩ:

(1) Ăn chay chắc chắn là tốt đẹp đối với một Phật Tử, và ăn chay chắc chắn nuôi dưỡng lòng từ bi, tránh sát sanh và gây tổn hại cho bất cứ ai hay chúng sinh nào.

(2) Tuy nhiên, đừng nên cho rằng chỉ việc ăn chay là hoàn toàn trở thành một Phật tử tốt theo Đạo Phật. Việc ăn chay không phải là thay thế được cho những việc thực hành, tu tập và giữ giới hạnh đạo đức khác. Như đã nói trên, Phật giáo nhấn mạnh sự thực hành: sống theo giới hạnh và tu tập Tâm để có tâm trong sạch, và chính điều này mới tạo ra Nghiệp tốt lành, tạo ra phúc lành.

● Tại sao có những tu sĩ (nguyên thủy) vẫn ăn thịt trong khi rau cải thì rất dễ dàng có được khắp nơi?

Khi có người trong Tăng Đoàn (Đề-bà-đạt-đa) đã đề xuất Phật việc ăn chay và cấm việc ăn thịt cá. Đức Phật đã từ chối đề xuất này. Có lẽ Phật có những lý do thiết thực vào hoàn cảnh xã hội thời đó, bởi vì rau cải không được gieo trồng một cách trù phú ở những vùng miền Bắc Ấn Độ vào thời xưa, đặc biệt là rau cải, ngũ cốc là rất khan hiếm vào những mùa khô hạn.

Ví dụ sau này, nếu chỉ ăn chay bằng rau cải thì sẽ rất khó khăn cho những vùng Phật giáo như Tây Tạng, vì ở đó gia súc thì rất nhiều, mà những rau cải, trái cây thì hầu như không có.

Vào thời Đức Phật cho đến tận ngày nay, những tu sĩ theo Phật giáo Nguyên Thủy vẫn sống nhờ vào thức ăn khất thực. Và thức ăn khất thực là tùy theo lòng bố thí cúng dường của thí chủ, Phật tử. Nếu những tu sĩ yêu cầu chỉ giới hạn cúng dường bằng thức ăn toàn chay, thực vật, thì điều đó có thể là tạo gánh nặng cho những thí chủ cúng dường thức ăn hàng ngày cho Tăng sĩ. Thực tế là đa số mọi người ở những xứ sở này đều tranh thủ “một lần” thời gian trong ngày để nấu thức ăn, cúng dường các sư thầy, sau phần còn lại để gia đình ăn. Mà đa số những gia đình Phật tử này cũng ăn mặn như truyền thống từ thời Đức Phật. Vì vậy, những thầy tu của Nam Tông nhận và ăn bất cứ thứ gì được cho, ngay cả là thịt, miễn sao những loại thịt đó nằm trong giới hạnh của “tam tịnh nhục”, như đã nói trên, là được.

► Nói thêm một chút về Giới Luật của Tăng Đoàn. Vì đạo Phật Nguyên thủy không cho (cấm) các tu sĩ nhận sự cúng dường bố thí bằng tiền bạc, nên họ không có cơ hội đi mua thức ăn để mà chọn thức ăn (giả sử ngay cả khi muốn ăn chay). Họ hoàn toàn phụ thuộc vào thức ăn khất thực từ dân làng, từ thí chủ bố thí cho họ hàng ngày. Ngay cả khi họ nấu ăn trong tu viện, tịnh xá thì những nguyên liệu thực phẩm đó cũng là do những Phật tử cúng dường hằng ngày mang tới.

Thực ra ngày nay rất nhiều tu sĩ và chùa chiền cũng ưu tiên ăn chay như ở Thái Lan, ở Miến Điện…khi điều kiện cho phép.

Tuy nhiên, những thầy tu “nghiêm túc” theo truyền thống Đại Thừa chắc chắn là ăn chay tuyệt đối.

Câu hỏi 69: Làm thế nào để bắt đầu học Phật? Làm thế nào bắt đầu bước vào giáo pháp (dhamma)?

Đức Phật giác ngộ thành Phật và đã truyền dạy lại từng bước con đường để giác ngộ đó cho mọi người. Giáo lý là những lời dạy của Phật về Giáo Pháp và những điều để tu tập.

Những giáo lý của Đức Phật là dạy về những quy luật tự nhiên, những lẽ thật, những chân lý...và những phương cách thực tế mang tính khoa học, gọi chung là các pháp (dhamma, không viết hoa), nên cũng được gọi là Giáo Pháp (Dhamma, viết hoa).

Vì vậy, những Giáo Pháp do chính Đức Phật tìm ra và giảng dạy nên được gọi là Giáo Pháp của Phật, hay là Phật Pháp.

Cách tốt nhất để bắt đầu học Giáo Pháp là đi đến nơi có tổ chức giảng dạy giáo pháp cho Phật tử, thường là ở những chùa, thiền viện, tu viện Phật giáo, nơi có những sư thầy hay những người đồng đạo có đủ đức độ và kiến thức Phật pháp chỉ dạy cho mình. Đó là nơi có nhiều người sẵn sàng chia sẻ cho bạn Giáo Pháp hay sự hiểu biết về thực hành.

Khi bạn đến đó, bạn cứ hỏi cách tham dự, làm quen với không khí tham dự, nói chuyện học hỏi ở người cũ, làm quen chia sẻ với người mới. Mọi người thường rất thân thiện ở những nơi đó, bạn đừng ngại (vì chẳng ai đi đến nơi học Phật Pháp mà lạnh lùng, và không hiếu khách cả).

Trong những lúc vấn đáp với sư thầy hay đồng đạo, hãy mạnh dạn và chân thành đặt ra những câu hỏi mà bạn muốn hỏi, ngay cả khi bạn là người mới đến lần đầu. Không có câu hỏi nào là câu hỏi “ngu” hết!. Theo truyền thống Phật giáo, tất cả mọi câu hỏi đều được hoan nghênh và giải đáp. Không có câu hỏi nào bị cho là “cấm kỵ”, “xúi quẩy” hay “xui xẻo” gì hết, vì Phật giáo không chủ trương mê tín bất cứ điều gì. Thực tế là khi bạn đặt câu hỏi cũng chính là tạo cơ hội để những người khác cùng ngồi đó có cùng câu hỏi của bạn cũng được nghe những lời giải đáp, chẳng hạn có nhiều người còn ngượng ngùng chưa dám đặt những câu hỏi đó.

Ở những nơi học Giáo Pháp, bạn có thể gặp những người Phật tử chấp tay hay cúi đầu chào bạn. Nếu bạn không thích hay không cảm thấy thoải mái với cách chào đó, bạn không cần phải chào lại y hệt vậy. Không có luật lệ nào về vấn đề này hết. Tương tự như đọc những câu kinh “đảnh lễ” Đức Phật hay ý nghĩa nào đó, nếu bạn không thích hay chưa hiểu biết lời câu kinh, hoặc không cảm thấy thoải mái đọc tụng ra như người khác, bạn cũng không cần phải làm. Đạo Phật không có luật lệ bắt buộc phải tụng đọc, hay thực hiện những nghi thức nào cả.

Nếu là người mới bắt đầu, bạn hãy đến lớp học cho người mới bắt đầu hoặc tham dự các buổi nói chuyện về Phật Pháp căn bản. Việc hiểu biết một cách đúng đắn những nguyên lý cơ bản của đạo Phật là rất quan trọng, sẽ tạo được nền tảng vững chắc cho việc học đạo Phật ngay từ ban đầu và tốt cho về sau. Nếu bạn đến dự học không đều đặn hoặc bỏ lớp này nhảy qua lớp khác không theo trình tự, thì có thể bạn sẽ bị lỡ mất việc học những điều quan trọng hay mất những bước quan trọng.

Tuy nhiên, nếu vì hoàn cảnh khó khăn, nếu bạn phải nhảy lớp hoặc không thể đến dự đều đặn lúc ban đầu, bạn có thể nghe được nhiều điều mới nhưng bạn sẽ khó hiểu hơn vì bị mất những điều trước đó.

Tuy nhiên khi không hiểu được điều gì thì không có vấn đề gì hết. Bạn không cần phải tin vào điều đó ngay hoặc phải dẹp bỏ những điều đó, nếu chưa hiểu được. Bạn cứ nhớ như vậy để sau này có cơ hội tìm hiểu lại, suy nghiệm lại hoặc nhìn vào thực tế thấy những điều đó là đúng, thì thực hành. Ví dụ, ban đầu bạn không tin rằng việc ăn chay làm cho thân tâm nhẹ nhàng. Bạn hãy tập ăn thử một thời gian, sau khi bạn thấy điều đó làm cho thân tâm thấy nhẹ nhàng thì bạn tin là điều đó là đúng, vì ngoài việc tốt cho sức khỏe, nó còn giúp bạn tu dưỡng lòng từ bi dành cho những động vật bị giết chết để làm thức ăn cho con người.

