Vấn Đáp Về Phật Giáo

Đức Phật cũng là một bậc A-la-hán và là A-lahán đầu tiên trong cõi người chúng ta. Đức Phật giác ngộ hoàn toàn và chứng đắc Niết-bàn bằng nỗ lực tự thân chứ không phải nhờ vào hướng dẫn của giáo lý hay một vị thầy khác. Chính những đại thiện nghiệp và công đức vô lượng của Người đã giúp Người giác ngộ thành Phật. Đức Phật khác bậc A-la-hán ở chỗ là Người chứng đắc loại trí-tuệ viên-mãn, trở thành vị Phật chánh đẳng chánh giác (sama sambudha) với đầy đủ trí tuệ và năng lực để truyền dạy Giáo Pháp cho chúng sinh, giúp chúng sinh giác ngộ giải thoát.

Theo Phật giáo Nguyên thủy thì các Phật tử (nhất là người xuất-gia) trong kiếp làm người đã đều cố gắng tu tập với tâm nguyện được giác ngộ ít nhất một giai đoạn nào đó trong bốn giai đoạn trên, tức được giác ngộ từng-phần.

Còn đối với cách nói thông thường, khi một người hiểu-biết được một phần giáo lý thì được khen là đã hiểu được một phần, đã có được sự “giác ngộ từng phần”.

Tuy nhiên sự giác ngộ “từng-phần” đó phải là sự hiểu biết giác ngộ “trọn vẹn” cái chủ đề từng-phần đó, chứ không phải là sự hiểu biết sơ-sài hay một phần nào về chủ-đề đó!. Vì vậy, trong một ý nghĩa cứu cánh, “giác ngộ” là giác ngộ, là sự hiểu biết và chứng biết “trọn-vẹn” chứ không phải là từng-phần. Ví dụ: “Giác ngộ hoàn toàn” giống như một bể nước sôi, còn “giác ngộ từng phần” giống như một ly nước sôi, rất nhỏ so với bể nước sôi. Tuy nhiên, nước sôi ở trong bể hay nước trong ly đều phải đạt 100 độ C thì mới gọi là nước sôi. Chứ nước nóng 90 độ C không phải là nước sôi. Sự hiểu biết sơ-sài và không hoàn toàn về một điều gì thì không phải là một sự giác ngộ, và cũng không phải là một sự “giác ngộ từng-phần” nào hết.

Và chỉ có người giác ngộ mới biết được mình giác ngộ như thế nào, người khác không thể biết được. Trong Giới Luật đạo Phật cũng có điều cấm một tu sĩ chưa giác ngộ mà thông báo là mình đã chứng đắc giác ngộ.

Niết-bàn cũng vậy, là trạng thái tâm không thể tả được của một người đã chứng giác ngộ hoàn toàn, đã giải thoát hoàn toàn mọi khổ đau và ràng buộc với thế giới. Không ai có thể hiểu được cảm giác này ngoài người đã chứng đắc Niết-bàn.

Còn trong đời thường, nhiều lúc chúng ta cũng hay dùng chữ “Niết-bàn từng phần”, “Niết-bàn nho nhỏ” để diễn tả trạng thái bình an, hạnh phúc và thanh tịnh của tâm sau khi thực hiện một hành động công-đức tốt lành, ví dụ như một hành động “bố thí”, việc làm “đạo đức”, hoặc một sự tiến bộ nhờ việc “thiền tập” đúng đắn; bởi vì những việc tốt thuộc “3 mảng tu tập” này trong đạo Phật đều là hành động mang lại sự hạnh phúc và trong sạch của tâm. Đó giống như những trạng thái “niết-bàn” nho nhỏ, giống như những bông hoa xinh đẹp nhiều lúc xuất hiện trên con-đường chúng ta đi. Mỗi sự tu tập đúng đắn hàng ngày của chúng ta cũng giống như những “niết-bàn từng-phần” nho nhỏ trên bước đường đạo của chúng ta vậy.

Niết-bàn hay Niết-bàn nho nhỏ như chúng ta thường nói thì cũng đều giống nhau về trạng thái tâm, đó là trạng thái bình an và thanh tịnh không bao giờ phôi phai, không làm chúng ta chán bỏ vì bất toại nguyện. Niết-bàn dù có nho nhỏ cũng là tâm trạng hạnh phúc, không bị thay đổi, và luôn làm chúng ta hạnh phúc mỗi khi nghĩ lại.

Câu hỏi 45: Như vậy về cơ bản, những điểm nào là khác-biệt và những điểm nào là tương-đồng giữa Phật giáo và Công giáo?

Về cơ bản, những giáo lý của Phật giáo và Công giáo giống nhau ở điểm dễ thấy là chủ trương về lòng thương người, trí tuệ và tôn trọng lẫn nhau. Phật giáo và Công giáo cũng đều nhắm tới sự bình an, sự đi tìm chân lý và ý nghĩa của kiếp sống con người. Cả hai tôn giáo đều khuyên dạy làm những việc công-đức, từ-thiện và sống không phạm vào những giới như không sát sanh, không trộm cắp, không nói dối, không tà dâm. (Về vấn đề giới hạnh “uống rượu” thì hai bên có khác biệt ít nhiều).

Tuy nhiên, về căn bản thì hai tôn giáo khác biệt nhau ở những ý nghĩa về cứu rỗi, giải thoát và giác ngộ, đó là:

Công giáo

Phật giáo

Có cá nhân thượng đế là Đức Chúa Trời

Không có cá nhân thượng đế

Đức Chúa Jesus Christ là ngôi con của Đức Chúa

Trời, đại diện hiện thân của

Đức Chúa Trời

Đức Phật chưa bao giờ tuyên bố mình là hiện thân cho một đấng thượng đế tâm linh nào cả. Phật chỉ là một con người

bình thường và giác ngộ chân

lý

Sự cứu rỗi có thể có được nhờ Đức Chúa Jesus Christ

Một người phải tự tu dưỡng thân tâm mình để tìm sự giải thoát bằng nỗ lực cá nhân của

chính mình

Nhờ vào Đức Chúa, tội lỗi có thể được tha thứ

Những hành động (Nghiệp) trong quá khứ và hiện tại của một người sẽ quyết định tương lai của người đó

Cầu nguyện Chúa để linh hồn được cứu rỗi.

Tu tập tâm (thiền tập) để làm trong sạch tâm và phát triển trí tuệ để đạt được giác ngộ và giải thoát

Câu hỏi 46: Thường nghe nói rằng trong Phật giáo cũng có sự truyền thừa hay hiện thân của Phật. Điều đó có đúng không?. Khi người ta nói về đạo Phật, họ hay nói về những vị đứng đầu Phật giáo thế giới sau Phật Thích-ca: ví dụ như ngài Xá-lợi Phất, ngài Ca-diếp, ngài Mục-kiền-liên, ngài Bồ-đề Đạt-ma, Đức Phật A-di-đà, ngài Đạt-lai Lạt-ma. Vậy ai là những vị đứng đầu Phật giáo thế giới từ sau khi Phật Thích-ca mất?

Các tên nói trên là rất nổi tiếng trong giới Phật giáo từ xưa đến nay, họ cũng được nhắc đến trong nhiều sách, báo, truyền thông. Nhưng không ai trong số các ngài là người đứng đầu của Phật giáo thế giới như là người thay thế, người đại diện của Đức Phật cả.

Theo kinh điển, Đức Phật cũng chưa bao giờ ‘truyền’ cho ai làm người đứng đầu Phật giáo (theo nghĩa làm ‘giáo chủ’ như trong các tôn giáo khác). Đức Phật đã chỉ dụ rằng chính Giáo Pháp là thứ sẽ dẫn dắt Tăng Đoàn, hoặc khi ai thấy Giáo Pháp là thấy Phật, ai thực hành theo đúng Giáo Pháp thì người đó là người thực hành theo đạo Phật.

Rất nhiều người bình thường, kể cả người theo đạo Phật, vì không được các sư thầy chỉ dạy căn bản về giáo lý và về các nền Phật giáo trên thế giới, nên họ thường xuyên ngộ-nhận những người mà họ cho là người đứng đầu (giáo chủ) của Phật giáo thế giới. Hơn nữa, rất nhiều người đã tìm hiểu và nhớ rất nhiều về những giai thoại, truyền thuyết, hay những chuyện thời sự về những nhân vật Phật giáo đó, nhưng họ lại không hiểu biết thực sự những vị đó là ai. (Ví dụ, rất nhiều người hiện đại đang co rằng ngài Đạt-la Lạt-ma là ‘giáo chủ’ của Phật giáo thế giới, là người đại diện cho Phật ở thế gian này!). Xin trả lời ngắn-gọn về những vị đó:

1. Xá-lợi-phất (Sapurita), Mục-kiền-liên (Moggallana), A-nan-đà (Ananda), Đại-Ca-diếp (Mahakapssapa)... là những vị đại đệ tử của Phật, sống vào thời Phật, cùng tu tập theo Phật. Họ nổi tiếng trong khắp các kinh điển bởi vì họ đã từng sống cùng thời với Phật, đi theo Phật, và đã tu tập chứng đắc giác ngộ hoàn toàn, và trở thành những vị A-la-hán đầu tiên sau Đức Phật. Đó là những bậc thánh nhân, là những vị học trò xuất sắc nhất của Phật. Tên của họ thường xuất hiện khắp trong kinh điển Phật giáo bởi vì họ vừa là học trò, vừa là nhân chứng, vừa là người được nghe Đức Phật thuyết giảng vào thời Đức Phật.

Họ cũng chính là những người thực hiện việc kết-tập những lời Phật dạy thành Ba Rỗ Kinh (Tam Tạng Kinh) được truyền thừa cho đến ngày hôm nay!.

Những bậc trượng lão thánh nhân đó thuộc dòng Phật giáo Nguyên thủy (Theravada, Trưởng lão bộ), và họ đã niết-bàn trước khi xuất hiện những trường phái khác của Phật giáo.

Những di tích khảo cổ ở Ấn Độ ngày nay đã cho thấy rất nhiều di tích về các vị thánh nhân này, theo như kinh sử đã ghi, bên cạnh những di tích về Đức Phật Thích-ca lịch sử.

2. Ngài Bồ-đề Đạt-ma là một vị sư người Ấn Độ đã qua Trung Hoa truyền bá đạo Phật từ thế kỷ thứ 5 sau CN. Ngài là người sáng lập ra trường phái Thiền Tông (Chan, Zen) ở Trung Hoa. Đó là vị tổ của Thiền Tông. Vì nhiều người Trung Hoa, Nhật Bản, Việt Nam, Triều Tiên... đã tu tập theo Thiền Tông trong suốt 16 thế kỷ qua, cho nên tên của ngài và nhiều giai thoại về ngài rất được nhiều người nhắc đến, và tranh tượng về ngài được thờ kính trong các thiền viện thuộc Thiền Tông.

Vì Thiền Tông được khải mở ở Trung Hoa và các nước Đông Á, nơi mà Phật giáo Đại thừa đã thịnh hành nên nền Phật giáo Đại thừa cũng tính Thiền Tông là thuộc Phật giáo Đại thừa, mặc dù cách thức tu tập của Thiền Tông là khá khác biệt so với hầu hết những nhánh phái khác thuộc Phật giáo Đại thừa.

Nhiều nghiên cứu hàn lâm gần đây dựa vào khảo cổ và kinh điển đã chứng minh rằng Thiền Tông là một nhánh của Phật giáo Nguyên thủy được phát triển ở những nước Đại thừa.¹⁰

Ngài không phải là người đứng đầu của Phật giáo thế giới như nhiều người đã hiểu sai. Bồ-đề Đạt-ma là người đứng đầu đầu tiên của Thiền Tông Trung Hoa, là vị sơ tổ của Thiền Tông. Người theo Thiền Tông cũng thờ kính Đức Phật như một vị Phật tổ của Phật giáo, ngoài ra họ thờ kính ngài Bồ-đề Đạt-ma như vị sơ tổ của tông phái Thiền Tông, và tu tập theo hướng dẫn của ngài.

Thiền Tông Việt Nam thực sự cũng bắt nguồn từ Thiền Tông Trung Hoa của ngài Bồ-đề Đạt-ma và được truyền thừa đến ngài Huệ Khả (Nhị Tổ) cho đến ngài Huệ Năng (Lục Tổ), và nhiều vị tổ sau đó.

3. Đức Phật A-Di-Đà (Amita Buddha) là một vị Phật thuộc kinh điển của Phật giáo Đại thừa. Vị Phật này được miêu tả trong kinh có tên là “Kinh Phật Thuyết Về Phật A-di-đà” của Phật giáo Đại thừa. (Kinh điển Phật giáo Nguyên thủy không có ghi chép về kinh này và về vị Phật này).

Số đông Phật tử các nước Đông Á theo truyền thống Đại thừa đã thờ kính và tụng niệm danh hiệu và những phẩm hạnh của vị Phật này. Họ hy vọng khi chết, vị Phật này sẽ ‘cứu’ họ lên cõi Tịnh Độ đẹp đẽ để tiếp tục sống và tu hành. Vì vậy, pháp môn tu tập và tụng kinh niệm Phật A-di-đà được gọi là pháp môn Tịnh Độ, hay Tịnh Độ Tông.

Nhiều Phật tử ở Trung Hoa và Nhật Bản cảm thấy mình không đủ “trí-căn” để tu theo pháp môn thiền tập, nên họ chọn lấy pháp môn tụng kinh niệm Phật A-di-đà để cầu cho kiếp sau được vãng sinh nơi Tịnh Độ cực lạc của Phật A-di-đà. Vì pháp môn này trong có vẻ ‘dễ tu’ cho hầu hết mọi người, nên Tịnh Độ Tông đã phát triển rất nhanh và rộng khắp các nước Đông Á. Thực ra, hơn 90 phần trăm Phật tử ở các nước Phật giáo Đại Thừa ở Đông Á là tu theo pháp môn Tịnh Độ, bao gồm cả Phật tử xuất gia và tại gia. Hầu hết các chùa chiền ở Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, và đặc biệt Việt Nam đều có gian thờ cúng Đức Phật A-di-đà (bên cạnh tranh tượng Đức Phật Thích-ca, và các vị Bồ-tát). Ở đâu bạn cũng có thể gặp hình tượng vị Phật cứu độ này.

Vị Phật này là vị Phật được thờ cúng theo pháp môn Tịnh Độ ở các nước Đại thừa Đông Á, là một trong những vị Phật quan trọng nhất bên cạnh Phật Thích-ca và những vị Bồ-tát được thờ kính trong các nước Phật giáo Đại thừa. Tuy nhiên, vị Phật A-di-đà không phải là người đứng đầu của Phật giáo thế giới về mặt lịch sử. Thực ra, chỉ có Đức Phật Thích-ca là vị Phật tổ, và sau đó không có vị Phật nào của Phật giáo Đại thừa hay Phật giáo Nguyên Thủy là người đứng đầu (giáo chủ) của Phật giáo, theo như cách nhiều người đã thường hiểu lầm.

4. Ngài Đạt-lai Lạt-ma (Dalai Lama) là người đứng đầu của giáo phái Gerug (Mũ Vàng) của Phật giáo Tây Tạng. Giáo phái này được thành lập bởi ngài Tsongkhapa vào thế kỷ 14. Phật giáo Tây Tạng nói chung còn được gọi là Mật Tông, Mật Thừa, Kim Cương Thừa, nó cũng được xếp vào nhóm Phật giáo Đại thừa, và cũng bắt nguồn từ Ấn Độ vào thời Phật giáo Nguyên thủy suy tàn Ấn Độ. (Mật Tông khởi lên từ xứ học viện Nalanda sau thời gian xuất hiện trường phái Đại thừa.)

Những người theo giáo phái này ở Tây Tạng tin rằng Đạt-lai Lạt-ma là người hiện-thân của Bồ-tát Quán Thế Âm (Avalokitesvara). Phật tử ở xứ này rất tôn sùng các vị Đạt-lai Lạt-ma, cho nên các vị Đạtlai Lạt-ma từ đời thứ 5 đã thường nắm luôn các ảnh hưởng về chính trị ở Tây Tạng. Người ta hay nói về ngài Đạt-lai Lạt-ma hiện tại là ngài Đạt-lai Lạt-ma thứ 14 của Tây Tạng, hiện đang cư ngụ ở Ấn Độ.

Tuy nhiên, những Đạt-lai Lạt-ma không phải là đại diện hay người đứng đầu của Phật giáo thế giới. Những Đạt-lai Lạt-ma chỉ là người đứng đầu của giáo phái Mũ Vàng (Gerug) của Phật giáo Tây Tạng mà thôi.

Những trường phái khác của Phật giáo Đại thừa cũng không công nhận lý thuyết Đạt-lai Lạt-ma là hiện thân của Bồ-tát Quán Thế Âm, và cũng không coi các Đạt-lai Lạt-ma là người đứng đầu của trường phái Đại thừa. (Đại thừa nói chung chỉ thờ Đức Phật Thích-ca, các vị Phật khác, và các vị Bồ-tát là những hình tượng cao quý nhất của Phật giáo Đại thừa).

• Tóm lại, những vị Phật, thánh nhân và những những người đứng đầu các trường phái giáo phái đó không phải là người đứng đầu của nền Phật giáo do Đức Phật lịch sử khai giảng và truyền thừa. Tùy theo những người theo những truyền thống và tông phái nào thì họ thờ kính một trong những vị đó là người đứng đầu của tông phái của mình.

• Vì những trường phái Phật giáo nói trên có phát triển mạnh ở các xứ sở của nó, vì vậy tên tuổi của những vị Phật, vị thánh nhân, và các vị đứng đầu tông phái thường được nhắc đến nhiều. Vì lý do đó, nhiều người đã lầm tưởng một trong số họ là những người đứng đầu của Phật giáo thế giới sau Đức Phật Thích-ca.

• Riêng trường phái Phật giáo Nguyên thủy vẫn coi người đứng đầu của tôn giáo họ là Đức Phật Thích-ca lịch sử. Vì vậy, trong các tu viện và tịnh xá của Phật giáo Nguyên thủy họ chỉ đơn giản thờ một tượng Phật Thích-ca như một người Thầy đã chỉ dạy con đường tu tập để giải thoát.

PHẦN II. Thêm Nhiều Câu Hỏi

Câu hỏi 47: Phật giáo cổ xưa được phát triển qua mấy ngàn năm, tại sao trong thời hiện đại nó lại được phát triển rất nhanh theo thời gian ở rất nhiều xứ sở trên thế giới, đặc biệt ở những nước Âu Mỹ có nền khoa học phát triển?

Lời Mời Gọi Của Triết Lý Phật Giáo

Sự quan tâm đến Phật giáo đang tăng trưởng đều đặn trên khắp thế giới, đặc biệt từ những người đang muốn tìm kiếm câu trả lời cho những vấn đề xung đột tư tưởng, những bạo động vô nghĩa, và những bạo động mang tính chất cuồng tín.

Số lượng những người nghiên cứu và theo đạo Phật đang tăng nhanh ở nhiều xứ sở trên thế giới như Úc, Mỹ và nhiều nước Châu Âu. Nhiều nước ở Châu Á do lịch sử cận hiện đại và chiến tranh dân tộc đã bị làm chậm lại việc phát triển Phật giáo, nhưng rõ ràng họ cũng đang trên bước đường phục hồi một cách đầy hứa hẹn, ví dụ như Phật giáo ở Miến Điện, Lào, Campuchia, và Ấn Độ.

Tại sao sự quan tâm đến Phật giáo đang tăng trưởng nhanh chóng như vậy?.

Có lẽ bởi nhờ phương tiện thông tin và truyền thông càng lúc càng tốt hơn, nên càng lúc người ta càng có thể tìm hiểu và nhận ra những chân-lý và lẽ-thật trong giáo lý Phật giáo. Đó là:

(1) Một tôn giáo của sự an sinh và hòa bình thật sự, chưa hề mang một dấu vết nào về bạo động trong tư tưởng và lịch sử của mình.