Ngay từ lúc mới bắt đầu học Phật, bạn không cần hy vọng sẽ hiểu được hết tính thực-tiễn đúng đắn của những giáo lý. Học giáo pháp của đạo Phật không giống như kiểu học trong nền giáo dục học trò cứ học những điều thầy dạy và cuối cùng trả bài lại cho thầy thông qua các bài kiểm tra. Học giáo pháp thì cũng học những điều hay, lẽ phải, chân lý, lẽ thật, khoa học (về tâm), hiện tượng về vật chất và tinh thần, sau đó phải suy nghĩ suy nghiệm lại xem có hợp với lẽ tự nhiên của thế gian hay không, và cuối cùng thực hành trong đời sống thực tế để xem những điều đó là đúng hay sai. Phật khuyên bạn nên suy nghĩ và hiểu biết một vấn đề trước khi tin vào nó. Bởi vì suy nghĩ thế tục của chúng ta thường không đúng thực, bởi vì tâm của chúng ta luôn thay đổi, suy nghĩ của chúng ta luôn luôn vô thường, lúc này lúc nọ, lúc thương lúc ghét, lúc buồn lúc vui, lúc sáng sủa lúc u mê, lúc hiểu đúng lúc hiểu sai. Bạn phải từ tốn suy xét rồi sẽ thấy được điều gì là đúng, là sai. Ví dụ, bạn không cần phải chấp nhận ngay rằng việc bố thí là tốt đẹp và nên thực hiện. bạn hãy thử tìm hiểu ý nghĩa của nó, và thử thực hành nó vài lần để coi tâm mình có cảm thấy tốt đẹp thực sự khi làm việc đó hay không. Phần lớn người bố thí sẽ cảm thấy tâm mình tốt hơn, bởi vì “cho đi là nhận lại” ngay.

Khi đọc sách về Phật Pháp, bạn nên đọc một cách chậm rãi để hiểu rồi ghi vào trong tâm. Bằng cách này, bạn sẽ học được Phật Pháp một cách căn bản chắc chắn nhất. Vì nếu không bạn sẽ hiểu thiếu và hiểu lệch về Phật giáo và sau này thực hành cũng lệch lạc. Ví dụ, phần đông Phật tử ở Việt Nam vẫn chưa có nhiều duyên lành được các sư thầy giảng dạy Phật Pháp. Phần lớn họ chỉ đi chùa để cúng bái, cầu nguyện vào các ngày lễ vía cứ y như là “đi mua công đức”. Một số khác thì lâu lâu đến một đạo tràng để nghe sư thầy giảng về một đề tài nào đó, ví dụ như một chữ “nhẫn”, rồi sau đó ra về. Họ không có kiến thức cơ bản từ abc đến sâu sắc về Phật Pháp. Phần lớn những người khác chỉ biết sơ sài về Phật giáo như là “đời là bể khổ” và vì thế phải đến chùa để nương nhờ cửa Phật cho tai qua nạn khỏi, con cháu bình yên...vân vân...Thật ra đạo Phật không phải như vậy. Những suy nghĩ và cách theo đạo Phật như vậy là không đầy đủ, không đúng đắn, chỉ hiểu biết về Phật Pháp rất ít ỏi và lệch lạc. Đạo Phật là con đường của Đức Phật hướng dẫn bạn hành động đúng đắn để mang lại những phúc lành và bình an cho chính bạn và mọi người, chứ đạo Phật không phải chỉ hướng dẫn cho bạn đi chùa và cúng bái các chùa.

Đạo Phật không phải là những quan niệm về tri thức. Thực hành là điều căn bản để mang Giáo Pháp vào trong tim bạn. Trong đạo Phật, sự thực hành được nhấn mạnh ở việc tu tập lòng bố thí, giới hạnh, và tu tập tâm.³⁷ Bạn có thể bắt đầu thực hiện ba mảng này ngay sau khi học những giáo lý cơ bản của đạo Phật. Phật nói Giáo Pháp là để học-hành, chứ không phải học suông, học cho biết. Học mà không thực hành cũng chỉ là vô ích.

Trong khi bạn bắt đầu học Giáo Pháp và thực hành Giáo Pháp, bạn có thể chán nản, cho rằng con đường thực hành theo đạo Phật là quá khó khăn. Tất cả chúng ta đều nghĩ giống nhau như vậy. Mọi người đều phải trải qua những điều chưa-biết, vì vậy hãy tin cách thực hành theo Phật sẽ mau chóng mang lại sự bình an và hạnh phúc. Hãy nghĩ một điều là: “Chưa bao giờ có ai học và thực hành đạo Phật một thời gian rồi tuyên bố cách thực hành đạo Phật là vô ích và không tốt”. Hình như chưa có ai nói vậy sau khi thực hành đạo Phật một thời gian. Vì vâyh, chúng ta có lý để kiên nhẫn thực hành.

Một số người thì thấy rằng mình cần phải tìm một người thầy riêng để dạy Phật Pháp cho mình.

Nếu bạn cảm thấy thoải mái với một sư thầy nào đó thì chắc hẳn việc học sẽ mang lại nhiều lợi ích. Tuy nhiên, một sư thầy để dạy Phật Pháp cho riêng mình không phải là một điều bắt buộc, và không phải sư thầy nào cũng là một tấm gương cho bạn noi theo. Phật đã nhiều lần căn dặn rằng: “Chính giáo pháp mới là người thầy thật sự của mình”. Ngay cả những điều người thầy nói ra bạn thấy nghi ngờ, bạn có thể nên tự mình kiểm tra chéo lại với nhiều nguồn kinh điển, hoặc một sư thầy khác, không có tội gì khi làm việc đó cả.

Đức Phật cũng khích lệ về vai trò của những người bạn cùng học (người bạn tu, đồng đạo) để chia sẻ, học hỏi, kiểm tra lại những hiểu biết về Giáo Pháp của mình. Vì vậy bạn cũng nên tham gia vào nhóm Phật tử tu học (đạo tràng). Hãy làm bạn tốt với những người đồng đạo để cùng nhau tu học và tùy hỷ thực hành Phật Pháp. Điều đó cũng khuyến khích người khác mạnh dạn tham gia theo bạn.

“Có những người đáng kính làm bạn, làm bạn đồng đạo hay bạn đồng nghiệp, thì thực sự có cả đời sống thiêng liêng cao quý.

Khi một tu sĩ có những người đáng kính làm bạn, làm bạn đồng đạo hay bạn đồng nghiệp, thì người ấy có thể hy vọng phát triển và bước theo con đường Bát Chánh Đạo.”

(trích kinh “Một Nửa”–Upaddha Sutta)

Và khi chúng ta tự thực hành, chúng ta sẽ trở nên hiểu biết hơn, tĩnh lặng hơn, từ bi hơn và sáng suốt hơn, và những cảm nhận về sự abình an và hạnh phúc sẽ rõ rệt và bền lâu.

Nếu ai thấm nhuần trong giáo pháp

Thì sống hạnh phúc với tâm bình an

Người khôn vui học hành Giáo Pháp

Do những bậc Thánh Nhân chỉ dạy.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 79)

Câu hỏi 70: Tại sao phải nương-tựa vào Tam Bảo trong khi Pật giáo đề cao sự tự thân tu tập và giải thoát?

Giác Ngộ để giải thoát và giúp đỡ những chúng sinh khác là lý tưởng của những người theo đạo Phật. Đó cũng là lý do nhiều người đã xuất gia đi tu theo Tăng đoàn. Theo cách truyền thống, người ta nói một người đi theo đạo Phật tức là người ấy chấp nhận quay về (quy y) nương tựa vào Đức Phật. Nghĩa đen của chữ “nơi nương tựa” là “chỗ nương thân, chỗ dựa, nơi ẩn nấu” để phòng tránh những tai ương, bão táp. Nghĩa bóng của chữ này là “nơi nương nhờ, nơi để tin tưởng”.

Đức Phật là một nơi nương tựa không phải Phật là đấng cứu rỗi, phán xét, hay là người sẽ giúp chúng ta thoát khỏi khổ đau. Phật là nơi nương tựa theo ý nghĩa Phật là một bậc Giác Ngộ, là bậc giải thoát, không còn ô nhiễm như “tham sân si” tạo ra khổ đau. Đó là tấm gương cho chúng ta noi theo.

Với mục tiêu là đi tìm sự giác ngộ và giải thoát, (dù là giải thoát nho nhỏ từng ngày), những Phật tử bước con đường đạo của Phật, thực hành theo những lời dạy của Phật. Tức là cố gắng noi theo gương Phật, lấy giáo lý của Phật làm người thầy. Vì vậy, Phật tử nên nương tựa vào Đức Phật (Buddha).

Như đã nói trên, Phật đã dạy rằng nếu sau khi Phật đã đi xa, thì mọi người nên lấy Giáo Pháp làm người Thầy của mình. Vì vậy, Giáo Pháp (Dhamma) của Phật cũng là nơi nương tựa cho những Phật tử sau khi Phật đã đi xa. Ý nghĩa là như vậy. Cũng như một người kỹ sư luôn lấy những chân lý khoa học kỹ thuật mình đã học để thực hành thi công công việc của mình vậy.

Thông thường Giáo Pháp đòi hỏi có những người có thể đọc hiểu. Nếu một Phật tử không thể đọc hiểu hết ý nghĩa của một giáo lý nào, nguwòi ấy nên tìm đến một người thầy, các sư thầy, hoặc một người hiểu biết về nó để được giải thích. Những Tăng Ni vẫn là những vị thầy tốt nhất, vì họ được tu học bào bản từ trong tự viện, và họ có đời sống tu hành trong sạch và đức hạnh của đời sống xuất gia, họ có thể làm gương cho chúng ta noi theo. Vì vậy, những Phật tử cũng lấy Tăng đoàn (Sangha) làm nơi nương tựa thứ ba. Ý nghĩa là như vậy.

Và hàng ngày có hàng triệu Phật tử khắp nơi trên thế giới tưởng niệm và hướng về Tam Bảo để thực hành con đường đạo theo ý nghĩa như vậy.

“Con xin quy y nương tựa vào Đức Phật Cồ-Đàm (Gotama), Giáo Pháp (Dhamma), và Tăng Đoàn. Xin Đức Cồ-Đàm chấp nhận con là một Phật tử tại gia từ hôm này cho đến cuối đời.”

(trích kinh “Lohicca Sutta”)

Quy y như vậy là đi về đâu? Ý nghĩa là “đi từ thế gian với quá nhiều phiền não và tham sân si để đi đến nương tựa vào những nơi không còn bóng dáng phàm tục và những hiện thực của tham sân si.”

Những lý do để một người muốn trở thành Phật tử phải nên quy y vào Phật Pháp Tăng như đã nói trên. Tuy nhiên, trong thực tế nhiều nơi còn rất nhiều hướng dẫn sai lệch về quy y Tam bảo và ý nghĩa của việc quy y nương tựa. Nhiều nơi nhiều Phật tử vẫn coi việc quy y vào Tam Bảo cũng giống như việc gia nhập vào một ngôi chùa, giống như phải lấy Tam Bảo để thờ cúng và cầu mong gia hộ theo ý nghĩa như những chỗ tôn thờ thần thánh linh thiêng vậy. Nếu làm vậy thì chẳng khác nào xem đạo Phật là một đạo để thờ cúng, van vái.

Việc quy y vào Phật Pháp Tăng chỉ có những ý nghĩa thiết thực như đã nói trên.

Việc quy y nương tựa vào Phật Pháp Tăng hoàn toàn là việc làm có hiểu biết, có suy nghĩ sáng suốt, chứ không phải là một việc làm do mê tín và mù quáng tôn giáo mà làm.

Quy y nương tựa là hành động của hiểu biết và của Tâm, giúp chúng ta an tâm và tu hành một cách đúng đắn theo lời Phật dạy.

Chúng ta quy y nương tựa vào Phật chứ không phải vào cái tượng Phật to đẹp, hay hình Phật lộng lẫy được cho là linh thiêng ở một ngôi chùa nào đó.

Chúng ta quy y vào Giáo Pháp chứ không quy y vào những quyển sách lời kinh mà không chịu suy nghĩ những lời đó đúng sai thế nào, và không chịu thực hành theo chúng.

Chúng ta quy y vào Tăng Đoàn là noi theo những tấm gương sáng của những bậc chân tu, làm những lời giảng giải và hướng dẫn của các bậc chân tu đức độ và trong sạch, chứ không phải quy y vào Tăng Đoàn vì ông thầy trụ trì đó nhìn sáng sủa, có giọng tụng kinh nghe mùi tai, hoặc chỉ vì các sư thầy đó vừa tổ chức thành công lễ cúng trong ngày khai trương làm ăn, hay một đám tang cho người thân của mình, hay vừa ‘cúng sao giải hạn’ cho mình thoát khỏi điềm xui xẻo.

Nói tóm lại chúng ta quy y nương tựa vào Phật Pháp Tăng vì việc đó là do chính Đức Phật đã khuyên dạy nên làm như vậy, là vì những ý nghĩa thiết thực nói trên. Hành động quy y giúp chúng ta gần gũi với những đối tượng thanh tịnh (Phật, Pháp, Tăng), và đó là những nơi hướng dẫn cho ta thực hành đạo Phật.

Câu hỏi 71: Phật giáo khuyên chúng ta nên tự mình tìm hiểu để nhìn thấy sự thật. Vậy làm thế nào để chúng ta biết được một điều nào đó là đúng hay sai?

Quyền Tự Do Nghi Ngờ và Tin Tưởng

Một số tôn giáo cố tình giữ tín đồ của mình trong bóng tối; những tín đồ thậm chí không được tiếp cận với kinh sách hay hiện vật của tôn giáo mình. Họ cũng bị cấm nghe những giáo lý của những tôn giáo khác. Đặc biệt là họ bị cấm không được nghi ngờ về giáo điều của tôn giáo họ, mặc dù có rất nhiều điều khó hiểu và khó tin. Nếu còn nghi ngờ là phản bội lại đấng thượng đế của tôn giáo đó và sẽ bị hình phạt.

Khi những người lãnh đạo tôn giáo càng bị ‘ép- khung’ suy nghĩ một chiều thì họ càng dễ quản những tín đồ. Nếu có ai hoài nghi hoặc bán tín bán nghi về một giáo điều, thì những người lãnh đạo tôn giáo đó (thậm chí giáo đoàn) sẽ cho rằng tín đồ đó đã bị ma quỷ nhập hồn. Đặc biệt những người nghèo thường không có được tiếng nói, họ không được giáo dục nhiều, cho nên họ không đủ trí tuệ cơ bản để nhận biết sự đúng sai trong những giáo điều.

Một số người cố gắng thay đổi cách nhìn, quan điểm về tôn giáo của họ thì bị lên lớp rằng họ không đủ hoàn hảo để được phép suy nghĩ hay đem quan điểm của mình để phán đoán về những giáo điều.

Đức Phật thì dạy rằng:

“Hãy lên đường, này các Tỳ kheo, vì sự tốt lành của quần chúng, vì hạnh phúc của quần chúng, vì lòng bi mẫn dành cho thế gian, vì ích lợi, vì sự tốt lành, vì hạnh phúc của chư thiên và loài người. Mỗi người đi một ngã. Hãy thuyết giảng giáo lý đẹp từ lúc bắt đầu, đẹp ở phần giữa, và đẹp ở phần cuối. Tuyên thuyết đời sống thánh thiện là sự trong sạch của nó, về cả hai mặt tâm linh và chữ nghĩa.” (trích trong “Đại Phẩm” (Mahavagga), Luật Tạng).

Với những lời dặn trên, Đức Phật đã phái đi đoàn truyền giáo đầu tiên, gồm những Tỳ kheo mới giác ngộ đầu tiên, để tỏa đi thập phương truyền bá giáo pháp. Đó là giáo đoàn với mục đích cao thượng nhất, không phải đi thuyết pháp để chiếm lấy lòng tin của tín đồ, hay để lấy quyền lực từ quần chúng, mà họ đi thuyết pháp vì lợi ích và hạnh phúc của quần chúng. Quần chúng có thể có được những lợi lạc và hạnh phúc từ việc học và thực hành theo Giáo Pháp.

Đã hơn 25 thế kỷ, Phật giáo chưa hề truyền bá giáo pháp theo kiểu áp đặt, hoặc chỉ huy tín đồ theo kiểu đô hộ hay theo cách dựa vào kinh tế chính trị, mà chỉ thầm lặng giảng dạy từng điều Phật đã dạy bằng trí tuệ của mình và bằng những tấm gương thánh thiện của nhiều thế hệ đệ tử của Đức Phật.

Phật giáo không cố ảnh hưởng hay thuyết phục những người của tôn giáo khác tham gia vào đạo Phật vì lý do quyền lợi gì. Phật giáo cũng không lợi dụng sự nghèo khó, bệnh tật, dốt nát và vô minh của quần chúng để lôi kéo họ vào đạo Phật để tăng thêm dân số Phật giáo. Bản thân Phật đã khuyên nhiều người đang muốn theo đạo Phật không nên vội vã tin vào giáo lý của Phật, mà hãy tìm hiểu xem xét cẩn thận đúng-sai ra sao rồi hãy quyết định sáng suốt. Trong đạo Phật, mọi người đều có quyền nghi ngờ và xem xét mọi điều trước khi tin vào nó.

Khi ông Upali, một người nổi tiếng thuộc giáo phái Ni-kiền-tử đến tranh luận với Đức Phật, và sau khi nghe Đức Phật thuyết giảng, ông đã tự nguyện xin theo làm đệ tử của Phật. Lúc đó Đức Phật đã nói rằng:

“Phải xem xét một cách chính chắn trước đã. Việc xem xét cẩn thận là cần thiết đối với một người như ông.”