Phật giáo là một trong những tôn giáo lâu đời nhất trên trái đất. Hơn nữa, Phật giáo cũng là một tôn giáo duy nhất chưa bao giờ xảy ra một cuộc xô xát hay chiến tranh tương tàn giữa những môn đồ của Phật hay giữa những trường phái khác nhau được hình thành trong lịch sử truyền thừa của nó. Chưa bao giờ có người nào theo đạo Phật mà lại tiến hành chiến tranh để gây chiến hay đánh bại những người khác. Cũng chưa có ai phải bị khinh khi hay bị phê phán hay bị cho là có tội hay bị một hình phạt nào chỉ vì người ấy không tin vào Phật giáo và Đức Phật. Ngay cả từ ngàn xưa sau khi Đức Phật từ giã trần gian, những người thuộc những trường phái khác nhau của Phật giáo cũng luôn luôn sống hòa đồng, hòa thuận với nhau, ngay cả khi họ sống và tu tập chung trên cùng một xứ sở. Việc những xứ sở có những người Phật giáo Nguyên Thủy và Phật giáo Đại Thừa cùng sống và tu hành là chuyện thường tình trong lịch sử của Phật giáo.

(Chỉ có một vài cách xưng hô đáng tiếc trong kinh điển và trong đời thật của một trường phái này dùng để gọi trường phái kia là hơi nghiêm trọng. Tuy nhiên, họ vẫn chưa bao giờ có môt cử chỉ bạo động nào trong lịch sử. Bởi vì đạo Phật là một con đường bao dung và bất bạo động).

(2) Một tôn giáo nhấn mạnh lòng bi mẫn¹¹, nhẫn nhục và tử tế.

Đúng vậy, Phật giáo là một con đường và một luồng tư tưởng khai hóa rất mạnh mẽ. Phật giáo đã thuần hóa được bản chất hung bạo của những đoàn dân di cư và những đoàn quân hiếu chiến trong lịch sử Châu Á, ảnh hưởng mạnh đến hàng trăm triều đại và vua quan và bạo chúa qua hơn 20 thế kỷ, và nó mang lại lối sống, văn hóa và văn minh cộng đồng cho mọi người.

Cho dù kết quả không phải là mỹ mãn trăm phần trăm, nhưng bạn hãy tưởng tượng nếu không có những tư tưởng từ bi và bao dung của đạo Phật từ thời cổ đại của Vua Asoka (A-dục) cho đến bao nhiêu bậc vua chúa Trung Hoa lấy đạo Phật làm tôn giáo chính, thì ngày nay loài người chắc có lẽ đã phải trải qua thêm nhiều cuộc chiến tranh và giết chóc so với lịch sử chiến tranh vốn đã quá nhiều ở châu lục này.

Đạo Phật được biết đến vì sự đề cao lòng tử tế, sự tốt bụng, sự nhẫn nhục và sự không thiên vị. Ngày nay, Phật giáo đã lan rộng qua những miền đất mới nhưng không phải bằng những sứ đoàn truyền giáo miễn cưỡng đi theo những đoàn quân hay những xu thế kinh tế chính trị, mà bằng những sự tự nguyện tìm hiểu và sự thỉnh mời những người thầy đến để chỉ dạy và chia sẻ giáo pháp một cách công tâm và nhiệt thành.

(3) Một tôn giáo đưa ra một “Con đường thực hành rõ ràng” ¹² để phát triển nhân cách đạo đức và tu tập tâm linh của mỗi người.

Phật giáo không phải là một tập hợp những chuyện bí ẩn và thần thoại để thử thách chúng ta phán đoán tính hư thực của chúng. Bản thân Phật giáo cũng không thể hiện tự nó là bí hiểm, và thể hiện nó như là thứ tôn giáo cao siêu chỉ có thể hiểu biết bởi những thầy tu cao đạo hay một số người nào đó.

Thay vì vậy, Phật giáo thể hiện nó là một “con đường” rõ-ràng và đáng-tin-cậy mà mọi người đều có thể đi theo bằng chính sự hiểu biết, sự tự tin và khả năng của mình. Đó là những cách thức hay lối sống mà nếu chúng ta làm theo sẽ mang lại kết quả tốt đẹp ngay trước mắt.

Ví dụ, nếu chúng ta sống lương thiện, thì chúng ta tránh được những việc trừng phạt của pháp luật, tránh được sự chê bai của người đời, và luôn luôn được mọi người yêu mến. Đó là kết quả tất yếu và rõ ràng của việc sống lương thiện theo giới hạnh đạo đức.

(4) Một tôn giáo dạy cho chúng ta biết rằng chúng ta phải tự mình chịu trách nhiệm cho những hành động của mình¹³.

Phật giáo không bao giờ cố gắng giải thích những vấn đề hay vấn nạn trên đời là do một phần được sắp đặt bí mật bởi một thế lực trời thần linh hiển bí ẩn nào đó. Người theo đạo Phật thì không bao giờ đổ thừa mọi sự tốt xấu trong đời là do ‘số phận’ hay một ‘thần linh’ nào đó. Thay vì vậy, Phật giáo luôn dạy rằng chính chúng ta là người chịu trách nhiệm cho mọi hành động chúng ta làm ra và mọi kết quả của những hành động đó. Phật đã khai giảng vấn đề này một cách rõ ràng. Chính hành động chúng ta làm sẽ quyết định tất cả mọi sự xấu tốt xảy ra trong cuộc đời chúng ta, theo lý thuyết về Nghiệp. Và cũng chính những kết quả này cũng sẽ tạo ra những kết quả cho kiếp sau, theo thuyết về Tái sinh. Việc mỗi người chịu trách nhiệm cho mọi hành động của mình chính là “cơ sở” để dẫn đến những học thuyết quan trọng khác theo như Phật giáo.

(5) Một tôn giáo không có chỗ trống cho những niềm tin mù quáng hay những sự sùng bái thiếu suy xét.

Nhiều tôn giáo đưa ra cả một khối giáo điều cứng nhắc và bắt mọi người phải tin theo một cách bái phục, cho dù rất nhiều giáo điều mới nghe đã thấy quá lạ lùng hoặc đã được khoa học chứng minh là sai, là trái khoa học. Ví dụ ngày xưa nhiều giáo điều khăng khăng cho rằng trái đất là vuông và một nhà bác học lỗi lạc đã bị xử tử oan uổng vì tuyên bố trái đất là tròn theo nghiên cứu khoa học của ông. Phật giáo không có chỗ nào cho những giáo điều hay học thuyết kiểu như vậy. Phật giáo không yêu cầu một người phải tin vào giáo lý hay lời nói của Đức Phật, mà Phật giáo luôn yêu cầu mọi người phải suy xét, suy nghĩ, nghi vấn, và tự mình tìm hiểu để tự mình nhận biết được cái gì là đúng, cái gì là sai. Ngay cả việc tin vào Đức Phật mà không hề suy xét những lời Phật dạy là đúng hay sai, hoặc nếu làm theo là đúng hay sai, thì niềm tin đó cũng không được hoan nghênh trong đạo Phật.

Dĩ nhiên không phải là phải nghiên cứu, tu học và thực hành hết tất cả tàng kinh của Phật giáo mới biết được những giáo lý của Phật là đúng hay sai. Nhưng trong tầm hiểu biết của mình và bao nhiêu điều bạn biết theo Phật giáo, hãy thực hành những điều dạy đó và xem những điều đó là đúng hay sai, là có ích lợi hay không ích lợi cho đời sống của mình. Niềm tin của bạn nên được dựa vào những sự thực hành và tư duy đúng đắn nhua vậy.

(6) Một tôn giáo luôn khuyến khích đặt nghi vấn và điều tra để tự biết từng giáo lý là đúng hay sai¹⁴.

Đó là quyền tự do nghi ngờ. Phật giáo hoàn toàn tự tin và mở rộng mọi vấn đề để mọi người thắc mắc, nghi ngờ, đạt nghi vấn. Không có Đức Phật nào hay sư thầy nào rầy la hay báng bổ những người có nghi ngờ hay đặt nghi vấn về những vấn đề giáo lý đạo Phật cả. Bạn hoàn toàn có thể trông đợi nghi vấn của bạn được trả lời, được giải thích bằng lý lẽ chân chính, bằng sự tôn trọng và bằng sự khiêm nhường của những người theo đạo Phật.

(7) Một tôn giáo cũng cho rằng những người theo đạo khác một cách chân thành và chân chính thì họ cũng tốt đẹp và cũng được hưởng những phúc lành trong kiếp sau.

Phật giáo không phải giống như một đội đá banh hay một đảng phái chính trị. Bạn không phải gia nhập vào Phật giáo để chống lại, chiến đấu hay hành xử người khác. Phật giáo chỉ khuyên dạy rằng những gì bạn làm trong hiện tại, là tốt hay xấu đối với bản thân mình và mọi người, hay cả những người ngoài đạo của bạn, thì những điều đó sẽ quyết định mọi sự tốt xấu sẽ xảy ra trong tương lai của bạn. Đây là quy luật tự nhiên, quy luật nguyên nhân và kết quả (nhân quả), nó áp dụng và xảy ra cho tất cả mọi người cho dù người đó theo tôn giáo nào đi nữa.

(8) Một tôn giáo rất tương đồng với khoa học hiện đại¹⁵.

Bởi vì những tiến bộ khoa học tiếp tục “vén bức màn bí mật” của nhiều tôn giáo khác, cho dù những người lãnh đạo các tôn giáo đó đã cố sức che dấu, cản trở hay từ chối những bằng chứng khoa học như thế nào đi nữa, hoặc vẫn còn cố rao giảng sai lệch cho những tín đồ của mình. Tuy vậy, không có những khám phá khoa học nào cho thấy sự mâu thuẫn với triết lý về con người và vũ trụ của Phật giáo. Phật giáo không bao giờ tìm cách bẻ cong sự thật để bào chữa cho mục đích tôn giáo (trừ một số phần tử không chân chính trong đạo Phật cố tình làm như vậy!). Trên thực tế, phần lớn khoa học, nhất là trong lĩnh vực tâm lý học và vật lý học, đều ủng hộ và soi sáng cho những giáo lý của Phật giáo.

Nhà bác học Albert Einstein đã nói rằng:

“Tôn giáo của tương lai sẽ là tôn giáo về vũ trụ. Nó phải vượt trên một cá nhân đấng thượng đế và tránh bỏ giáo điều và thần học. Bao trùm cả hai mặt tự nhiên và tâm linh, nó phải được dựa trên ý nghĩa tôn giáo có được từ kinh nghiệm về mọi sự vật tự nhiên và tâm linh như là cách kết hợp đúng nghĩa nhất. Phật giáo sẽ trả lời được ý nghĩa này.

Nếu có một tôn giáo nào có thể đương đầu với những nhu cầu của khoa học hiện đại thì có lẽ đó là Phật giáo. Phật giáo không cần xét lại quan điểm của mình để cập nhật hóa với những khám phá mới của khoa học. Phật giáo không cần phải từ bỏ quan điểm của mình để xu hướng theo khoa học, bởi vì Phật giáo bao trùm cả khoa học cũng như vượt qua khoa học”.

Câu hỏi 48: Chữ “Phật” (Buddha) nghĩa là gì? Phật có phải là một thượng đế hay đấng sáng tạo hay không? Nếu không phải vậy, vậy thì Phật là ai? Là cái gì?

Ý Nghĩa của danh từ “Phật” (Buddha)

Danh từ “Buddha” có nghĩa là “người giác ngộ”, có nghĩa là người thức tỉnh, người nhìn ra chân lý, người giác ngộ chân lý.

Vào thế kỷ thứ 2 sau CN khi những sư thầy người Ấn Độ qua miền Bắc của Việt Nam để truyền dạy Phật Pháp thì danh từ “Buddha” đã được phiên âm ra thành “Bụt”. Người Trung Hoa thì phiên âm ra tiếng Hán và sau đó được phiên âm qua tiếng Hán Việt là “Phật Đà”. Từ đó đến nay, người Việt quen gọi là “Phật”.

Vì sao Phật được gọi là “Người giác ngộ” theo đúng nghĩa của danh từ này?. Bởi vì Phật đã tìm ra và hiểu rõ bốn chân lý về sự sống của con người và thế gian. Đó là Tứ Diệu Đế mà sau này Đức Phật dùng để khai giảng giáo lý Phật giáo. Và vì là một người từ trong màn đêm vô minh đã thức tỉnh và giác ngộ được những chân lý nên được gọi là “người giác ngộ”. Và cũng vì Phật là một người vừa giác ngộ chân lý vừa truyền dạy và khai sáng cho mọi người nên cũng được gọi là một “bậc giác ngộ hoàn toàn”, hay một vị Phật toàn giác, vị Phật Chánh đẳng Chánh giác (Samma Sambuddha).

Trước khi giác ngộ, Người đã là bậc Bồ-tát (Bodhisattva) có nghĩa là Phật (Bodhi) của chúng sinh (sattva), có tâm nguyện vừa tu hành vừa cứu độ chúng sinh để cùng nhau giải thoát và có tâm nguyện chứng thành quả vị Phật (thay vì quả vị Ala-hán). Người không phải vừa được sinh ra đã là Phật, nhưng Người giác ngộ trở thành Phật nhờ vào những nỗ lực cá nhân và quá trình tu hành vô cùng gian khổ mới chứng ngộ thành Phật. Mỗi người có hạnh nguyện trở thành vị Phật đều phải trải qua những giai đoạn làm Bồ-tát. Đó là những giai đoạn của nhiều kiếp sống trong quá khứ. Trong suốt giai đoạn làm Bồ-tát, người đó phải trải qua nhiều bước bậc tu hành kiên trì và đầy thử thách và phải phát triển những Đức Hạnh Hoàn Thiện gọi là những hạnh Ba-la-mật (Parami), như là: hạnh bố thí, trì giới, xuất gia (từ bỏ cuộc sống gia đình), trí tuệ, tinh tấn, nhẫn nại, chân thật, quyết định, tâm từ và tâm xả bỏ hoàn toàn.

Trong một kỷ nguyên “Phật kiếp” thì chỉ xuất hiện một vị Phật Toàn Giác. Cũng như một cây chỉ nở được một bông hoa, kinh điển ghi rằng một thế giới hay một đại kiếp chỉ sinh ra một vị Phật Toàn Giác.

"Này các Tỳ kheo, chỉ có một người được sinh ra vào trong thế giới này vì lợi ích và hạnh phúc của mọi người, vì lòng bi mẫn dành cho thế gian, vì lợi ích, phúc lành và hạnh phúc của những trời và người. Đó là một người nào?. Đó là Như Lai (Tathagata) ¹⁶, người là một A-la-hán, một Đức Phật Toàn Giác". (trích “Tăng Chi Bộ Kinh”-Anguttara Nikaya)

Đức Phật là một chúng sinh vô song và vô đẳng. Hiếm thay thế gian có một vị Phật xuất hiện. Vị Phật Toàn Giác xuất hiện trên thế gian này trong thời kiếp trái đất của loài người sinh sống, vì lòng bi mẫn của Người dành cho tất cả chúng sinh, vì lợi ích và hạnh phúc của tất cả chúng sinh. Đức Phật còn được gọi bằng nhiều cái tên khác theo nhiều ý nghĩa giác ngộ và đức hạnh của Người. Trí tuệ hiểu biết về những bí mật và chân lý của thế gian và của sự sống là do chính Đức Phật nỗ lực bản thân để tìm ra, chứ không phải là loại kiến thức có được từ giáo dục hay từ một vị thầy khác. Chính vì điều này mà Đức Phật đã luôn luôn khuyên dạy chúng ta rằng sau khi có được những kiến thức từ học tập giáo pháp, từ những người sư thầy (trí hữu sư) thì chúng ta nên tiếp tục tu tập tâm để đạt đến loại trí tuệ giác ngộ của chính mình (trí vô sư). Sự tiến bộ về tâm linh và giác ngộ chân lý là do mỗi người tự làm và có được, không ai có thể giác ngộ hay giải thoát giùm cho mình.

“Khó thay sinh ra được làm người.

“Khó thay có cuộc đời hữu hạn

“Khó thay có được nghe Diệu Pháp

“Khó thay có vị Phật ra đời”

(Kinh Pháp Cú–Kệ 182)

Ai Là Phật?

Người ta thường nghĩ Đức Phật là một con người. Điều này Phật cũng không công nhận. Khi có Bà-la-môn tên là Dona đến đặt câu hỏi với Phật và được Phật trả lời như sau:

- "Thưa Ngài, có phải ngài là một thiên thần?"

- "Này Bà-la-môn, thực sự ta không phải là một thiên thần", Đức Phật trả lời như vậy.

- "Vậy Ngài có phải là một vị Trời?"

- "Này Bà-la-môn, thực sự ta không phải là một vị Trời"

- "Vậy Ngài có phải là một con người?"

- "Này Bà-la-môn, thực sự ta không phải là một con người"

- "Vậy Ngài là ai?"

Đức Phật mới giải đáp rằng Người đã diệt sạch mọi ô nhiễm và dính chấp (dục vọng) là những nguyên nhân gây ra tái sinh, nên Người cũng không còn tái sinh thành thiên thần, trời hay con người nữa. Và Đức Phật nói thêm rằng:

"Như hoa sen, đẹp đẽ và tươi tắn. Ở trong nước nhưng không dính bùn nhơ. Ở trong thế gian nhưng Ta không bị ô nhiễm. Vì vậy, này Bà-la-môn, ta là Phật!”.

Đức Phật đã khám phá ra được con đường giải thoát¹⁷ từ trong những vòng luân hồi tái sinh¹⁸ của chúng sinh trong thế gian. Vì lòng xót thương bi mẫn dành cho thế gian, Phật đã chỉ dạy con đường và những cách thức giúp giải thoát chính mình khỏi khổ đau, sinh tử và tiến đến mục tiêu rốt ráo cuối cùng là chứng ngộ Niết-bàn. Phật chỉ ra con đường để mỗi người tự bước đi trên con đường đó, như chính Đức Phật đã từng bước đi và giải thoát bản thân mình. Đức Phật đã khuyên dạy mọi người một cách nhất quán như sau:

“Hãy tự làm hòn đảo cho chính mình, nương tựa vào chính mình, không tìm sự nương tựa ở bên ngoài; với Giáo Pháp là hòn đảo của mình, Giáo Pháp làm nơi nương tựa, không đi tìm nơi nương tựa khác”. (theo “Kinh Đại Bát-Niết-bàn”)

Đây là lời căn dặn trong những giờ phút cuối cùng trước khi niết-bàn. Những lời dặn này cho thấy được tầm quan trọng của việc tự-thân tu tập tâm để đạt đến trí-tuệ giải thoát. Việc trông mong vào sự cứu rỗi của một đấng cứu thế là một hành động nông cạn và vô ích. Riêng Đức Phật biết rõ điều này hơn ai hết, vì chính Phật đã tự-thân đi tìm con đường để tự giải thoát cho mình. Việc đi tìm hạnh phúc cho kiếp sau bằng cách cầu nguyện, van vái, hoặc cúng tế những thần linh tưởng tượng cũng vô ích và vô nghĩa như vậy.

Đức Phật cũng từng là một con người, một con người được sinh ra, sống và chết đi. Tuy là một con người nhưng Phật có những đặc tính phẩm hạnh vô song và xuất chúng. Tuy vậy, Phật luôn luôn nhấn mạnh rằng không ai nên sai lầm nghĩ rằng Phật là một chúng sinh bất tử. Vì mặc dù Phật đã giác ngộ và giải thoát thì cái ‘con người’ nhưng Đức Phật lịch sử cũng đã sinh, già, bệnh và chết. Đó là là một ví dụ để mọi người hiểu rõ quy luật sinh-diệt và vô-thường để mà cố gắng tu tập để không còn bị tái sinh trong luân hồi như vậy nữa.