Ông Upali lúc đó thưa lại rằng:

“Bây giờ con đã hài lòng hơn và mãn nguyện hơn khi nghe Ngài dạy rằng: “Phải xem xét một cách chính chắn trước”. Bởi vì nếu con tham gia vào giáo phái khác, chắc hẳn họ sẽ mang bảng tin đi khắp phố phường ghi rằng “Upali đã theo đạo của chúng tôi”. Còn Ngài thì lại khuyên rằng “Phải xem xét một cách chính chắn trước”… (theo Trung Bộ Kinh (MI), Kinh 139)

Theo kinh “Người Kalama” (Kalama Sutta), khi Đức Phật ghé qua làng Kesaputta của những người Kalama, họ đã đến gặp Phật và thưa rằng có rất nhiều ẩn sĩ, Bà-la-môn khác nhau khi ghé thăm làng, họ đều diễn giải và biểu dương những giáo thuyết của họ một cách khác nhau; và cùng lúc họ chỉ trích và bài bác những giáo thuyết của người khác một cách khác nhau. Cho nên dân làng ở đây luôn luôn nghi ngờ và hoang mang không biết rằng trong số những ẩn sĩ và Bà-la-môn đáng kính đó ai nói đúng và ai nói sai so với lẽ thật.

Nghe vậy, Đức Phật đưa ra một số lời khuyên, và lời khuyển của Phật cí lẽ lời khuyên khách quan duy nhất được tìm thấy trong lịch sử các tôn giáo, như sau (tóm tắt):

“Này hỡi các người Kalama, các người có nghi ngờ và hoang mang là điều hợp lý thôi, bởi vì sự nghi ngờ khởi lên từ một vấn đề còn đáng nghi ngờ.

“Này hỡi những người Kalama: đừng bao giờ tin vào hay bị dẫn dắt:

- bởi những lời thuật lại,

- bởi những truyền thống hoặc những lời đồn đại.

- bởi những ảnh hưởng của những kinh kệ,

- bởi những lý luận suy diễn, hay bởi những hình thức bề ngoài,

- bởi những những ý kiến do suy đoán,

- bởi những khả năng nhìn có vẻ hợp lý,

- bởi ý nghĩ: “Đây là thầy, là sư của ta”.

“Nhưng này những người Kalama, khi nào các người tự mình biết rõ những việc gì là không lành mạnh (akusala), và sai trái, và xấu xa, thì hãy từ bỏ chúng…

“Và khi các người tự mình biết rõ những điều gì là lành mạnh (kusala), là đúng đắn, và thiện tốt, thì hãy chấp nhận những điều đó và làm theo chúng.”

Đức Phật đã đề cao “quyền tự do nghi ngờ và tin tưởng” lên hàng đầu, không phải chỉ về mặt cuộc sống thế tục và cả việc tín ngưỡng tâm linh. Sự tự do đó giúp con người nhìn nhận đúng mọi việc trước khi tin vào điều gì, giúp họ thoát khỏi sự nô lệ vào những giáo điều, những luật lệ tôn giáo và những điều mê tín, dị đoan vốn đã lỗi thời.

(Theo “The Buddhist Answers” (Giải Đáp Phật giáo) và trích trong “Những Điều Phật Đã Dạy” của Hòa thượng Tiến sĩ W. Rahula)

Câu hỏi 72: Làm thế nào để phân biệt điều gì là Thiện hay Ác theo ý nghĩa của đạo Phật?

Thiện, tốt, lành, đúng, chân chính, phải đạo... thì đối nghĩa với Ác, xấu, dữ, sai, bất chính, trái đạo... Vấn đề giữa thiện và ác, tốt và xấu, đúng và sai... thường được thảo luận trong liên quan với quy luật nghiệp (kamma). Ở đây sự phân biệt hai mặt đó có thể diễn đạt vắn tắt như sau:

Để biết được một hành động là thiện hay ácthì đạo đức Phật giáo tính cả ba yếu tố liên quan đến một hành động cố ý (hành động tạo nghiệp).

(1) Trước tiên là có sự cố ý (ý hành) tạo ra hành động đó.

(2) Thứ hai là có tác động hay kết quả của hành động mà người đó gây ra cho mình.

(3) Thứ ba là có tác động hay kết quả của hành động đó gây ra cho người khác.

Nếu ý hành tốt xuất phát từ những phẩm chất tốt thiện (tích cực) của tâm như lòng từ bi và trí tuệ; Và nếu hành động đó có tác động hay kết quả tốt lành cho người làm; Và nếu cũng có tác động hay kết quả tốt lành cho những người khác, thì đó được cho là hành động thiện tốt (kusala).

Ngược lại, nếu hành động xuất phát từ những phẩm chất xấu (tiêu cực) của tâm như sân hận và ích kỷ; Và nếu hành động đó có tác động hay kết quả xấu cho người làm (ví dụ hành động đó làm cho tâm của mình càng thêm tiêu cực và ích kỷ); Và nếu cũng có tác động hay kết quả xấu cho những người khác, thì đó được cho là hành động xấu ác tốt (akusala).

Về thực tế, nhiều hành động có thể là bao gồm cả yếu tố tốt và xấu, mặc dù ý hành có thể là tốt và cách làm có thể là tốt. Nhiều hành động xuất phát từ ý hành tốt đẹp nhất nhưng chẳng mang lại kết quả tốt đẹp gì cho người làm và người khác, mọi sự còn tùy vào những điều kiện trợ duyên.

Ngược lại, đôi khi có những hành động xuất phát từ ý hành xấu, nhưng lại tạo ra những kết quả tích cực cho người làm (ví dụ ăn trộm là hành động bất thiện, nhưng khi lấy được nhiều của cải quý giá, thì điều đó làm cho người đó có cuộc sống vật chất tốt hơn). Dù kết quả là ‘tốt’, là ‘cải thiện’, nhưng hành động tạo ra nó là bất thiện, không lương thiện.

Đôi khi nhiều người thường lẫn lộn những hành động với những kết quả chẳng liên quan gì đến hành động đó, nên đoán nhầm và nghĩ sai về bản chất thiện ác của nhiều vấn đề. Vì vậy, Đức Phật đã đề ra những giới hạnh đạo đức để dựa vào đó người đời có thể tự sống theo giới hạnh để tránh những nhầm lẫn tạo nên những nghiệp bất thiện.

Những giới hạnh cũng dựa vào quy luật nghiệp quả, dựa vào những giáo lý của Đức Phật.

“Điều gì không tốt cho mình và cho người thì đừng nên làm. Điều gì tốt cho mình và tốt cho người thì nên làm.”

Cao cả hơn:

“Điều gì có thể không mang lại lợi lạc cho mình nhưng tốt cho người thì nên làm”.

Và:

“Điều gì mình không muốn, mình cũng không thể chịu đựng, cũng bị khó chịu, bị đau khổ thì đừng làm cho người khác.”

“Phàm ở trên đời những gì mình không muốn thì đừng làm cho người”.

Nếu muốn hiểu về một hành động là thiện hay ác, và hiểu được tại sao việc giữ giới hạnh là việc thiện lành (nghiệp thiện), thì bạn chỉ cần căn cứ vào những nguyên tắc như trên.

Ví dụ: Mình cũng không muốn bị giết hại, không muốn bị lừa dối, không muốn bị mất của cải, không muốn bị ngoại tình, và không muốn bị say xỉn mất trí mà gây ra tội ác, thì mình cũng đừng sát sinh, đừng nói dối, đừng tà dâm, và đừng uống rượu, nhậu nhẹt, hút chích chất độc hại. Làm những điều giữ giới như vậy là làm việc thiện lành, còn làm những việc ngược lại là làm điều xấu ác.

Câu hỏi 73: Vậy làm thế nào để bắt đầu làm việc thiện và tránh việc ác? Hay mỗi lần trước khi làm điều gì, chúng ta cần luôn hỏi bản thân mình “làm cái gì là thiện” hay “làm cái gì là ác”?

Đúng vậy, đó cũng là câu hỏi đầu tiên mà Đức Phật khuyên bạn nên hỏi khi bạn gặp một người thầy hướng dẫn. Và bạn có thể tìm thấy câu hỏi như vậy trong rất nhiều ghi chép của kinh điển.

Có một đoạn kinh rất hay ghi lại lời Đức Phật khuyên dạy Rahula, người con 7 tuổi của Phật lúc đó, theo kinh “Lời Khuyên Dạy Rahula ở Rừng Ambalanhika (Ambalannhika Rahulovada Sutta, M 61]. Đức Phật bắt đầu dạy về sự quan trọng của tính chân-thực, trước tiên bạn cần phải chân-thực với mình—có nghĩa là nếu bạn muốn tìm thấy sự thực, bạn cần phải chân thực với chính mình—và sau đó Phật chỉ dạy về cách xem xét hành động của mình trước khi làm như thể mình tự soi gương nhìn chính mình.

Trước khi bạn làm điều gì, bạn hãy tự hỏi mình: “Việc tôi sắp làm là thiện hay bất thiện?³⁸. Nó sẽ là tốt lành hay có hại?”. Nếu việc làm đó có vẻ gây hại, vô ích (cho mình hay người), thì bạn không nên làm. Còn nếu nó có vẻ thiện lành, vô hại, hữu ích, thì bạn nên làm hoặc nên thử làm.

Trong khi bạn đang làm việc gì, mặc dù đã làm, bạn hãy tự hỏi mình những câu hỏi tương tự. Nếu việc làm là gây hại, vô ích, bạn nên dừng lại. Nếu hữu ích và không gây hại, bạn nên tiếp tục làm.

Sau khi bạn đã làm xong việc đó, bạn hãy tự hỏi mình những câu hỏi tương tự—“Việc tôi đã làm là thiện hay bất thiện?. Nó sẽ là tốt lành hay có hại?”—và nếu bạn thấy ban đầu việc đó có vẻ tốt lành, nhưng kết quả là nó thực sự gây hại, thì bạn nên nói chuyện với một người khác (một người đồng đạo, một sư thầy, và quyết tâm không lặp lại lỗi lầm đó). Nếu việc đó không gây hại, là hữu ích, thì bạn có thể vui vẻ, hoan hỉ khi biết rằng bạn đang làm đúng (hoặc đối với việc tu tập lớn lao hơn, bạn biết được bạn đang đi đúng đường, đúng pháp).

Câu hỏi 74: Thế giới cũng đến lúc bị hủy diệt hay không? Nghe nói thế giới sẽ tự hủy diệt, nhưng không phải theo cách phần đông mọi người vẫn nghĩ. Vậy theo Phật giáo, thế giới sẽ kết thúc như thế nào ?

Ngày Tận Thế

Những người theo Phật có tin vào ngày tận thế hay không? Câu trả lời là “Có”, nhưng không phải tin theo cách mà những người ở tôn giáo khác vẫn thường nghĩ. Khi người ta nói đến “Ngày Tận Thế”, ai cũng nói đến sự sợ hãi và hoang mang vô vàn. Đối với những người theo Phật thì đó là một đề tài đáng quan tâm, chứ không phải là một nỗi sợ hãi.

Đức Phật đã dạy rằng không có cái gì trên thế giới là tồn tại vĩnh cửu được, ngay cả bản thân thế giới cũng không tồn tại vĩnh cửu. Mọi sự sống, mọi sự hiện hữu, bao gồm cả vũ trụ, những hành tinh, cuộc sống, văn minh... đều phụ thuộc vào những đổi thay vô thường liên tục. Chúng ta có thể dễ dàng thấy được điều này bằng việc quan sát đời sống hàng ngày của chúng ta, bằng kiến thức của chúng ta về lịch sử, địa lý và khoa học.

Không có gì là tồn tại không thay đổi: những người thân yêu của chúng ta, xã hội chúng ta, nền văn minh của chúng ta, lớp vỏ trái đất hay những hành tinh khác. Không có gì, tuyệt đối không có gì là tuyệt đối không thay đổi. Bản thân chúng ta cũng vậy, thay đổi trong từng giây phút, trong từng khoảng khắc thời gian nhỏ nhất, trong từng sát-na. Vì vậy, tại sao chúng ta có thể cho rằng sự hiện hữu hay sự sống trên hành tinh trái đất này là thường hằng và tồn tại mãi mãi được?. Đức Phật cũng đã dạy rằng trái đất của chúng ta rồi cũng đến ngày tan rã và bị hủy diệt trở lại trong vũ trụ rộng lớn không thể nào diễn tả được.

Nhiều hiện tượng thiên nhiên mà nhiều người lại lấy đó làm bằng chứng để nói rằng sắp đến ngày tận thế. Thật sự thì đã có rất nhiều hiện tượng ‘kinh thiên động địa’ đã từng xảy ra trước sự chứng kiến của nhân loại.

Ví dụ như trận đại dịch gọi là ‘Thần Chết Đen’ (Black Dealth) vào năm 1348-1350 tiêu diệt 30-60% dân số Châu Âu và dân số thế giới giảm từ 450 triệu xuống còn khoảng 350 triệu người. Trận ‘Đại Dịch’ năm 1665 đã quét sạch gần 75 triệu người ở Châu Âu, với tốc độ ở Anh Quốc là 7.000 người chết trong một tuần, và rất nhiều trận đại dịch bệnh trong lịch sử cận đại của thế giới. Lúc bấy giờ, mọi người đều nghĩ đó là lúc tận thế.

Rồi những thiên tai thường xuyên xảy ra như động đất, núi lửa, đại địa chấn sóng thần ‘Tsunami’ trước và gần đây đều được một số người cho là dấu hiệu của ngày tận thế. Đó là quan điểm thiển cận và sai lầm.

Những hiện tượng vật lý của thiên nhiên xảy ra rồi hết, chúng xảy đến rồi lại đi như là những hiện tượng theo lẽ khoa học phải xảy ra trong một hành tinh và vũ trụ gồm hàng triệu triệu yếu tố kết thành. Và càng về sau này, do dân số thế giới quá đông, và tập trung nhiều ở những nơi mà thiên tai xảy ra nên số lượng người tử vong nhiều hơn thời cổ đại và cận đại còn thưa thớt loài người. Cho nên họ lại càng thấy quy mô chết nhiều hơn, và lại giả định về ngày tận thế.

Những hiện tượng đó sẽ còn xảy ra dài dài theo những chu kỳ của chúng, trừ dịch bệnh là tác nhân do con người gây nên, và con người đã kiểm soát được. Và tất cả chúng không phải là dấu hiệu của ngày tận thế hay ngày hủy diệt trái đất.

Thế giới có thể sẽ đến ngày kết thúc, nhưng quá trình tận thế hủy diệt đó không phải xảy trong một đêm hay vài ngày như những tôn giáo khác giả định.

Theo Phật giáo, quá trình kết thúc trái đất và hủy diệt vũ trụ xảy ra từ từ, từng giây, từng phút. Ngay cả trong một cuộc đời vô cùng ngắn ngủi của chúng ta, chúng ta cũng thấy được sự thật về điều này. Chẳng hạn như khí hậu đã và đang đổi thay liên tục, nhiều loài động vật đã và đang bị tuyệt chủng, những nguồn tài nguyên của trái đất đã và đang khô cạn. Rồi tự bao giờ không rõ, chúng ta lại sẽ đang nhìn thấy con cá voi trắng cuối cùng... rồi cũng đến cái ngày chúng ta đứng nhìn một con voi cuối cùng, cây liễu rũ cuối cùng trên trái đất... như cách bây giờ chúng ta đang nhìn những bộ xương cuối cùng của khủng long vậy...Và đó là cách mà thế giới sẽ dần dần đi đến kết thúc, như chúng ta chứng kiến hằng ngày.

Mỗi kiếp sống ngắn ngủi con người chứng kiến được một số loài vật ra đi...tuyệt chủng.

Mặc dù sự thật là như vậy, nhưng thế giới không phải bị hủy diệt hay tận thế trong một sớm một chiều như cách mọi người vẫn giả định và lo âu.

● Chúng ta chịu trách nhiệm cho ngày thế giới tan rã!

Đức Phật đã từng dạy rằng những hiện tượng mang tính gây chết chóc và tàn phá thế giới không phải là kết quả ý chí của chúa trời hay đấng sáng tạo, nhưng phần lớn đều do bàn tay con người. Những hiện tượng đó có thể được hạn chế bằng trách nhiệm và kiểm soát của loài người. Tuy nhiên đáng tiếc là có quá nhiều thế hệ và nền văn minh của loài người được phát triển cùng với nền tảng của những tôn giáo hữu thần. Tựu chung, những kinh thánh của những tôn giáo đó thường dạy rằng Trái Đất đã được thượng đế tạo nên vì lợi ích và sự sung sướng của con người. “Chúa Trời sẽ tạo cho mọi thứ”. Thật vậy, cho đến ngày nay người ta vẫn tin rằng chính chúa trời đã tạo ra vạn vật và tài nguyên đưa vào trái đất cho con người sử dụng. Cho nên con người cứ thoải mái khai thác tài nguyên mà dùng như kiểu chúng chẳng bao giờ cạn kiệt, mọi người cứ tàn sát động vật để ăn thịt, vì chúng là vô hạn, do chúa trời tạo ra để dưỡng nhân!.

Tôi có quen mấy người bạn theo Công Giáo. Họ nói với tôi rằng Chúa Trời đã tạo ra vạn vật để dưỡng nhân. Họ nói: thí dụ, làm sao con người có thể bắt hết cá tôm trong khi tốc độ sinh trưởng của chúng nhanh và nhiều như vậy?. Một con để ra hàng ngàn hàng triệu trứng hay con. Tuy vậy, họ quên rằng con người có thể hủy diệt môi trường môi sinh và bao nhiêu loài cá tôm cũng có thể bị hủy diệt rất nhanh chóng!. Thời xưa, họ cũng đã nói như vậy về các loài động vật rừng, và sau một thời gian ngắn săn bắt và phá rừng, hiện tại đâu còn nhiều động vật trong rừng để mà dưỡng nhân nữa đâu. Chúng ta đã chứng kiến sự thật này. Phần lớn thịt ngày nay là do con người phải tự nuôi động vật mà có, chứ đâu phải từ những tài nguyên dưỡng nhân mà Chúa Trời ban một cách vô hạn như họ đã nghĩ.