Đức Phật – Một Vĩ Nhân Xuất Chúng

Sinh ra là một con người, sống và chết như bao nhiêu người khác, nhưng Đức Phật đã tự thân dũng cảm và kiên trung đi tìm con đường giải thoát và chứng ngộ thành vị Phật. Rồi sau đó đi truyền dạy cho chúng sinh, tuyên thuyết về khả năng tiềm tàng và năng lực bất khả bại của tâm thức con người. Thay vì đặt những thế lực siêu nhiên toàn năng lên trên và con người phải phụ thuộc vào những thế lực đó thì Đức Phật đã làm gương và chứng minh cách mà con người có thể giác ngộ trí tuệ cao nhất và giải thoát hoàn toàn bằng nỗ lực của tự-thân mình.

Như vậy, Đức Phật đã chứng tỏ khả năng tiềm năng của con người. Phật đã dạy rằng một người có thể đạt được giải thoát từ những căn bệnh của thế gian và chứng ngộ niềm hạnh phúc bền lâu của Niết-bàn mà không cần sự giúp đỡ hay phụ thuộc vào thế lực bên ngoài¹⁹ hay những thầy tu thầy tế.

Phật không đồng tình với những tôn giáo hay chủ nghĩa tự cho mình là trung tâm quyền lực. Phật cũng phản đối sự xấu xa và bất công của hệ thống phân biệt giai cấp vốn là sự cản trở cho những sự tiến bộ và công bằng cho nhân loại. Phật tuyên giảng rằng cánh cửa hạnh phúc và giải thoát là mở ra cho tất cả mọi người, trong mọi hoàn cảnh cuộc sống, dù thấp hay cao, dù là thánh nhân hay kẻ tội đồ…bất cứ ai muốn lật qua một trang mới của đời mình và hướng thiện về sự hoàn thiện. Chính Phật đã đề cao vai trò và nhân cách của những người phụ nữ vốn bị truyền thống hủ lậu chà đạp, Phật không chỉ chỉ ra cho họ thấy vai trò quan trọng của họ trong xã hội mà còn thiết lập giáo đoàn tôn giáo của nữ tu sĩ.

“Con người khi bị sợ hãi, con người tìm nơi trú ẩn ở những nơi -- đồi núi, rừng sâu, nương rẫy, cây cối và miếu thờ. Những chỗ đó, sự thật, không phải là những nơi nương tựa an toàn; không có nơi trú ẩn nào như thế là tối thượng cả. Không thể nhờ vào một nơi nương tựa như thế mà giải thoát được tất cả những khổ đau.

“Ai biết nương tựa (quy y) vào “Phật, Pháp và Tăng”, hiểu biết thấu đáo trí tuệ của Tứ Diệu Đế--đó là: Khổ, Nguyên nhân của Khổ, sự Chấm dứt Khổ, và con đường Bát Chánh Đạo dẫn đến chấm dứt Khổ. Hiểu biết về Đức Phật, Giáo Pháp và Tăng Đoàn sẽ có hiểu biết chân chánh về Tứ Diệu Đế: Khổ, Nguyên Nhân của Khổ, Sự Chấm Dứt Khổ, và con đường Bát Chánh Đạo dẫn đến chấm dứt Khổ. Đây, thực sự, mới là nơi nương tựa an toàn. Tìm thấy nơi nương tựa như vầy thì một người mới được giải thoát khỏi phiền não".

(Kinh Pháp Cú–các Kệ 188-192).

Đức Phật không bao giờ bắt những người theo đạo Phật phải sùng tín hay tin ngay vào Đức Phật hay giáo pháp của Phật. Ngược lại, Phật nói rõ về quyền tự do nghi ngờ và tự do tin tưởng vào bất cứ điều gì, và mọi người nên chỉ tin vào một điều gì sau khi đã tự mình xem xét đúng-sai, phải-trái về với lẽ-thật và đạo-lý, rồi sau đó hãy tự mình tin vào điều đó một cách đúng đắn và chắc chắn.

Câu hỏi 49: Bốn Chân Lý làm nền tảng giáo lý của Phật giáo là gì?

Tứ Điệu Đế

Tại sao chúng ta đang tồn tại ở đây?. Tại sao chúng ta không hạnh phúc với cuộc sống của chúng ta? Nguyên nhân của những điều không hạnh phúc và bất toại nguyện? Làm thế nào để không còn khổ, không còn bất hạnh, và không còn bất toại nguyện?

Làm thế nào để có được niềm hạnh phúc lâu bền?

Giáo lý của Đức Phật là dựa vào Bốn Chân Lý Cao Diệu, còn gọi là Tứ Diệu Đế. Để nhận biết được chân lý thì chúng ta cần phải nhận biết và thấu hiểu vào bản chất tự nhiên của sự sống bằng chính trí-tuệ hiểu biết của mình. Khi chúng ta hiểu thấu được rằng tất cả mọi hiện tượng đều là nhất-thời và giả-tạm, luôn bị thay-đổi… thì chúng ta đã nhận ra được tính chất “khổ” bên trong mọi sự-vật hiện-tượng và bên trong sự-sống trên đời này. Vì vậy, chúng ta cũng sẽ suy luận ra rằng hạnh phúc bền-lâu không thể nào có được bằng những con đường vật chất hay những thành đạt thế tục, mà hạnh phúc bền-lâu là nằm trong tâm, thuộc về tâm, và chỉ có được thông qua con đường tu tập cho tâm thanh tịnh, để tạo ra loại trí-tuệ giải thoát khỏi khổ.

Tứ Diệu Đế là cốt-lõi của giáo lý Đức Phật. Phật đã nói rằng bởi vì chúng ta không hiểu được bốn chân lý Tứ Diệu Đế này nên chúng ta còn mãi đi trôi giạt trong vòng luân hồi sinh tử. Tứ Diệu Đế đã được Đức Phật khai giảng trong bài thuyết giảng đầu tiên cho bốn người bạn tu trước đó là nhóm ngài Kiều-Trần-Như (Kodanna) tại khu Vườn Nai ở Sarnath, Ấn Độ vào Năm 588 trước Công Nguyên. “Cũng như đại dương chỉ có một vị, đó là vị mặn của muối. Giáo Pháp của Phật cũng chỉ có một vị, đó là vị giải thoát”. (kinh “Phật Tự Thuyết”-Udana 56)

Vậy bốn chân lý “Tứ Diệu Đế” là gì?.

1. Chân lý thứ nhất:

Tất cả chúng sinh, con người đều phải phụ thuộc và chịu đựng tất cả những thứ như buồn phiền, thất vọng, khó chịu, đau bệnh, già, chết, bất an, lo lắng… Nói tóm lại, tất cả đều bị “Khổ”, tức là luôn luôn phụ thuộc vào những sự khổ và và bất toại nguyện. Không ai thoát được.

2. Chân lý thứ hai:

Những nguyên nhân của tất cả các dạng “Khổ” trong tất cả chúng sinh và con người là dục-vọng (sự tham muốn, thèm muốn). Mà dục vọng chính là cái “ảo tưởng sai lầm” của con người về một ‘linh hồn’, về một cái ‘ta’ của mình²⁰. Vì có cái ‘ta’ nên người ta tham lam, muốn có, muốn được, muốn được cho hiện tại, muốn có cho tương lai, và kết cục là cả đống những cái-muốn và dục-vọng đó dẫn đến khổ: khổ vì bất toại nguyện, khổ vì những điều không tốt, khổ vì bị tái sinh…

Nói tóm lại, theo Phật giáo, nếu không có dụcvọng thì không có khổ và không phải bị tái sinh sinh tử như vậy. Khi nào hết dục-vọng thì sẽ không còn khổ, vì cũng không còn sinh tử tái sinh. Nguyên lý là vậy.

3. Chân lý thứ ba:

Sự chấm dứt hay tiêu diệt hết “khổ” là trạng thái thoát khổ và hạnh phúc. Muốn tiêu diệt hết khổ thì phải nhổ sạch nguồn gốc và nguyên nhân của khổ. Nguồn gốc và nguyên nhân của khổ chính là dụcvọng và tham-muốn. Dục-vọng thì biểu hiện bằng những bản chất Tham, Sân, Si của tâm chúng ta. Vậy phải thực hành việc tiêu diệt hết những bản chất tham, sân, si đó để tiêu diệt dục-vọng. Nguyên lý là vậy.

4. Chân lý thứ tư:

Việc tiêu diệt hết “khổ” và nguồn gốc tạo ra “khổ” là có-thể-làm-được thông qua một con đường thực hành. Có một con đường để thành tựu việc này là con đường tám phần (Bát Chánh Đạo) do chính Đức Phật tìm ra và chỉ dạy lại cho chúng ta.²¹

Không nên cho rằng giáo lý ở đây là “bi quan” vì chỉ dựa vào nền tảng của sự “khổ”. Giáo lý Phật giáo ở đây là “thực-tiễn”, là “hữu-dụng” khi chỉ ra được lẽ-thật và nguyên-nhân của cuộc đời, và cách đối diện với nó. Hơn nữa, Phật giáo cũng nên được coi là giáo lý “lạc quan” vì đã chỉ ra con đường để dẫn đến sự giải thoát, dẫn đến giác ngộ và trạng thái hạnh phúc lâu bền và mãi mãi (Niết-bàn). Vậy đạo Phật là một con đường hạnh phúc.

“Bước đi trên con đường này thì các người sẽ diệt trừ được mọi khổ đau. Ta đã tìm ra cách nhổ sạch gai độc dục vọng, và nay Ta chỉ cho các người.” (Kinh Pháp Cú–Kệ 257).

Nếu chúng ta muốn diệt trừ đau khổ hay giải thoát khỏi đau khổ thì chúng ta cần biết rõ nguyênnhân gây ra đau khổ. Theo Đức Phật, dục-vọng chính là nguyên-nhân và nguồn-gốc của mọi khổ đau. Đây là Chân Lý Thứ Hai đã nói ở trên. Mọi người đều chạy theo khoái lạc giác quan, chạy theo tiện nghi và của cải vật chất, vì tham lam ích kỷ luôn tìm cầu sự sống bất diệt cho kiếp sau, vì bất mãn vô vọng thì cho rằng chết là hết và thỏa thích chạy theo thỏa mãn kiếp này, bất chấp quy luật nhân quả. Không phải mọi người chỉ dính vào những dục-vọng về vật-chất phàm tục như khoái lạc, của cải, quyền lực…mà nhiều người còn dính vào những dục-vọng về tinh-thần khác như tư tưởng, lý tưởng, cách nhìn, thiên kiến, khái niệm, niềm tin, tín ngưỡng.

Và mọi dục-vọng cũng đều do sự ngu dốt si mê [vô minh] mà ra, vì không thấy được bản chất đích thực của mọi sự trên đời như-chúng-là. Sự ngu-si hay vô-minh cũng giống như màn đêm che mờ làm người ta không thấy được cái gì cả. Hoặc sự ngu-si hay vô-minh cũng giống như cái kính viễn vọng hay ống dòm hay màn sương mù làm cho ta luôn thấy mọi sự vật lúc to lúc nhỏ, lúc đậm lúc lợt, lúc ẩn lúc hiện, không đúng như hình hài vật lý đích thực của nó.

Vì vô minh và không nhận ra được bản chất của sự sống nên ta sinh ra cái ‘ngã’, cái ‘ta’, cái ‘linh hồn’ và dính chấp bảo thủ vào ‘nó’, bảo vệ ‘nó’, cho ‘nó’ là cái ‘hồn’ bất biến và bất tử của mình, nhưng thật ra nó chỉ là sản phẩm của những yếu tố luôn luôn thay-đổi và vô-thường trong từng giây phút.

Chưa bao giờ có hơn hai khoảng khắc nó là một cái gì bất biến cả. Và khi dính chấp vào nó, bảo vệ nó, dung dưỡng nó, chăm sóc nó, thỏa mãn nó không được thì dẫn đến đau khổ và thất vọng. Lúc nào cũng vậy, thói đời là vậy, thói tâm là vậy.

Món quà nào cao quý bằng món quà Chân Lý.

Vị nào cao quý bằng vị của Chân Lý.

Khoái lạc nào cao quý bằng niềm vui Chân Lý.

Người đã diệt trừ được mọi dục vọng vượt qua mọi phiền não.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 354).

Dục-vọng là lửa thiêu đốt mọi chúng sinh: Mọi hành vi là do sự thúc đẩy của dục-vọng. Có thể xếp loại từ những ham muốn ăn uống thông thường của những loài vật cho đến những ham muốn phức tạp của con người—thường là do mình tạo ra, do mình nghĩ ra, tự tạo ra, do ‘văn minh’ tạo ra. Để thỏa mãn những dục vọng ăn ở và sinh tồn, loài vật săn đuổi giết nhau, và loài người thì tranh đấu, giết hại, lừa dối, gạt gẫm nhau theo đủ dạng từ những dạng vôluật cho đến có-luật-lệ, và làm nhiều hành động bất thiện, xấu ác. Dục-vọng là nguồn lực mạnh mẽ nhất có mặt trong mọi dạng của sự sống, và nó là nguyên nhân “chính” tạo ra mọi điều xấu ác bất thiện ở trên đời.

Và chính mọi điều xấu, ác, bất thiện… này tạo ra nghiệp, và đó là nguyên nhân tạo ra tái-sinh. Mà mỗi lần tái-sinh là mỗi lần mang theo và dính mắc vào trùng trùng những nguồn-gốc và nguyên-nhân của mọi khổ đau.

Khi chúng ta đã nhận ra được nguyên-nhân tạo ra đau khổ, thì chúng ta luôn có xu hướng diệt trừ lần lần nguyên-nhân đó, và chấm dứt đau khổ. Làm thế nào để chúng ta chấm dứt đau khổ? Đó là nhổ hết “gốc” của nó bằng cách “xóa sạch” dục-vọng trong tâm của chúng ta, theo đạo Phật là vậy. Đây là Chân Lý Thứ Ba. Khi một người nhổ sạch tận gốc của dục-vọng, thì người đó được giải thoát, không còn nguyên-nhân tạo ra đau khổ và tái sinh…, không còn sinh ra, khổ, già, bệnh, rồi chết nữa. Trạng thái giải thoát như vậy được gọi là Niết-bàn (Nibbana). Trạng thái này còn được gọi là vô-sinh, vô-hình, vôtạo-tác, vô-vi, vượt qua những khái niệm và cảm nhận thông thường của chúng ta.

Làm thế nào để thành tựu và thụ hưởng được trạng thái này của tâm?. Điều đó không dễ dàng một chút nào. Tuy nhiên, cách dễ dàng nhất và khoa học nhất là bắt đầu bước đi trên con đường “đạo” một cách đúng đắn, thực hành từng bước con đường Bát Chánh Đạo mà Đức Phật đã cố gắng hết phần đời còn lại của mình chỉ dạy cho con người.

Câu hỏi 50: Việc thực hành Con Đường Tám Phần, làm thế nào để bước đi trên con đường đó?

Con Đường Tám Phần: Bát Chánh Đạo

Đức Phật khuyên dạy mọi người bước theo con đường “Đạo” của Phật giáo để tránh bỏ những cực đoan về khoái lạc giác quan và cực đoan về hành xác khổ hạnh để tìm ra chân lý và sự giải thoát.

Vì vậy nên con đường “đạo” của Phật còn được gọi là con đường Trung Đạo, tránh xa cực đoan, chỉ thực hành từng bước làm trong sạch thân-tâm để làm trừ bỏ dục vọng. Đó là con đường tự thân, tự mình bước đi, tự mình thực hành chứ không dựa vào bất kỳ thế lực nào bên ngoài, không nhờ vào thánh thần siêu nhiên, không phụ thuộc vào ơn huệ của bề trên hay thượng đế. Đó là con đường “tự mình nỗ lực làm trong chính mình”.

Những hướng dẫn hay cách thức để thực hành con đường chánh đạo đó thì được gọi là Giáo Pháp (Dhamma), tức là những lời-dạy của Đức Phật. Vì Giáo Pháp là chân lý, cho nên những người bước vào con đường đạo là sống với Giáo Pháp, sống với những quy luật phổ quát của thế gian. Sống với những “lẽ thật” của sự-sống.

Con đường Bát Chánh Đạo cũng giống như một bản đồ chỉ đường vậy. Một lữ khách trên đường đời cần có nó để tìm ra cách để đi đến một mục tiêu mà mình muốn đến. Chúng ta học và thực hành con đường Bát Chánh Đạo để đi đến mục tiêu là tiêu trừ dục-vọng [tham, sân, si], làm trong sạch thân-tâm, tu dưỡng tâm thanh tịnh để đi đến mục tiêu cuối cùng là được giải thoát khỏi mọi dục-vọng và sự khổ do dục-vọng gây ra.

Bước đi trên con đường này, chúng ta để ý có ba (03) mảng mà con đường này được hình thành, đó là mảng sống theo Giới-hạnh, mảng Thiền tập, và mảng Trí tuệ.

Ba mảng thực hành này cần phải được thực hành một cách cùng-lúc với nhau trong đời sống hàng ngày. Đạo Phật bao gồm những phần như vậy.

Nguyên lý là như vầy: Một người bình thường sống theo Giới Hạnh thì luôn sống kiêng giữ không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói láo, không uống rượu và hút chích ma túy. Khi một người luôn sống giữ giới hạnh đạo đức thì lẽ thường người ấy sẽ có được tâm trong sạch. Mà tâm trong sạch thì mới giúp cho việc thiền tập. Ngay cả việc tu tập tâm (thiền) cũng tiếp tục tu dưỡng tâm trong sạch, và quay giúp phần kiêng giữ những giới hạnh đạo đức. Khi tâm được trong sạch và tĩnh lặng (định) thì trí tuệ sẽ có thể phát sinh trong tâm. Trí tuệ là cần thiết cho việc nhìn thấy mọi sự việc một cách khoa học, nhìn thấy đúng bản chất mọi sự như chúng đích thực là.

Theo giảng giải của Phật giáo thì nhiều người đã phải thực hành “con đường” này trong rất nhiều nhiều kiếp mới được kết quả tròn vẹn của sự giác ngộ và sự giải thoát hoàn toàn.

Con đường Bát Chánh Đạo bao gồm tám (08) phần thuộc ba mảng sau đây:

Trí Tuệ (panna)

1. Hiểu biết đúng đắn (chánh kiến)

2. Suy nghĩ đúng đắn (chánh tư duy)

Giới Hạnh (sila)

3. Lời nói, ngôn từ đúng đắn (chánh ngữ)

4. Hành động đúng đắn (chánh nghiệp)

5. Nghề nghiệp, việc làm đúng đắn (chánh mạng)

Thiền tập (bhavana)

6. Nỗ lực đúng đắn (chánh tinh tấn)

7. Chú tâm, quán niệm đúng đắn (chánh niệm)

8. Tập trung tâm một cách đúng đắn (chánh định)

“Cả ‘biển’ người bên sông

không mấy ai sang được,

bờ giải thoát bên kia.

Mọi người đi lên xuống

luẩn quẩn bên bờ này".

Ai thực hành Giáo Pháp

Như đã được giảng bày

Sẽ vượt qua Sinh Tử,

vốn rất khó vượt qua”.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 85 & 86)

I. Trí Tuệ

(1) Hiểu Biết Đúng Đắn là gì?. Theo đạo Phật, đó là sự hiểu biết về bốn chân lý Tứ Diệu Đế mà Đức Phật đã tìm ra. Nói cách khác, đó là sự hiểu biết mọi sự vật đích thực “như-chúng-là”.

Sự hiểu biết đúng đắn (chánh kiến) như vậy cũng là sự hiểu biết rõ ràng về quy luật Nghiệp (kamma) hoạt động như thế nào đối với mọi hành vi của thân và tâm như: hành động, lời nói, ý nghĩ [thân, miệng, ý]. Khi hiểu biết về Nghiệp và Nghiệp quả thì một người sẽ tránh làm những hành vi xấu ác và chọn làm những hành vi tốt thiện, và nhờ vậy tạo được những Nghiệp tốt lành cho hiện tại và tương lai. Điều đó là một “lẽ thật” dễ hiểu!.