Nếu tất cả mọi tài nguyên đều là vô hạn thì đâu cần phải có ngành kinh tế học để mà làm gì!.

Một số người trong những người theo đạo Công Giáo đó thì lại có quan điểm khác nhau, mặc dù họ đều có chung quan điểm là Chúa Trời tạo ra tất cả. Số người này thì cho rằng Chúa Trời tạo ra vạn vật và tài nguyên cho con người sử dụng, nhưng chính là lỗi con người đã sử dụng sai và lạm dụng các nguồn tài nguyên trên trái đất. Vế sau của câu này có vẻ đúng: con người đã quá lạm dụng và khai thác tận kiệt các nguồn tài nguyên vì lòng tham mà không gìn giữ hay bảo tồn. Vì niềm tin Chúa Trời tạo ra tài nguyên vô hạn cho con người, cho nên mới tạo ra chủ nghĩa tiêu dùng thoải mái và loài người đã khai thác một cách vô trách nhiệm các nguồn tài nguyên. Hậu quả của việc này thì bạn đã biết rõ qua thông tin đại chúng hằng ngày. Cây rừng thì trơ trụi, động vật thì thưa thớt hay tuyệt chủng, sông nước thì cạn kiệt ô nhiễm, nhường chỗ cho lũ lụt, thiên tai, hạn hán khô cằn, thay đổi khí hậu một cách báo động...

Hiện thực này có lẽ là một tiếng khóc dài cho đến tận không biết bao giờ, khi mà rất nhiều người lên tiếng nói về hiện trạng này, và số người lắng nghe hay quan tâm thì quá ít ỏi.

Tai hại thì đã quá rõ ràng đặc biệt từ thế kỷ trước đến nay và con người cũng chẳng biết làm gì được nhiều để cứu vãn. Họ lại một lần nữa cầu nguyện đấng sáng tạo, nhưng chắc chắn họ chẳng bao giờ nghe thấy lời đáp trả từ đấng thượng đế vô hình của họ.

Mọi chuyện hủy diệt và làm thay đổi môi trường trái đất theo hướng bất-lợi là do loài người tạo ra. Và chính loài người mới có chút cơ hội cứu vãn được ít nhiều. Sự thờ ơ và hàng ngàn khởi xướng mang tính sáo rỗng nên cũng chẳng giải quyết gì bao nhiêu cho thế giới đang đối mặt với thiên tai và biến đổi khí hậu nhanh chóng. Bạn hãy nên xem những phóng sự hay báo cáo về mối đe dọa ghê gớm nhất này của cựu phó tổng thống Mỹ Al Gore, người đoạt giải Nobel vì công trình đề xướng việc cứu khí hậu trái đất này. Bạn sẽ thấy kinh ngạc về một trái đất đang bị hủy diệt từ từ, rõ ràng...dường như không thể nào cản lại được!.

Đức Phật đã nói mọi hành động đều có tác nhân và kết quả của nó. Đó là nghiệp. Nếu con người đã hiểu biết như vậy, thì họ có lẽ đã sống tốt hơn để cho ngày mai tốt hơn chứ không ra sức tàn phá trái đất chỉ vì ý niệm mơ hồ là Chúa Trời quyết định mọi sự chứ không phải do con người tạo nghiệp.!

Đức Phật cũng nói rằng hành động khai phá và hủy diệt cây rừng, nguồn nước là tự làm hại mình và làm hại cho bao con người và chúng sinh khác. Người theo Phật cũng tin vào thuyết tái-sinh và hiểu rõ mọi chúng sinh hữu tình cũng đều có tâm như con người, cũng biết đau khổ. Mọi chúng sinh sau khi tái sinh trong bao nhiêu cõi theo nghiệp, nay tái sinh về trên trái đất này đều có quan hệ ruột rà và quen thuộc đối với mỗi chúng ta trong nhiều kiếp trong quá khứ. Vì vậy, những người theo đạo Phật luôn có lòng bi mẫn cho mọi chúng sinh, nên “không giết hại và không gây ra giết hại”, không làm gì gây ra hủy diệt hay bất lợi cho chúng sinh khác.

Người theo đạo Phật không tin rằng vạn vật, sinh vật, động vật là do ai sinh ra để cho con người giết chóc, tàn phá!. Do vậy, người theo đạo Phật không giết hại, không phá rừng núi, sông nước, biển cả là chốn nương thân sinh tồn của những chúng sinh đó, có cả con người. Cho nên tư tưởng này của đạo Phật thể hiện rất có trách nhiệm trong việc bảo tồn và cứu lấy môi trường và môi sinh của trái đất, mới hy vọng làm chậm lại quá trình hủy hoại và làm chậm lại ngày tận thế.

Vì vậy, quay trở lại đề tài này, Phật giáo cho rằng quá trình hủy hoại dù chậm dù nhanh thì cũng đến một ngày trái đất và trật tự thế giới này sẽ kết thúc, nhưng không phải là bị hủy diệt theo ‘ý trời’ hay ý chí của ‘đấng sáng tạo’.

Cũng như khi nói về con người, Phật giáo cũng luôn luôn cảnh tỉnh mọi người rằng: “Bạn sẽ chết vào một ngày không xa”, nhưng loài người vẫn cứ giả vờ như không bao giờ biết sự thật trước mắt này. Và cũng như việc cứu trái đất, đạo Phật được lập ra để khuyên con người nên có những suy nghĩ và hành động tốt đẹp hơn đối với bản thân mình, cứu mình ra khỏi những tai ương hủy diệt vì hành động thiếu trách nhiệm và thiếu trí tuệ của mình. Nhưng dường như con người vẫn phớt lờ...

Nếu bạn đã biết do con người lạm dụng tài nguyên và phá hoại môi trường thì nghiệp quả là tạo ra trái đất đang cạn kiệt, môi sinh điêu tàn và khắc nghiệt, thì tại sao không biết việc mình làm cũng sẽ ảnh hưởng cho chính nghiệp quả của bản thân mình sau này?. Hay mọi người không sợ và không quan tâm đến cái-chết?. Nếu không quan tâm đến cái-chết trong một kiếp người thật ngắn ngủi, vậy tại sao bao nhiêu ngàn năm loài người lại cứ nơm nớp và lo âu khi nói về ‘ngày tận thế’???.

Nếu chúng ta biết thay đổi, biết quy luật nghiệp quả, biết về cái chết và tái sinh³⁹, thì chúng ta nên chuẩn bị trước cho những điều đó. Đó thay đổi theo một lối sống đúng đắn, chọn một con đường (đạo) đúng đắn để bước đi và thực hành những việc đúng đắn với bản thân, với mọi người, mọi chúng sinh và môi trường sống, tích lũy nhiều nghiệp thiện lành và để trở nên an tâm, vô ngại, và không còn sợ hãi mỗi khi nghe đến chữ ‘ngày tận thế’.

Câu hỏi 75: Phải chăng những câu chuyện về những điều thần diệu hay năng lực thần thông của Đức Phật là có thật?

Theo Phật giáo, mọi điều đều có thể xảy ra, theo tiến trình khoa học và nhân quả.

Một số năng lực của tâm có thể tạo ra những kỳ công hay những điều thần diệu khó mà giải thích được bằng tri kiến bình thường của người phàm tục vốn còn đầy vô minh và ô nhiễm như chúng ta.

Đúng là trong kinh điển có ghi lại một số điều thần diệu và năng lực thần thông mà Đức Phật đã thể hiện trong một vài lần để chinh phục đạo đức của những người ngoại đạo quá khích. Tuy nhiên, Đức Phật chưa bao giờ nói nhiều về những năng lực này hoặc chỉ dạy cho ai về điều này như là một giáo lý cần thiết.

Còn một số câu chuyện khác về năng lực thần thông của Đức Phật lịch sử có lẽ là do một số tu sĩ cổ xưa phóng đại, thêu dệt thêm ít nhiều, vì sự sùng kính cao độ dành cho Đức Phật, và vì mục đích tạo ra những hình ảnh cao siêu của Đức Phật để sánh ngang với những hình ảnh huyền thoại bí ẩn trong những tôn giáo hữu thần khác vào thời cổ xưa đó.

Phật giáo không khuyến khích sự đề cao và niềm tin mù quáng vào những điều thần diệu, bùa phép hay một Đức Phật đầy huyền thuật, thần thông bí ẩn như vậy. Đức Phật không chủ trương phép thuật, thần thông, biến hóa là một trong những cách thức tu hành nào cả.

Nếu có một người yếu ớt (không hề có một chút võ công hay thần thông nào hết) mà trở thành một người tu hành trong sạch và đạt đạo thì đó mới là điều kỳ diệu đáng ngưỡng mộ.!

Trong nhiều tôn giáo khác nhau, chúng ta thường nghe những phép mầu được biểu diễn bởi những người sáng lập hoặc những đệ tử của họ. Trong trường hợp của Đức Phật, một số thể hiện của Phật từ lúc vừa mới sinh ra và một số lần hiếm hoi khi Phật dùng để thuyết phục một số người quá khích vì thần thông, đã được cho là những phép thần thông.

Những năng lực thần thông (những tôn giáo hay giáo phái khác thì hay gọi là những phép mầu) của Đức Phật có được thông qua một quá trình hành thiền. Đức Phật đã từng học và hành thiền thành công đến những tầng thiền định cao nhất giúp tâm đạt định cao nhất để có thể chứng ngộ Niết-bàn. Những năng lực như phi thân lên không, biến hóa thành hai hay nhiều thân, đọc được tâm của người khác, có thể đi xuyên qua tường đá... là những năng lực mà những người phàm tục thường không làm được. Đức Phật cũng đã dạy rằng những năng lực đó có thể đạt được bởi bất kỳ ai trong quá trình thiền định. Vì vậy, nếu ai hiểu được điều này là nhờ vào việc thiền định thì họ sẽ không kinh ngạc, và không gọi những năng lực đó là phép mầu.

Nói tóm lại, năng lực thần thông là khả năng siêu phàm hơn người khi tâm của một người được tu tập dưỡng đúng đắn bằng cách hành thiền và đạt định cao sâu.

Khi một người tên Kevatta đến gặp Đức Phật và thưa rằng những người dân ở vùng Nalanda sung túc đã có lòng tin vào Đức Phật và thỉnh cầu Phật nên cử một đệ tử đến biểu diễn vài phép thần thông để cho dân chúng ở đó càng thêm tin tưởng vào Đức Phật. Đức Phật đã trả lời rằng: “Này Kevatta, ta chưa bao giờ dạy giới luật cho các Tỳ kheo làm những việc như vậy”. Mặc dù ông kia thỉnh cầu đến lần thứ ba, nhưng Phật vẫn từ chối như vậy. Sau đó, Đức Phật đã giảng giải cho ông ta về ba loại thần thông với đại ý như sau:

1. Năng lực siêu phàm (thần thông) nhân đôi hay hóa thân thành nhiều thân, đi xuyên tường, phi thân bay trong không trung, đi trên mặt nước. Tất cả những khả năng công lực này người phàm bình thường không thể làm được.

2. Năng lực siêu phàm có thể đọc được tâm của người khác.

3. Năng lực siêu phàm có khả năng hướng dẫn khai sáng cho người khác thực hành tu tập, để cho người khác tiến bộ; có khả năng chỉ dạy nhiều phương pháp khác nhau để phù hợp với những loại người khác nhau tu tập và hành thiền.

Phật nói rằng một Tỳ kheo đệ tử nếu biểu diễn hai loại thần thông đầu tiên để chinh phục hay lấy lòng người xem thì chẳng khác nào những người biểu diễn những trò ảo thuật bùa chú mà thôi. Phật còn nói rằng ai thực hành hai loại thần thông thế tục thì đó là sự nhục nhã, xấu hổ và đáng chê. Vì những màn biểu diễn đó chỉ để chinh phục hay hấp dẫn người ta chứ không giúp gì để giải quyết khỏi đau khổ của kiếp sống.

Loại năng lực siêu phàm thứ ba mà Đức Phật gọi là “thần thông hướng dẫn” (năng lực độ chúng) có thể giúp người khác diệt trừ khổ đau của kiếp sống. Loại năng lực này được Phật ca ngợi là cao quý nhất và có ích nhất, vì chỉ có những phương cách nào giúp con người trừ diệt và thoát khỏi đau khổ thế gian thì mới là đáng quý đối với con người, đặc biệt là đối với một người đang cố gắng đi cứu độ chúng sinh như Đức Phật lúc bấy giờ.

Một ví dụ khác cho thấy quan điểm của Đức Phật về năng lực thần thông. Một ngày nọ Đức Phật qua sông, gặp một người tu khổ hạnh đã luyện tu 25 năm. Đức Phật bèn hỏi thăm ông ta tu luyện khổ cực như vậy để bây giờ được gì. Ông nói rằng sau ngần ấy năm tu luyện khổ hạnh, bây giờ ông có thể đi trên mặt nước qua sông. Phật bèn nói rằng ông ta đã lãng phí cả đời mình cho công việc vô bổ vô ích, vì để đi qua sông chỉ cần tốn 1 xu để qua đò, đâu cần phải tốn 25 năm khổ cực của một đời người ngắn ngủi như vậy.!

Hẳn bạn đọc câu chuyện này cũng lấy làm thú vị và có thể tủm tỉm cười. Ngày xưa hoang vắng đầy bóng dáng ‘thần linh’ và ma thuật, nếu ai mà gặp một người có khả năng đi trên mặt nước chắc cũng vô cùng khâm phục và có thể xin bái bậc sư phụ để được theo làm đệ tử cả đời. Nhưng Phật thì lại cho rằng việc tu luyện để có khả năng đó chỉ đáng giá một xu mà thôi.

Đức Phật cũng khuyên rằng mọi người đừng tin vào ai chỉ vì những khả năng hay những lời nói, hay chỉ vì đó là thầy của mình. Ngay cả lời nói và tư cách đạo đức của người thầy cũng nên được suy xét lại. Như vậy Phật không chủ trương khả năng thần thông là có giá trị gì để chinh phục hay làm người khác tin mình. Điều này được nói rất rõ ràng trong bài kinh “Người Kalama” rất nổi tiếng.⁴⁰

Thông thường thì một người có thể tu tập để đạt khả năng thần thông siêu phàm mà không đạt được trí tuệ gì, kiểu như những người tập võ chỉ để biết võ công về thể lực vậy. Đức Phật dạy rằng cách đúng đắn là trước tiên phải tu tập để có năng lực về tâm linh (tu dưỡng tâm), rồi sau đó mới dễ dàng phát triển những năng lực thần thông siêu phàm kia. Nếu ngược lại thì rất nguy hiểm. Bởi vì bản tính con người (nếu không tu tâm dưỡng tính) vốn tự cao tự ngã rất dễ dẫn đến lạm dụng những năng lực thể chất để chinh phục người khác, hoặc để làm những mục đích bất chính ích kỷ cho mình. Giống như những người không có đạo đức mà đi học võ công cao siêu để về đi làm những việc bất chính ác ôn vậy.

Chính Đức Phật đã dạy rằng, bất kỳ thần thông biến hóa nào, cho dù có thật đi nữa, thì cũng không hề quan trọng. Điều quan trọng là thực hành con đường tu tập và hiểu biết mà Đức Phật đã hướng dẫn, vì chỉ có con đường đó mới giải thoát con người khỏi đau khổ và phiền não mà thôi.

Câu hỏi 76: Thái độ của Phật giáo đối với những tôn giáo khác như thế nào?

Thật ra Phật giáo không phải là một tôn giáo theo đúng nghĩa của từ này. Vì Phật giáo không chủ trương có đấng sáng tạo, không chủ trương thờ phượng hay tôn sùng giáo chủ, cũng không có giáo điều và lễ nghi bắt buộc đối với mọi người. Tuy nhiên, vì Phật giáo cũng có tu sĩ, tự viện và có kinh kệ, cho nên trên thế giới người ta vẫn gọi Phật giáo là một tôn giáo. Và những người theo Phật cũng chẳng bao giờ từ chối hay phủ nhận cách gọi đó.

Theo ngài Tiến sĩ K. Sri Dhammananda trong quyển sách mang tên “Thái độ của Phật giáo đối với những tôn giáo khác”, trang 2-6:

“Phật giáo dạy mọi người “biết sống và để mọi chúng sinh cùng sống”. Trong lịch sử, chưa hề có một ví dụ nào về việc Phật giáo can thiệp hay làm điều gì phương hại đến bất kỳ tôn giáo nào ở bất cứ nơi nào trên thế giới để mà phát triển tôn giáo của mình. Phật giáo không coi sự tồn tại của những tôn giáo khác là trở ngại gì cho sự tiến bộ và hòa bình của thế gian. Phật giáo không phê bình hay chỉ trích bất kỳ tôn giáo nào, vì vậy mọi người có thể sống một cuộc sống đúng đắn, hòa bình và văn minh.”

“Ý nghĩa sâu sắc của tôn giáo đó là phải phát huy và tôn trọng tôn giáo của mình mà không nên thiếu tôn trọng hay thất lễ với những tôn giáo khác trong bất kỳ tình huống nào. Cuối cùng, chúng ta phải thiết lập được sự hiểu biết lẫn nhau, hợp tác lẫn nhau và bao dung lẫn nhau để cho mọi người có đạo đều sống trong sự hòa thuận giữa các tôn giáo.”