Khi một người có hiểu biết đúng đắn theo đạo Phật như vậy, thì người đó cũng hiểu biết rõ ràng về những bản-chất của Sự Sống. Ba bản-chất của sự-sống là Vô Thường, Khổ, và Vô Ngã.

Vô-thường là không thường hằng, luôn biến đổi, luôn sinh-diệt, luôn có-mất, không ổn định, không chắc chắn, không có một tự tính cố định nào. Tất cả mọi sự trên thế gian và bên trong thân tâm con người đều là vậy. Tất cả đều biến đổi tùy duyên. Duyên hợp thì có, duyên thay đổi thì không còn.

Khổ, như đã được giảng Tứ Diệu Đế, là bản chất tất nhiên của mọi sự vật, bên trong và bên ngoài mọi sự vật, bên trong chúng sinh và con người, bên trong mọi sự sống và mọi sự hiện hữu. Khổ vì do vô thường thay đổi liên tục. Khổ vì bất toại nguyện, vì sinh, lớn, già, bệnh, tàn, chết theo nững quy luật tự niên [sinh, lão, bệnh, tử]. Tất cả mọi sự trên thế gian và bên trong thân tâm con người đều là vậy.

Vô-ngã là không có một tự-tính, không có pgải là một thực thể cố định, không phải là một cái gì đó thường hằng, sống mãi, bất diệt, bất biến. Ngay cả cái ‘ta’ mà chúng ta nhận là một ‘con người’ hay một ‘linh hồn’ cũng không có thực, đó chỉ là giả danh, bởi vì đó được cấu thành bằng những yếu tố vật chất và tinh thần khác nhau, và những yếu tố này vốn luôn luôn thay-đổi trong từng giây phút, trong từng khoảng khắc. Vì vậy, trong từng giây phút không có một ‘ông A’ hay một ‘linh hồn A’ cố-định nào cả. Mọi sự vật và ‘con người’ đều do nhiều yếu tố và nhân duyên kết hợp lại mà có (hữu vi). Khi điều kiện đủ thì có, khi hết điều kiện thì tan. Sinh rồi diệt trong từng giây phút. Tất cả mọi sự trên thế gian và bên trong thân tâm con người đều là vậy.

Khi đã có sự hiểu biết đúng đắn như vậy, một người cũng hiểu biết rõ ràng về lý Duyên Khởi: mọi sự vật hay một ‘con người’ đều tồn tại hay sinh ra và chết đi theo những quy luật và những mối quan hệ về nhân-duyên. Có (những) cái này và điều kiện này thì mới có cái kia. Không bao giờ có cái nào tự nhiên sinh ra một mình, không có sự gì tồn tại mà không có những điều kiện nhân duyên khác cùng tồn tại. Tất cả mọi sự trên thế gian và bên trong thân tâm con người đều là vậy.

Khi có sự hiểu biết đúng đắn hoàn toàn như trên, một người sẽ không còn ngu si, người ấy nhìn thấy được mọi thứ bên trong thân-tâm một cách sáng suốt. Khi nào nhìn thấy được hoàn toàn, thì thấy được chân lý và giác ngộ, và sự giải thoát. Bởi như vậy cho nên đạo Phật được gọi là đạo của trí tuệ, đạo để giải thoát nhờ vào trí tuệ.

(2) Suy Nghĩ Đúng Đắn : Khi một người có những hiểu biết đúng đắn (chánh kiến) như trên, thì người ấy có khả năng phát triển thói quen và khả năng suy nghĩ đúng đắn (chánh tư duy). Ví dụ, khi người ta đã hiểu rõ về lẽ thực và những bản chất của sự sống, về bản chất vô-ngã, vô-thường [‘mình chẳng là cái gì thường hằng như mình nghĩ’], hoặc đã hiểu rõ nguyên lý khoa học của nhân-quả, thì người ấy luôn có suy nghĩ tránh né, tránh bỏ, không làm những điều bất thiện, bất công, xấu xa, và luôn luôn chọn làm những việc lương thiện, công đức, tốt lành. Thứ nhất, vì tất cả mọi hành vi của một người là do suy nghĩ, do tâm ý của người đó quyết định trước khi làm. Cho nên suy nghĩ đúng đắn là quyết định tạo ra những hành vi đúng đắn. Điều này là lẽ thật dễ hiểu.

Chính suy nghĩ đúng đắn hướng đến những hành vi tốt thiện là công cụ và cách thức để giúp một người làm trong sạch thân tâm của mình.

Thứ hai, người có tư duy đúng đắn (dựa vào những sự hiểu biết đúng đắn) thường cũng không còn tự cao, tự đại, không còn sân hận, thù hằn, không còn quá tham lam, ích kỷ. Ngược lại, người ấy luôn luôn khiêm tốn, nhẫn nhục, luôn từ bi, thương yêu con người và vạn vật, luôn chia sẻ, rộng lòng giúp đỡ người khác.

Thứ ba, người có tư duy đúng đắn (dựa vào những sự hiểu biết đúng đắn) thường tránh hết những việc mê tín, dị đoan, tà pháp. Người hiểu biết đúng đắn và suy nghĩ đúng đắn có thể bước đi trên một con đường đạo đúng đắn. Đây cũng là lẽ thường dễ hiểu.

Vì vậy, chúng ta có thể nhận ra rằng: có hiểu biết đứng đắn (chánh kiến) và suy nghĩ đúng đắn (chánh tư duy) thì sẽ dẫn đến có được trí-tuệ từ bỏ dục vọng để mang lại niêm hạnh phúc đích thực và bền lâu.

“Mọi thứ hạnh phúc trên thế gian, ngay cả những hạnh phúc ở những cõi tiên bồng, cũng không bằng một phần mười sáu của một phần mười sáu của niềm hạnh phúc có được khi đã trừ bỏ dục vọng”.

(trích “Kinh Nhà Vua” - Raja Sutta, Udana)

II. Giới Hạnh

Bao gồm: Lời nói ngôn từ đúng đắn, Hành động đúng đắn, và Nghề nghiệp đúng đắn.

(3) Lời nói, ngôn từ đúng đắn (chánh ngữ) là những lời nói, ngôn từ, cách nói để mang lại sự thật, sự tôn trọng và ích lợi cho mình và người khác. Điều đó có nghĩa là kiêng cữ không nói dối, không nói láo; không nói lời vu khống bịa đặt; không nói lời khó nghe, không chửi bới, lăng mạ, dèm pha; không nói lời chia rẽ, gây thù hận; không nói tầm phào, tán dóc, nói kiểu ăn không ngồi rồi.

Chúng ta thường không coi trọng sự tác động “rất mạnh mẽ và nhanh chóng” của lời nói và cách nói. Lời nói và cách nói có thể làm một mối quan hệ bị cắt đứt ngay, làm một công việc to lớn bị sụp đổ ngay, hoặc có thể làm đau khổ một người ngay hoặc gây ra hận thù ngay!. Chúng ta thường không coi trọng việc kiểm soát lời nói và cách nói. Chúng ta đã từng biết lời nói nhục mạ của người khác có thể làm cho ta bực bội và thù hận họ. Vậy thì người khác cũng vậy, họ cũng bực bội và thù hận khi chúng ta nói lời không tử tế với họ.

Một lời nói đầy ác ý có thể làm tổn thương lòng người còn hơn vết thương do dao kiếm gây ra. Trong khi đó một lời nói nhẹ nhàng, đúng đắn (ái ngữ) có thể làm xoa dịu những vết thương, có thể làm yên ủi và thậm chí làm cảm động trái tim của những kẻ hung bạo nhất!.

Vì vậy, giới hạnh chánh-ngữ khuyên dạy chúng ta nên nói lời chân thật, nói sự thật; nói lời nhẹ nhàng, dễ nghe, nói lời thân mến, thân tình; nói lời tạo sự hòa đồng, đoàn kết, cảm thông nhau, nói cho vui lòng người, cho toại lòng ta; và nói những lời có nghĩa, có ý nghĩa, nói khi cần phải nói. Nói những lời lương thiện.

Đức Phật đã từng nói rằng: “Lời nói dễ nghe thì ngọt ngào như mật ong, lời nói chân thật thì đẹp như một bông hoa, lời nói sai trái thì không lành, giống như rác rưởi bỏ đi.”

(4) Hành động đúng đắn (chánh nghiệp) là sự thể hiện sự tôn-trọng đối với sự sống, đối với tài sản và những mối quan hệ của người và của mình trong đời sống.

Tôn trọng sự sống có nghĩa là không sát sinh, không giết hại, không gây ra giết hại người và sinh vật khác [không sát sinh]. Tôn trọng tài sản là không ăn cắp, không lấy thứ không được cho; không lừa gạt, chiếm đoạt, cướp bóc của cải của người khác. [không trộm cắp]. Tôn trọng những mối quan hệ của mình và người khác là không quan hệ nam nữ bất chính, không ngoại tình, không làm phương hại đến tình cảm của người khác, không gây chia rẽ, không làm mất hạnh phúc của người khác. [không tà dâm].

(5) Nghề nghiệp, công việc đúng đắn (chánh mạng) là cách một người làm công việc để sống, cách để mưu sinh trong đời. Ý nghĩa của nó cũng giống các giới hạnh Chánh Ngữ và Chánh Nghiệp: làm việc gì cũng phải tôn trọng sự sống, sự bình an, và lợi lạc của người và sinh vật khác; không làm gì phương hại đến người và sinh vật khác; nói chung đó là chọn làm những việc lương thiện và hợp pháp.

Dễ hiểu hơn, nghề nghiệp, công ăn việc làm phải đúng đắn, chân chính, không làm tổn hại người khác, sinh vật khác, và môi trường sống. Đức Phật đã phân loại những nghề nghiệp bất thiện là những nghề: những nghề gây hại người, buôn bán người, kinh doanh trên thân xác hay sinh mạng con người; buôn bán thịt động vật; buôn bán những chất gây ghiền và độc hại như rượu bia, ma túy, và chất độc như thuốc độc, thuốc trừ sâu…

Nhiều người biện minh rằng mình phải làm những công việc đó vì xã hội có nhu cầu, hoặc vì đó là công việc phải làm để mưu sinh cho bản thân và gia đình. Tuy nhiên, một khi nghề nghiệp là bất thiện, là gây phương hại cho người và vật khác, là trái với truyền thống đạo đức và thậm chí là trái pháp luật hiện hành, thì đó là nghề nghiệp sai trái cần phải nên tránh bỏ. Ngược lại, ai cũng biện minh như vậy thì kẻ trộm cắp, kẻ cướp đêm cướp ngày, bọn lưu manh, kẻ buôn lậu vũ khí, kẻ kinh doanh tình dục, ma túy…cũng cho rằng họ làm những nghề đó để mưu sinh là đúng hay sao?.

Nguyên tắc đạo đức của đạo Phật là: “Phàm khi mình làm gì cũng nên nghĩ đến hậu quả của nó. Nếu hành động, nghề nghiệp gì khi làm gây phương hại đến người khác, vật khác và chính mình, là trái đạo đức và pháp luật thì nên tránh bỏ!”. Hãy làm những nghề nghiệp chân chính. Những nghề nghiệp không đúng đắn và bất thiện luôn gây ra đau khổ cho người khác và xã hội thì phải nên tránh bỏ. Những người làm nghề nghiệp không chân chính, bất thiện, phi pháp thì cũng là kẻ thù của chúng sinh, của đồng loại, của xã hội, của cả chính quyền.

Dù sống cả trăm năm,

Không giới hạnh đạo đức,

Và cũng không tự chủ.

Cũng không bằng một ngày,

Sống một ngày thật sự,

Đạo đức và hành thiền.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 111)

III. Thiền Tập (Tu dưỡng tâm)

Ba phần còn lại của con đường Bát Chánh Đạo là dành việc tu tập tâm, phát triển tâm, bằng cách làm trong sạch tâm. Về lý thì đơn giản là vậy.

Con người còn đau khổ là còn dính dục-vọng và những sự không-trong-sạch (ô nhiễm, bất tịnh) trong tâm. Bây giờ chúng ta tập làm trong sạch tâm. Việc tu tập và tu dưỡng tâm như vậy gọi là “thiền”.

Ba phần của mảng này là Nỗ lực đúng đắn (chánh tinh tấn), Chú tâm đúng đắn (chánh niệm) và Định tâm đúng đắn (chánh định). Thực ra Đức Phật chưa bao giờ nói riêng về thiền định, thiền tuệ chánh niệm, nhưng sự kết hợp ba phần này được Phật gọi chung là thiền, là tu tập tâm.

(6) Nỗ lực đúng đắn (chánh tinh tấn) là thái độ phấn đấu và phát huy hết những năng lực thântâm để kiên trì thực hành việc tu tập tâm. Đó là lòng nhiệt-thành về đạo, là tính kiên-trung, kiênnhẫn để tu theo con đường đạo, không thoái chí, và đặc biệt không đi sai lầm, không đi lệch đường, không phí công sức theo những cách thực hành sai trái. Đó là :

1. Nỗ lực tránh những điều xấu sai chưa làm (chưa có);

2. Nỗ lực trừ bỏ những điều xấu sai đã lỡ làm (đã có);

3. Nỗ lực làm những điều thiện tốt chưa làm (chưa có); và

4. Nỗ lực phát huy và tu dưỡng những điều thiện tốt đã làm (đã có).

Về nguyên lý, nếu luôn nỗ lực làm tốt bốn điều trên, thì tạo cơ duyên để phát triển những phẩm chất trong sạch trong tâm và loại bỏ dần những phẩm chất ô nhiễm trong tâm. Lý chỗ này cũng là điều dễ hiểu.

Chánh tinh tấn luôn đi kèm và giúp đỡ cho chánh niệm.

(7) Sự chú tâm đúng đắn (chánh niệm) là một kỹ-thuật và một công cụ quan trọng bậc nhất trong thực hành tu tập tâm theo đạo Phật—đặc biệt rất quan trọng đối với những người tu thiền để dẫn đến trí-tuệ minh sát mang tính giải thoát. Sự chánhniệm được tu tập bằng cách chú-tâm, chú-ý, ý-thức, luôn-biết rõ ràng về những gì xảy đến và biến mất, về những điều là đúng hay sai, về những bản chất đích thực của sự-sống.

Cụ thể, trong kinh "Bốn Nền Tảng Chánh Niệm" Đức Phật đã hướng dẫn mọi người chú-tâm [chánh niệm, quán niệm] về bốn phần chính của thân và tâm của mình.

Cụ thể là: chúng ta tu tập sự chú tâm chánh niệm vào những phần thuộc Thân chúng ta. Đó là (i) chú tâm vào từng tư thế của thân [đi, đứng, nằm, ngồi; bao gồm cả hơi-thở vào-ra của chúng ta]; (ii) chú tâm vào từng cảm giác của thân [cảm giác dễ chịu, không dễ chịu, cảm giác trung tính]; (iii) chú tâm vào tâm của mình [trạng tái tâm tham hay không tham; sân giận hay không sân giận; ngu mờ, si mê hay không ngu mờ si mê); và (iv) chú tâm vào từng đối-tượng-của-tâm [như những chướngngại nào cản trở sự định tâm ; những vấn đề giáo pháp như Tứ Diệu Đế, Năm Uẩn, Bảy yếu tố giúp giác ngộ…).

Công cụ và mục tiêu chánh niệm đã được Đức Phật giảng dạy rất rõ trong bào kinh "Bốn Nền Tảng Chánh Niệm" (Tứ Niệm Xứ) đó.

[Sau Phật, có rất nhiều hướng dẫn về phương pháp thiền Chánh Niệm này. Ngày nay cũng có rất nhiều sách hướng dẫn về thiền Chánh Niệm, tức thiền minh sát. Không có phương pháp thiền chánh niệm này (sau thiền định) thì người tu không thể đạt đến trí-tuệ giác ngộ và mục tiêu giải thoát của đạo Phật.]

Ngoài giờ thiền tập chính thức, sự chú tâm đúng đắn (chánh-niệm) cũng nên được áp dụng và thực hành trong suốt thời gian sống của mỗi người; người tu tập chú-tâm, ý thức rõ, qians sát, tỉnh giác vào từng hành động, từng cảm giác, và từng tâm ý của mình trong suốt thời gian sinh hoạt hằng ngày.

Mục đích là làm cho tâm luôn luôn ý thức, tỉnh thức, tỉnh giác về mọi thứ đang xảy ra trong thântâm của chúng ta.

(8) Tập trung tâm đúng đắn (chánh định) là việc định tâm một cách đúng đắn, sự thiền định một cách đúng đắn. Thiền định là tu tập tâm tập trung [cố định, hợp nhất, hội tụ] vào một đối tượng duy nhất nào đó [ví dụ hơi-thở] để làm cho tâm không bị xao lãng, không lăng xăng chạy nhảy, làm cho tâm tĩnh-lặng, đạt định, đạt đến mức độ chánh-định thâm sâu. Đây mục-tiêu của “thiền định”.

Sự chú-tâm (chánh niệm) là công cụ và cách thức của thiền-quán [hay thiền tuệ minh sát, thiền chánh niệm]; trong khi đó sự tập-trung tâm vào một đối tượng, hội tụ tâm vào một điểm là công cụ và cách thức của thiền-định để đạt đến trạng tái đạt định của tâm (chánh định).

Chánh-định hay thiền-định là cố-định tâm, tậptrung tâm, hay “dán” tâm vào một đối tượng duy-nhất, một điểm duy-nhất (nhất-điểm). Tâm ‘ghim’ chặt vào đối tượng, không chú tâm hay dướng tâm qua chỗ khác hay đối tượng khác.

Còn chánh niệm hay thiền-quán chú tâm, quán sát, tỉnh giác, “nhìn vào” tất cả từng đối tượng của thân hoặc tâm, không bỏ sót một đối tượng nào đến và đi, khởi lên và biến mất.

Mục đích sơ khởi của hai công cụ thiền này cũng là làm an-định tâm, giúp tâm tránh-xao-lãng, tránh-phản-xạ lăng xăng với những đối tượng và tác động của cảnh trần bên ngoài; làm cho tâm không còn bất an, lo lắng, buồn ngủ, si mê, lười biếng, hoặc khởi sinh tham, sân, si... khi gặp phải những đối tượng của cảnh trần. Nguyên lý là vậy.

Từ những nguyên lý trên, chánh-định cũng như chánh-niệm mang lại hai ích lợi rất lớn cho việc tu dưỡng tâm. Đó là (i) làm thân và tâm khỏe mạnh, lành mạnh, dễ chịu, hoan hỷ, bình lặng, bình an. Và (ii) huấn luyện tâm, tu dưỡng được cái “tâm trongsạch và định-sâu” làm công cụ để nhìn-thấy mọi sự vật đúng thực như bản chất của chúng. Và làm như vậy là tạo ra trí tuệ.

• Tóm lại, con đường Bát Chánh Đạo gồm tám phần, được chia làm ba “mảng” tu tập. Theo Đức Phật, đó là con đường tốt nhất và duy nhất giúp dẫn đến (a) khả năng từ bỏ dục-vọng, (b) khả năng tu tập tâm trong-sạch và đạt-định, và nhờ đó (c) khả năng nhìn thấy mọi sự đúng thực như chúng là: đó là trí tuệ, sự giác ngộ, và sự giải thoát (khỏi mọi sự khổ).

• Theo luận giảng, Phật cũng giống như một vị thầy thuốc. Vị thầy thuốc đã định rõ được nguyên-nhân căn bệnh của chúng sinh và con người; sau đó vị thầy đã kê ra những toa-thuốc và những phương-pháp trị liệu. Nguyên-nhân bệnh và cách-chữa bệnh được nói ra trong Tứ Diệu Đế. Còn việc có chịu làm theo toa-thuốc và cách-chữa bệnh hay không là tùy thuộc ở nơi chúng ta—những ‘bệnh-nhân’ của căn-bệnh sinh-tử của thế gian.

Hãy cố gắng tu tập từ bước đầu của “con đường” của Đức Phật. Về mặt tâm lý và lẽ thật, có vẻ đó là con đường rõ-ràng và đáng-hy-vọng nhất cho vấn đề khổ và sinh-tử của chúng ta. Đừng để đến khi gần lúc gần đất xa trời mà vẫn chưa một lần tìm-hiểu và đặt-chân lên “con đường” này.

Đức Phật nói rằng:

“Có hai lỗi lầm mà người đời hay mắc phải trên con đường đi đến chân lý: Đó là không đi hết trọn con đường, và/hoặc không bao giờ khởi hành.”

Câu hỏi 51: Nghiệp là gì?

Hiểu Về “Nghiệp

Làm sao chúng ta giải thích về sự bất tương đồng giữa những con người trong thế gian?

Chúng ta có thể hỏi rằng tại sao có người lại sống một đời với những chuỗi dài đầy khổ cực và đau buồn, trong khi có những người khác lại sinh ra và sống trong sung sướng và hạnh phúc?. Tại sao có người lại chết yểu khi chưa đầy một tuổi, có người lại chết bất ngờ khi tuổi còn xuân xanh, nhưng có người lại sống được tuổi thọ rất cao?. Tại sao có những đứa trẻ lại sinh ra trong cảnh chết đói, và những đứa trẻ khác lại được sinh ra ở nơi giàu sang?. Tại sao có người sinh ra đẹp đẽ, lành lặn, khỏe mạnh, nhưng lại có người sinh ra xấu xí, tật nguyền, bệnh hoạn, què chân, đui mù?. Tại sao có người sinh ra lúc nào mặt mày cũng tươi cười dù gian khó, nhưng có người sinh ra với ánh mắt và nụ cười lúc nào cũng buồn bã, xa xăm dù cuộc sống không khổ cực, đau đớn?

Không có điều gì, và không có ai được sinh ra trên thế gian này theo kiểu ngẫu nhiên may rủi cả. Thế gian không vận động theo kiểu như vậy. Mọi sự đều có nguyên-nhân của nó !. Tất cả tình trạng về thân thể và cuộc đời của mỗi người đều mang những lý do.

Theo quan điểm ‘lý-do’, nhiều người tin rằng ‘số phận’ của chúng ta là do sự kiểm soát và ý muốn của thượng đế. Tuy nhiên nếu nhìn vào thế gian, và thấy có quá nhiều khổ-đau và bất-tươngđồng giữa hàng tỷ con người, bạn có thể hỏi thêm rằng: “Tại sao thượng đế lại muốn và sáng tạo ra những hoàn cảnh khổ-đau và bất-tương-đồng như vậy để làm gì?”. Nếu có thượng đế là đấng sáng tạo, là đấng toàn năng, vậy tại sao ngài không muốn tạo ra những con người hạnh phúc giống nhau và không tranh đấu, giết hại lẫn nhau?—Không lẽ thượng đế có ‘ý-thích’ muốn nhìn thấy nhiều người bị khổ đau, nhiều người với những ‘số phận’ bất công khác nhau?!.

Điều này vừa vô-lý, vừa trái-ngược với những ‘giáo lý’ về thượng đế là đấng sáng tạo bác ái và yêu thương muôn loài; điều này mâu-thuẫn với những gì thực tế diễn ra trong thế gian từ cổ chí kim có quá nhiều khổ đau mà loài người đã chứng kiến và chịu đựng. Như vậy làm sao có lý về đức-tin cho rằng ‘số phận’ của chúng ta được định đoạt bởi thượng đế toàn năng và đầy lòng bác ái?.

Vì quá băn-khoăn thắc mắc về những khác-biệt rành rành của hàng tỷ người trên trái đất nhưng không thể nào lý giải được, chàng thanh niên tên Subha đã đi đến gặp Đức Phật để thỉnh cầu người giải đáp.

"Thưa Ngài, vì nguyên nhân nào, vì nguyên cớ nào mà chúng con thấy trong nhân loại có người chết trẻ và người sống lâu, có người sống lâu, có người bệnh yếu và người khỏe mạnh, có người xấu và người đẹp, có người có quyền và người thất thế, có người giàu và người nghèo, có người thấp hèn và người cao thượng, hay người ngu đần và người thông minh?."

Đức Phật trả lời như sau:

"Tất cả mọi chúng sinh đều có “nghiệp” là của mình, là của thừa tự của mình, là nguyên nhân bẩm sinh của mình, là người thân tộc của mình, là nơi nương tựa của mình. Chính nghiệp (kamma) tạo ra những sự khác nhau giữa những chúng sinh trong những tình cảnh cao thấp khác nhau".

(theo kinh “Culakamma Vibhanga Sutta”).

Phật nói rằng phần nhiều của mỗi chúng ta hôm nay là do kết quả của nghiệp của mình, kết quả của những hành-động trong quá khứ và những hành động trong hiện tại. Chúng ta phải chịu trách nhiệm cho những những hành-động [nghiệp] mà chúng ta đã làm, chính chúng ta chịu trách nhiệm cho hạnh phúc và khổ đau của mình. Chính chúng ta xây địa-ngục cho mình, hoặc tạo thiên-đàng cho mình. Chính chúng ta là kiến trúc sư của ‘số phận’ của chúng ta trong hiện tại và tương lai.

Đây là lý về quy luật Nghiệp, có thể giải thích về những khổ-đau, về bí-ẩn của cái gọi là ‘số phận’ theo quan niệm của những tôn giáo khác, và về những sự khác-biệt, những sự không-tương-đồng giữa mọi người trên trái đất.

Nghiệp (kamma, Phạn: karma) là những hành-động cố ý, có chú tâm, có ý thức, còn gọi là những hành-động tạo tác. Nghiệp có nghiệp xấu, nghiệp tốt. Hành động tốt tạo nghiệp tốt. Hành động xấu tạo nghiệp xấu. Cây nào trái đó. Một người sẽ gặt hái quả do mình gieo trồng. Gieo “nhân” giống nào, thì lên cây giống đó và gặt loại trái “quả” đó. Nếu gieo trồng hạt táo thì lên cây táo và cho ra trái táo. Tiến trình nhân-quả bao gồm rất nhiều tác động và nhân-duyên trong suốt giai đoạn gieo trồng để cuối cùng ra kết quả là những trái táo, trái lớn hay nhỏ, nhiều hay ít, chua hay ngọt, cứng hay mềm…

Cũng như vậy, chúng ta là kết quả của mình trước kia, và rồi chúng ta sẽ là kết quả của mình hôm nay. Điều quan trọng bạn cần lưu ý là: “Hành động hiện tại của chúng ta sẽ cho phép chúng ta tác động đến tương lai của chúng ta. Như vậy nghiệp không phải là ‘số phận’ hay ‘định mệnh’ đã cố định.”

Đức Phật đã dạy rằng: nếu mọi sự đều đã định đoạt, đều đã an bài, thì không có “ý chí tự do” của mỗi người, và không cần có đời sống tâm linh đạo đức để làm gì nữa, chúng ta cũng không cần phải tu hành làm gì nữa, vì chúng ta chỉ là nô lệ của một quá khứ bất di bất dịch mà thôi. Nhưng không phải vậy.

Nghiệp chỉ là một trong rất nhiều quy luật và trật tự vận hành trong vũ trụ. Quy luật bên trong nó vận hành một cách tự nhiên, không ai can thiệp vào được. Nghiệp không phải là một sản phẩm hay cái gì do con người hay do đấng sáng tạo tạo ra, mà nó là quy luật tự-nhiên. Người hiểu biết về cách hoạt động của nghiệp sẽ có được hy-vọng, tự-tin, và có được niềm khích-lệ về mặt đạo đức và tâm linh.

Nếu hiểu được nghiệp, một người có thể dựa vào đó mà làm những việc mang lại lợi-lạc cho mình.

Hiểu được quy luật nghiệp sẽ giúp chúng ta thêm nỗ lực làm điều tốt, giúp chúng ta trở nên tử tế, khoan dung và tốt bụng, giúp cho chúng ta không còn bi quan, không còn bế tắt, tuyệt vọng hay đau buồn với cái ‘định mệnh an bài’ nào đó.

Hiểu được nghiệp, chúng ta sẽ tự nhiên tránh bỏ điều xấu ác, làm những việc tốt thiện.

Hơn nữa ai hiểu được quy luật tự nhiên và khoa học của nghiệp thì sẽ không còn những đức-tin vào những tôn giáo chỉ vì lý do ‘sợ bị trừng phạt’, hoặc lý do ‘thờ phượng để được ban thưởng, phù hộ’.

Ai hiểu được quy luật nghiệp sẽ chăm lo tu tập đạo đức và tâm một cách tự nhiên, bởi vì họ hiểu được nghiệp quả sẽ xảy ra như thế nào.

Câu hỏi 52: Điều gì xảy ra khi chúng ta chết?

Giáo lý của Đức Phật đã đưa ra lời giải đáp thỏa đáng nhất về nguồn gốc con người đến từ đâu và nơi nào con người sẽ đến sau kết thúc kiếp sống này.

Sau khi chúng ta chết, tâm-thức của chúng ta, cùng với những xu-hướng (nội kết), những dục-vọng (tham muốn, ái dục…), những nguồn lực (năng lượng) sống, và những cá-tính (chủng tử) đã được phát triển và được tạo điều kiện (duyên) trong kiếp sống này sẽ tái hiện-thành trong một “sự sống” mới.

Từ đó, một “sinh vật hữu tình” mới sẽ lớn lên và phát triển một ‘cá thể’ dựa vào cả hai nhóm nhân duyên là (i) những cá-tính và bản-tính thuộc về tâm-thức của kiếp sống trước và (ii) những cá-tính và bản-tính của tâm-thức mới được hình thành trong môi trường sống mới.

‘Cá thể’ của “sinh vật hữu tình” đó sẽ thay đổi và bị biến đổi bởi những nỗ lực của tâm thức (có ý thức, có ý hành, có tạo tác) và những điều kiện (nhân duyên) khác như: giáo dục, ảnh hưởng của cha mẹ và xã hội.

Sự sống mới kéo dài cho đến khi những điều kiện (nhân duyên) tạo ra nó và thúc đẩy sự sống của nó không còn nữa. Tiến trình chết và tái sinh sẽ được tiếp diễn. Những điều kiện thúc đẩy tiến trình tái sinh đó chính là những yếu tố thuộc tâm (thức) như Dục-Vọng và Vô-Minh.

Nếu những dục vọng và vô minh (tham dục và si mê) không còn nữa thì không còn tiến trình tái sinh nữa, và trạng thái đó Phật giáo gọi là “không còn sinh tử nữa”. Khi không còn tái sinh nữa, thì tâm (thức) được gọi là đạt được trạng thái vô-sinh, giải-thoát, trạng thái đó được gọi là Niết-bàn (Nibbana).

Từ “chúng sinh” là từ Hán Việt dịch chữ “sattva” trong tiếng Pali (và tiếng Phạn). Sattva có nghĩa là “những sinh vật hữu tình”. (Tiếng Anh dịch là “sentient living beings”). Chúng sinh hay những sinh vật hữu tình là những “sự sống” có mang nguồn lực sống, nguồn lực tâm-thức và nguồn lực tái-sinh. Ví dụ con người, chó, mèo, trâu, bò cho đến những con vật vô cùng nhỏ bé như kiến, vi trùng…đều là những chúng sinh hữu tình.

● Làm cách nào Tâm (thức)²² chuyển từ thân xác này qua thân xác khác?

Khi một người sắp chết, người ấy bắt đầu mất ý thức kiểm soát tiến trình tâm. Đến lúc đó, những hành động (nghiệp) và những cá tính, thói quen, thói tâm (nội-kết) đã lâu ngày nằm bên lớp dưới của tâm-thức (tàng-thức) đến lúc này được ‘bung ra’, được ‘thả ra’ tự do. Trong nhiều chập khoảng khắc (sát-na) trong tâm luôn hiện ra hình ảnh của tâm-thức. Tâm-ảnh này hiện lên trong tâm một cách vô tình và tự nhiên (không phải do chủ tâm hay cố ý) mà do những hành động (nghiệp) trong quá khứ tạo ra. Vì vậy, tùy theo tính chất thiện hay ác của các nghiệp (kamma) mà một người đang sắp-chết có thể “nhìn-thấy” trong tâm những hình thù tối đen, quái dị, những hình cảnh đáng sợ (cảnh giới xấu); hoặc người đó có thể thấy hình ảnh của những người thân (cảnh giới người), hay hình ảnh của một cảnh giới đẹp đẽ, mát lành (cảnh giới lành). Rất nhiều người thường la lên khi “nhìn-thấy” những cảnh tượng trong tâm như vậy lúc sắp-chết, và họ có thể ghi nhận lại và kể lại cho những người thân đến thăm bên giường bệnh.

Ngay cả khi lúc này cơ thể đã hoàn toàn gần như yếu ớt và suy kiệt, nhưng những chập (đơn vị, sát-na) tâm tưởng, hay có thể gọi chung là “thức tử mạng”, thì rất mạnh-mẽ khi cái chết đang đến sát gần. Khi cơ thể ‘tắt-thở’ và ngưng hoạt động ngay “điểm-chết” thì những nguồn năng lượng mạnh-mẽ đó sẽ được giải phóng thành những năng lượng của tâm-thức. Nguồn năng lượng này không thể nào bị mất đi hay bị triệt tiêu, cho nên chúng sẽ tái-tụ và hiện-thành trong một “thân-xác” mới, vì vậy tạo ra hiện tượng “tái-sinh”. Quá trình chết và tái sinh được diễn ra theo tiến trình tâm thức như vậy.

Hãy tưởng tượng những nguồn năng lượng tâmthức này giống như sóng truyền thanh radio vậy, nó không phải được cấu tạo bằng những giọng nói và âm nhạc phát ra trên đó, mà sóng được tạo nên bằng năng lượng của những tần sóng khác nhau, được phát ra và truyền đi, và nó phóng đi “ngay tức thời” xuyên qua không gian, và sau đó nó được “bắt” bởi những đầu-nhận là máy radio, và từ máy radio đó sóng được giải mã ra thành những giọng nói và âm nhạc cho người nghe.

Tiến trình (năng lượng) sóng này cũng giống như tiến trình (năng lượng) tâm. Khi chết, nguồn năng lượng tâm-thức được phóng chuyển thông qua không gian, nó được “bắt” hay “nhận” bởi nơi như “noãn-trứng” đã được thụ thai. Và ngay sau đó nguồn năng lượng tâm-thức đó được tái sinh trong một “sự sống mới” và thể hiện ra bằng một “cá thể” mới. ‘Cá thể’ mới này bao gồm những phần của kiếp-trước được truyền theo nguồn năng lượng tâmthức vừa nói, cộng với những phần tâm-thức mới được tạo ra bởi môi trường “nơi sinh” mới.

Nhiều người không tin vào thuyết tái-sinh trên cơ sở tiến trình tái sinh như vậy. Họ nghe radio hàng ngày từ nhỏ, nghe được tất cả những âm thanh và âm nhạc chuyển đi từ nửa vòng trái đất nghìn trùng xa, rồi những âm thanh đó được “bắt” xuống và “phát” ra bởi cái máy radio nhỏ xíu trong tíchtắc, thì họ chỉ nghĩ là khoa học, mặc dù đa số họ chẳng hiểu gì về những tần sóng được tạo ra từ cái gì. Thậm chí họ cứ nghĩ sóng là do âm thanh và âm nhạc tạo ra. Họ không biết rằng tần sóng là một dạng nguồn năng-lượng vật lý siêu-hình, cũng như hàng loạt những sóng vật lý khác. Bây giờ thì bạn đã hiểu được. Vô số âm thanh được “phát” đi dưới dạng nguồn năng-lượng và trong tích tắc có thể được “nhận” xuống và “phát” ra thành vô số âm thanh. Vậy tại sao những nguồn năng-lượng như năng-lượng tâm-thức lại không thể được phát chuyển đi đến một “nơi” nào gần-bên hay xa-lắc như cách của sóng truyền thanh?. Điều này là có thể hình dung được.

Về phần đạo, người đang sắp-chết nên được an ủi và nhắc nhở về những hành động thiện lành, những hành động công đức (nghiệp tốt). Người sắp chết không nên bị quấy rầy bằng những việc cơm áo gạo tiền, bằng những việc bon chen tranh đấu của người đời. Người sắp chết cũng không nên được người thân ưu buồn, sầu não, than thở, khóc lóc...khi đến thăm. Cũng không nên nói, nhắc hay gợi ý thêm cho người sắp chết về những tư-tưởng mới, những hành-xử mới, hay thậm chí về một đứctin mới, vì làm như vậy người chết sẽ chết trong hoang mang và hoảng sợ hơn nữa.

Đức Phật thì khuyên rằng khi người sắp chết đang bị sợ hãi và khiếp đảm vì tâm-cảnh đang diễn ra trong tâm và nơi-đến là những bến bờ mù mịt, thì hãy nhắc người ấy chỉ nghĩ đến Đức Phật, Pháp và

Tăng (Tam Bảo)²³ thì người sắp chết thường sẽ thấy được sự an-tâm kỳ-diệu, cho dù người ấy chưa bao giờ tin hay theo đạo Phật khi còn sống trước đó!.

● Có phải ai chết cũng được tái sinh thành người?

Không!, không phải vậy. Không phải ai cũng “được” tái sinh trở lại làm người sau khi chết.

Theo Phật giáo, có nhiều cảnh-giới khác nhau mà người hay chúng sinh chết sẽ tái sinh về đó. Một số người được tái sinh về những cõi trên trời, trở thành những thiên thần hoặc trời. Một số người bị tái sinh về những cõi địa ngục. Một số người thì tái sinh thành những hồn ma, quỷ đói (ngạ quỷ) vất vưởng trên trần gian. Một số người tái sinh thành những súc sinh ngu đần đầy đau khổ.

Cõi trời (cõi thiên thần, cõi tiên, thiên đàng, cõi bồng lai) không phải là một nơi nào đó có thể tả được, hoặc có thể nhìn thấy được như sao Hỏa, sao Kim, Trăng...), mà đó là một “trạng-thái hiện-hữu” (cảnh giới) mà Thân của những chúng sinh ở đó là rất vi-tế (không phải được cấu tạo bằng xương thịt như chúng sinh ở trần gian), và Tâm của họ thì chỉ cảm nhận được những cảm giác tốt đẹp, vui sướng, hỷ lạc; cõi tiên trời là nơi không có mặt khổ-đau và sự vô-thường như ở cõi người. Một số giáo điều của các tôn giáo khác thì dạy mọi người phải nỗ lực hết sức để cầu-nguyện để được ‘đầu thai’ về cõi trời (thiên đàng), và họ tin rằng sống trên thiên đàng là mãi mãi, không bao giờ thay đổi.

Nhưng theo đạo Phật thì không phải vậy. Cũng giống như những cõi “hữu vi” luôn luôn thay đổi, cảnh giới cõi-trời cũng thay đổi, cũng là vô thường. Chỉ khác là sự vô thường ở đó ít hơn mức đổi-thay và vô-thường ở những cảnh giới thấp khác. Khi hạn sống ở cõi trời đã hết (thường gọi là hết tuổi hưởng phước), thì chúng sinh ở đó có thể được tái sinh về lại làm người ở cõi trần gian.

Tương tự vậy, địa-ngục cũng không phải là nơi cụ thể có thể được chỉ ra (như núi lửa, những nơi hà khắc, những nơi có sự áp bức, chết chóc trên trần gian, cảnh đau đớn nào đó như lò mổ động vật…), mà đó là một “trạng-thái hiện-hữu” (cảnh giới) mà Thân của chúng sinh ở đó là rất vi tế (không phải được cấu tạo bằng xương thịt như chúng sinh ở trần gian), và Tâm của họ thì chỉ cảm nhận được những cảm giác đau-đớn, đày-đọa, cùng-khổ, kinh-khủng nhất. Bởi vậy, trên trái đất ở đâu mà có điều kiện sống quá khắc nghiệt, có tính người man rợ bạc bẽo, có áp bức và độc tài giết chóc, thì người ta hay ví những nơi đó như là ‘địa ngục trần gian’, là vậy.

Tương tự vậy, cõi ngạ quỷ (quỷ đói, hồn ma, cô hồn) cũng không phải là nơi cụ thể (như hang quỷ, động yêu tinh… theo thần thoại), đó là một “trạng-thái hiện-hữu” (cảnh giới) mà Thân của chúng sinh ở đó là rất vi tế (không phải được cấu tạo bằng xương thịt như chúng sinh ở trần gian), và Tâm của họ thì chỉ cảm nhận được những cảm giác đói-khát, thèm-muốn vô tận nhưng vô cùng đau khổ vì không bao giờ được thỏa mãn.

Chẳng hạn, ngạ quỷ được miêu tả bằng những hình thù quái dị, trong đó có loài có bụng thì rất to nhưng cái cổ để ăn nuốt thức ăn thì nhỏ như lổ cây kim khâu nên không bao giờ ăn được để thỏa mãn cái bụng đói khát và sự thèm ăn thèm uống. Chúng ta thì chỉ bị bỏ đói hay nhịn ăn một ngày một bữa là đã la lên vì khổ sở và tức tối đến mức nào. Những luận giảng về nghiệp-báo cho rằng những kẻ sống trên đời luôn tham-lam, ích-kỷ và keo-kiệt thì khi chết đi rất dễ tái sinh thành những quỷ đói, như là một lẽ công bằng tự nhiên của nghiệp báo.

Thật ra cảnh giới địa ngục và cảnh giới của ngạ quỷ đói, và súc sinh thì toàn là đau-khổ, đọa-đày. Đó là những cảnh giới thấp xấu nhất mà người theo đạo chân chính nên tìm cách tránh né!.

Vậy cảnh giới con-người thật ra chỉ khác với tất cả những cảnh giới tiên trời, địa ngục và ngạ quỷ khác là ở chỗ Thân có hình hài cấu trúc, và Tâm thì có nhiều trạng thái khác nhau của tâm. Khác như thế nào?. ‘Con người’ có Thân rõ rệt và được cấu tạo bằng xương thịt..., và những trạng thái Tâm thì bao gồm cả hai trạng thái sướng và khổ, chứ không chỉ toàn sướng (như những cõi tiên trời) hay chỉ toàn khổ như những cõi địa ngục, ngạ quỷ).

Cảnh giới súc sinh (động vật, côn trùng...) thì cũng ở cùng cõi trái đất với loài người và cũng có Thân bằng xương thịt, hơi thở, nguồn lực sống... nên cũng được gọi chung với loài người trong nhóm “chúng sinh hữu tình”.

Theo lời Phật:

Người thấy sai trái trong khi không có sai trái, và lại không thấy được sai trái trong khi có sai trái. Người ôm giữ tà-kiến sai lầm như vậy sẽ tái sinh về cõi thấp xấu.

Người thấy sai trái khi có sai trái, và thấy không sai trái khi không có sai trái. Người có được chánh-kiến đúng đắn như vậy sẽ tái sinh về cõi tốt lành.

(Kinh Pháp Cú – Kệ 318 & 319)

● Điều gì quyết định chúng ta tái sinh về đâu?

Yếu tố quan trọng nhất (nhưng không phải là duy nhất) quyết định nơi nào chúng ta sẽ tái sinh về sau khi chết và cảnh sống của chúng ta như thế nào ở đó chính là Nghiệp (kamma)²⁴. Nghiệp có nghĩa là những hành động của ta hàng ngày khi ta còn sống trong kiếp này, đó là những hành động cố ý, có ý thức, có chủ tâm, những hành động tạo tác, có ý-hành. Nói chung những hành động (bao gồm hành động, lời nói, ý nghĩ) có cố ý thì tạo ra nghiệp. Hành động tốt tạo ra nghiệp tốt và ngược lại.

Từ nguyên lý nhân-quả này, hành động của chúng ta sẽ tạo ra những nghiệp tốt hay xấu cho tương lai và cả kiếp sau. Cũng giống như tần sóng phát thanh chúng ta phát ra ra sao, thì máy thu sóng radio sẽ “bắt” (nhận) xuống như vậy, và “phát” lại cho ta thành những âm nhạc và lời nói y hệt như âm thanh và lời nói (nghiệp) ta đã tạo ra và phát đi dưới dạng sóng năng-lượng tâm-thức vậy. Nguồn năng-lượng tâm-thức sẽ được giải tỏa và phát đi ra khỏi thân ngay-khi-chết, và nó sẽ được tái hiệnthành ở một môi trường sự sống mới, ở một “nơinhận” thích hợp nhất với nó.

Như vậy theo nguyên lý nhân-quả và lẽ thường tình, thì chúng ta có thể tưởng tượng ra rằng: loại người nhẹ nhàng, từ ái, thương người, phúc đức... sẽ được tái sinh về một cõi trời đầy phúc lành hoặc về lại cõi người thành người sung sướng, mang nhiều phước lành. Còn những người ngu si, cuồng tín, hoặc tàn bạo, ác độc; hoặc ích kỷ, quá tính toán, keo kiệt, ít làm việc công đức... thì, theo thứ tự, có thể sẽ bị tái sinh thành súc sinh đần độn; hoặc vào địa ngục bị đày đọa; hoặc về lại cõi người nhưng thành người tật nguyền, nghèo đói, khốn khổ.

Không phải chỉ có những bằng chứng khoa học củng cố thuyết tái-sinh này, mà từ xưa đến nay nhiều công trình nghiên cứu cũng đã chứng kiến rất nhiều người có thể hồi nhớ lại kiếp sống trong quá khứ. Điều đó cho thấy rõ ràng có sự tái sinh.

Câu hỏi 53: Có bằng chứng khoa học nào chứng tỏ có sự tái sinh?

Có rất nhiều trường hợp nghiên cứu đã chứng minh và ghi lại nhiều người lớn, và trẻ em, đã nhớ lại kiếp trước của mình. Rất nhiều trường hợp, tuy không thông qua nghiên cứu khoa học, nhưng mang tính giai thoại, cũng đã được thuật lại bởi rất nhiều người và nguồn tin đáng tôn trọng ở những nước phương Đông.

Phương Đông và phương Tây ngày nay vẫn liên tục nghiên cứu về sự hồi nhớ kiếp quá khứ, như là những bằng-chứng của việc tái-sinh từ kiếp trước đến kiếp này.

Ví dụ, Carol Bowman, người chủ xướng một trung tâm khoa học và diễn đàn rất lớn mang tên “Trung Tâm Kiếp Trước” (www.childpastlives.org) đã viết một quyển sách về nhiều đứa trẻ đã có khả năng nhớ lại kiếp quá khứ của mình. Đó không phải là những quyển sách về đề tài tôn giáo hay tâm linh, mà là sách về nghiên cứu khoa học, dựa vào những công trình nghiên cứu công phu trên hàng trăm đứa trẻ.

Giáo sư Ian Stevenson là giám đốc Khoa Nghiên Cứu Cảm Nhận đại học University of Virginia, Hoa Kỳ đã thực hiện rất nhiều nghiên cứu hàn lâm và khoa học hơn 3.000 người có khả năng nhớ lại kiếp trước của mình. Thông tin có thể đọc trên trang (www.medicine.virginia.Edu/clinical).

Một số những nhà khoa học khác rất nổi tiếng trong việc nghiên cứu đề tài “con người hồi nhớ lại kiếp sống quá khứ” mà bạn có thể đọc như là:

- Tiến sĩ Jim Tucker: (www.enlightennext.org/magazine/bios /jim-tucker) - Tiến sĩ Raymond Moody (www.lifeafterlife.com)

- Thomas Shroder (www.books.simonandschuster.com)...

Đó là những công trình nghiên cứu đầy thú vị và những bằng chứng đầy thuyết phục mà ai cũng nên quan tâm. Hàng ngàn kết quả hiện đại và khoa học như vậy (chứ không cần tính những giai thoại và hiện tượng chứng kiến được ở những xứ sở khác) đã chứng minh cho sự hiện-hữu của những kiếp sống trước của những người đang sống trong hiện tại. Như vậy có nghĩa là có tái sinh theo chứng minh của khoa học.

Câu hỏi 54: Phật giáo có tin vào thượng đế hay đấng sáng tạo hay không? Vì sao?

Phật giáo có xu hướng khá “thực-tiễn” trong những vấn đề đó, và Phật giáo không tin vào những sáng tạo bí ẩn, chẳng hạn như lý thuyết cho rằng vũ trụ đều bắt nguồn từ “trứng vũ trụ”, hay được tạo ra bởi một ‘vị thần có chòm râu dài trắng’.

Nếu bạn nghĩ rằng có một đấng sáng tạo tài tình tạo ra cả vũ trụ và thế giới, vậy ai tạo ra đấng sáng tạo tài tình đó? Và nếu đấng sáng tạo đó đã luôn luôn tồn tại, vậy liệu vũ trụ cũng đã luôn luôn tồn tại hay không?

Nói chung, Phật giáo chắc chắn không tin vào những đấng sáng tạo toàn năng như vậy. Chẳng hạn như nếu một đấng sáng tạo đã tạo ra vũ trụ, đã tạo ra con người, vậy tại sao không tạo ra những con người giống nhau, cùng hạnh phúc như nhau, mà lại tạo ra người ác, người hiền, người làm ra tội lỗi và phải bị hình phạt xuống địa ngục vĩnh viễn trong cảnh đầu rơi máu chảy như vậy?

NHiều người đã tin rằng đấng sáng tạo tạo ra con người, nhưng tội lỗi là do con người tạo ra, nên con người phải bị thượng đế trừng phạt. Nhưng đấng sáng tạo theo quan điểm tôn giáo của nhiều tôn giáo là đấng với đầy lòng bác ái, thương yêu muôn loài; rằng đấng sáng tạo đã tạo ra và biết trước có thiên đường hạnh phúc và địa ngục kinh khủng. Vậy sao đấng sáng tạo lại tạo ra những con người để họ tạo ra những tội lỗi để rồi bị đọa đày xuống địa ngục kinh khủng đó?—Để làm gì?. Tại sao đấng sáng tạo có lúc lại đầy lòng bác ái, thương yêu muôn loài, có lúc lại tạo ra địa ngục, rồi tạo ra con người gây nên tội lỗi và để trừng trị họ ở nơi địa ngục kin khủng đó.

Đức Phật đã khuyên dạy không nên tin theo những điều do giáo điều, do kinh kệ, do truyền thống hay do những suy đoán, tưởng tượng mà có, vì nếu tin như vậy sẽ chẳng mang lại lợi ích gì.

Đức Phật khuyên rằng đừng bao giờ cố gắng tìm hiểu những câu hỏi siêu hình như vậy, chẳng hạn như: Ai tạo ra thế giới này? Thế giới này có tồn tại mãi mãi hay không? Trong câu chuyện về một người bị dính mũi tên độc, không lo việc rút mũi tên ra để cứu lấy mạng sống của mình, mà cứ lo hỏi những câu hỏi vô ích như: Ai đã bắn mũi tên đó? Tên họ hắn là gì? Hắn làm nghề gì? Vì sao và vì sao?… thì người đó có thể chết trước khi nghe được câu trả lời. Cách tốt nhất là hãy để thầy thuốc rút mũi tên ra và băng bó thuốc thang và cứu lấy mạng sống của mình. Những câu hỏi đó không giúp ích gì cho việc cứu ngay mạng sống của mình.

Ý của Phật khuyên dạy rằng, cuộc sống trên thế gian thật là vô-thường và ngắn-ngủi và đầy sự khổ, vậy nên chúng ta hãy tập trung vào những vấn đề “thực-tế” và lối sống “thực-tế” để làm cho bớt Khổ, để giải thoát khỏi Khổ… trước khi những vôthường đến vào một ngày không hẹn trước.

Người theo đạo Phật có tin vào thượng đế sáng tạo hay không?

Người theo đạo Phật tin rằng có những chúng sinh khác nhau cư ngụ ở những cõi trời khác nhau. Họ là chư thiên bậc cao như: thiên thần (deva), trời Phạm Thiên (Bhramma) thuộc những cõi trời thần khác nhau. Nhưng người theo đạo Phật có tin có một đấng thượng đế tạo ra tất cả mọi thứ trên thế gian và định đoạt cuộc sống của con người trên trần gian hay không?. Không, những người theo đạo Phật có sự hiểu biết rõ ràng thì không tin như vậy. Có rất nhiều lý do mà Phật giáo và Phật tử không tin như vậy.

Những nhà xã hội học và tâm lý học thời hiện đại cho rằng đức-tin vào đấng tạo hóa hay thượng đế là xuất phát từ nguồn gốc của những nỗi sợ-hãi của con người. Đức Phật đã từng giảng rằng:

"Con người khi bị sợ hãi, con người tìm nơi trú ẩn ở những nơi--đồi núi, rừng sâu, nương rừng, cây cối và miếu thờ."

(“Kinh Pháp Cú” – Kệ 188)

Sinh vật nào cũng vậy, khi sợ hãi thì chạy tìm nơi trú ẩn. Người nguyên thủy luôn cảm thấy mình bị rình rập bởi rất nhiều mối nguy hiểm từ thế giới lúc đó còn nhiều hiểm nguy và man dã. Họ sợ thú dữ, sợ không có khả năng tìm kiếm đủ thức ăn để sinh tồn, sợ bị thương vong và bệnh tật, và sợ hãi cả những hiện tượng tự nhiên như sấm chớp, núi lửa, lũu lụt, giông bão... hay xảy ra. Và bởi vì con người không tìm kiếm được sự chở che bảo vệ nào chắc chắn vào thời đó, cho nên họ đã tưởng tượng ra và sáng tạo ra ‘thượng-đế’ để che chở cho họ, và để giúp làm tăng thêm sức mạnh và can đảm để họ đối đầu với những thử thách của cuộc sống.

Ngay cả những người thuộc nhiều tôn giáo khác nhau ngày nay vẫn tin và kể rằng họ luôn cầu nguyện những khi gặp khó khăn (và lời cầu nguyện của họ cũng được đáp lại). Tất cả những niềm tin kiểu đó càng chứng minh cho giáo lý của Đức Phật: rằng sự tin vào thượng đế là phản ứng tự-vệ trước những sợ-hãi của con người. Đức Phật thì khuyên dạy mọi người hãy cố tìm hiểu những nỗi sợ-hãi của mình, giảm thiểu những dục-vọng và hãy can đảm chấp nhận những gì khả năng con người chưa làm được hoặc chưa khám phá ra được. Phật mong muốn thay thế những tín ngưỡng vô lý đó bằng những sự hiểu biết hữu lý và khoa học.

Lý do thứ hai những người theo đạo Phật không tin vào đấng thượng đế tạo hóa là bởi vì dường như không có bằng chứng chứng minh cho sự có mặt của đấng tạo hóa đó. Nhiều tôn giáo cho rằng những lời của thượng đế tạo hóa đã được ghi trong kinh sách nên họ tin là có thượng đế là có thật, và họ tin rằng trong vũ trụ chỉ có một thượng đế là thượng đế của tôn giáo mình, còn những ‘thượng đế’ của tôn giáo khác là không có thật. Một số tôn giáo lại cho rằng thượng đế là nam giới, một số khác cho thượng đế là nữ giới (nữ thần), và số khác thì cho rằng thượng đế là không nam giới cũng không phải nữ giới. Họ hài lòng và thần phục sự ‘hiện hữu’ của thượng đế của mình; và họ nhạo báng và không tin vào sự tồn tại của ‘thượng đế’ hay người sáng lập của những tôn giáo khác.

Đã qua nhiều thế kỷ, con người luôn cầu nguyện thượng đế (hay ông Trời) che chở khi có khó khăn, chiến tranh, hoạn nạn và bệnh tật. Nhưng thực tế mà nói những lời cầu nguyện đó vẫn không được đáp trả. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên, ngay cả nhiều tôn giáo đã cố sức chứng minh sự hiện hữu của thượng đế của tôn giáo mình qua 20 thế kỷ qua. Nhưng sự thật vẫn chưa bao giờ được chứng minh.

Lý do thứ ba những người theo Phật không tin vào thượng đế sáng tạo là vì niềm tin đó thật sự không cần thiết và giải quyết được điều gì. Một số người cho rằng phải có đức-tin vào đấng sáng tạo thì mới lý giải được nguồn gốc vũ trụ và sự sống. Khoa học đã dần dà chứng minh được sự hình thành của vũ trụ và sự sống mà không có yếu tố của thượng đế sáng tạo.

Một số người lại cho rằng đức-tin vào chúa trời là cần thiết để mang lại đời sống hạnh phúc và có ý nghĩa. Việc này cũng không phải vậy. Có rất nhiều người vô-thần không tin vào thượng đế nhưng họ vẫn có thể sống một đời sống hữu dụng, hạnh phúc và có ý nghĩa.

Một số người cứ tin rằng thượng đế thì có sức mạnh vô biên trong khi đó con người thì quá bé nhỏ yếu ớt không thể tự giúp mình được. Điều này cũng không đúng, mà lịch sử loài người thì chứng tỏ ngược lại. Biết bao nhiêu người tự nỗ lực vượt qua bao nhiêu hiểm nghèo, tật nguyền, đau khổ bằng nội lực bản thân mình mà không hề có một đức tin tôn giáo nào. Một số người tin rằng thượng đế là ‘cần phải có’ để cứu rỗi con người. Nhưng lý lẽ này cũng không được chứng minh trong cuộc sống này bằng thực tại và lý lẽ nào.

Dựa vào kinh nghiệm tự thân mình, Đức Phật lịch sử đã nhìn thấy được con người có đầy đủ khả năng để làm trong sạch thân tâm của mình, để phát triển lòng từ bi và trí tuệ hiểu biết. Phật hướng ‘sự chú ý của con người vào thượng đế’ hướng về lại bên trong trái-tim và tâm-trí của chính con người, và khích lệ mọi người tự đi tìm giải pháp cho mọi vấn nạn của kiếp người, bằng sự hiểu biết chính chắn, hợp với lẽ thật của thế gian.

Quan điểm của Phật giáo về đấng sáng tạo hay thần linh có thể thấy trong vài trích dẫn sau:

Trong kinh “Chuyện Tiền Thân của Đức Phật (“Bhuridatta Jakata”, số 543, Bồ-tát), Phật đã hỏi vị một ‘đấng tạo hóa’ được giả định là vị trời Phạm Thiên trong tôn giáo Bà-la-môn vào thời đó, như sau:

“Người có mắt ắt thấy cảnh đau thương của đời sống.

Tại sao Phạm Thiên không tạo những sinh vật tốt đẹp?

Nếu uy lực của Ngài là vô hạn?

Tại sao ít khi Ngài giang tay để ban phước lành?

Tại sao tạo vật mà do chính Ngài tạo ra lại phải bị đọa đày trong cảnh đau khổ?

Tại sao Ngài không ban hạnh phúc cho tất cả?

Tại sao đời sống lại đầy dẩy giả dối, lừa đảo, mê muội?

Tại sao gian trá lại hay thắng—còn sự thật và công lý lại hay thua?

Ta liệt Brahma (Trời Phạm Thiên) vào hạng người bất công, kẻ đã tạo một thế gian đầy hư hỏng sai trái.”

Còn trong Chuyện Tiền Thân “Maha Bodhi Jakata” (Đại Bồ-Đề) thì Bồ-tát [kiếp trước của Phật] đã phê bình giáo lý chủ trương rằng mọi việc đều do đấng Tối Cao tạo nên, như sau:

“Nếu có một Thần Linh toàn quyền ban phước

Mà lại gieo họa cho tạo vật do chính Ngài tạo ra.

Và tạo cho chúng sinh những hành động tốt hay xấu.

Vị Thần Linh ấy quả thật đầy tội lỗi.

Vì con người chỉ thừa hành ý muốn của Ngài.”

Nhưng từ xưa đến nay rất đông dân số loài người tin vào nhiều dạng ‘thượng đế’ khác nhau, vậy chắc là phải có thượng đế hay chúa trời thật chứ?

Không phải như vậy. Không phải vì người ta tin nhiều dạng ‘thượng đế’ khác nhau thì chắc chắn phải có một thượng đế là thật.

Đã từng có một thời kinh sách và người ta cho rằng thế giới là bằng phẳng, nhưng tất cả đã sai. Trái đất là tròn. Hầu hết mọi người tin vào điều gì là không dựa vào sự suy-xét một cách hữu lý. Chỉ có một cách để biết một ý tưởng hay đức tin nào đó là đúng hay sai là ta phải nhìn-thấy vào sự-thật.

Nếu người ta tiếp tục tin vào đấng sáng tạo là chúa trời, thì họ chỉ tin thông qua đức tin thuần túy chứ không dựa vào trí-tuệ. Đức tin thì thường do lòng tin võ đoán, do sự sợ sệt hay do bị thuyết phục mà có. Trong khi đó sự-thật thì phải dựa vào lý do, lý lẽ, sự chứng nghiệm, và bằng chứng khoa học thì mới đáng tin được. Ví dụ, chắc chắn là có hiện tượng mưa, vì ai cũng đã từng chứng kiến và trải nghiệm mưa. Và trời mưa là do nhiều yếu tố tự nhiên của hơi nước, gió, áp suất không khí tạo ra, chứ không phải do ‘một vị trời làm mưa’.

Vậy những người theo đạo Phật thì không tin vào đấng sáng tạo hay thánh thần định mệnh, còn bạn tin vào điều gì?

Mỗi con người đều là quý giá và quan trọng, bởi vì ai cũng đều có những phẩm chất tiềm năng để trở thành một người hiểu biết và giác ngộ. Người giác ngộ trong tiếng Pali và Phạn gọi là một Buddha, tiếng Hán Việt gọi là Phật. Chính con người mới may mắn có được khả năng vượt qua vô-minh ngusi và những điều phi lý để nhìn thấy được những lẽthật tự nhiên, chân lý, và mọi sự đúng thực như- chúng-là.

Sự sân giận, thù oán và ganh ghét có thể được thay thế bằng tình yêu thương, sự nhẫn nhục, lòng rộng lượng và lòng tốt. Tất cả những điều này hoàn toàn nằm trong khả năng nỗ lực của con người, nếu người chịu tu tập tu sửa mình, bên cạnh sự ủng hộ và giúp đỡ của những người đồng đạo, nhờ noi theo tấm gương của Đức Phật.

Nếu Phật giáo không tin vào đấng sáng tạo và thánh thần định mệnh, vậy Phật giáo là một tôn giáo vô-thần?

Phật giáo là một tôn giáo vô-thần chỉ theo ý nghĩa là nó từ chối những quan niệm hữu thần xa xưa về một chúa trời là đấng tạo hóa sáng tạo ra mọi sinh vật và vũ trụ. Quan niệm về một đấng sáng tạo như một ‘vị chúa trời có chòm râu trắng dài’ đang nhìn xuống thế gian theo dõi và điều khiển con người giống như điều khiển những con rối thì thật là một ý tưởng buồn cười. Nhiều tôn giáo khác tin như vậy và họ nghĩ vận mệnh hay sự giải thoát con người đều phụ thuộc vào bàn tay cứu rỗi của đấng sáng tạo, của chúa trời hay thần linh của tôn giáo họ.

Phật giáo thì quan niệm đơn giản rằng: những trạng thái tâm trong sạch là trạng thái được giải thoát. Đó là những tâm trạng Niết-bàn (Nibbana).

Nói ngắn gọn, theo Phật giáo thì chỉ có trạng thái Niết-bàn mới là sự giải thoát khỏi sự khổ đau và sinh tử chúng sinh. Và trạng thái giải-thoát của Niết-bàn phải tự mỗi người tu tập để có được chứ không phải do thần thánh hay chúa trời nào ban cho người này và không ban cho người kia cả.

Trạng thái Niết-bàn chỉ có thể tạm hiểu là một trạng thái hạnh phúc cao nhất của tâm, chứ thật ra không có ngôn ngữ nào của thế gian có thể dùng để miêu tả chính xác được hết ý nghĩa của trạng thái Niết-bàn. Niết-bàn là trạng thái tâm tuyệt-đối, không phải là những trạng thái hỷ lạc và hạnh phúc tương-đối trên trần gian, nên không có ngôn từ trần gian có thể miêu tả được. Mỗi người phải tự-chứng và tự-biết về trạng thái đó, giống như mỗi người phải tự nếm ly nước chanh đường mới tự “thấy” được vị ngon của nó là như thế nào, chứ lời miêu tả ‘vừa chua vừa ngọt’ thì chỉ là cách miêu tả tạm bợ. Niết-bàn cũng vậy, theo Đức Phật, mỗi người sẽ tự “chứng nghiệm và nếm trải” trạng thái Niết-bàn của mình chứ không thể hiểu theo sự miêu tả của người khác, ngay cả đó là cách miêu tả của Đức Phật.

Đức Phật đã gọi Niết-bàn là một trạng thái “không do ai sinh ra, không do ai tạo ra, không có hình tướng theo những quan niệm thông thường của thế gian”.

“Này các Tỳ kheo, có cái không được sinh ra, không được tạo ra, không có hình tướng. Nếu không có vậy, nếu không có cái không được sinh ra, không được tạo ra, không có hình tướng, thì chắc cũng không có lối thoát nào để giải thoát khỏi thế giới vốn được sinh ra, được khởi sinh, được tạo ra, có hình tướng như vậy.” (tức như thế gian của chúng ta). (kinh “Phật Tự Thuyết” - Udana, trang 8081)

Phật giáo khuyên dạy con người không nên tập trung sự chú ý vào những hình ảnh của đấng sáng tạo theo trí tưởng-tượng của con người, và không nên suy đoán một cách vô ích vào những điều mà đấng sáng tạo đó đã và sẽ làm. Thay vì vậy, đạo Phật thì nghiêng về thực-dụng, đề cao sự thực hành của bản thân mỗi người. Phật giáo khuyên mọi người quay lại chú tâm vào chính bản thân mình, để tìm thấy nguyên-nhân của khổ đau và phiền não, và từ đó tìm cách hạn chế và trừ bỏ chúng. Khi trừ bỏ được đau khổ, đau thương, phiền não, sinh tử... thì trạng thái đó không được gọi là giải thoát thì được gọi là gì?. Những giáo lý thực-dụng này được gói gọn trong Tứ Diệu Đế mà chúng ta đã từng biết đến.

Câu hỏi 55: Theo Phật giáo, chúng ta có linh hồn không? Hay chỉ là ảo tưởng về cái gọi là ‘linh hồn’?

Đức Phật dạy rằng không có ‘linh hồn’, không có một bản-ngã cố định và thường hằng nào trong một sinh vật. Thay vì vậy, cái mà chúng ta gọi là một ‘con người’ thực ra chỉ là cái được hình thành bởi sự kết hợp của nhiều yếu tố và điều kiện khác nhau. Khi các yếu tố và điều kiện đầy đủ để tạo ra một ‘con người’ thì có một ‘con người’, nhưng khi các yếu tố hay điều kiện không còn thì ‘con người’ đó cũng không còn. Đủ duyên thì thành, không đủ duyên thì tan rã.

Cũng giống như một cái máy tính được lắp ráp bằng nhiều bộ phận chức năng khác nhau. Chỉ khi nào các bộ phận được lắp ráp đầy đủ để cùng hoạt động được như thiết kế, thì đó được gọi là “một cái máy tính”. Nhưng khi các bộ phận được tháo ra thì nó không còn được gọi là một cái “máy tính” nữa. Thật ra, không có một bản-thể, hay một bộ phận cốt lõi nào có thể thực sự được gọi là một cái “máy tính” cả. Phải kết hợp nhiều yếu tố và bộ phận thì mới thành một cái máy tính. Tương tự như vậy, không có một ‘bản-ngã’ hay một ‘cái gì’ cốt lõi cố định trong chúng ta có thể gọi là một ‘linh hồn anh A’, một bản ngã riêng biệt và không thay đổi.

Nói cách khác, ‘con người’ bao gồm có phần ‘thân’ và phần “tâm”. Phần thân vật chất (sắc) gồm những yếu tố đất (xương, cốt...), nước (nước, dịch...), lửa (thân nhiệt...) và gió (hơi thở...). Nó là một cấu trúc rất phức hợp và ‘tuyệt tác’ được hình thành và phát triển thông qua một quá trình tiến hóa rất dài lâu (hàng trăm triệu năm), nhưng nó vẫn không phải là một guồng máy hoàn hảo, bởi vì nó cũng phụ thuộc vào nhiều điều-kiện, thời-gian và chắc chắn nó luôn bị “cũ” đi, già đi từng giờ, từng ngày. Rồi đến giai đoạn nó “trục trặc” như bệnh yếu, tàn tạ, và rồi cuối cùng là chết—ngừng hoạt động và phân rã.

Đức Phật đã dạy rằng phần Tâm của chúng ta cũng bao gồm nhiều yếu tố khác nhau như tâm thức, trí nhớ, cảm nhận và những yếu tố thuộc về tâm khác. Khi tất cả những yếu tố thành phần đó cùng hoạt động với nhau, chúng ta có ý nghĩ cho rằng có một cái ‘Ta’ hay một ‘linh hồn’ của ‘Ta’ hoạt động một cách riêng biệt và độc lập. Và do vậy, chúng ta có cảm tưởng (ảo tưởng) rằng đó là một ‘linh hồn’ của ‘Ta’, thể hiện ra bằng cái ‘Ta’. Và mỗi người đều nhận đó là cái ‘ta’, ‘bản ngã’, hay ‘linh hồn’ của mình.

Theo Phật giáo, tất cả nhân loại đều bị che mờ bởi cái ảo tưởng về một ‘linh hồn’ như vậy. Quan điểm và kiến thức này của Phật giáo giúp chúng ta giải thoát, lìa xa khỏi những ý tưởng, hành động và nhu cầu ích kỷ, tự kỷ và tự đại để phục vụ cho cái ‘Ta’ hay cái ‘linh hồn’ của ‘Ta’.

Nếu chúng ta đã hiểu được rằng cái ‘con người’ của chúng ta chỉ là một sự kết hợp của nhiều yếu tố vật chất và tinh thần, khi chúng kết hợp lại thì có cái ‘con người’, khi chúng không còn kết hợp thì không có cái ‘con người đó nữa. Thậm chí, những yếu tố đó là luôn-luôn biến-đổi trong từng giây phút, cho nên sau một giây phút cái ‘con người’ đó cũng đã thay đổi thành cái ‘con người khác rồi’. Như vậy, bên trong cái ‘con người’ đó không thể có cái gì cố định theo kiểu một cái ‘linh hồn’ bất biến như vậy.

Đúng vậy, Đức Phật đã dạy rằng chính cái ảotưởng về một ‘linh hồn’ là nguyên nhân gây ra mọi đau khổ của người đời. Chức năng tự nhiên và liên tục của cái ‘Ta’ là luôn muốn kiểm soát. Người mang cái ‘Ta’ hay ‘bản ngã’ lớn thì muốn kiểm soát thế giới, người mang cái ‘Ta’ vừa vừa thì luôn muốn kiểm soát chỉ huy gia đình và nơi làm việc, và tất cả mọi người với cái ‘Ta’ luôn muốn kiểm soát mọi thứ theo ý muốn và nhu cầu của cái ‘Ta’, kiểm soát mọi việc liên quan đến thân-tâm’ của cái ‘Ta’.

Chính cái sự luôn luôn muốn kiểm soát mọi thứ cho nhu cầu “ích kỷ” của cái ‘Ta’ đó đã thể hiện ra ngoài bằng hành vi tham muốn và tranh đấu (tham, sân), và vì vậy không có được sự bình-an bên trong tâm và sự hòa-hợp với mọi người bên ngoài. Tham muốn và tranh đấu sinh ra bất-ổn và bất-an. Chính cái ‘Ta’ ích kỷ mong muốn có thêm của cải, khoái lạc, mong muốn kiểm soát người khác. Chính cái ‘Ta’ đó luôn tìm kiếm và chạy theo thỏa mãn dụcvọng nó, nhưng cuối cùng nó chỉ tìm được sự không thỏa mãn, sự bất toại nguyện. Dù có tìm ra khoái lạc thì cuối cùng khoái lạc đó cũng biến tành sự bất toạt nguyển và khổ mà thôi.

Những khổ đau của chúng ta có nguyên-nhân sâu xa như vậy thì sẽ không bao giờ được chấm hết, những dục-vọng sẽ không bao giờ được nhổ sạch cho đến khi nào chúng ta còn cái ý tưởng sai lầm về một cái ‘Ta’, về cái ‘linh hồn’ của ta. Cái ‘Ta’ theo kiểu một ‘linh hồn’ là không có thực. Chỉ là ảo ảnh, là do tưởng lầm.

Muốn nhận thấy rõ sự-thật này, hoặc nhận biết đúng thân-tâm chúng ta đíc thực thực là gì, thì chúng ta phải tu tập tâm, theo đạo Phật. Khi nào tâm được trong sạch, không còn chướng ngại tham, sân, si, được an-định và trí-tuệ, thì tự nó nhìn-thấy được lẽ thật đó một lần và mãi mãi. Đó là phương cách và con đường của đạo Phật.

Nhiều tôn giáo khác cho rằng có linh hồn thường hằng và bất biến trong mỗi con người chúng ta. Vậy thì linh hồn được cấu tạo bằng những thứ gì?. Nếu cho rằng một cái gọi là ‘linh hồn’ có khả năng thưởng thức hưởng thụ những cảm giác khoái lạc của giác quan ở trên thiên đường thì ‘linh hồn’ đó phải được cấu tạo bằng vài yếu tố vật chất nào đó chứ!. Nhưng chúng ta đều biết những yếu tố vật chất luôn có thể bị phân rã, tan rã hay hoại diệt bằng cách này hay cách khác. Nếu như ‘linh hồn’ không phải dạng vật chất nhưng là một dạng năng lượng thì nó cần phải có thể điều khiển được. Dù là dạng nào đi nữa thì vẫn không có được một manh mối hay bằng chứng nào có một thứ như là một ‘linh hồn’ như người đời đã giả định như vậy.

Theo Phật giáo thì sự chết đi và tái sinh vẫn được diễn ra mà không cần có một ‘linh hồn’. Hãy xem xét một ví dụ tương tự như vầy: Trong một ngôi chùa hay thiền viện có một ngọn nến đang cháy và sắp tắt. Một tu sĩ lấy một cây nến mới và bắt mồi lửa từ cây nến cũ đang cháy. Cây nến cũ cháy hết và tắt, còn cây nến mới vẫn tiếp tục cháy sáng. Vậy thì cái gì đã được chuyển từ cây nến cũ sang cây nến mới khi mồi lửa?. Đó chỉ là quá trình tự nhiên của nguyên nhân và kết quả, chứ không phải là có một ‘cái gì đó’ được di chuyển từ cây nến cũ qua cây nến mới cả!. Nếu nói rằng ngọn lửa nến là một dạng như ‘linh hồn’ của cây nến cũ chuyển qua thân xác mới là cây nến mới thì cũng vô lý, bởi vì sau khi mồi lửa qua cây nến mới, lửa của ngọn nến cũ vẫn còn cháy sáng cho đến khi tim sáp cháy hết kia mà. Tương tự như vậy, có một sự “kết nối” tự nhiên nhân-quả diễn ra giữ kiếp trước và kiếp sau, giữa lúc chết và lúc tái sinh, nhưng thật sự thì không có một ‘linh hồn’ nào được di chuyển từ kiếp trước qua kiếp sau hay từ xác thân chết qua xác thân mới.

Nếu bạn muốn hiểu thêm về quá trình tái sinh này, mong bạn cũng đọc thêm phần vấn đáp về Tái Sinh²⁵ trong quyển sách này.

Câu hỏi 56: Khái niệm về vô-ngã (anatta) là gì mà rất thường được nghe trong Phật giáo? Làm thế nào áp dụng lý này vào trong đời sống hàng ngày?

Đây là một câu hỏi hay, và nhiều người hỏi khi nói về Phật giáo.

Vô ngã (Anatta) là một trong những chủ thuyết cốt lõi của Phật giáo. Nó chỉ có thể được nhận biết thông qua trí tuệ khi suy xét hay quán chiếu về thân-tâm của mỗi chúng ta. Vô ngã là không có bản ngã, không có cái ‘tôi’, không có cái ‘ta’ nào hết. Chẳng hạn như mình tên A, nhưng lý thuyết này nói thật sự không có cái anh ‘A’ nào hết, đó chỉ là tên đặt để gọi mà thôi. Tạm thời là như vậy.

Vô ngã có thể được phân thành hai mức độ:

(a) Ở mức độ thấp, tức liên quan đến con người. Vô ngã ở đây được nhận biết thông qua việc suy nghĩ, lý giải, phân tích một cách có lý trí và khoa học, rằng bản thân chúng ta luôn thay đổi từng giây phút, nên thực sự không có cái ‘anh A’ nào thật sự tồn tại cố định và bất biến như kiểu một ‘linh hồn A’. Và khi biết bản thân mình cũng chỉ là sự kết hợp tạm bợ của những yếu tố vật chất và tinh thần khác, thì ta hiểu ra mình chỉ là vô ngã.

Ví dụ, thân chúng ta khi mổ xẻ ra là sự kết hợp của hàng tỷ yếu tố vật chất và thần kinh. Nhóm vật chất (Sắc) thì bao gồm những yếu tố thuộc bốn nhóm Tứ Đại như Đất (xác, răng, xương...), Nước (máu, dịch...), Gió (hơi thở...), Lửa (thân nhiệt, nóng, mát...) theo cách giải thích của Á Đông. Còn những nhóm về thần kinh hay tâm linh là Thọ (cảm giác), Tưởng (sự nhận biết), Hành (ý chí, ý muốn, tâm ý) và Thức (tâm thức, tàng thức, hiện thức).

Nếu một trong những yếu tố này diệt vong, hoặc không còn, thì toàn cái ‘khối’ gọi là ‘thân tôi’, ‘con người anh A’ cũng sẽ không còn. Ví dụ như ngừng thở (hết yếu tố Gió) là chết. Cơ thể bị lạnh không được cứu ấm (hết yếu tố Lửa) thì chết. Bị thương mất máu không cầm kịp (hết yếu tố Nước) là chết.

Gãy xương, phổi, tim, ruột, đầu, óc...bộ phận nào của cơ thể bị chấn thương mệnh hệ không trị cứu được (hết một yếu tố Đất nào đó) thì chết.

Nếu hiểu được như vậy thì chúng ta sẽ bớt đi lòng tự đại, tính tự cao, tính ích kỷ, tham lam cho một cái ‘Ta’ không có thật. Và nhờ vậy sẽ bớt dính mắc vào những dục vọng cá nhân, quyền lợi ích kỷ, và sẽ trở nên trong-sạch hơn, bình-thản hơn, buôngxả hơn, bình-an hơn. Tạm thời là như vậy, bạn nên tạm thời hiểu và tin như vậy, cho đến khi nào bạn thực hiểu, thực hành, và tự trải nghiệm điều đó. Lúc đó thì bạn “thấy và biết” rõ lẽ thật đó.

(b) Ở mức độ triết lý cao hơn, Vô ngã là sự thật tuyệt đối, là chân lý, là bản chất đích thực của mọi sự vật và hiện tượng trên thế gian và vũ trụ. Mọi sự vật cũng không có tự tính như chúng ta nghĩ, như cách chúng ta đặt tên, dán nhãn... cho chúng.

Ví dụ: mây đen là do có hơi nước tụ lại và lớp trên của mây che nắng nên vùng trời ở đó tối, nên từ mặt đất nhìn lên thấy mây đen. Mây trắng là do hơi nước với mật độ ít hơn và vùng trời đó được chiếu sáng hơn nên mây có màu trắng khi ta nhìn từ mặt đất trong ngày sáng sủa. Nếu không có hơi nước tụ lại, không có gió, không có ánh sáng, thì cũng chẳng có mây đen mây trắng nào cả. Mây là không. Có mà không, không mà có!. Không có hơi nước hay một trong những yếu tố khác thì chẳng có mây nào cả. Hay sau khi đổ mưa rồi thì cũng chẳng còn mây, lúc đó mây đã là nước trong ao tù, sông suối hay chạy vào thân cây cối, thấm vào mạch nước ngầm hàng trăm ngàn thước dưới mặt đất, thành hơi sương buổi sáng, thành hơi nước nằm trong cơn gió heo may bay lên non ngàn, trôi dạt vô định, muôn phương, muôn dạng....Mây bỗng chốc đã tan tành thành hàng ngàn, hàng triệu tên gọi khác nhau.

Đó là bản chất vô-ngã của mọi sự sống và sự vật (bên cạnh hai bản chất là vô-thường và khổ). Để nhìn thấy được bản chất đích thực của mọi sự đích thực như chúng là, thì cta ần phải có được trí-tuệ thâm sâu. Trí tuệ thâm sâu thì có được từ một cái tâm tĩnh lặng (định sâu), trong sạch (không bị ô nhiễm, chướng ngại). Trong trong sạch và đạt định thì có được từ sự tu tập liên tục và dài lâu, thậm chí phải mất nhiều đời nhiều kiếp để tu tập được nó như vậy. Cách tu tập được nó là bắt đầu bằng sự tu tập về hành động công đức và đạo đức, bằng việc từ bỏ dần dần dục vọng và những thói tâm xấu ác, bất thiện. Đến khi tâm đạt định và trí tuệ tâm sâu, tâm sẽ diệt bỏ tất cả mọi dục vọng và ngu si để nhìn thấy những lẽ thật về vô-ngã, vô thường, và khổ. Nguyên lý là vậy.

Có một số nguyên tắc thực hành để áp dụng lý Vô-ngã vào trong đời sống hàng ngày của chúng ta:

1. Đừng làm những gì chỉ vì quyền lợi ích kỷ của riêng mình mà chẳng màng gì quyền lợi và sự thiệt thòi của người khác.

2. Làm những việc khiêm tốn, nhẫn nhục, kiên nhẫn, nhỏ bé, ‘bị cho là thấp hèn’ để làm giảm bớt cái ‘Ta’, ‘bản ngã’, ‘lòng tự cao tự đại’ của mình.

3. Đừng bao giờ cho rằng ý nghĩ, ý tưởng, ý kiến hay kiến thức của mình là đúng và xem thường những quan điểm, ý tưởng của người khác. Cái ‘của Ta’ chỉ là do ta nghĩ, ta suy, ta tin, ta giả định. Mà khi cái ‘Ta’ đã thực sự không có, luôn bị biến đổi, thì làm sao những sản phẩm đó của ‘Ta’ là luôn đúng đắn và chân lý cho được?.

Hơn nữa việc tôn trọng và lễ phép thảo luận với ý tưởng, ý kiến, kiến thức của người khác cũng giúp làm cho mình giảm bớt cái ‘tự ngã’, ‘tự cao tự đại’ của mình.

Mọi việc phải nên suy tư và nhận biết theo lẽ nhân-duyên và tri-kiến, chứ không phải cứ theo ý mình muốn, hoặc theo cái ‘Ta’ là này, là nọ, là học sĩ, là giáo sư, là người trong ngành... Cái gì cũng tương-đối và luôn biến-đổi và vô-thường. Một người trí thức đã được sinh ra vùng biển Ninh Chữ không nhất thiết là ông ta chắc biết rõ và mô tả đúng về bãi biển ở đó hơn một người ở trên nương rẫy mới xuống đó lần đầu. Vì người trước thì hai năm nay không về quê, mà người thứ hai thì hiện đang nghỉ mát ở đó. Hai năm có nhiều khu khách sạn đã được xây lên và nước biển đã không còn trong xanh như ngày xưa, có thể vì những khách sạn đó. Nên cách mô tả về bãi biển quê hương của nhà trí thức đó là sai, và không đúng bằng cách kể chuyện của anh bạn vùng cao kia đang trải nghiệm và chứng kiến ở đó.

Về sau, càng thực hành con đường đạo Phật, bạn càng có khả năng buông-bỏ, lìa-xa cái ý nghĩ sai lầm về ‘cái Ta’, và càng trở nên “vô-ngã”, không còn vị kỷ, không còn tự đại, không còn bám víu vào cái ‘Ta’ giả tạm nữa. Mọi sự trên đời đều là tạm bợ, là giả tạm, là giả danh, là vô ngã. Phật đã dạy đi dạy lại về lẽ thật này.

Nói theo lời của ngài Asanga (Vô Trước), một học giả Phật giáo lỗi lạc của truyền thống Đại Thừa Ấn Độ, thì: “Có một sự thật là vô-ngã”.

● Về đề tài rất hay này, bạn có thể tìm hiểu thêm từ nhiều kinh, sách và luận giảng. Trong đó một chương viết ngắn gọn nhưng rất hay về “VôNgã” bởi nhà sư Wapola Rahula trong quyển “Những Điều Phật Đã Dạy”. Phần viết này được dựa vào những sử tích và những điều do chính Phật nói. Chắc chắn bạn sẽ ‘thấm thía’ hơn sau khi đọc chương vô-ngã này.

Câu hỏi 57: Nếu không có bản ngã (atta) hay một linh hồn cố hữu thì ai là người nhận lãnh những nghiệp xấu nghiệp tốt?

Đây cũng là câu hỏi hay và rất nhiều người suốt đời đi tìm câu trả lời cho phần vô-ngã mà Đức Phật đã giảng dạy. Và thậm chí có rất nhiều người còn hoài nghi Đức Phật đã ‘dấu giếm’ điều gì đó về vấn đề này.

Ai cũng có thể hoài nghi và đi tìm câu trả lời cho vấn đề này, mặc dù Đức Phật đã nói rõ trước lúc chia xa các đệ tử rằng: “Không còn điều gì Phật còn dấu trong nắm tay của người thầy!” và sự “nghi-ngờ sẽ là một trong năm trở ngại cho việc tu tập”. Người đời thường hoang mang lo lắng khi nghe mình không có ‘linh hồn’, không có cái ‘Ta’ nào của mình, không biết khi mình chết đi thì cái ‘mình’ đó sẽ ra sao, cái ‘mình’ đó sẽ đi về đâu hay còn biết gì không....

Thật ra, Phật giáo từ chối bản ngã (Atta), cho rằng không có ‘linh hồn’ thường hằng, bất biến nào cả, tuy nhiên Phật giáo chấp nhận có sự “liên tục” của sự sống từ kiếp sống này sang kiếp sống khác trong vòng sinh tử tái sinh (chỉ trừ những người đã chứng đắc A-la-hán vô sinh mới không còn tái sinh).

Và khi chúng sinh, gồm cả người và những sinh vật hữu tình, sinh ra và chết đi, tâm thức của họ được nối tiếp di chuyển qua kiếp sống tiếp theo.

Thức mang theo nghiệp là một dạng nguồn lực và nghiệp lực là thứ duy nhất chúng sinh mang theo liên tục trong vòng sinh tử luân hồi.

Bạn có thể hình dung như vầy: Thức tái sinh cũng như nguồn điện trong sợi dây điện vậy. Nó có thể di chuyển từ bóng đèn này (thể hiện ra ánh sáng trắng của đèn Nê-ông) qua bóng đèn khác (thể hiện bằng ánh sáng vàng, đỏ... của bóng đèn khác). Bản thân thức là nguồn năng lượng như vậy chứ không phải là một ‘linh hồn’cố định di chuyển đi, vì như đã nói trong phần kế trên, tâm là một phần của thân-tâm, nó biến-đổi liên tục, không bao giờ là một cái gì cố định trong một giây phút nào đó như kiểu một ‘linh hồn’ cố định mà con người tưởng tượng ra.

Tâm thức của con người thay đổi liên tục trong từng đơn vị thời gian nhỏ nhất (sát-na), và không có cái “tâm thức hiện tại” nào là đồng nhất hay giống hệt cái “tâm thức hiện tại” khác hết, vì chúng luôn luôn ở trạng thái thay đổi liên tục, giống như nước tại một chỗ nào đó trên một dòng sông đang chảy. Thấy vậy chứ chỗ nước nào cũng không phải là chính nó hết, vì nước luôn chảy đi và nước mới luôn luôn chảy qua. Chỗ nước đó không bao giờ là một ‘loại nước’ cố định nào hết, mà là sự liên tục của những lượng nước mới đến-đi chảy qua mà thôi. Ngay cả khi nhìn từ trên máy bay, chúng ta thấy dòng sông là một vệt hay một dòng liên tục, rõ ràng, hình thù cố định như vậy, nhưng thật ra không bao giờ có một dòng “sông nước” như vậy. Tất cả nước của nó đều chảy qua từng khoảnh khắc và đi ra biển. Không bao giờ chúng ta có thể tắm hai lần trên một ‘dòng sông nước’ đó hết.

Như Phật cũng đã nói rất hình tượng về bản chất thay đổi thoáng qua của sự sống của đời người:

“…giống như một dòng sông chảy từ trên núi, nước chảy và nước trôi đi mất, mang theo mọi thứ trong dòng của nó, không có một khoảnh khắc, một lúc, một giây nào nó ngừng chảy, mà nó liên tục chảy, liên tục. Vì vậy, này các Bàla-môn, đời người cũng vậy, giống như một dòng sông chảy từ trên núi vậy.”

Mỗi hơi thở của chúng ta vào ra thì hàng tỷ tỷ đơn vị thân-tâm ta (tế bào) đã chết đi, thay vào đó là hàng tỷ tỷ tế bào mới sinh ra. Thân tâm ta bị thay đổi, bị biến đổi từng giây, nên làm gì có cái thân tâm nào cố-định để mà gọi là một ‘con người A’, một ‘ông A’, hay một ‘linh hồn’ bất biến như vậy.

Chỉ có “tâm thức tổng kết” cuối cùng trước khi chết mới là thức cuối cùng chuyển tiếp từ thân chết này qua một ‘sinh vật hữu tình’ khác trong kiếp kế tiếp.

Phật giáo cho rằng nghiệp là chỉ tất cả hành động cố ý của tâm trong suốt quá trình sống, nên nghiệp thuộc về phần “tâm-thức”. Nên ngay khi chết, tâm-thức cuối cùng là thức tử mạng hay thức tái sinh mang những “bản chất” của các nghiệp di chuyển qua kiếp sống khác. Vì vậy, nghiệp vẫn đi theo và tiếp tục chi phối kiếp sống tiếp theo.

Giống ngay khi một bóng đèn tắt hay bị ngắt dòng, dòng điện (tâm thức) mang theo hàng tỷ tỷ đơn vị điện năng, ví dụ như hạt điện tử (các nghiệp) trong một “cái-tích-chưa-tắc” đã di chuyển qua bóng đèn khác hoặc thiết bị khác, hoặc chuyển qua một tụ chứa điện hay trạm điện khác. Những đơn vị điện năng đó (nghiệp) vẫn luôn hoạt động và có thể “chạy” bất kỳ thiết bị điện mới nào mà nó nối vào.

Vấn đề không phải đơn giản và dễ hiểu, tuy nhiên ví dụ đó chỉ để khơi gợi cho bạn thấy được nguyên lý và tính khoa học của tiến trình tâm-thức và nghiệp. Như vậy có thể hình dung rằng thức tái sinh là chủ “đầu tiên” của các nghiệp trong kiếp sống mới.

Ngài Phật Âm (Buddhaghosa) đã từng nói rằng: “Chỉ có nghiệp, chứ không có người nhận lãnh nghiệp”, tức là không có một ‘linh hồn’ cố định hay một ‘ông A’ cố hữu nào nhận lãnh những cái nghiệp đó. Tâm thức là một dạng nguồn năng lượng sống, luôn biến đổi, chứ không phải là dạng một ‘linh hồn’ cố định của một ‘ông A’ nào đó.

Thời Đức Phật cũng có một tu sĩ ngộ nhận rằng “thức” đó chính là dạng ‘linh hồn’, và Phật đã lập tức quở trách rằng điều đó là sai với ý Phật dạy.

Câu hỏi 58: Nguồn gốc của thế gian là gì? Vũ trụ từ đâu mà có?

Điều phổ biến là những người muốn khám phá về tôn giáo thì thường có nhu cầu đặt ra những nghi vấn về nguồn gốc của thế gian. Những người nguyên thủy từ xa xưa cũng đã từng phán đoán nhiều cách về vấn đề này. Hầu hết các tôn giáo đều cho rằng có một đấng sáng tạo hay chúa trời tạo ra vũ trụ, con người và mọi vạn vật. Nhiều người tin và hài lòng với giả định này. Nhưng nếu chúng ta suy nghĩ một cách cẩn thận lại thì sẽ hiểu rằng điều này chỉ giống như là một liều thuốc giả dược—một cái gì đó không được chứng minh là có thật mà chỉ để thỏa mãn những nghi vấn lạc lối liên tục của những người thắc mắc về nguồn gốc của vũ trụ. Cách nói rằng nguồn gốc của vũ trụ là bắt đầu từ đấng tạo hóa thì cũng như kiểu nói sữa chua (yagourt) bắt nguồn từ sữa hay cây trái bắt nguồn từ hạt giống vậy. Những tâm trí đơn giản thì cứ tin như vậy mà không cần phải suy nghĩ hay tìm hiểu đúng sai.

Lý do là tâm của chúng ta thường bị tác động (duyên) để nhìn mọi sự vật theo kiểu đường thẳng (tuyến tính), tức chỉ quan tâm nhìn điểm-đầu và điểm-cuối. Giống như một bài báo chỉ có tựa đề và câu kết, cái bàn trước mặt chỉ có đầu bàn và cuối bàn... Tuy nhiên, có rất nhiều, rất nhiều những thứ trong vũ trụ này không có cái bắt đầu và cái cuối cùng như vậy. Hãy nhìn lên trời cao. Có vẻ như nó là một khoảng không màu xanh hay xám đen, nhưng thật ra không gian đó trải dài vô tận, không biết nơi đâu là bắt đầu, nơi nào là kết thúc. Tương tự vậy, thời gian cũng không có nơi bắt đầu và nơi kết thúc.

Đức Phật đã từng giảng giải về những hiện tượng tự nhiên xảy ra thế nào để tạo ra một vũ trụ. Rất thú vị là cách giảng giải của Đức Phật cách đây hơn 2.550 năm là tương-thích và không-mâu-thuẫn với quan điểm và bằng chứng của khoa học bao nhiêu đời nay²⁶.

Trong kinh “Aganna Sutta”, Đức Phật đã mô tả về cách vũ trụ đã bị hủy diệt và đã tái hình thành như ngày nay, trải qua một chu kỳ thời gian hàng triệu triệu triệu năm không-thể-đếm-được (hay gọi là “đại kiếp”). Mầm mống sự sống đã bắt hình thành trên mặt nước, và sau hàng triệu triệu năm chúng tiến hóa thành những sinh vật phức hợp và đa năng hơn. Cuối cùng rồi vũ trụ cũng lại bị hủy diệt và sau nhiều chu kỳ thời gian của quá trình hủy diệt và tái hình thành, trật tự vũ trụ mới lại được hình thành. Tất cả mọi quá trình đó là không-thể-nghĩ-bàn, không thể biết được đâu là khởi thủy đâu là kết thúc, nó là một chuỗi liên tục của vô-số vô-số tiến trình tự nhiên theo lý nhân quả. Vũ trụ hiện tại chỉ là một “vết khía nhỏ” trong một chuỗi chu kỳ thời gian vô tận vô biên, vô thủy vô chung và không thể nghĩ bàn.

Những phát minh về khoa học lượng tử đã vượt qua những những câu chuyện thông thường về nguồn gốc vũ trụ của những tôn giáo hữu thần, và nó đã giải thích được một số trí tuệ cao siêu mà Đức Phật đã giác ngộ được.

Theo giảng giải của Đức Phật thì thế giới được hình thành và tồn tại theo những chu kỳ đại-kiếp.

Thế giới hiện tại được tạo nên sau nhiều kỷ nguyên thời gian dài không thể nào đếm được, còn gọi là Atăng-tỳ-Kiếp (Asankheyya-kappa). Thế giới trước đã trải qua Kỷ Nguyên Hoại Diệt (Hoại kiếp), đó là thời kỳ diễn ra tiến trình tiêu hủy thế giới. Sau đó trải qua kỷ nguyên thứ hai là Kỷ Nguyên Hoàn Toàn Hủy Diệt (Tận Hoại Kiếp), đó là thời kỳ tất cả mọi hệ thống nguồn sống trên thế giới đã bị tiêu hủy hoàn toàn, tất cả ở trong tình trạng là “khôngtrơ”. Đến kỷ nguyên thứ ba là Kỷ Nguyên Phát Triển, đó là giai đoạn tiến hóa. Và thứ tư là Kỷ Nguyên Đã Phát Triển, đó là giai đoạn liên tục tiếp theo cho đến tận ngày hôm nay.

Kiếp sống hiện tại của chúng ta là một kiếp vô lượng của Kỷ Nguyên (A-tăng-tỳ-Kiếp) thứ tư này, trong một chu kỳ đại kiếp.

Vậy nguyên-nhân hoại diệt và hình thành lại thế giới là gì?

Trong quyển “Cẩm Nang Về Trật Tự Vũ Trụ” (Manual of Cosmic Order) của mình, đại trưởng lão Mahathera Ledi Sayadaw có viết rằng:

“Không có một khởi thủy rõ ràng hay một kết thúc rõ ràng được biết đến, thế giới hay vũ trụ vật lý liên tục như vậy dù cho những chủ nhân thế giới hay những đấng siêu nhiên (issara) có xuất hiện hay không. Không bất kỳ dạng siêu nhiên nào, thậm chí một trăm, thậm chí một ngàn, thậm chí một trăm ngàn đấng như vậy cũng không thể nào làm ra, sáng tạo ra hay giải tán (thế giới, vũ trụ đó). Bằng quy luật của Lửa (utu niyama), bằng quy luật nhân duyên tự nhiên (dhamma niyama), trật tự của vũ trụ vật lý này được duy trì như vậy.”

Nhưng khi giảng giải một cách chi tiết như vậy, Đức Phật vẫn đặt vấn đề cao sâu về nguồn gốc của vũ trụ là quan trọng hay hệ trọng đối với con người!.

Câu chuyện được ghi lại trong kinh “Malunkyaputta Sutta” về người đàn ông tên Malunkyaputta đã đến hỏi Phật những câu hỏi cao sâu và siêu hình về nguồn gốc của vũ trụ. Đức Phật đã không muốn trả lời, bởi vì những điều Phật giảng giải chưa chắc ông ta sẽ hiểu được bằng tri thức thông thường của ông ta, cũng không mang lại lợi ích gì cho ông ta và mọi người. Đức Phật khuyên mọi người nên quay lại với bản thân nhỏ bé của mình, tìm ra nguyên nhân khổ đau và cách giải quyết những khổ đau đó. Đó là cách làm có lợi ích nhất cho chúng ta.

Câu hỏi 59: Thiền, thiền tập hay tu thiền nghĩa là gì trong đạo Phật?

Nếu chúng ta chịu xem xét kỹ lại bản thân chúng ta thì sẽ thấy rằng phần lớn thời gian và sức lực của chúng ta đều dành cho những sinh hoạt của cuộc sống thế tục, đó là làm tất cả để được sự an-sinh về vật chất và tinh thần, chỉ lo chạy theo tạo và hưởng những khoái lạc năm giác quan, và những thứ danh phận thế tục trong cuộc sống.