Mỗi tôn giáo đều có những niềm tin khác nhau về sự khởi-đầu của sự-sống và sự-chết, cũng như những diễn dịch khác nhau về sự ‘cứu rỗi’ tột cùng. Vì vậy, chúng ta không nên đưa ra những ý kiến theo tôn giáo mình để nói với những người theo tôn giáo khác để có thể dẫn đến những sự bất đồng.

Mỗi tôn giáo đều có lý lẽ và cái hay của nó. Chín người mười ý. Quan điểm của tất cả chúng ta thường ít giống nhau, vì cái ‘ngã’ hay cái ‘ta’ của chúng ta cũng khác nhau. Sự tôn sùng tôn giáo của mỗi người cũng có thể là nguyên nhân làm cho người đó phản ứng quá đắng và gây nên xung đột. Và rất nhiều lý do về mặt chính trị, kinh tế, xã hội, văn minh và tôn giáo làm cho những tôn giáo có thể luôn xích mích nhau và bài bác lẫn nhau. Phật giáo đã biết rõ nguồn gốc của những xung đột và bất hạnh là từ cái ‘ngã’, từ tham sân si, từ cách tin vào sự thật của mỗi người cho nên Phật giáo chủ trương không bao giờ đưa ra quan điểm, hay làm mếch lòng, hay bài xích những tôn giáo khác. Vì sao?. Vì bản thân đạo Phật vẫn miệt mài hướng dẫn con người làm sao trừ bỏ những mầm móng của cái “ngã-chấp”, của tham sân si.

Đức Phật cũng dạy rằng sự tôn trọng tôn giáo của người khác thông qua những lời nói thân ái và thái độ hòa đồng là một trong những cách thể hiện mình là một người theo đạo Phật chân chính.

Nhà vua Phật tử Asoka (A-dục) cũng đã cho khắc những câu “hịch” lên trên những Trụ Đá Asoka vẫn còn đọc được rõ ràng sau hơn 2.000 năm, với đại ý truyền rằng: “những kẻ phát huy tôn giáo của mình mà bài xích những tôn giáo khác vì nghĩ rằng mình đang bảo vệ tôn giáo của mình thì chính kẻ đó đang đào huyệt chôn chính tôn giáo của mình.”

• Vậy trong trường hợp người theo đạo Phật bị người khác chỉ trích, bài bác thì thái độ của người theo đạo Phật phải ra sao?

Những lúc như vậy càng là cơ hội để chứng tỏ đạo Phật là bao dung, không tranh đấu, bất bạo động. Những lúc như vậy, bạn chỉ cần giải thích cho họ là đức tin của mỗi người khác nhau, phụ thuộc nhiều vào hoàn cảnh, trình độ, gia đình, văn hóa... cho nên bạn cũng không bài bác đức tin của họ, vì vậy đề nghị họ cũng không bài bác niềm tin và tôn giáo của mình. Không cần phải tranh luận hay tranh cãi qua lại. Không có vấn đề đúng hay sai để mà tranh cãi ở đây. Gần như tuyệt đối là không nên tranh cãi lẫn nhau.

Trong quyển sách của mình là “Hỏi Đáp: Xử lý Cơn giận” của mình, nhà sư Thupten Chodron đã viết về quan điểm và cách ứng xử của một người theo đạo Phật khi bị người khác bài bác đạo Phật của mình:

“Đó là ý kiến của họ. Họ có quyền có ý kiến như vậy. Dĩ nhiên là chúng ta không đồng ý với họ. Đôi khi chúng ta may mắn có thể chỉnh lý quan niệm sai lầm của người khác. Đôi khi không thể, vì tâm trí của họ quá thiển cận và họ chẳng muốn thay đổi. Đó là việc của họ. Chúng ta cứ bỏ qua.

Chúng ta không cần người khác đồng ý với việc ta thực hành Phật pháp. Miễn sao chúng ta biết chắc trong tâm mình là những gì chúng ta đang thực hành là đúng đắn. Nếu đúng như vậy, tâm ta có được niềm an lạc. Tại sao làm như vậy? Vì sự bài xích đó không có nghĩa là chúng ta ngu hay xấu. Đơn giản đó chỉ là ý kiến của người khác, vậy thôi”.

Còn trong trường hợp có những người quá khích nhiều lần chửi bới, bôi bác con đường đạo của mình, thì người theo đạo Phật phải tiếp tục bao dung và nhẫn nhục như thế nào?. Thật ra, trong thời đại văn minh hiện nay có lẽ hiếm có ai đứng ra công khai chửi bới hay bôi bác đạo Phật như vậy.

Trừ khi họ nói lén khi không có mặt chúng ta.

Nếu họ nói lén hay nói với nhau trong cộng đồng tôn giáo của họ hay thậm chí trong những buổi giảng đạo của tôn giáo họ thì ta không nghe thấy. Và khi ta không nghe thấy thì chẳng có vấn đề gì phải phản ứng hay để tâm cả. Những điều thuật lại chưa chắc là đúng!.

Còn nếu họ công khai đả kích hay bôi bác bạn ngay trước mặt bạn hay mọi người, giống như Đức Phật lịch sử cũng đã từng bị những người khác làm như vậy, thì bạn là Phật tử chân chính cũng chẳng nên phản ứng mạnh hay giận hờn gì cả. Hãy học tấm gương ứng xử đầy nhẫn nhục và bao dung của Đức Phật.

Một ông Bà-la-môn lên giọng đả kích đạo Phật và chửi bới Đức Phật một tràng, sau đó ông này còn hỏi Phật có bị điếc hay không mà không phản ứng lại lời nhục mạ của ông ta. Đức Phật bèn nói rằng:

“Này Bà La Môn, nếu nhà ông có đám tiệc, thân nhân tới dự, mãn tiệc họ ra về, ông lấy quà tặng họ, họ không nhận thì quà đó về tay ai?

“Quà ấy về lại tôi chứ ai.

“Cũng vậy, ông chửi ta, ta không nhận thì thôi.”

Cách ứng xử của Phật sau này cũng trở thành cách ứng xử của những Phật tử mấy ngàn năm qua khi bị người ngoài đạo lăng mạ và chửi bới.

Phật thì nhẫn nhục như vậy, còn chúng ta khi có một người bạn hay một người hàng xóm góp ý một câu, chúng ta đã nổi giận và ‘chiến đấu’ lại ngay. Hãy cố tu hành theo Phật khi gặp những lúc như vậy: đó là hạnh nhẫn nhục và bao dung đối với người đang làm nhục hay hãm hại mình.

Câu hỏi 77: Vậy đạo Phật và những người theo đạo Phật tin vào những điều gì khi họ không có những giáo điều được đặt ra trong tôn giáo của họ?

Sau một thời gian bạn theo học Phật giáo, có thể bạn sẽ gặp ai đó hỏi bạn, hoặc bạn sẽ tự hỏi chính mình: “Vậy những người theo đạo Phật tin vào những điều gì khi họ không có giáo điều?”. Đây là một câu hỏi hay. Trong khi những tôn giáo khác điều có kinh thánh và giáo điều chắc chắn để làm đức tin cho những tín đồ của họ, những người theo Phật lại đôi lúc khẳng định rằng đạo Phật không phải là một tôn giáo theo nghĩa tôn giáo như vậy. Vậy những người đạo Phật tin vào điều gì để mà thực hành, để mà tin theo đạo Phật?

Thật ra không ai trong đạo Phật yêu cầu bạn phải tin vào những điều gì cụ thể một cách tuyệt đối cả. Thậm chí những người tu thiền trong Phật giáo còn cho rằng những niềm tin hay khái niệm điều gì chỉ là trở ngại cho việc giác ngộ.

Ở đây chúng ta bàn luận về một khía cạnh khác của giáo lý Phật giáo. Giáo lý Phật giáo được trình bày rõ ràng và đẹp đẽ từ đầu đến cuối bởi chính Đức Phật và nhiều thế hệ Tỳ kheo và sư thầy khắp nơi trên thế giới. Kinh điển cũng đã được ghi chép lại một cách rõ ràng, chi tiết và có đầy bằng chứng lịch sử. Kinh chép lại rõ ràng những lời dạy và những hướng dẫn chi tiết của Đức Phật để cho mọi người lấy đó mà thực hành để có được sự giải thoát từng phần hay hoàn toàn khỏi những sự khổ (dukkha) trong kiếp người.

Vậy tại sao lại nói những người theo Phật không có những kinh điển đó làm đức tin tuyệt đối? Vậy họ tin vào cái gì?. Thật ra những Người theo đạo Phật đều tin và học và thực hành theo đúng giáo lý của chính Đức Phật nói ra. Đó là những điều tối thiểu của mọi người tu hành theo đạo Phật. Tuy vậy, về mặt ý nghĩa cứu cánh, cũng chính trong kinh điển mà những Phật tử tin, học và thực hành theo đó, Đức Phật cũng đã dạy với đại ý như sau: