Nghi lễ và Sách Phật học · Sách Phật học · Giáo lý

Vấn Đáp Về Phật Giáo

Tác giả: Lê Kim Kha biên soạn
Thông tin: Nguồn: Pháp Thí Hội — ebook EPUB (Đợt 20, 14/10/2026)

Vấn Đáp Về Phật Giáo

VẤN ĐÁP

VỀ PHẬT GIÁO

Lê Kim Kha biên soạn

Mục Lục

Lời nói đầu

PHẦN I. Những Thông Tin Căn bản

Câu hỏi 01: Phật giáo là gì?

Câu hỏi 02: Nguồn gốc địa lý và lịch sử của Phật giáo là gì?

Câu hỏi 03: Mục đích giáo huấn của Đức Phật là gì?

Câu hỏi 04: Phật giáo thuộc loại nào trong những tôn giáo đang hiện hành trên thế giới?

Câu hỏi 05: Dân số Phật giáo trên thế giới đến nay (2011) là bao nhiêu? Châu lục nào là chiếm nhiều nhất?

Câu hỏi 06: Những nước nào có dân số Phật giáo lớn nhất trên thế giới?

Câu Hỏi 07: Theo các nguồn thống kê thì số lượng Phật tử trên thế giới là bao nhiêu? Phật giáo là tôn giáo lớn thứ mấy trên thế giới? Số lượng của các trường phái Phật giáo là bao nhiêu? Các quốc gia nào có phần trăm dân số theo đạo Phật cao nhất thế giới?

Câu hỏi 08: Phật giáo đã được truyền bá và phát triển ở Châu Á như thế nào?

Câu hỏi 09: Hội Phật Giáo Thế Giới là gì?

Câu hỏi 10: Cờ Phật giáo là như thế nào? Ý nghĩa của lá cờ Phật giáo?

Câu hỏi 11: Vậy tất cả các nước đều treo lá cờ Phật giáo quốc tế giống hệt nhau hay khác nhau? Hay mỗi quốc gia Phật giáo có cờ Phật giáo riêng của mình?

Câu hỏi 12: Biểu tượng Phật giáo và ý nghĩa của nó là gì?

Câu hỏi 13: Đạo Phật dạy mọi người phải bao dung, độ lượng với tất cả ý kiến, quan điểm, tục lệ, niềm tin của mọi người khác?

Câu hỏi 14: Chúng ta có thể sống hạnh phúc mà không cần phải có niềm tin tôn giáo hay không?

Câu hỏi 15: Có giáo lý nào dạy rằng những tu sĩ Phật giáo phải có vai trò phục vụ xã hội ngoài vai trò truyền dạy giáo pháp cho những người khác?

Câu hỏi 16: Có hay không những người Phật tử tin rằng chỉ bằng cách tự tu tâm, dưỡng tính, thiền tập cho mình thì mới là Phật tử chân chính, hơn là dành thời gian để quan tâm và lo việc phục vụ xã hội?

Câu hỏi 17: Tại sao y phục (cà sa) của những tu sĩ Phật giáo lại có màu vàng?

Câu hỏi 18: Tại sao những thầy tu Phật giáo mặc những y cà sa được chắp vá bằng nhiều miếng vải? Có phải y càng nâu đậm thì biểu tượng cho tư cách càng trang nghiêm của người mặc?

Câu hỏi 19: Tại sao những tu sĩ Phật giáo Nguyên thủy lại mang bình bát đi khất thực vòng quanh vào mỗi buổi sáng?

Câu hỏi 20: Lòng từ ái, thương yêu được dạy trong đạo Phật như thế nào?

Câu hỏi 21: Đạo Phật đã dạy gì về vấn đề giai cấp và màu da?

Câu hỏi 22: Có phải đạo Phật là bi quan hay không?

Câu hỏi 23: Mục đích gì mà của những Phật tử thờ cúng và tạo tác những tranh tượng Phật để thờ cúng Đức Phật?

Câu hỏi 24: Ý nghĩa thực sự của việc làm “công đức” trong đạo Phật?

Câu hỏi 25: Riêng phần “Bố thí” không thì cụ thể là những việc gì?

Câu hỏi 26: “Đi Chùa” có nghĩa là gì?

Câu hỏi 27: Nói như vậy thì việc đi đến chùa thường xuyên không bắt buộc đối với những Phật tử?

Câu hỏi 28: Trong đạo Phật, những người phụ nữ có thể chứng đạt sự Giác Ngộ giải thoát trong kiếp hiện tại hay không?

Câu hỏi 29: Có đúng là phụ nữ ở nhiều nước khác nhau đều được chấp nhận (thọ đại giới) vào Ni Đoàn? Những Ni Đoàn phát triển ra sao từ thời Đức Phật cho đến hôm nay?

Câu hỏi 30: Mặc dù đời sống loài người đã có những bước tiến bộ về mặt khoa học kỹ thuật, nhưng những vấn đề không tiến bộ về đạo đức vẫn còn tồn tại hơn mấy ngàn năm qua, ví dụ như vấn đề phụ nữ làm nghề mãi dâm. Thái độ của Phật giáo đối với vấn đề này như thế nào?

Câu hỏi 31: Quan điểm của đạo Phật về vấn đề hôn nhân vợ chồng?

Câu hỏi 32: Quan điểm của đạo Phật về việc ly hôn?

Câu hỏi 33: Quan điểm của đạo Phật về vấn đề kiểm soát sinh đẻ và vấn đề phá thai là như thế nào?

Câu hỏi 34: Quan điểm của đạo Phật về vấn đề tự tử là như thế nào?

Câu hỏi 35: Tại sao dân số thế giới đang tăng lên trong thời hiện đại? Đạo Phật có thể giải thích được điều này không?

Câu hỏi 36: Giáo lý của Đức Phật [Phật Pháp] có ý nghĩa năng động hay không? Hay chỉ là những điều bất di bất dịch?

Câu hỏi 37: Đạo Phật có đề cao sự “biết ơn đền ơn” hay không, hay chỉ quan trọng sự sòng phẳng “có vay có trả” theo nghĩa nhân quả, nghiệp quả?

Câu hỏi 38: Theo Phật giáo, làm sao một người có thể trở thành một thiên thần hay thánh nhân ngay trong kiếp này?

Câu hỏi 39: Có bao nhiêu dạng chúng sinh là “thiên thần” mà Phật giáo đã nói đến?

Câu hỏi 40: Ba học giới mà Đức Phật đã chỉ dẫn cho Phật tử là gì?

Câu hỏi 41: Nói nôm na ngắn gọn, đạo Phật chủ thuyết về những điều gì mà một Phật tử nên nhớ?

Câu hỏi 42: Một người có thể chứng đạt trạng thái Niết-bàn, tức là giải thoát hoàn toàn, ngay trong kiếp này hay không?

Câu hỏi 43: Trong văn chương Phật giáo, nhiều lúc người ta hay nói về sự Giác ngộ và Niết-bàn. Vậy theo đúng lý Phật giáo có cần phân biệt ý nghĩa của chữ Giác ngộ và chữ Niết-bàn không?

Câu hỏi 44: Giác ngộ trong Phật giáo có khác với những sự giác ngộ bình thường khác hay không? Tại sao nhiều lúc gọi là “giác ngộ hoàn toàn”, có khi gọi là “giác ngộ từng phần”?

Câu hỏi 45: Như vậy về cơ bản, những điểm nào là khác-biệt và những điểm nào là tương-đồng giữa Phật giáo và Công giáo?

Câu hỏi 46: Thường nghe nói rằng trong Phật giáo cũng có sự truyền thừa hay hiện thân của Phật. Điều đó có đúng không?. Khi người ta nói về đạo Phật, họ hay nói về những vị đứng đầu Phật giáo thế giới sau Phật Thích-ca: ví dụ như ngài Xá-lợi Phất, ngài Ca-diếp, ngài Mục-kiền-liên, ngài Bồ-đề Đạt-ma, Đức Phật A-di-đà, ngài Đạt-lai Lạt-ma. Vậy ai là những vị đứng đầu Phật giáo thế giới từ sau khi Phật Thích-ca mất?

PHẦN II. Thêm Nhiều Câu Hỏi

Câu hỏi 47: Phật giáo cổ xưa được phát triển qua mấy ngàn năm, tại sao trong thời hiện đại nó lại được phát triển rất nhanh theo thời gian ở rất nhiều xứ sở trên thế giới, đặc biệt ở những nước Âu Mỹ có nền khoa học phát triển?

Câu hỏi 48: Chữ “Phật” (Buddha) nghĩa là gì? Phật có phải là một thượng đế hay đấng sáng tạo hay không? Nếu không phải vậy, vậy thì Phật là ai? Là cái gì?

Câu hỏi 49: Bốn Chân Lý làm nền tảng giáo lý của Phật giáo là gì?

Câu hỏi 50: Việc thực hành Con Đường Tám Phần, làm thế nào để bước đi trên con đường đó?

Câu hỏi 51: Nghiệp là gì?

Câu hỏi 52: Điều gì xảy ra khi chúng ta chết?

Câu hỏi 53: Có bằng chứng khoa học nào chứng tỏ có sự tái sinh?

Câu hỏi 54: Phật giáo có tin vào thượng đế hay đấng sáng tạo hay không? Vì sao?

Câu hỏi 55: Theo Phật giáo, chúng ta có linh hồn không? Hay chỉ là ảo tưởng về cái gọi là ‘linh hồn’?

Câu hỏi 56: Khái niệm về vô-ngã (anatta) là gì mà rất thường được nghe trong Phật giáo? Làm thế nào áp dụng lý này vào trong đời sống hàng ngày?

Câu hỏi 57: Nếu không có bản ngã (atta) hay một linh hồn cố hữu thì ai là người nhận lãnh những nghiệp xấu nghiệp tốt?

Câu hỏi 58: Nguồn gốc của thế gian là gì? Vũ trụ từ đâu mà có?

Câu hỏi 59: Thiền, thiền tập hay tu thiền nghĩa là gì trong đạo Phật?

Câu hỏi 60: Tại sao người ta gọi việc đi theo đạo Phật hay sự thực hành theo đạo Phật là “tu”, hay “đi tu”?. Có lúc gọi là “tu tập”, có lúc gọi là “tu hành”, “tu tâm”?.

Câu hỏi 61: Tâm là gì ?.

Câu hỏi 62: Phật giáo khuyên dạy những điều gì về vấn đề đạo đức cho mọi người trên đời?

Câu hỏi 63: Đạo Phật mang lại những lợi ích gì nếu mọi người thực hành theo con đường đạo Phật?

Câu hỏi 64: Nghe nói việc tu tập của Phật tử tại gia là rất tốn nhiều công sức và thời gian; Và việc tu hành của những tu sĩ Phật giáo thì thậm chí khổ cực về vật chất, xa cách gia đình, và gần như tốn cả một đời người; vậy tại sao những người theo đạo Phật lúc nào cũng tỏ ra hạnh phúc và thư thái?

Câu hỏi 65: Phật giáo có còn thích hợp trong hoàn cảnh hiện đại hôm nay không? Hay con đường đạo đó chỉ thích hợp với quá khứ, và bây giờ đã lạc hậu?

Câu hỏi 66: Tại sao Phật giáo khắp nơi đề cao lòng Từ ái và Bi mẫn (Từ Bi)?. Những đức hạnh đó là gì?

Câu hỏi 67: Thế nào là một người theo đạo Phật?. Làm thế nào để trở thành một Phật tử?

Câu hỏi 68: Việc ăn chay là bắt buộc đối với những Phật tử?

Câu hỏi 69: Làm thế nào để bắt đầu học Phật? Làm thế nào bắt đầu bước vào giáo pháp (dhamma)?

Câu hỏi 70: Tại sao phải nương-tựa vào Tam Bảo trong khi Pật giáo đề cao sự tự thân tu tập và giải thoát?

Câu hỏi 71: Phật giáo khuyên chúng ta nên tự mình tìm hiểu để nhìn thấy sự thật. Vậy làm thế nào để chúng ta biết được một điều nào đó là đúng hay sai?

Câu hỏi 72: Làm thế nào để phân biệt điều gì là Thiện hay Ác theo ý nghĩa của đạo Phật?

Câu hỏi 73: Vậy làm thế nào để bắt đầu làm việc thiện và tránh việc ác? Hay mỗi lần trước khi làm điều gì, chúng ta cần luôn hỏi bản thân mình “làm cái gì là thiện” hay “làm cái gì là ác”?

Câu hỏi 74: Thế giới cũng đến lúc bị hủy diệt hay không? Nghe nói thế giới sẽ tự hủy diệt, nhưng không phải theo cách phần đông mọi người vẫn nghĩ. Vậy theo Phật giáo, thế giới sẽ kết thúc như thế nào ?

Câu hỏi 75: Phải chăng những câu chuyện về những điều thần diệu hay năng lực thần thông của Đức Phật là có thật?

Câu hỏi 76: Thái độ của Phật giáo đối với những tôn giáo khác như thế nào?

Câu hỏi 77: Vậy đạo Phật và những người theo đạo Phật tin vào những điều gì khi họ không có những giáo điều được đặt ra trong tôn giáo của họ?

Câu hỏi 78: Vậy theo đạo Phật, có công-thức cụ thể để thực hành con đường đạo hay không, khi không có những giáo điều?

Câu hỏi 79: Nhiều giảng giải cho rằng tâm người lăng xăng chạy nảy như như con khỉ chuyền cành, không bao giờ đứng yên. Vì vậy cần phải thiền tập để tâm được tĩnh tại?

Câu hỏi 80: Tại sao có tên gọi là Phật giáo Tiểu Thừa và Phật giáo Đại Thừa? Đức Phật lịch sử có lập ra những trường phái Phật giáo như vậy hay không?

Câu hỏi 81: Phật giáo quan niệm và đối xử thế nào với môi trường sống và các sinh vật trên trái đất ?

Câu hỏi 82: Rốt cuộc một Phật tử nên bắt đầu từ đâu? Làm sao biết được mình đang thực hành đúng đắn, trong khi ở Việt Nam hiện nay có nhiều thầy tu chỉ cách này, nhiều thầy tu dạy cách khác: nhiều ý kiến và hướng dẫn khác nhau, thậm chí là trái ngược nhau.

Lời nói đầu

Các độc giả thân mến!

Quyển sách này được sưu tập và viết từ ý nghĩ về những câu hỏi mà nhiều người và Phật tử khắp nơi thường hay hỏi. Trong đó có những người có nhiều kiến thức về khoa học và xã hội, và những Phật tử thường xuyên đi thăm viếng và cúng dường ở các chùa chiền.

Nhiều trong số họ có những hiểu biết rất khác biệt nhau về Phật giáo. Thậm chí nhiều người trong số họ là Phật tử thuần hành nhưng vẫn lầm tưởng đạo Phật như là một tín ngưỡng hữu thần với nhiều nghi lễ và màu sắc cúng bái, thờ phượng, hoặc trao thân gửi phận vào các chùa chiền, tăng sĩ. Số đông khác thì nghĩ rằng một Phật tử phải thường xuyên đến nhà chùa để cúng sao, giải hạn, coi số mệnh, cúng cầu an cho người sống, cúng cầu siêu cho người chết, và cúng nhiều tiền bạc vật chất cho nhà chùa...càng nhiều thì phước đức và may mắn sẽ càng được nhiều. Sự thực hành và tâm lý chung về đạo Phật ở nhiều nơi hiện nay là vậy. Theo Hòa thượng Thích Thanh Từ giảng dạy (trong quyển “Mê Tín Hay Chánh Tín”) thì những cách thực hành đó ít nhiều gì đều mang màu sắc mê tín, lầm lạc. Sự thật này có lẽ xuất phát từ nhiều yếu tố lịch sử và hiện thực đáng buồn của việc truyền dạy Phật Pháp ở nhiều nơi. Và tất nhiên, tình trạng đó cũng là do sự ít hiểu biết của nhiều Phật tử gần xa về giáo lý mang tính khoa học và đẹp đẽ của Đức Phật. Ở lĩnh vực nào của đời sống cũng vậy, nếu chúng ta có hiểu biết căn bản về lĩnh vực đó thì chắc chắn sự thực hành sẽ được đúng đắn hơn.

Xưa nay, nhiều quyển sách dạng cẩm nang hay vấn đáp về Phật giáo cũng đã được viết bởi nhiều sư thầy và nhiều học giả nổi tiếng trong và ngoài nước, để trình bày và giải thích về nhiều vấn đề của Phật giáo thuộc nhiều trường phái khác nhau. Quyển sách nhỏ này cũng được viết như một sự đóng góp nhỏ cho mục đích đó.

Quyển sách này trình bày những vấn đề căn-bản theo một trình tự vấn đáp từ giới thiệu abc cho đến những mức độ giáo lý khác. Ví dụ, quyển sách sẽ trả lời những câu hỏi mang tính thông tin phổ thông về Phật giáo trước khi đi vào những câu hỏi mang tính giáo lý và thực hành. Mục đích là góp một chút phương tiện cho những người và Phật tử không có nhiều thời gian để đọc và học giáo lý Phật theo một giáo trình nhiều trang nhiều sách. Ai cũng có thể bắt đầu đọc từng câu hỏi và trả lời ngắn gọn để nắm bắt nhanh một vấn đề...

Quyển sách này chỉ nói về những đề tài của Phật giáo Nguyên thủy (Theravada). Rất nhiều giải đáp và giảng luận cũng được chọn lọc từ những nguồn thông tin Phật giáo và học giả xuất gia trên thế giới. Đa số những giải đáp đều được giải thích bằng những lời dạy của Đức Phật.

Do quá trình biên tập, những sai sót lớn nhỏ là không thể tránh hết, kính mong quý độc giả từ bi góp ý, sửa sai để quyển sách được tốt hơn và hữu ích hơn. Những góp ý xin vui lòng gửi về email: tthongtinh@yahoo.com, hay: lekimkha@gmail.com

Cuối cùng, xin hết lòng biết ơn thầy Thích Trúc Thông Tịnh từ Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt vì thầy đã luôn luôn khích lệ để thực hiện quyển sách nhỏ này. Và thầy cũng là người đọc, góp ý và hiệu chỉnh rất nhiều cho bản thảo.

Cảm ơn Phật tử Nguyễn Thị Thu Nga thật nhiều vì đã luôn giúp đỡ về vi tính và chỉnh sửa câu chữ.

Lời cảm tạ lớn cũng xin được dành cho nhà xuất bản đã giúp đỡ thật nhiều trong việc nhận in, đọc bản thảo, chế bản và phát hành quyển sách này và nhiều quyển sách Phật học khác.

Sài Gòn, Đà Lạt, cuối Đông 2011

Lê Kim Kha

PHẦN I. Những Thông Tin Căn bản

Câu hỏi 01: Phật giáo là gì?

Phật giáo có thể được định nghĩa và giải thích bằng những góc nhìn khác nhau như sau:

1. Phật giáo, là giáo lý của Đức Phật (người Giác Ngộ), nhằm hướng dẫn và phát triển con người bằng cách làm cho thân tâm trong sạch (thông qua con đường Đạo Đức); làm cho thân tâm bình lặng (thông qua con đường Thiền Tập), và làm khai sáng tâm linh con người (thông qua con đường Trí Tuệ).

2. Phật giáo là một ‘tôn giáo’ được thiết lập nên bởi Đức Phật vì phúc lợi của chúng sinh, vì hạnh phúc của chúng sinh và vì sự tiến bộ của thế giới con người. Mọi người từ mọi xứ sở đều có thể áp dụng những giáo lý và hướng dẫn của đạo Phật vào trong cuộc sống của mình, tùy theo căn cơ, khả năng, điều kiện và ý chí tự do của mình.

3. Phật giáo là một tôn giáo chủ trương lẽ-thật và sự thực hành của chính bản thân mỗi người. Chỉ có mình mới thực hành cho mình, giải quyết vấn đề tâm linh và những đau khổ của mình và chính mình giải thoát cho mình. Và sau đó, giúp đỡ người khác đi theo con đường đạo vì lòng từ bi và để tu dưỡng thêm lòng từ bi đối với họ.

4. Phật giáo vừa là triết-học vừa là thực-hành. Mặc dù Phật giáo cũng chấp nhận sự hiện hữu của những chúng sinh là chư thiên (như thiên thần, trời, thánh nhân), nhưng Phật giáo không đặt vấn đề những chúng sinh siêu phàm xuất trần đó là phần quan trọng trong học thuyết tôn giáo của mình. Thay vì vậy, đạo Phật dạy con người phải tu tập những phẩm chất như luôn biết Sĩ nhục và Sợ hãi về mặt lương tâm để tránh bỏ làm những điều bất thiện. Người tránh bỏ điều bất thiện xấu ác thì người đó có được những phẩm chất của những bậc thiên thần và trời; có được lòng tin chánh tín, đạo đức, lòng học hỏi, lòng rộng lượng và trí tuệ.

Hơn nữa, Phật giáo chỉ dạy rằng một người nếu trừ bỏ được những ô nhiễm như Tham, Sân, Si thì người đó được cho là một người tốt lành và siêu việt.

5. Thông tin chung về Phật giáo như sau:

Xuất xứ: Ấn Độ

Thời gian ra đời: Thế kỷ 6 trước Công Nguyên

Người sáng lập: Đức Phật Thích Ca lịch sử (xuất thân từ Thái tử Tất-Đạt-Đa Cồ-Đàm (Siddhattha Gotama) của vương quốc dòng họ Thích Ca (Sakya).

Chủ thuyết: Tránh làm những điều ác, Làm những điều thiện, Tu dưỡng Tâm trong sạch (kinh Pháp Cú).

Loại tôn giáo: Phổ biến, mở rộng, được truyền bá qua nhiều nước trên thế giới; thuộc về vô-thần, không chủ trương hữu thần, không công nhận có đấng sáng tạo hay thượng đế quyết định số mạng con người; chủ trương về lý nhân-quả.

Những nhánh phái chính: Phật giáo Nguyên thủy (Theravada) và Đại Thừa (Mahayana).

Tổ chức Thống Nhất: Hội Phật Giáo Thế Giới (The World Fellowship of Buddhist) là tổ chức thống nhất và đoàn kết tất cả Phật tử trên thế giới.

Câu hỏi 02: Nguồn gốc địa lý và lịch sử của Phật giáo là gì?

Phật giáo ra đời ở Ấn Độ cách đây khoảng 2.600 năm khi một thái tử người Ấn Độ là Tất-Đạt-Đa (Siddhattha) giác ngộ thành đạo, trở thành một vị Phật (Buddha), có nghĩa là “người giác ngộ”, sau nhiều năm tu hành gian khổ để đi tìm câu trả lời cho câu hỏi “làm thế nào để con người thoát khỏi khổ-đau và sinh-tử”.

Những lời dạy của Phật đã được ghi chép và bảo tồn bởi đại đa số tu sĩ đệ tử của Người trong tàng thư “Tam Tạng Kinh” (Tipitaka), mà nghĩa đen của từ này là “Ba Rổ Kinh”. Ba rổ kinh (hay quen gọi là Tam Tạng Kinh” theo từ Hán Việt), bao gồm:

(I) Luật Tạng (Vinaya-pitaka): những giới luật đối với tăng ni, và một số giới luật dành cho Phật tử tại gia.

(II) Kinh Tạng (Suttanta-pitaka): tập hợp những bài thuyết giảng của Đức Phật và những vị đại đệ tử của Phật)

(III) Diệu Kinh Tạng (Abhidhamma-pitaka): đây là phần triết lý cao học của Phật giáo).

Phật giáo là tôn giáo vô-thần, không theo hữu thần, không đề cao thần thánh là quyết định vận mệnh con người, chỉ coi trọng về lý nhân-quả và mọi sự của một người là do chính người ấy làm và nhận lãnh.

Hai trường phái Phật giáo: Phật giáo Nguyên Thủy (Theravada) được truyền bá và phát triển các nước Đông Nam Á như Sri Lanka (Tích Lan), Thailand (Thái Lan), Burma (Myanmar, Miến Điện), Laos (Lào), Cambodia (Cam-pu-chia) và một phần ở miền nam Việt Nam. Ngày nay có rất nhiều người theo Phật giáo Nguyên Thủy ở Ấn Độ, khắp các nước châu Âu, châu Úc và châu Bắc Mỹ.

Phật giáo Đại Thừa phát triển ở các nước Đông Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Đài Loan, Việt Nam, và Tây Tạng (thuộc tỉnh Thanh Hải của Trung Quốc ngày nay).

Câu hỏi 03: Mục đích giáo huấn của Đức Phật là gì?

Trong Bài Thuyết Pháp Đầu Tiên, sau này được chép lại và được gọi bằng cái tên nổi tiếng là Kinh Chuyển Pháp Luân (Dhammacakkappavattana Sutta)¹, Đức Phật đã khai giảng chân lý và con đường Trung Đạo như là một tầm-nhìn, mang lại tri thức, dẫn đến sự bình an và trí tuệ bên trong, dẫn đến sự giác ngộ, và Niết-bàn (trạng thái được giải thoát hoàn toàn khỏi mọi ô nhiễm và khổ đau).

Điều này có nghĩa là gì? Có nghĩa rằng Đức Phật đã khai giảng đạo Phật với mục đích là chỉ ra con đường giải thoát khỏi khổ đau, những khổ đau vốn kết quả của những dục vọng và ô nhiễm trong tâm.

Dục vọng chính là nguyên nhân tạo ra những khổ đâu và sống-chết luân hồi.

Xin lấy một ví dụ rất đơn thường. Giống như bạn lội xuống sình lầy nhơ bẩn hoặc phải sống hay làm việc trong một môi trường vô cùng ô nhiễm và vì thế da thịt bạn luôn bị dơ dáy, ghẻ lở, đau nhức. Vậy thì làm cách nào để hết dơ bẩn? Cách duy nhất là bạn phải ý thức và cố gắng giữ thân mình sạch sẽ, phải cố gắng dùng những loại xà bông tốt để tẩy rửa, và nếu đã bị ghẻ lở, bạn phải đi đến bác sĩ để bác sĩ chẩn đoán và kê toa hướng dẫn, bạn phải dùng thuốc uống và thuốc thoa. Nếu không thì đâu còn con đường nào để trị ghẻ lở và tình trạng dơ bẩn như vậy.

Đạo Phật cũng vậy, đạo Phật là một con đường để hướng dẫn những giải pháp cho con người thực hành để làm trong sạch thân-tâm, để mang lại sự dễ chịu, sự bình an và hạnh phúc cho chính bản thân người thực hành. Bởi vậy, rất nhiều giảng luận cũng thường ví Đức Phật như một người thầy thuốc vậy, giúp con người trị căn bệnh đau khổ và sinh tử.

Một trong những bài thuyết giảng (những bài thuyết giảng của Đức Phật sau khi được ghi chép lại thì thường được gọi là những bài kinh) ghi lại lời của Đức Phật như sau:

"Vimutti, tức là sự giải thoát về tâm linh khỏi những bất tịnh và đau khổ, là sự giải thoát tối thượng nhất".

Mục tiêu của đạo Phật là giải thoát khỏi khổ đau, trù bỏ những bất tịnh² trong Tâm, chứ không phải chỉ là trừ bỏ những đau khổ vật chất tầm thường trong đời sống thế tục.

Rồi sau khi khai giảng kinh “Chuyển Pháp Luân” ở khu Vườn Nai, Đức Phật đã phái cử 60 vị đệ tử đi thuyết giảng giáo pháp theo những phương khác nhau. Khi ấy, Phật đã dặn dò rằng:

"Này các Tỳ Kheo, ta bây giờ đã giải thoát mọi ràng buộc vốn có của các vị Trời và người ³. Và các thầy cũng vậy, này các Tỳ kheo, các thầy cũng đã giải thoát khỏi những ràng buộc vốn có của các vị Trời và người. Hãy lên đường, này các Tỳ kheo, vì phúc lợi của chúng sinh, vì hạnh phúc của chúng sinh, vì sự tốt đẹp, phúc lợi và hạnh phúc của Trời và người”.

Vậy thì chúng ta đã thấy rõ mục-đích rõ ràng và thiết thực của đạo Phật. Đó là giúp mọi người nhìn thấy và thực hành con đường mà Phật đã chỉ ra để dần dần giải thoát khỏi những khổ đau và ô nhiễm của thân tâm, mang lại phúc lợi và hạnh phúc cho mọi người. Và mục đích rốt ráo, đích đến cuối cùng là của đạo Phật là sự giải thoát hoàn toàn, là Niết-bàn (vimutti, nibbana).

Về thực tiễn, lời dạy của Đức Phật và con đường đạo của Phật là giúp mọi người thực hành để có hạnh phúc trong đời sống thế tục và tiến bộ về tâm linh. Vì mục đích là vậy, cho nên ai theo đạo Phật thì sẽ chọn lối sống đúng đắn và thực tế để mang lại hạnh phúc và bình an cho mình và người thân.

Câu hỏi 04: Phật giáo thuộc loại nào trong những tôn giáo đang hiện hành trên thế giới?

Có khoảng hơn 40 tôn giáo đang hiện hành trên thế giới. Những tôn giáo trên thế giới có thể được xếp loại tùy theo những chủ thuyết của họ như sau:

1. Những tôn giáo hữu-thần: Tin vào quyền lực định đoạt tối thượng của những thánh thần, thượng đế, đấng sáng tạo.

2. Những tôn giáo vô-thần: Không tin vào quyền lực định đoạt tối thượng của những thánh thần, thượng đế, đấng sáng tạo.

Phật giáo thuộc về vô-thần. Phật giáo nhấn mạnh những đức hạnh mà con người nên phát triển để quyết định đời sống của mình. Theo Phật giáo, sự hiểu biết và đức hạnh (Vijja-carana) thì mới làm cho một người trở nên xuất chúng trong thế giới của thần trời và người. Sự hiểu biết và giải thoát hoàn toàn (Vijja-vimutti) khỏi những ô nhiễm, bất tịnh và đau khổ mới là lý tưởng của Phật giáo.

Câu hỏi 05: Dân số Phật giáo trên thế giới đến nay (2011) là bao nhiêu? Châu lục nào là chiếm nhiều nhất?

Theo thống kê của nhiều viện nghiên cứu tôn giáo lớn của thế giới tại Mỹ vào tháng 11/2011, thì dân số Phật giáo của thế giới là khác nhau khá lớn giữa các nguồn thống kê khác nhau, có thể là do tính chất thống kê số người được cho là theo đạo Phật và số người là Phật tử thuần hành đạo Phật thực sự. Con số đó nằm trong khoảng: 489.807.761—1.921.989.641 người, (Nguồn: Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ, trang website: religiousfreedom.lib.virginia.edu ...).

Tính theo châu lục thì con số đó được ghi trong bảng thống kê dưới đây. (Nguồn: theo bách khoa toàn thư en.wikipedia.org/wiki/Buddhism).

Phật Giáo Trên Thế Giới

Châu Lục

Tổng Dân Số

Số Lượng Phật Tử

Chiếm % dân số

Châu Phi

927,300,414

157,581

0.012 %

Châu Á

4,049,434,182

726,336,585 – 1,655,757,369

17.936% – 40.888%

Châu Âu

746,510,190

24,067,283

3.223%

Châu Mỹ

915,959,330

7,936,420

0.866%

Châu Đại Dương

32,021,885

542,920

1.695%

Tổng cộng: 489,807,761 – 1,921,989,641 người ⁴

Câu hỏi 06: Những nước nào có dân số Phật giáo lớn nhất trên thế giới?

Cũng theo thống kê của nhiều viện nghiên cứu tôn giáo lớn của thế giới tại Mỹ vào tháng 11/2011, thì những nước trong bảng thống kê dưới đây có dân số theo đạo Phật nhiều nhất trên thế giới. (Nguồn: theo bách khoa toàn thư en.wikipedia. org/wiki/Buddhism; Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, trang web: religiousfreedom.lib.virginia.edu...).

Xếp hạng theo

Số lượng

Nước & Lãnh Thổ

Dân số theo đạo Phật

Chiếm % của tổng dân số

Trung Quốc

277,588,896 – 1,202,885,218

8%–9%

Nhật Bản

91,000,000 – 123,317,953

71%–96.3%

Việt Nam

74,268,750

85%

Thái Lan

61,814,742

95%

Miến Điện

48,019,200

96%

Đài Loan

21,530,358

93%

Tích Lan

16,050,484

71%

N. T. Tiên

10,931,874 – 18,572,500

22.8% – 38%

B.T. Tiên

17,677,646

73.5%

Cam-Pu-Chia

13,938,460

96.4%

Ấn Độ

13,274,668

4.05%

Indonesia

8,092,000

3.4%

Hồng Kông

6,496,304

92%

Lào

6,195,898

98%

Nepal

6,159,510

21%

Hoa Kỳ

6,039,800

Malaysia

5,970,800

22%

Singapore

3,341,692

67%

Mông Cổ

2,816,644

98%

Philippines

2,759,490

Xếp hạng theo

Tỷ lệ dân số

Nước

Chiếm % của tổng dân số

Dân số theo đạo Phật

Lào

98%

6,195,898

Mông Cổ

98%

2,816,644

Nhật Bản

96.7%

123,317,953

Cam-Pu-Chia

96.4%

13,938,460

Miến Điện

96%

48,019,200

Thái Lan

95%

61,814,742

Bhutan

94%

2,141,622

Đài Loan

93%

21,530,358

Hồng Kông

92%

6,496,304

Trung Quốc

91%

277,588,896 – 1,202,885,218

Ma Cao

89%

408,850

Việt Nam

85%

74,268,750

B.T. Tiên

73.5%

17,677,646

Tích Lan

71%

16,050,484

Singapore

67%

3,341,692

Christmas Island

67%

940

N.T. Tiên

38%

10,931,874 – 18,572,500

Malaysia

22%

5,970,800

Nepal

21%

6,159,510

Polynesia

(thuộc Pháp)

11%

29,040

Còn nếu xếp loại theo mức độ nghiêm túc thực hành của Phật tử ở mỗi nước, thì thống kê có sự khác biệt như sơ đồ bên dưới. Trong đó, Thái Lan được xếp hạng lên hàng đầu tiên với cùng tỷ lệ 95% dân số là Phật tử. Ở Thái Lan việc số đông và chất lượng thực hành đạo Phật có lẽ là mẫu mực nhất, chẳng hạn đa số Phật tử ở nước này, kể cả nhà vua và hoàng gia, đều phải xuất gia vào chùa hay tu viện ở tu học ít nhất hai năm trong đời.

Mười Nước & Vùng Lãnh Thổ Có Tỷ Lệ Dân Số Phật Phật Tử Cao Nhất Thế Giới

(Mười quốc gia có tỷ lệ dân số Phật tử cao nhất thế giới)

Theo một số thống kê Phật giáo mang tính khoa học hơn ở các nước phương Tây, chẳng hạn như theo trang thống kê www.adherents.com của tổ chức chuyên nghiên cứu thống kê tất cả tôn giáo trên thế giới, thì số lượng Phật tử ở nhiều mức độ khác nhau ở vào khoảng 200-500 triệu người.

Hầu hết đều đồng ý số lượng Phật tử vào khoảng 350 triệu người (chiếm khoảng 6% dân số thế giới). Con số này cũng giúp xếp Phật giáo trở thành tôn giáo lớn thứ tư trên thế giới về số lượng người theo. (Phật giáo trong biểu đồ bên dưới là Cột thứ năm)

Thống kê này có lẽ là thống kê số lượng Phật tử thuần hành vào năm 2011. Chúng ta cũng cần nên nhớ là các số liệu thống kê thường khác nhau bởi những nguồn và tùy thuộc vào các tiêu chuẩn xếp loại một người là Phật tử thuần hành. Nếu nói đến Phật tử không thuần hành, thì có lẽ con số là rất lớn ở tại những nước Đông Á như Việt Nam, Trung Quốc, Singapore, Triều Tiên và Nhật Bản.

Về số lượng Phật tử thuần hành, chúng ta có thể xem qua những con số sau đây:

(1) Các tôn giáo trên thế giới:

Tôn giáo

Số Lượng Người Theo

Công giáo

2 Tỷ

Hồi giáo

1.3 Tỷ

Ấn-Độ giáo

900 Triệu

Những tín ngưỡng khó phân loại khác

850 Triệu

Phật Giáo

360 Triệu

Các đạo của Trung Hoa (như đạo Lão, Khổng...)

225 Triệu

Sơ khai – bản địa

190 Triệu

Yoruba (châu Phi)

20 Triệu

Tư tưởng Juche (Bắc Triều Tiên)

19 Triệu

Đạo Sikh (Ấn Độ)

18 Triệu

Judaism (Đạo Do Thái)

15 Triệu

Spiritism (thuyết linh hồn của Allan Kardec, Pháp)

14 Triệu

Tín ngưỡng Babi & Bahai (Nam Tư cổ)

6 Triệu

Jainism (Ni-kiền-tử, Ấn Độ)

4 Triệu

Shinto (Thần giáo, Nhật Bản)

4 Triệu

Cao Đài (Việt Nam)

3 Triệu

Tenrikyo (Nhật Bản)

2.4 Triệu

Neo-Paganism (Tân ngoại giáo ở Châu Âu)

1 Triệu

Unitarian- Universalism (Mỹ)

800 Ngàn

Scientology (Mỹ)

750 Ngàn

Rastafarianism (Ja-mai-ca)

700 Ngàn

Zoroastrianism (I-ran cổ)

150 Ngàn

(2) Số lượng người theo những trường phái Phật giáo trên thế giới:

Trường Phái

Phần trăm

Số lượng người theo

Đại Thừa (Mahayana)

56%

185,000,000

Phật giáo Nguyên thủy (Theravada)

38%

124,000,000

Kim Cương Thừa (Vajrayana)

20,000,000

(3) Mười quốc gia và vùng lãnh thổ có phần trăm dân số theo đạo Phật cao nhất trên thế giới:

Quốc gia

Phần trăm

Thái Lan

95.00%

Campuchia

Miến Điện (Myanmar)

Bhutan

Tích Lan (Sri Lanka)

Tây Tạng (Tibet)

Lào

Việt Nam

Nhật Bản

Ma Cao

Đài Loan

(4) Mười quốc gia và vùng lãnh thổ có tín đồ Phật giáo đông nhất trên thế giới:

Quốc gia

Số lượng người theo

Trung Hoa

102.000.000

Nhật Bản

89.650.000

Thái Lan

55.480.000

Việt Nam

49.690.000

Miến Điện

41.610.000

Tích Lan

12.540.000

Nam Triều Tiên

10.920.000

Đài Loan

9.150.000

Campuchia

9.130.000

Ấn Độ

7.000.000

(Nguồn: www.adherents.com)

Câu hỏi 08: Phật giáo đã được truyền bá và phát triển ở Châu Á như thế nào?

Theo thống kê bằng đồ họa bên dưới, chúng ta có thể nhìn thấy Phật giáo và những trường phái đã được phát triển ở Châu Á với những mốc thời gian lịch sử (từ thời Đức Phật, trước và sau CN) là như thế nào. Trong đó cũng thể hiện rõ trường phái nào phát triển ở những xứ sở nào là nhiều nhất.

(a) Từ hình minh họa, mốc thời gian đầu được đánh dấu là năm 600, tức là khoảng 600 năm trước CN là thời gian Đức Phật ra đời và hình thành Phật giáo.

Mốc 0 là năm bắt đầu CN (dương lịch). Mốc 2000 là từ năm 2000 đến bây giờ.

Ví dụ :

Hàng ngang 1, Phật giáo Ấn Độ được khai trương đầu tiên trên thế giới, tuy nhiên bị diệt vong bởi quân Hồi Giáo và biến mất từ thế kỷ 12 (trước năm 1.200) cho đến tận cuối thế kỷ 19 (đánh dấu từ năm 1891) mới được khôi phục lại.

(b) Màu NHẠT (vàng) là chỉ Phật giáo Nguyên thủy, màu ĐẬM (đỏ) là chỉ Phật giáo Đại thừa, và màu SỌC (xanh) là chỉ Phật giáo Tây Tạng.

(c) Sơ đồ minh họa này không thống kê sự phát triển của những nền Phật giáo hỗn-hợp, tức là: không thống kê thêm một số ít lượng Phật giáo Nguyên thủy ở các nước có đa số là Đại thừa như Trung Quốc, Việt Nam...Và cũng vậy, cũng không có thống kê số lượng của Phật giáo Đại thừa trong những nước đa số theo Phật giáo Nguyên thủy như Tích Lan và Đông Nam Á.

(d) Đây là thống kê của Hội Phật Học BuddhaNet, có một bất cập là mặc dù Đông Nam Á thì bao gồm Việt Nam, nước vốn có Phật giáo Đại thừa chiếm đa số, nhưng họ không đưa vào thêm hàng ngang màu ĐẬM (đỏ) như hàng của Ấn Độ để chỉ số lượng Đại thừa trong khối Đông Nam Á. Tuy nhiên, họ đã đính chính bên dưới cùng bên phải là họ không tính Việt Nam vào khối Đông Nam Á trong đồ họa này, có lẽ vì Việt nam là nước duy nhất ở Châu Á có chứa cả số lượng đáng kể Phật tử của cả hai nền Phật giáo Nguyên thủy và Đại Thừa, cho dù đa số vẫn là Đại thừa.

Nhưng chúng ta đều biết, Phật giáo được phát triển ở Việt Nam là từ thế kỷ thứ I Công Nguyên, gồm có cả hai trường phái Nguyên thủy từ Ấn Độ và Đại thừa từ Trung Hoa sau đó.

Câu hỏi 09: Hội Phật Giáo Thế Giới là gì?

Tên đầy dủ là “Hội Ái Hữu Phật Giáo Thế Giới” hay “Hội Phật Tử Thế Giới” (“The World Fellowship of Buddhists”, viết tắt là WFB) là một tổ chức Phật giáo quốc tế được thành lập vào năm 1950 (Phật Lịch 2493) ở Tích Lan, nơi mà đại diện của 27 nước Phật giáo trên thế giới từ châu Á, châu Âu và châu Bắc Mỹ đã họp mặt cùng nhau lần đầu tiên trong lịch sử.

Những phái đoàn Phật giáo thuộc những trường phái khác nhau như Phật giáo Nguyên thủy, Đại thừa, Kim Cương thừa đều thống nhất đoàn kết với nhau dưới lá cờ sáu màu của Phật giáo. (Xem thêm ý nghĩa màu cờ Phật giáo trong phần hỏi đáp sau).

Thông qua tổ chức quốc tế này, sự thống nhất và hiểu biết lẫn nhau giữa những trường phái và văn hóa Phật giáo khác nhau đã được thực hiện thành công về những quan điểm chính. Vì vậy, đây là những thành công lớn của tổ chức này và là tiền đề để tiếp tục giúp phát triển sự hòa hợp và sự ổn định bền lâu của Phật giáo trên trái đất.

Hội Phật Giáo Thế Giới có văn phòng trung ương được đặt tại thủ đô Bangkok, Thái Lan. Hiện nay, tổ chức này có 153 chi nhánh và trung tâm ở 40 quốc gia trên thế giới.

Câu hỏi 10: Cờ Phật giáo là như thế nào? Ý nghĩa của lá cờ Phật giáo?

Lá cờ Phật giáo đầu tiên được thiết kế bởi Ủy Ban Colombo của Tích Lan bao gồm những bậc cao tăng trong và ngoài nước lúc đó. Lá cờ được chính thức hóa đầu tiên vào ngày 17/04/1885 trên công luận (tờ báo Phật giáo Sarasavi Sandaresa) và trong dịp Đại Lễ Phật Đản Vesak vào ngày 28/04/1885.⁵

(Cờ Phật giáo đầu tiên 1885)

Một năm sau đó, đại tá Henry S. Olcott, một Phật tử người Mỹ và là chủ tịch đầu tiên của Hội Thông Thiên Thế Giới đã cho rằng đường sọc màu là quá lớn làm cho là cờ quá dài, rất bất tiện cho việc sử dụng, cho nên ông đã đề nghị sửa lại cho bằng cỡ của lá cờ quốc gia lúc đó. Và lá cờ này được dùng cho đến ngày hôm nay sau khi được công bố lại trên công luận (tờ báo Phật giáo Sarasavi Sandaresa) vào ngày 08/04/1886, và được bắt đầu treo vào dịp Lễ Phật Đản Vesak năm 1886.

Cờ Phật giáo (tiếng Pali: cờ “Chabbannarangsi”), đã được Hội Phật Giáo Thế Giới (WFB) công nhận trong Hội Nghị khai mạc vào năm 1950 (Phật Lịch 2493), bao gồn sáu (6) màu sắc.

(Cờ Phật giáo chính thức từ 1886)

Năm sọc màu hàng dọc là: Xanh, vàng, đỏ, trắng và cam”. Màu thứ sáu, tiếng Pali gọi là màu “Pabhassara”, có nghĩa là màu “sáng rỡ”, “sáng chiếu”, “phát quang” (như hào quang), không thể nào dịch hết nghĩa hay mô tả được, nhưng đó là sự kết hợp của năm màu kia, và cùng được xếp theo hàng ngang vào một sọc màu dọc bên phải cùng của là cờ.

Sáu sọc màu dọc thể hiện sáu sắc màu của Hào Quang của Đức Phật mà kinh điển chép lại rằng hào quang đó đã “phóng ra, chiếu, tỏa ra” từ thân của Đức Phật ngay khi Người chứng đạt sự Giác Ngộ nơi gốc Cây Bồ-Đề ở Bồ-Đề Đạo Tràng, Ấn Độ.

Sáu màu của hào quang đó cũng tượng trưng cho những ý nghĩa của Phật giáo là:

Xanh (Nila): Lòng từ bi và hòa bình bao trùm.

Vàng (Pita): Con đường Trung Đạo – tránh những cực đoan về khoái lạc và khổ hạnh; tánh “Không”.

Đỏ (Lohita): Niềm hỷ lạc, an lạc của việc thực hành con đường đạo Phật – thành đạt, trí tuệ, đức hạnh, vận mạng, nhân cách.

Trắng (Odata): Sự thanh khiết, thanh tịnh của Giáo Pháp (Dhamma) – dẫn đến giải thoát, vượt qua bất chấp thời gian và không gian.

Cam (Manjesta): Giáo lý của Đức Phật, những điều Phật đã dạy – Trí tuệ. Chỉ có một Chân Lý.

Còn dải sọc thứ sáu bao gồm các màu của năm sọc màu kia mang ý nghĩa là sự kết hợp năm màu kia, tạo thành một Hào Quang (hay dải quang phổ) của nhiều màu (như ta có thể thấy trong cầu vòng bảy sắc trên trời trong mùa mưa hay khi nhìn xuyên qua một lăng kính hay lăng trụ).

Màu kết hợp này được gọi trong tiếng Pali của kinh điển Phật giáo là “Pabbhassara”, nghĩa là bản thể của ánh sáng. Chữ này có nghĩa là “sáng chiếu”, “phát quang” để tả thực về bản thể của Tâm khi tâm được an “định”, được “thanh tịnh” như trạng thái chứng đạt những tầng thiền vậy. Khi tâm an định, tâm phát quang “trí tuệ” giải thoát. Vì đạo Phật là con đường tu tập Tâm để dẫn đến sự mục tiêu giải thoát.

Theo giảng luận kinh điển về hào quang phát sáng quanh đầu Đức Phật, và cũng theo sự thật là mắt thường người thường chỉ nhận thấy được năm màu đơn mà thôi, người thường không thấy được màu hào quang có chứa năm màu đơn đó. Màu hào quang đó tượng trưng cho loại “trí tuệ” mà người thường chưa chứng ngộ được. Chỉ khi nào một người chứng ngộ được loại trí tuệ đó thì người ấy mới thấy được màu hào quang đó.

Một ý nghĩa khác của sọc thứ sáu là kết hợp các sắc màu cũng giống như sự sống chung, sự đoàn kết và hòa hợp của tất cả các sắc tộc trên thế giới bất kể theo đạo Phật và không theo đạo Phật.

Đến năm nay 2012, thì lá cờ Phật giáo quốc tế này đã được 127 năm.

Câu hỏi 11: Vậy tất cả các nước đều treo lá cờ Phật giáo quốc tế giống hệt nhau hay khác nhau? Hay mỗi quốc gia Phật giáo có cờ Phật giáo riêng của mình?

Lá cờ Phật giáo quốc tế này được tung bay trên những chùa chiền, tự viện của những trường phái Phật giáo khác nhau trên thế giới.

Cờ Phật giáo của Việt Nam và đa số các nước khác cũng giống y như cờ Phật giáo quốc tế.

Tuy nhiên, một số nơi đã thay đổi một vài màu sắc để thể hiện chủ thuyết hay giáo lý của tông phái của mình. Những cờ Phật giáo sau đây được ghi nhận có khác biệt với cờ Phật giáo thế quốc tế:

• Ở Nhật Bản, cờ Phật giáo nước này có năm màu khác nhau tượng trưng cho năm vị Phật trí tuệ, nhưng họ đổi màu sọc xanh dương thành xanh lá cây và màu sọc cam thành màu tím. Tuy nhiên, thiết kế giống hệt như cờ Phật giáo quốc tế.

• Còn tông phái Tịnh Độ (Jodo Shinshu) của nước Nhật Bản này thì thay sọc màu cam thành màu hồng.

• Ở Tây Tạng, thì cờ Phật giáo của họ thay sọc màu cam thành sọc màu nâu, tượng trưng cho y cà sa của tu sĩ Tây Tạng.

• Còn cờ Phật giáo của những người theo Phật giáo Tây Tạng ở Nepal thì lại thay sọc màu cam thành sọc màu mận tím.

• Tổ chức phong trào Phật tử Tại-gia tên là “Soka Gakkai”, sáng lập bởi những người theo tông phái Phật giáo Liên Hoa (Nichren), hiện có tổ chức liên hệ với 12 triệu Phật tử trên thế giới thực hành đạo Phật trong đời sống thường nhật hàng ngày. “Soka Gakkai” có nghĩa là “sáng tạo giá trị”, nên hay gọi tổ chức này là “Sáng Giá Trị Hội”. Cờ của tổ chức Phật giáo này chỉ gồm ba màu xanh, vàng và đỏ trên nền cờ Phật giáo quốc tế.

• Cờ Phật giáo Nguyên Thủy (Theravada) ở Miến Điện thì thay sọc màu cam bằng màu hồng nhạt.

Màu hồng nhạt là màu y của những Tỳ kheo Ni của nước này.

• Phật giáo Nguyên thủy (Theravada) ở Thái Lan thì dùng cờ Phật giáo của nước mình là cờ có hình bánh xe Giáo Pháp màu đỏ trên nền cờ màu y vàng. Cờ Phật giáo Thái Lan cũng hay được treo song song với cờ của Phật giáo quốc tế.

(Cờ Phật giáo Nhật bản)

(Cờ Phật giáo Tịnh Độ tông ở Nhật bản)

(Cờ Phật giáo Tây Tạng)

(Cờ Phật giáo của Sáng Giá Trị Hội - Soka Gakkai)

Câu hỏi 12: Biểu tượng Phật giáo và ý nghĩa của nó là gì?

Biểu tượng Phật giáo là hình ảnh Bánh Xe Giáo Pháp có tám thanh căm (tay quay) biểu tượng cho Con đường Tám Phần (Bát Chánh Đạo) trong đạo Phật, là con đường dẫn đến sự chấm dứt khổ đau.

Con đường bát Chánh Đạo bao gồm tám phần là:

Trí Tuệ (panna)

(1) Hiểu biết đúng đắn (chánh kiến)

(2) Suy nghĩ đúng đắn (chánh tư duy)

Giới Hạnh Đạo Đức (sila)

(3) Lời nói, ngôn từ đúng đắn (chánh ngữ)

(4) Hành động đúng đắn (chánh nghiệp)

(5) Nghề nghiệp, việc làm đúng đắn (chánh mạng)

Tu dưỡng Tâm hay Thiền tập (bhavana)

(6) Nỗ lực đúng đắn (chánh tinh tấn)

(7) Chú tâm, quán chiếu, quán niệm đúng đắn (chánh niệm)

(8) Tập trung tâm, định tâm, làm tâm an định một cách đúng đắn (chánh định)

Chúng ta sẽ bàn chi tiết về con đường này trong một vấn đáp sau trong quyển sách này. (Và đó là con đường Phật tử sẽ thực hành suốt cuộc đời của họ).

Biểu tượng này được gọi trong tiếng Pali gọi là: “Dhamma-cakka”, có nghĩa là “Bánh Xe Giáo Pháp”, và biểu tượng này cũng được làm dấu ấn trong các văn bản của Hội Phật Giáo Thế Giới.

Câu hỏi 13: Đạo Phật dạy mọi người phải bao dung, độ lượng với tất cả ý kiến, quan điểm, tục lệ, niềm tin của mọi người khác?

Đúng vậy. Đạo Phật có vẻ là đạo “hiền từ” nhất xét về nhiều mặt.

Phật giáo khuyên mọi người không nên tin ngay vào bất kỳ điều gì, ngay cả đó là Đức Phật hay lời dạy của Đức Phật. Mình phải tự kinh nghiệm, chứng nghiệm và tự hiểu rõ cái gì là đúng, cái gì là sai.

Tuy nhiên, về mặt đức hạnh, đạo Phật khuyên dạy mọi người hãy bao dung và không tranh chấp với những quan điểm dù sai, những lỗi lầm, hay những tổn hại mà người khác có thể gây ra cho mình và con đường đạo của mình.

Đức Phật đã dạy mọi người cố gắng tu dưỡng tâm để có được những đức hạnh như: Lòng từ ái, yêu thương mọi chúng sinh (Từ), lòng bi mẫn, cảm thông, lòng trắc ẩn, sẻ chia dành cho mọi chúng sinh đau khổ (Bi), lòng hoan hỷ, vui mừng vì người khác được hạnh phúc, được may mắn, tạo được công đức (Hỷ), và lòng buông xả, không chấp, không màng đến được mất, thua thắng, không bị thăng trầm của cuộc đời làm sân si (Xả).

Từ Bi Hỷ Xả đó là bốn phẩm chất được sánh với hạnh của bậc chư thiên trời thần, đáng được tái sinh về cảnh trời, nên gọi là Tứ Vô Lượng tâm hay Bốn Tâm Phạm Trú.

Câu hỏi 14: Chúng ta có thể sống hạnh phúc mà không cần phải có niềm tin tôn giáo hay không?

Phải, chúng ta có thể. Nếu hạnh phúc đối với quan niệm của một người là sự khỏe mạnh, sự sung sướng về vật chất, thì người đó sẽ thấy hạnh phúc khi được khỏe mạnh và sung túc mà không cần phải có niềm tin tâm linh nào cả.

Tuy nhiên, một ‘con người’ gồm có hai phần là phần thân vật chất và phần tâm. Muốn có đầy đủ hạnh phúc về vật chất và sự bình an về tâm, con người cần phải phát triển cả hai mảng thân và tâm.

Và trong trường hợp đó, một tôn giáo hay một con đường đạo đúng đắn sẽ giúp cho người đó tu dưỡng tâm và phát triển tâm bên cạnh thân.

Đạo Phật được lập ra để giúp con người thanh lọc, làm trong sạch thân tâm, và đó là cách giúp con người giải thoát khỏi những phiền não, đau khổ, lo sợ, và sự mong manh của một kiếp người ngắn ngủi.

Câu hỏi 15: Có giáo lý nào dạy rằng những tu sĩ Phật giáo phải có vai trò phục vụ xã hội ngoài vai trò truyền dạy giáo pháp cho những người khác?

Lịch sử Phật giáo đã ghi lại rằng, khi Đức Phật cử 60 Tỳ kheo đi truyền đạo, Đức Phật đã bảo các Tỳ kheo chia ra nhiều hướng khác nhau để lên đường đi truyền đạo vì phúc lợi của chúng sinh, vì hạnh phúc của chúng sinh, và để giúp đỡ thế gian. Điều này cho thấy Phật đã chủ trương cho các đệ tử lên đường để phục vụ xã hội, phục vụ quần chúng và thế giới chúng sinh. Sự phục vụ phải được thực hành cho xứng đáng với vai trò của những tu sĩ. Đưa giáo lý vào thực hành, làm gương sáng cho mọi người noi theo, và truyền dạy giáo pháp cho mọi người là những nhiệm vụ chính mà một tu sĩ Phật giáo phải thực hiện.

Ngày nay, những tu viện và chùa chiền trở thành trung tâm sinh hoạt tinh thần của cộng đồng và thực hiện những việc cho phúc lợi của xã hội. Bạn chắc cũng đã biết những hội Phật giáo, đạo tràng, hội tình nguyện, hay hội thanh niên Phật giáo...ở các nước Phật giáo luôn hoạt động khá tích cực trong khả năng để góp tay giúp đỡ trong những chương trình cứu giúp, từ thiện của xã hội bên cạnh vai trò đó của nhà nước.

Ở Việt Nam cũng vậy. Dù điều kiện khó khăn về vật chất và tổ chức, những hội đoàn Phật giáo do những sư thầy cùng với Phật tử luôn tổ chức những chương trình cứu giúp thiên tai, làm từ thiện liên tục trong đời sống xã hội hiện nay.

Dĩ nhiên cũng có nhiều thành phần tu sĩ không góp tay vào những chương trình xã hội này, vì nhiều lý do cá nhân và điều kiện khách quan.

Thứ nhất, để làm một Phật tử, bạn chỉ cần có hiểu biết cơ bản chính chắn và tin vào Tam Bảo (Phật, Pháp và Tăng) để từ đó tu tập cho thân tâm tốt đẹp hơn. Điều này đã được chính Đức Phật trả lời cho Hoàng Tử Mahanama khi hoàng tử hỏi làm thế nào để trở thành một Phật tử.

Và cũng chính Đức Phật luôn dạy rằng, muốn tiến bộ trong thực hành, thì phải thực hành những Việc Căn Bản Công Đức:

1. Lòng rộng lượng (Bố thí)

2. Giữ đạo đức (Giới hạnh)

3. Tu dưỡng tâm (Thiền tập) cho tâm an định và phát sinh trí tuệ.

Đó gần như là “công thức” của đạo Phật mà mọi Phật tử phải nên thực hành. (Xem thêm phần vấn đáp chi tiết hơn trong phần sau của quyển sách).

Từ “công thức” trên, chúng ta có thể thấy rõ ràng rằng đạo Phật đã đề cao và chủ trương việc phục vụ xã hội thông qua việc bố thí, giúp đỡ, chia sẻ...và giữ đạo đức, lương tâm...là những cách phục vụ mọi người và xã hội, và làm cho xã hội và mọi người được tốt đẹp. Không phải chỉ có tu tâm dưỡng tính cho riêng mình thì có thể trở thành thanh tịnh, được phúc lành, và được giải thoát. Thực ra những việc làm tốt (công đức), những hành động thiện lành (giới hạnh) luôn luôn đi cùng với việc tu tập tâm (thiền tập).

Câu hỏi 17: Tại sao y phục (cà sa) của những tu sĩ Phật giáo lại có màu vàng?

Theo ngài S. Dhammika trong quyển sách nổi tiếng là “Good questions, Good Answers” (tạm dịch là “Câu hỏi hay, Giải đáp hay”) thì màu vàng có ý nghĩa là sự từ bỏ, sự rời bỏ, sự lìa xa, giống như lá vàng rơi rụng khỏi cây rừng vậy.

Những người Ấn Độ cổ xưa mỗi lần nhìn vào rừng cây luôn có thể nói rằng lá chuẩn bị lìa cành, vì sắc màu đã chuyển qua vàng, hay thật ra có nâu, có cam. Lâu dần, màu vàng trở thành màu biểu tượng cho sự chia ly, sự xuất ly, sự rời bỏ trong văn hóa Ấn Độ. Chắc hẳn có nhiều dân tộc khác cũng có chung một cách nghĩ giàu hình ảnh như vầy.

Cho nên, đạo Phật đã chọn màu vàng làm màu y phục của tu sĩ, để luôn nhắc nhở rằng sự bám-víu, dính-mắc vào những dục vọng và đời sống thế tục là chướng ngại, là nguyên nhân gây ra khổ đau. Và chính sự lìa-bỏ, sự từ-bỏ những khoái lạc thế tục mới là con đường tu hành và giải thoát.

Hình ảnh những chiếc lá vàng lìa xa khỏi cành cũng giống như hình ảnh của một người xuất gia, từ bỏ đời sống gia đình trần tục để tìm đường giải thoát vậy.

Những tu sĩ Phật giáo là những người xuất gia không nhà cửa, không gia đình và không còn sở hữu bất kỳ tài sản có giá trị nào. Từ thời nguyên thủy Phật giáo, họ phải đi nhặt từng mảnh vải vụn hay quần áo người ta bỏ đi, đem về giặt và may vá lại thành những y phục. Sau đó, họ đem nhúng vào những nước thuốc màu làm từ vỏ cây để nhuộm thành một màu. Thông thường là màu nâu sòng hay vàng nâu.

Thiền sư Nhất Hạnh có kể lại trong một quyển sách là các thầy thời đó cũng thường tự may y và đem nhuộm trong nước màu làm từ vỏ trái măng cụt, nên cũng cho ra màu y nâu sòng.

Còn sự đậm nhạt hay sáng tối của những bộ y không liên quan hay biểu hiện gì về mức độ trang nghiêm hay cấp bậc của những sư thầy hết, kể cả trong thời Đức Phật và thời nay.

Ngài Ananda, người anh em họ và là thị giả của Đức Phật đã cắt may y cà sa theo ý của Đức Phật. Những miếng vải vuông hay chữ nhật chấp may thành y thể hiện hình ảnh những miếng ruộng lúa ở vương quốc Ma-kiệt-đà (Magadha). Đức Phật đã đồng ý với thiết kế và ý nghĩa này, nên từ đó y cà sa này trở thành y chuẩn trong giới tu sĩ.

Vì lý do trên, những Phật tử thường gọi y cà sa là “Phước Điền Y”, có nghĩa là y phục may với những miếng vá gợi nhớ về những mảnh ruộng làm ra từng miếng cơm mà những Phật tử thí chủ đã cúng dường cho các tu sĩ để có thức ăn nuôi thân để tu hành.

Sau này, sự khác nhau đôi chút về màu sắc, ví dụ như ở Thái Lan, những tu sĩ mặc áo màu vàng đậm hơn thường là những người theo tu thiền ở trong rừng, điển hình là những tu sĩ tu thiền theo phái tu của thiền sư Ajahn Chah. Ở miền Nam Việt Nam có những tu sĩ Phật giáo Nguyên thủy cũng thường mặc y có màu sắc hơi đậm như vậy.

Y phục chính thức của những tu sĩ Đại Thừa thì có vẻ sáng màu hơn, thậm chí có những phần màu đỏ như ở các nước Đông Á. Và sau này y của những Phật tử Đại Thừa có may phủ cả hai bên vai của tu sĩ chứ phải không chừa một bên vai như y của Phật tử Nam Tông. Đây là sáng kiến và lệnh của Thái hậu Võ Tắc Thiên, vì bà cho rằng đối với Ni thì việc để hở một bên vai có thể gây gợi dục cho người khác.

Lý do Đức Phật chế ra loại y cà sa chấp vá này là, thứ nhất, để phân biệt y của tu sĩ với y phục của Phật tử tại gia. Thứ hai là làm cho không ai còn tham lam lấy trộm và không ai còn lo sợ bị mất y phục. (Vào thời Đức Phật cách đây 2.600 năm vẫn còn có nhiều người còn lấy cắp các y phục để mặc hay để bán).

Câu hỏi 19: Tại sao những tu sĩ Phật giáo Nguyên thủy lại mang bình bát đi khất thực vòng quanh vào mỗi buổi sáng?

Để biết và đánh giá cao hành vi này, bạn cần phải có sự hiểu biết căn bản về xã hội (cộng đồng) Phật giáo.

Thứ nhất, theo giới luật mà Đức Phật đề ra (và giới tu sĩ theo Phật giáo Nguyên thủy vẫn tuân theo cho đến ngày nay) là các Tăng Ni không được nhận tiền bạc, cho nên họ không thể có gì để đi mua thức ăn hàng ngày.

Thứ hai, chỉ khi có dịp lễ hay đạo tràng hay có Tăng đoàn viếng thăm hoặc thuyết pháp ở một chỗ nào đó thì Phật tử mới chuẩn bị cơm nước cúng dường cho quý thầy. Còn ngày thường, thì các thầy phải tự đi khất thực để có thức ăn nuôi sống thân mình để tu hành.

Ngay từ thời Đức Phật, xã hội Phật giáo gồm chủ yếu bốn thành phần, đó là:

1. Tỳ kheo (Bhikkhu, Tăng)

2. Tỳ kheo Ni (Bhikkhuni, Ni)

3. Phật tử tại gia hay cư sĩ nam (Upasaka, Ưubà-tắc)

4. Phật tử tại gia hay cư sĩ nữ (Upasika, Ưu-bàdi)

Tỳ kheo và Tỳ kheo Ni là những người đã xuất gia, rời bỏ gia đình và tất cả những vui sướng thế tục để dành tất cả thời gian cuộc đời vào việc tu học và tu hành theo con đường đạo Phật. Sau khi họ đạt được hiểu biết và đức độ trên con đường đạo, họ có thể đi truyền dạy giáo pháp và những hướng dẫn cho mọi người và những Phật tử tại gia.

Những Phật tử tại gia (cư sĩ), thì ngược lại, là những người có gia đình, nhà cửa và vẫn còn sống trong đời sống thế tục, hưởng vui sướng phàm trần. Họ có thời gian để mưu sinh, làm ra tiện nghi vật chất, và vì vậy họ có khả năng giúp những người xuất gia như cúng dường thức ăn, vải vóc, thuốc men...cho họ để họ nuôi thân để tu hành.

Xã hội Phật giáo đã hình thành và hoạt động theo cách như vậy, mỗi bên xuất gia và bên tại gia có những nghĩa vụ trợ giúp nhau cao đẹp như vậy.

Đức Phật đã nói rằng khi những thầy tu ôm bình bát đi rảo quanh để khất thực (xin thức ăn), thì trong tâm họ nghĩ rằng họ sẽ gặp được những người cúng dường thức ăn cho họ và người đó sẽ được phước đức rất lớn vì đã có lòng cúng dường cấp dưỡng cho bậc chân tu xuất gia. Bởi vì sao? bởi vì Tăng Ni là “ruộng phước lớn nhất” (Phước điền vô thượng) ở trên đời. Ai cúng dường cho bậc chân tu là như gieo hạt giống trên những ruộng phước tốt nhất.

Cũng như vậy, cúng dường cho những tu sĩ là cách duy trì hệ thống Phật giáo, Tăng đoàn và tự viện. Và đó cũng là cách thực hành thiết thực về lòng bố-thí, về lòng tôn-kính Tam Bảo mà Phật tử nên làm trong khả năng cho phép của mình.

Ở nững nước Phật giáo Nguyên thủy, rất nhiều người xếp hàng ven đường vào buổi sáng để được cúng thức ăn cho các Tăng, Ni để tạo công đức và giúp tâm thanh tịnh.

Các Tăng, Ni đi khất thực buổi sáng bởi vì họ chỉ ăn trước giờ trưa (trước Ngọ) hàng ngày theo Giới Luật Tỳ kheo. Người tu thiền vẫn giữ giới luật này và họ không ăn sau giờ ngọ cho đến hôm sau.

Câu hỏi 20: Lòng từ ái, thương yêu được dạy trong đạo Phật như thế nào?

Lòng Từ hay Tâm Từ (Metta) có nghĩa là sự thương mến, thiện ý dành cho người và sinh vật khác. Nó trái ngược với sự thù ghét, ác ý, ác cảm.

Phật giáo dạy con người phải nên có từ tâm đối với tất cả mọi chúng sinh hữu tình, dù là người hay động vật hay thực vật, không phải chỉ dành riêng cho con người với con người như trong những tư tưởng tôn giáo khác.

Phật giáo tin rằng nếu mọi người đều tu dưỡng tâm từ và truyền cho nhau lòng yêu thương, thì đó là cách để giải quyết tất cả mọi xung đột, thù hận và chiến tranh bằng con đường bất bạo động. Đó là chủ trương của Phật giáo, cho dù loài người không phải ai cũng tu dưỡng được tâm từ này, và những xung đột và chiến tranh vẫn còn đến ngày nay.

Sự thật là lòng Từ đã góp rất nhiều cho việc giảm thiểu chiến tranh và xung đột trong lịch sử mấy ngàn năm qua của loài người. Bạn có thể đọc thêm trong một phần vấn đáp sau của quyển sách này nói về Tứ Vô Lượng Tâm (Từ, bi, hỷ, xả).

Về mặt thực hành thiền (tu dưỡng tâm), tâm từ là công cụ tuyệt vời dùng để đối trị với tâm sân giận, thù ghét, ác cảm, ganh tỵ, ích kỷ. Thiền để tu dưỡng tâm từ là một cách thiền tập quan trọng đối với mọi Phật tử.

Khi bạn tu hành lên cao, bạn sẽ biết rằng những loại tâm từ chúng ta đang cố làm là tốt, nhưng tâm từ có được bằng trí tuệ và thực hành thiền thì sẽ là một loại tâm từ cao quý và mang tính giải thoát hơn.

Lúc đó nó trở thành một trong bốn tâm vô lượng. Người có được loại tâm này sẽ được tái sinh về những cõi trời phúc lành cao đẹp. Vì vậy, tâm từ (và ba loại tâm đó) có nghĩa gốc là bốn tâm thuộc cảnh giới trời thần (brahma viharas).

Câu hỏi 21: Đạo Phật đã dạy gì về vấn đề giai cấp và màu da?

Trong đạo Phật không có sự phân chia nào theo giai cấp hay màu da.

Ở nhiều nước, hệ thống phân biệt giai cấp là một cấu trúc quan trọng của nước đó. Phật giáo thì không liên quan gì đến giai cấp, sắc tộc hay giống người. Đức Phật đã thuyên thuyết rằng mọi người đều có những khả năng và cơ hội như nhau về mặt tu tập và giác ngộ.

Đức Phật đã nói rằng, một người là tốt hay xấu, là đức hạnh hay gian tà là hoàn toàn tùy thuộc vào những hành động của người đó, chứ không phụ thuộc vào nơi sinh, giai cấp, hay sự giàu nghèo của người đó. Đâu ai có thể chọn nơi sinh hay giai cấp của mình trước khi được sinh ra.

Ngay cả trong Tăng đoàn, Đức Phật vẫn đề cao mọi Tăng Ni đều có quyền dân chủ, quyền phát biểu và ‘bỏ phiếu’ giống nhau trong những lần nghị sự. Chỉ có khác là sau khi biểu quyết, thì những trưởng lão thâm niên có nhiều kinh nghiệm sẽ dẫn dắt Tăng Đoàn thực hiện, chứ không phải những trưởng lão là người quyết định hay điều khiển Tăng Đoàn. Không phải vậy.

Phật giáo nhấn mạnh vào viêc tu dưỡng đạo đức, việc tu dưỡng tâm, và trí tuệ hiểu biết. Phật đã nói rằng, ai có được tiềm năng (được phú) để có được những trí tuệ và đức hạnh thì đó là người ưu việt xuất chúng trong thế giới của trời và người, chứ không phải vì giai cấp hay chủng tộc của họ.

Câu hỏi 22: Có phải đạo Phật là bi quan hay không?

Không phải vậy.

Có lẽ cách nói này là cách nói của đại đa số những quần chúng không theo đạo Phật, hoặc họ có theo đạo Phật nhưng có sự hiểu biết hạn chế nên có sự hiểu lầm như vậy.

Sự hiểu lầm đơn giản nhất là khi họ thấy những người từ bỏ đời sống gia đình và xuất gia đi tu, thì họ cho đời là khổ nên người xuất gia bỏ đi để tránh cái “đời là bể khổ”.

Sự hiểu lầm thứ hai có thể là do hiểu lầm về bốn sự thật “Tứ Diệu Đế” mà Đức Phật đã dạy. Ví dụ như Sự Thật thứ nhất không thể chối cãi được là “mọi người hay chúng sinh đều phải chịu những sự khổ từ khi sinh, đến già, bệnh, chết,...vân vân”. Nếu Đức Phật đã nhìn ra lẽ thật này như một quy luật và dừng lại ở đó, thì đúng là bi quan thật, thì nghe sẽ thật buồn, ngỡ ngàng và tuyệt vọng. Nhưng Phật đã mở ra con đường (cách) để giải quyết và trừ bỏ những sự khổ đó.

Đức Phật sau khi giác ngộ đã tìm ra con đường để giải quyết “vấn nạn về khổ” này của sự sống. Từ đó, trong những Sự Thật 2, 3, và 4 tiếp theo, Phật đã khai giảng con đường và phương cách để giải thoát dần dần và hoàn toàn khỏi những sự khổ đau đó. Như vậy là thực-tiễn, là hữu-ích, là có hy-vọng, là lạc-quan chứ không phải là bi-quan.

Bạn sẽ đọc thêm trong phần vấn đáp phía sau nói chi tiết hơn về “Tứ Diệu Đế” và con đường “Bát Chánh Đạo” để hiểu thêm về khía cạnh thực tiễn và cứu giúp của đạo Phật. Càng hiểu thêm, thì càng thấy tự tin để thực hành, và càng thực hành đúng đắn, thì càng thấy bình an và hạnh phúc.

Thật ra Phật giáo cũng không phải là hoàn toàn lạc quan trước hoàn cảnh của chúng sinh còn u mê trong vô minh bất tận, còn lăn lộn trong vòng luân hồi sinh tử với vô vàn dục vọng và nghiệp xấu ác đã và đang được tạo ra trong vô vàn kiếp sống và trong kiếp này. Tuy nhiên, Phật giáo vẫn hy-vọng và lạcquan rằng ít nhiều trong số loài người và chúng sinh sẽ có thể tu hành thành công để vượt qua khổ đau và sinh tử ngay trong kiếp này.

Câu trả lời “trung đạo” hơn và đúng hơn có lẽ là: Phật giáo là không bi quan cũng không lạc quan theo một chiều cực đoan nào hết. Mà Phật giáo là “thực tiễn”, chỉ ra những “vấn nạn” hiển nhiên, và chỉ ra con đường để giải quyết chúng.

Đạo Phật là đạo giải thoát và giúp giải thoát, nên không thể là một đạo bi quan.

Câu hỏi 23: Mục đích gì mà của những Phật tử thờ cúng và tạo tác những tranh tượng Phật để thờ cúng Đức Phật?

Phật tử đúc những tượng Phật hay làm tranh Phật như là những hình tượng để tưởng nhớ về Đức Phật.

Những dân tộc trên thế giới thiết kế và làm ra lá quốc kỳ để làm biểu tượng tôn trọng cao nhất cho đất nước họ, chứ không phải là để tôn thờ cái mảnh vải hay màu sắc của lá cờ. Tương tự như vậy, tranh tượng Phật cũng là những đối tượng để giúp tưởng niệm và tôn trọng Đức Phật.

Sự tôn kính không phải nhắm vào chất liệu là gỗ tốt hay kim loại hay ngọc báu của tranh tượng, mà là những đức hạnh cao đẹp của một vị Phật: trí tuệ, sự thanh tịnh vô nhiễm, và lòng từ bi vô biên.

Một Phật tử bày tỏ lòng tôn kính hay lễ lạy trước tranh tượng Phật là cách để tưởng niệm những đức hạnh đó và nhắc nhở mình nhớ đến việc kiên trì thực hành theo lời Phật dạy để tăng trưởng những phẩm chất cao đẹp đó.

Còn mặt khác, việc tôn kính, thờ cúng và lễ lạy trước tranh tượng Đức Phật giống như cách chúng ta tôn kính, biết ơn và tưởng nhớ về một Người Thầy đã tu hành, tìm ra con đường giải thoát và đã ân cần truyền dạy lại cho chúng ta cho đến giây phút cuối cùng của kiếp sống của Người trên trần gian.

Còn những cách thờ cúng mang ý nghĩa hữu thần, mang ý nghĩa khác, hoặc ý nghĩa ngược lại thì không phải là đúng đắn theo ý nghĩa đạo Phật. Việc tôn kính các tranh tượng Phật như vị thần hộ mệnh, như đấng cứu rỗi, hay như một thượng đế thì không phải là đúng theo đạo Phật. Bản thân Đức Phật và một vị Phật không phải là người như vậy.

Câu hỏi 24: Ý nghĩa thực sự của việc làm “công đức” trong đạo Phật?

Về mặt ngôn từ, thì chữ “công đức” là được dịch nghĩa từ chữ “punna” trong tiếng Pali. Tiếng Anh dịch thành chữ “merit”. Chữ “punna” có nghĩa là sự thanh tịnh, sự làm cho trong sạch. Làm việc công đức là làm sạch, gội sạch những những bản chất tham, sân, si ra khỏi tâm. Tức là làm trong sạch tâm, làm cho tâm thanh tịnh.

Đức Phật đã dạy cho mọi người tạo công đức bằng những hành động cho đi, giúp đỡ (Bố thí), sống và làm việc theo đạo đức (Giới hạnh), và tu tập phát triển tâm (Thiền tập). Một khi chúng ta đã hiểu được những khái niệm và phạm vi của công đức, chúng ta sẽ biết cách làm và tạo ra công đức bằng nhiều cách làm thiết thực khác nhau.

Những hành động san sẻ, chia sẻ, cho đi, tặng, hiến, giúp đỡ, tham gia việc từ thiện, cứu giúp....nhường cơm sẻ áo cho cha mẹ, anh em, bà con, láng giềng, đồng hương, đồng bào, người lạ....nhường một chỗ ngồi, một chỗ xếp hàng cho một người lớn tuổi, yếu ớt... cho đến việc tha mạng, phóng sanh, cứu sống cho những loài sinh vật hay rừng cây... đều là những hành động công đức, đầy lòng rộng lượng.

Những việc làm lương thiện, không trái luân thường đạo lý, không gây tội lỗi, không làm phương hại cho người khác, không gây đau buồn và khổ sở cho cha mẹ, anh em, bà con, láng giềng, đồng hương, đồng bào, người đáng kính, người lạ... không giết chóc sinh vật, không tàn phá cây rừng, môi sinh... là những việc làm đạo đức, mang tính đạo đức và tu dưỡng đạo đức. Chấp nhận và sống giữ theo những Giới hạnh đạo đức, hợp tình, hợp lý, hợp lẽ nhân sinh mà Đức Phật đã đề ra để tu dưỡng đạo đức là những việc làm công đức.

Thứ ba, nhiều người vẫn lầm tưởng là những tu sĩ và Phật tử cứ dành thời gian ngồi một chỗ để thiền tập là hành động tu hành chứ không phải là làm công đức. Không phải vậy, nếu đã hiểu rõ định nghĩa của chữ công đức “punna”, thì hành động làm trong sạch tâm, tu dưỡng tâm thanh tịnh (tức là thiền tập) cũng là một trong những hành động công đức công phu và đáng quý nhất. Ngay cả trong cuộc sống hàng ngày, một người ngồi trên ghế hay bất kỳ tư thế tĩnh tại nào để làm cho tâm an tĩnh, làm cho tâm không lăng xăng, không dính chấp những ô nhiễm và bất thiện, làm cho tâm trong sạch bớt khỏi những tham, sân, si và những bất tịnh khác, thì người đó đang thực hiện hành động công đức, đang tạo công đức tốt đẹp cho bản thân mình.

Nói chung, về mặt triết lý cho đến thực hành, những việc làm đúng đắn để làm tăng trưởng lòng rộng lượng, từ thiện (Bố thí); gìn giữ và tu dưỡng đạo đức (Giới hạnh); và tu tập, làm trong sạch tâm (Thiền tập) là những việc làm công đức.

Không phải cứ mua nhan đèn hoa quả đến cúng dường ở chùa mới là việc công đức. Không phải cứ bỏ tiền ra góp cho người ta đi cứu giúp những vùng bị thiên tai là việc làm công đức. Còn rất rất nhiều những việc đúng đắn ở trên đời để làm và tạo lập công đức..., tuy nhiên công đức có được hay không cũng tùy thuộc vào tâm-ý của người lúc thực hiện. Ý muốn, ý chí [ý hành] của tâm phải là thiện lành, tốt lành, trong sạch, thanh tịnh trước khi, trong khi và sau khi làm những hành động công đức. Bởi vậy, bản thân chữ “công đức” mang ý nghĩa là “làm trong sạch tâm, làm cho tâm thanh tịnh” là vậy.

Ví dụ, sau khi bạn tìm hiểu và phát tâm [ý muốn, ý hành] thiện lành trước khi làm những việc cứu giúp người nghèo khó, trong khi làm lòng vẫn thiện lành và đầy từ bi, sau khi làm bạn vẫn thấy đó là điều cao đẹp, đáng làm, đáng bỏ công, đáng hy sinh. Vậy là bạn thấy hạnh phúc và an lạc, bạn thấy lòng mình đẹp hơn, thấy tâm mình nhẹ nhàng và thanh cao hơn. Tâm hoan hỷ và an lạc sau khi làm việc công đức, thì tâm thanh tịnh, trong sạch, trở nên hướng thiện, thì những bản chất trái ngược khác như ích kỷ, hẹp hòi, ghét bỏ, khinh khi, hèn nhát, lười nhát, an phận...sẽ dần bị loại bỏ.

Vì vậy, việc làm những hành động công đức đúng đắn sẽ giúp phát huy những tâm thiện, cùng lúc giúp đối trị và loại bỏ những tâm bất thiện. Nguyên lý là vậy.

Câu hỏi 25: Riêng phần “Bố thí” không thì cụ thể là những việc gì?

Bố-thí là từ Hán Việt, tiếng Pali là “caga”, tiếng Phạn là “dana”. Âm Hán-Việt hay đọc là “đàn-na”.

Vì vậy những người hay làm những việc bố thí thì hay được gọi là những “đàn-na” (thí chủ).

Chữ này diễn tả ý nghĩa của lòng rộng lượng, sự hào hiệp, sự giúp đỡ, sự cho đi. Bố thí là một trong ba “mảng” quan trọng để làm những việc công đức. Như đã nói ở phần trên, ba mảng đó là: “Bố thí”, “Giới hạnh” và “Thiền tập”.

Nhìn chung thì có ba dạng bố thí mà chúng ta có thể phân loại như sau:

1. Bố thí hay giúp đỡ cho những người khó khăn, như người nghèo, trẻ mồ côi, người già bị bỏ rơi, người bệnh không ai chăm sóc (tâm thần, tàn tật, mù lòa...), người bị thiên tai, bị đại nạn, bị ruồng bỏ...

2. Bố thí hay giúp đỡ cho những người thân, bạn bè, hàng xóm,

3. Bố thí cho những người đáng kính như ông bà, cha mẹ, người lớn tuổi, thầy cô.... Bố thí hay cúng dường cho những người đáng cúng dường như những bậc chân tu, thánh nhân, Tăng Ni, cư sĩ làm việc công đức...

Việc bố thí phải được thực hiện làm bằng lòng thành, lòng chân thành, lòng kính trọng và tâm thiện lành, không mong cầu có được đền đáp, thì đó là những hành động công đức đúng đắn.

Nói theo nghĩa khác: Cho đi là để làm giảm bớt lòng ích kỷ, keo kiệt, hẹp hòi. Thì sao? Thì cho đi là để làm giảm bớt lòng tham dục, tính tham lam, sự tranh giành và sự dính mắc vào của cải vật chất.

Đức Phật dạy người đời phải nên tập và thực hành việc bố thí và hạnh bố thí ở những mức độ khác nhau là một cách thực tiễn để đối trị bản chất tham lam, ích kỷ, tranh giành và dục vọng của con người, vốn là một nguyên nhân tạo ra khổ đau và sinh tử của chúng sinh. Bố thí là một bài thuốc để trị bệnh tham lam và ích kỷ!.

Kinh điển kể lại rằng, khi có ai đến hỏi đạo thì Đức Phật thường nói cho họ về phẩm chất bố-thí, về lòng rộng lượng trước. Đến khi nào người đó hiểu và trân trọng ý nghĩa cao đẹp của việc bố-thí thì Đức Phật mới bắt đầu giảng dạy những vấn đề giáo lý khác.

Câu hỏi 26: “Đi Chùa” có nghĩa là gì?

Ở Việt Nam thì người ta hay dùng động từ chung là “đi chùa” để chỉ hành động của những người hướng đạo tu Phật và đi đến chùa chiềng để cúng dường Tam Bảo hay lễ Phật.

Thuật ngữ này cũng có ở những nước Phật giáo khác, ví dụ: đi tu viện, đi thiền viện, đi tịnh xá..., tức là đi đến nơi có hình tượng tưởng nhớ Đức Phật và có Tăng Ni tu tập ở đó.

Hành động “đi chùa” như vậy gọi là “đi chùa bên ngoài” hay là “đi đến chùa”, đến lễ Phật và gặp gỡ Tăng Ni để học hỏi giáo pháp.

Còn “đi chùa bên trong” thì có nghĩa là làm cho tâm tĩnh lặng, là hướng vào trong tâm của mình. Còn có thể dịch nghĩa là “đi chùa tại tâm”. Đối với truyền thống nguyên thủy, thì nếu một người cố gắng:

(a) làm cho tâm trong sạch,

(b) làm cho tâm tĩnh lặng, và

thông qua những việc tương ứng là:

(aa) giữ giới hạnh đạo đức,

(bb) thiền định, và

(cc) thiền tuệ

thì người đó được coi là “đi chùa” thường xuyên và đích thực.

Vậy nghĩa “đi chùa” theo những cách nói trên có nghĩa là “tu tập” hay “tu hành”. Cách nói “đi chùa” là cách nói nhắc nhở chúng ta luôn nương tựa vào Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng), nhưng việc tu tập thường xuyên bằng nỗ lực chính bản thân mình mới là điều quan trọng, mới là sự “đi chùa” thực sự.

Một người Phật tử chân chính nên thực hiện cả hai việc một cách cân bằng, phân bổ thời gian quý báu cho việc “đi đến chùa” và việc “đi chùa bên trong tâm”.

Ngày nay, rất nhiều người thường xuyên đi chùa cúng bái, lễ lạy, cầu phước, cầu an...nhưng thực sự chẳng có mấy ai thực sự thực hành giáo pháp, thực sự tu tập tâm tính để tạo lập công đức một cách đúng đắn theo con đường đạo Phật.

Câu hỏi 27: Nói như vậy thì việc đi đến chùa thường xuyên không bắt buộc đối với những Phật tử?

Không có quy định hay luật lệ nào trong đạo Phật bắt buộc những Phật tử phải thường xuyên đi đến chùa chiền hay tu viện cả.

Nếu Phật tử đã học tập được ít nhiều giáo lý và có thể tự thực hành tu tập tiến bộ, thì người ấy nên tranh thủ thời gian quý báu thực hành việc “đi chùa tại tâm”, ngay cả lúc thời gian hạn hẹp. (Xem phần vấn đáp kế trên).

Nếu Phật tử nào luôn cố gắng trang trải lòng từ bi và những hạnh nguyện cao đẹp đến với chúng sinh, và song song cố gắng tu tập để làm trong sạch tâm, làm cho tâm tĩnh lặng, làm cho tâm trong sáng và trí tuệ, thì người đó mới được gọi là một Phật tử chân chính đích thực, và được cho là người “đi chùa” thực sự thường xuyên.

Tuy nhiên, đối với nhiều Phật tử sơ cơ cũng như những Phật tử khác cần đi đến chùa để gặp gỡ Tăng Ni, sư thầy để học hiểu thêm về giáo pháp và cách thực hành tu tập thân tâm, thì những người đó nên đi đến chùa để được các sư thầy hướng dẫn. Ở chùa và tu viện thường tổ chức những đạo tràng giảng giáo lý và những khóa dạy thiền tập. Đó là những việc học tập phải nên đi đến chùa.

Nếu những chùa chiền có các Phật tử cứ viếng thăm hay lễ lạy hoài mà các sư thầy ở đó chỉ dạy giáp pháp, không hướng dẫn việc tu tập và việc làm công đức theo đúng đạo Phật, thì những Phật tử cũng không cần phải tốn thời gian để đến chùa đó nữa. Hãy tìm chỗ nào có các sư thầy chỉ dạy giáo pháp và hướng dẫn tu tập. Hãy dành thời gian quý báu để làm việc công đức khác và để tu tập tâm tánh.

Còn việc một Phật tử cảm thấy phát tâm muốn được đến viếng thăm chùa chiền để được tưởng nhớ đến Đức Phật, để được giúp tâm an tịnh và hạnh phúc, để được đến cúng dường nhang đèn, vật dụng, gạo muối, thuốc men...giúp cho Tăng Ni có điều kiện tu hành, thì đó là việc làm công đức mang ý nghĩa công đức khác. Đó cũng là một hành động công đức bậc nhất, ngoài việc dành thời gian quý báu để tự thân tu tập của chính mình.

Câu hỏi 28: Trong đạo Phật, những người phụ nữ có thể chứng đạt sự Giác Ngộ giải thoát trong kiếp hiện tại hay không?

Đức Phật là người sáng lập tôn giáo đầu tiên chấp nhận và chủ trương sự bình đẳng giữa nam và nữ về mặt tâm linh và về khả năng trí tuệ và giác ngộ. Bản chất của sự giác ngộ thì vượt qua sự khác nhau hay phân biệt về giới tính, trong khi đó xã hội đương đại lúc bấy giờ (và cho đến tận thời cận đại gần đây) thì phụ nữ đã bị phân biệt và giới hạn về quyền hạn và cơ hội.

Nhờ sự sáng suốt và công tâm của Đức Phật mà những người phụ nữ đã được chấp nhận và thọ giới vào Tăng Đoàn của Đức Phật lúc đó, và họ đã chứng minh được sự tiến bộ và xứng đáng với lòng tin và kỳ vọng của Đức Phật.

Một số tu sĩ nữ, tức Tỳ kheo Ni, thời đó đã được Đức Phật khen ngợi rất nhiều, ví dụ như Tỳ kheo Ni Bhikkhuni Patacara tinh thông bậc nhất về Luật Tạng và Tỳ kheo Ni Bhikkhuni Khema thông thái bậc nhất về trí tuệ giác ngộ. Trong số những phụ nữ là những Phật tử tại gia (Upasikas, Ưu-bà-di) có cô Visakha là bậc nhất về lòng bố thí cúng dường cho Đức Phật và Tăng Đoàn, cô Samavati là người đức hạnh bậc nhất về lòng từ bi.

Nói chung, phụ nữ đã thể hiện khả năng tu hành và tiềm năng giác ngộ cũng như nam giới và Phật giáo không phân biệt hay nghi ngờ về khả năng này của phụ nữ. Trong lịch sự Phật giáo Nguyên thủy từ thời còn Đức Phật, phụ nữ đã chứng minh tu tập được sự hiểu biết, sự tu hành và trí tuệ giác ngộ cũng như nam giới. Phụ nữ tu hành đúng đắn thì cũng có giác ngộ.

Kinh điển ghi lại rằng Đức Phật ban đầu từ chối không cho những phụ nữ đi tu và gia nhập Tăng Đoàn, mãi cho đến khi ngài Ananda nhiều lần thỉnh cầu Đức Phật, thì Phật mới chấp nhận, và sau đó đã đề ra nhiều giới luật khắc khe hơn cho bên Ni Đoàn các Tỳ kheo Ni. Nhiều người cũng cho rằng Đức Phật có lý do gì đó và đã có ‘phân biệt nam nữ’. Sự thật là không phải vậy. Ý của Phật là phụ nữ nếu đi tu là phải hy sinh rất nhiều những bổn phận và những quan hệ tình cảm sâu đậm của một người phụ nữ đối với gia đình và con cái. Vì vậy, rất khó và sẽ là những sự hy sinh quá lớn cho bản thân họ và người thân nếu những phụ nữ xuất gia đi tu.

Ví dụ đơn giản nhất là những phụ nữ có gia đình con cái nếu xuất gia đi tu, thì hoàn cảnh của những đứa con ở lại thật là đáng lo và khổ sở, trong khi đó nếu một người cha đi tu, thì người mẹ vẫn chăm sóc được cho gia đình và con cái một cách chu toàn, vì tình mẫu tử lúc nào cũng lo toan cho con cái tốt hơn là người cha. (Không có cha thì vẫn ăn cơm với cá, không có mẹ thì lót lá mà nằm), vân vân...

Đức Phật đã nhìn xa trông rộng về điều này. Cho nên sự từ chối ban đầu của Đức Phật là vì những lý do đó và có thể là để cho những người phụ nữ phải suy xét kỹ lưỡng mọi bề trước khi rời bỏ nhà đi tu.

Trong Luật Tạng cũng có ghi lại rằng Đức Phật đã nói giáo pháp của Phật có thể tồn tại 1.000 năm nếu những phụ nữ không gia nhập vào Tăng Đoàn Phật Giáo (vào thời Đức Phật). Nhưng nếu chấp nhận cho những phụ nữ gia nhập vào Tăng Đoàn thì giáo pháp của Phật sẽ bị ‘đoản mệnh’ và chỉ còn tồn tại được 500 năm thay vì 1.000 năm. Đáng mừng thay đây là một lời tiên đoán sai lầm, chắc có lẽ vì tư tưởng phân biệt nam nữ ở đâu đó mà người chép kinh có thể đã têm vào sự tiên đoán này. Ni Đoàn Phật giáo vẫn còn tồn tại đến ngày nay, sau khi trải qua bao nhiêu thăng trầm hưng vong trong lịch sử. Và toàn bộ Tăng Đoàn Phật giáo cũng như Giáo Pháp của Đức Phật vẫn còn được lưu truyền đến ngày hôm nay, chứ không bị diệt vong trong vòng 500 năm như lời ghi chép đó trong Luật Tạng. (Có thể đây là một ghi chép nhầm lẫn hay cố ý trong kinh điển Phật giáo hay không, chúng ta cũng khó mà nói được).

Có lẽ là Đức Phật đã không nói lời tiên đoán này, vì chính Người đã cho phép phụ nữ vào Tăng đoàn và thành lập Ni Đoàn Tỳ kheo Ni. Một trí tuệ như Đức Phật tại sao lại cho thành lập Ni Đoàn để mà (tiên đoán) Giáo Pháp phải bị đoản mệnh bớt đi 500 năm như vậy?

Như đã nói kể trên, Đức Phật đã cho phép những người phụ nữ được gia nhập (thọ giới) vào Tăng Đoàn của Đức Phật. Đó là những Tỳ kheo Ni “Bhikkhuni” (tiến Phạn: “Bhisuni”). Ni Đoàn ở Ấn Độ tồn tại hơn một ngàn năm và bị tiêu diệt cùng chung số phận với Tăng Đoàn nước này khi Ấn Độ bị xâm lược và tàn sát bởi những đạo quân Hồi giáo cực đoan vào thế kỷ 11.

Trước đó, một nhóm Tỳ kheo Ni được dẫn đầu bởi nữ thánh Ni là Sanghamitta (Tăng-già-mật-đa), là công chúa của nhà vua Phật tử Asoka (A-dục), đã đi truyền đạo qua đảo quốc Tích Lan theo lời mời của vị Vua Devanampiyatissa của nước này. Lúc đó, họ đã lập Ni Đoàn Phật giáo Tích Lan vào năm 236 Phật Lịch.

Ni Đoàn Tích Lan tồn tại hơn một ngàn năm ở đó cho đến khi bị tiêu diệt khi nước này bị rơi vào tay quân xâm lược Hồi giáo.

Tuy nhiên, một điều thú vị và đáng mừng là trước đó, vào năm 976 Phật Lịch, một nhóm Tỳ kheo Ni Tích Lan đã được mời qua Trung Hoa để truyền đạo và họ đã thành lập Ni Đoàn Phật Giáo ở Trung Hoa. Và Ni Đoàn Phật giáo Trung Hoa đã được tồn tại cho đến ngày hôm nay!.

Sau khi thành lập ở Trung Hoa, Ni Đoàn đó đã mở rộng ra nhiều nước láng giềng như Nhật Bản, Triều Tiên...và hiện nay Ni Đoàn rất phát triển ở những nước và vùng lãnh thổ như Đài Loan, Triều Tiên...và Việt Nam.

Ngày nay, việc phụ nữ xuất gia đi tu là chuyện bình thường và càng ngày càng có nhiều phụ nữ gia nhập vào các Ni Đoàn Phật giáo ở các nước khác nhau. Vào năm 2531 Phật Lịch (1988 Dương Lịch), Chùa Hsi Lai (Tây Lai Tự), một ngôi chùa Trung Hoa ở Los Angeles, Hoa Kỳ, đã thọ giới một lần cho 200 phụ nữ từ nhiều nước khác nhau trên thế giới. Rõ ràng là phụ nữ vẫn có đầy đủ khát vọng và năng lực để tham gia vào việc tu hành như nam giới ở những mức độ tu hành khác nhau.

Hãy tưởng tượng ngày nay phụ nữ chiếm hết 50% dân số thế giới. Việc phụ nữ tham gia vào việc tu hành và phát triển Phật giáo sẽ đóng góp rất nhiều cho sự truyền bá và phát triển chung của Phật giáo trên toàn thế giới.

Không hiểu sao trên văn đàn thảo luận Phật giáo có rất nhiều người và học giả cứ luôn luôn đặt câu hỏi này cho những người theo đạo Phật?, mặc dù chuyện phụ nữ phải làm nghề mãi dâm hoàn toàn là chuyện thuộc về xã hội và hoàn cảnh của họ.

Mà trên đời, nhất là trong thời đại ngày nay, đâu phải chỉ có một mình nữ giới mới làm nghề kỹ nữ đâu, mà cũng có rất nhiều người thuộc nam giới và những người thuộc những giới tính sinh lý khác cũng hành nghề mại dâm.

Thứ nhất, chúng ta có thể trả lời ngắn gọn rằng Phật giáo không khinh khi hay ghét bỏ những người phụ nữ làm nghề mãi dâm, mà ngược lại những người theo đạo Phật luôn thông cảm, tỏ lòng bi mẫn đối với họ, cho dù là họ làm việc đó là do hoàn cảnh bắt buộc hay là tự nguyện. Những người theo đạo Phật nên tìm cách giúp họ sớm quay lại con đường đúng đắn để hồi phục nhân phẩm, tinh thần và lẽ sống của mình.

Sự giúp đỡ họ có thể thông qua sự cộng tác với xã hội, thông qua việc giáo dục, hỗ trợ kinh tế, công ăn việc làm, bù đắp bằng phúc lợi xã hội cho họ, tùy theo hoàn cảnh mỗi người.

Thứ hai, để giải bày thêm chi tiết, thì có một số luận điểm của Phật giáo theo kinh điển lịch sử và theo thực tại về vấn đề này của các nước trên thế giới ngày nay mà chúng ta cần biết thêm.

Dường như khi đời sống văn minh con người càng phát triển, thì ‘ngành’ mại dâm cũng càng phát triển theo chứ không được kiểm soát và giảm đi (mặc dù ai cũng cho rằng do hoàn cảnh xã hội và kinh tế nghèo khó nên mới dẫn đến những loại nghề nghiệp kiểu này!). Trái lại, dường như nó phải phát triển và lan rộng ra để giải quyết sự ham muốn nhục dục của con người càng tăng thêm, một phần do điều kiện vật chất đầy đủ hơn, đủ để trang trải cho những việc ham muốn đó. Những người theo đạo Phật hay “bị” hỏi, vì sao một đất nước như Thái Lan có đến 95% là người theo đạo Phật một cách nghiêm túc, mà lại có quá nhiều phụ nữ làm nghề bán dâm!. Có rất nhiều lý do xung quanh vấn đề nhạy cảm tự cổ chí kim này.

Nếu là người theo đạo Phật chân chính, bạn cần phải hiểu và cảm thông với những phụ nữ bạc phận này phải làm như vậy để kiếm sống (kể cả họ nam giới hay lưỡng giới). Đâu có nghề nào cực khổ, bệnh tật và nhục nhã bằng nghề đó đâu, có nghĩa là họ cũng đâu có một chút vui vẻ hay hạnh phúc gì với cái nghề như vậy!.

Đức Phật lịch sử không hề khinh khi người làm nghề mãi dâm. Mà ngược lại, Phật luôn tạo cơ hội để cho họ quay lại bước vào con đường đạo đúng đắn. Chuyện lịch sử kể lại rằng một ngày nọ Phật đã nhận lời mời dùng cơm trưa (thọ trai) từ một cô kỹ nữ tên là Ambapali. Ngay sau đó, những hoàng tử dòng tộc Licchavi danh giá cũng đến thỉnh mời Đức Phật dùng cơm trưa cùng ngày. (Ai cũng muốn được cúng dường cơm trưa cho Phật và Tăng Đoàn như là một vinh hạnh và một hành động công đức cao quý nhất!). Phật đã từ chối lời mời của những bậc hoàng gia vì trước đó đã nhận lời mời của cô kỹ nữ rồi. Nghĩa là sao? Nghĩa là Phật không hề phân biệt hay khinh khi hay ưu tiên vì lý do giai cấp giữa một cô kỹ nữ với những hoàng tử hoàng gia, trong khi đó thời phong kiến quân chủ thì ai cũng phải ưu tiên và nể mặt người của hoàng gia. Có nghĩa là khi Phật đã nhận lời một người có lòng mời Phật rồi, thì dù người đó là ai Phật vẫn đến dùng cơm với họ chứ không phải ưu tiên cho bậc vua chúa cao sang.

Chuyện kể thêm rằng những bậc vua chúa đó đã đề nghị cô kỹ nữ nhường lại buổi cơm trưa để họ đãi Phật và họ sẽ trả nhiều tiền cho cô ấy, nhưng cô đã từ chối tiền bạc, và thậm chí về sau này, cô Ambapali cũng hiến tặng khu vườn xoài của mình để cho Phật và Tăng Đoàn làm nơi lưu trú và tu hành.

Ông Jivaka, người thầy thuốc thiên tài, cũng được hoàng gia của vua A-xà-thế cử đến khám bệnh thường xuyên cho Phật và Tăng Đoàn trong thời gian Phật và Tăng Đoàn đang lưu trú ở xứ đó. Bản thân ông cũng xuất thân là một đứa con rơi của một kỹ nữ. Ông cũng chẳng bao giờ buồn phiền gì về nguồn gốc của mình. Và Phật và Tăng Đoàn cũng rất kính trọng và biết ơn ông vì tài năng và lòng đức độ hiếm có của ông dành Phật và Tăng Đoàn.

Không phải đã làm nghề kỹ nữ thì không phải là hết đường tu tập để giác ngộ. Không phải vậy, bất cứ ai “quay đầu lại” chuyên cần thực hành theo con đường đạo đúng đắn thì đều có cơ hội giác ngộ hết, thậm chí với những phiền não, sự chịu đựng và nhẫn nhục từ những nỗi khổ đau tuyệt vọng trước đó, họ có thể mau “bừng tỉnh” và giác ngộ còn nhanh chóng hơn những người thường.

Dĩ nhiên Phật giáo không ủng hộ nghề mại dâm. Đó là việc vi phạm giới hạnh đạo đức (giới thứ năm “Không tà dâm”), đó là những hành vi không lành mạnh và không trong sạch. Tuy nhiên, Phật giáo không khinh khi họ, mà cảm thông với họ, khuyên họ và tìm cách giúp họ quay lại con đường đúng đắn và lành mạnh. Và nếu họ bước vào con đường đạo, thì cơ hội và sự bình đẳng trong nhà Phật là như nhau.

Lịch sử cho thấy rằng, khi những người bước ra khỏi vũng lầy địa ngục của nghề đó và bước vào con đường đạo, họ thường tiến bộ và giác ngộ nhanh chóng hơn những người thường. Phật giáo không bao giờ có thái độ khinh khi bất cứ ai thuộc thành phần nào trong xã hội cả, dù là nữ hay nam, dù là kỹ nữ hay lãnh tụ. Bản tân Đức Phật lịch sử cũng luôn tiếp xúc và chỉ dạy giáo pháp cho những người kỷ nữ (kể cả dân bất hảo, tướng cướp...) mà không hề có sự kinh khi nào đối với họ. Phật cũng hoan hỷ nhận lấy đồ cũng dường, thậm chí đất đai, của người kỹ nữ để Phật và Tăng Đoàn dùng làm nơi để tu tập.

Câu hỏi 31: Quan điểm của đạo Phật về vấn đề hôn nhân vợ chồng?

Theo đạo Phật, việc hôn nhân vợ chồng là những thỏa thuận, những hôn ước của cá nhân, không phải là nghĩa vụ tôn giáo hay liên quan gì đến tôn giáo.

Hôn nhân là sự giao kết của những cá nhân nhằm mang lại cuộc sống tốt đẹp và hạnh phúc của con người, là việc tiến bộ của đời sống loài người so với loài vật, tạo nên tôn ti trật tự quy cũ về quan hệ gia đình trong xã hội, và sự hòa hợp đạo lý trong việc sinh sản duy trì nòi giống. Hãy thử tưởng tượng một xã hội không có hôn nhân được thực hiện và tôn trọng bằng truyền thống, nghi luật và pháp luật, thì đời sống của loài người cũng ô hợp và phi đạo lý, cũng giống đời sống của loài vật.

Mặc dù trong kinh điển Phật giáo không đề cập trực tiếp đến vấn đề một vợ một chồng hay đa thê đa phu, nhưng đạo Phật có khuyên dạy những người Phật tử nên giữ sự chung thủy của vợ chồng đang sống với nhau. Đức Phật không đưa ra những điều luật quy định đời sống hôn nhân của mọi người, nhưng Đức Phật có thuyết dạy rất chi tiết về cách sống và giữ gìn hạnh phúc gia đình và hôn nhân, ví dụ như trong kinh “Lời Khuyên Dạy Sigala” (Sigalogava Sutta). Từ trong những bài kinh, chúng ta hoàn toàn có thể suy ra ý của Đức Phật là mọi người vợ chồng nên luôn luôn tôn trọng, chung thủy với nhau và không nên chạy theo nhục dục bất chính hay chuyện quan hệ trai gái khác.

Từ 2.500 trước Đức Phật đã nhìn thấy và chỉ ra rằng một người đàn ông có quan hệ bất chính với người phụ nữ khác ngoài vợ mình, tức là ngoại tình (tà dâm), thì đó là một nguyên nhân chính làm người đó suy đồi, như được ghi rõ trong kinh “Nguyên Nhân Suy Đồi” (Parabhava Sutta). Thật vậy, một người nếu lỡ vì đam mê sắc dục mà dính vào việc quan hệ nam nữ bất chính cùng với một người khác ngoài vợ hoặc chồng của mình, thì kể từ đó cuộc đời người đó sẽ trở nên bất thiện, bất chính, bất hạnh và dần dần do mặt cảm tội lỗi gặm nhắm lương tâm nên kẻ đó sống vô vọng, mất đi ý nghĩa cuộc đời, mất đi tất cả lẽ-sống... mất dường như tất cả. Không những mất đi vợ (chồng) và những niềm hạnh phúc danh chính ngôn thuận của hôn nhân, mà kẻ đó cũng bị “mất lòng” từ phía tất cả mọi người, từ con cái đến cha mẹ, anh em họ hàng; bị hàng xóm, bạn bè, đồng nghiệp và người đời chê bai rẻ rúng. Đa số những người dính vào chuyện ngoại tình hay trai gái bất chính đều đi đến một kết cục là sống không bao giờ có tâm an, rồi thân bại danh liệt, cuộc đời dần dần trở nên vô nghĩa, tuyệt vọng vì rất khó mà quay lại con đường hôn nhân chính đáng như ban đầu.

Chính vì thấy rõ việc suy đồi và hậu quả ô nhục của hành động không chung thủy, hành động chạy theo nhục dục và những hệ quả gây ra cho gia đình và xã hội, nên Đức Phật đã đưa là giới hạnh quan trọng trong Năm Giới: “Không tà dâm”, tức là: “không ngoại tình, không quan hệ nam nữ bất chính”.

Việc quan hệ nam nữ bất chính hay tà dâm không những gây ra sự suy đồi và bất hạnh cho chính bản thân người đó, nhưng trong nhiều trường hợp nó cũng gây phá hoại hạnh phúc của người khác hay gia đình khác.

Nói tóm lại, quan điểm “Không tà dâm” là một trong năm giới hạnh quan trọng nhất đối với hàng Phật tử tại gia, nếu không gìn giữ giới hạnh này trong hôn nhân và trong đời sống thường nhật của một người, thì hậu quả sẽ là nghiêm trọng.

Còn đối với hàng Phật tử xuất gia thì các thầy không có đời sống hôn nhân, không có quan hệ nam nữ hay vợ chồng (trừ một số nhánh phái của Mật Tông Tây Tạng và một nhánh Tịnh Độ tông ở Nhật Bản có từ thời Minh Trị Thiên Hoàng), vì người khi xuất gia là từ bỏ những luyến ái, lìa xa những dính mắc và những khoái lạc trần tục để cống hiến cả đời mình vào việc tu tập theo con đường giải thoát. Vì vậy, người xuất gia từ bỏ được dính mắc vợ con, gia đình, danh lợi, khoái lạc trần tục, thì họ có cơ hội tốt hơn cho việc tu hành làm trong sạch thân tâm, hướng nhanh hơn về mục tiêu giác ngộ và giải thoát khỏi biển khổ của luân hồi.

Câu hỏi 32: Quan điểm của đạo Phật về việc ly hôn?

Việc ly hôn hay ly dị không phải bị cấm đoán trong đạo Phật. Đạo Phật đề cao đời sống chung thủy một vợ một chồng và sự kiêng cữ phạm giới tà dâm không có nghĩa là cấm việc ly hôn, vì hai vấn đề đạo đức này là hoàn toàn khác nhau.

Hai người vợ chồng đều có quyền tự do thực hiện việc ly hôn, nếu đời sống quan hệ vợ chồng của hai người đã và đang không mang lại hạnh phúc mà chỉ làm cho hai người càng thêm bất hạnh. Ly hôn là giải pháp tốt nhất và công bằng nhất để hai người không còn ràng buộc với nhau về mặt pháp lý, danh phận và những nghĩa vụ khác, và để họ có cơ hội mới tạo ra những sự an tâm và hạnh phúc khác.

►Để phân biệt ý nghĩa của hành vi thỏa thuận ly hôn và ý nghĩa của giới hạnh “Không tà dâm”, chúng ta nên hiểu như vầy: “Nếu đời sống vợ chồng (và con cái) là đang ấm êm, hạnh phúc, không có gì bất hạnh hay đổ vỡ đến mức độ phải ly hôn, thì người vợ hay chồng nên giữ giới hạnh đạo đức “Không tà dâm” để sống chung thủy với nhau, bởi vì họ đang còn trong hôn nhân, đang còn những ràng buộc tình cảm, đạo đức, gia đình và những nghĩa vụ pháp lý khác”.

Đạo Phật không hề can thiệp hay đưa ra những điều gì quy định về việc tại sao và thế nào của việc ly hôn. Đó hoàn toàn là việc riêng tư của cá nhân vợ chồng và việc ly hôn là hoàn toàn tùy thuộc vào hoàn cảnh và sự thỏa thuận của họ.

Đức Phật có khuyên dạy một ý, trong kinh “Nguyên Nhân Suy Đồi” (Parabhava Sutta), là những người đàn ông lớn tuổi không nên quan hệ hay lấy một người vợ quá trẻ tuổi, vì sự chêch lệch tuổi tác luôn gây ra những vấn đề bất hạnh, và sẽ làm cho người đàn ông đó trở nên suy đồi, sa đọa. Người đời cũng ít ai đồng tình với việc người già đi lại hay quan hệ nam nữ với con gái đáng tuổi con cháu của mình.

Một xã hội phát triển thông qua “mạng lưới” những mối quan hệ tương quan và kết nối lẫn nhau về gia đình, hôn nhân, họ hàng... Mỗi mối quan hệ như hôn nhân là một cam kết hết lòng, một cam kết lớn, góp phần vào trật tự và hạnh phúc và đạo đức của những gia đình lớn và nhỏ. Hôn nhân đóng một vai trò quan trọng, được tạo nên bằng sự tìm hiểu nghiêm túc, bằng tình cảm, thương yêu và cảm thông nhau trước khi tiến tới hôn nhân. Hôn nhân cũng là nhân-duyên của hai người trong nhiều kiếp gần xa. Hôn nhân là sự tương hợp trước sự chứng kiến của gia đình và họ hàng các bên, và có sự công nhận pháp lý. Vì vậy, hôn nhân là mối quan hệ gia đình cần nên được xây dựng thường xuyên hơn là để hay tạo cho cơ hội làm cho nó sứt mẻ, phân ly.

Mỗi người vợ hay chồng phải nên hy sinh cho nhau, quan trọng nhất là “nhường nhịn” lẫn nhau trong nhiều vấn đề, cho đến từng lời ăn tiếng nói. Nhiều thế hệ cổ kim cũng đã tìm thấy rằng, chính đức tính “nhường nhịn” trong hôn nhân là quan trọng nhất để gìn giữ hôn nhân hạnh phúc. Những sự bất đồng, chán nản, rồi lâu ngày thành thù ghét nhau, đều xuất phát từ lời ăn tiếng nói và thái độ không nhường nhịn nhau, từ thái độ coi thường nhau mà dẫn đến những lý do trực tiếp khác gây ra ly hôn.

Cho nên, nếu mọi người cũng cùng lúc giữ gìn những giới hạnh khác (như giữ chánh ngữ, ái ngữ, không nói dối, không nói lời nhục mạ, không nói lời gây gỗ khích bác, không uống rượu bia say xỉn, không cờ bạc, không làm nghề bất chính bất lương, không sống trong môi trường văn hóa xấu ác lạc hậu và không giao lưu với bạn bè bất hảo, bất thiện....) thì cũng góp phần lớn trong từng hành động để bảo vệ hôn nhân và hạnh phúc gia đình.

Ví dụ, nếu một người chồng làm nghề giết mổ hung hăng trong môi trường làm việc ở lò mổ hay một người nghiện rượu luôn say xỉn trước khi về nhà thì khó mà có được tánh tình và lời nói nhường nhịn dịu dàng đối với vợ con và mọi người; một người vợ luôn luôn hỗn láo, không tôn trọng chồng và cha mẹ người thân của chồng; hoặc luôn luôn tụ tập cờ bạc, đua đòi chạy theo bè bạn, hoặc làm nghề cho vay nặng lãi, huê hụi...luôn tiếp xúc với bạn bè bất thiện, thì không thể nào nói mình là người vợ có đức hạnh để có một hôn nhân hạnh phúc và trong sạch. Vì vậy, việc giữ giới là vô cùng quan trọng để giữ những giá trị đạo đức khác cũng như hôn nhân gia đình.

Chuyện ly hôn là ngoài vấn đề của đạo, tuy nhiên hôn nhân hoàn toàn có thể gìn giữ nếu mọi người đều có ý thức sống tuân theo những giới hạnh đạo đức của đạo Phật vốn rất phù hợp, hữu tình, hữu lý và hữu ích với đời sống và văn minh của loài người.

Còn vấn đề phải đi đến ly hôn thì đã là vấn đề đường cùng, nhưng là điều thiết thực nên làm (dù cho có thể một trong hai người phải đau lòng sụp đổ khi phải ly hôn), bởi vì nếu còn tiếp tục quan hệ với nhau chỉ mang lại đau khổ và bất hạnh nhiều hơn cho nhau.

Còn những vấn đề phân chia con cái, tài sản...là vấn đề của những luật lệ địa phương của đời sống thế tục quy định, không phải của đạo Phật. Tuy nhiên, đạo Phật có thể ủng hộ ý tưởng là hai người nên “nhường nhịn” nhau lần cuối ở chốn công đường vì quyền lợi và hạnh phúc của con cái và danh dự của gia đình cha mẹ. Cảm giác nhẹ nhàng khi ly hôn sẽ là một sự xoa dịu bước đầu cho cả hai người trên hai con đường mới, không nên mang mặc cảm hận thù kéo dài sau khi ly hôn.

Câu hỏi 33: Quan điểm của đạo Phật về vấn đề kiểm soát sinh đẻ và vấn đề phá thai là như thế nào?

Mặc dù con người có quyền tự do tính toán kế hoạch sinh đẻ của mình tùy theo điều kiện hoàn cảnh của mình, nhưng theo đạo Phật thì sự phá thai không phải là một việc làm chính đáng và hợp đạo lý.

Đạo Phật và những người theo đạo Phật không có lý do gì phản đối việc kiểm soát sinh đẻ. Mọi người đều có quyền tự do chọn lựa những phương pháp tránh thai truyền thống hay hiện đại để ngăn ngừa việc thụ thai. Đạo Phật cũng không hề quan niệm việc kiểm soát bằng các biện pháp tránh thai như vậy là sai trái hay ngược lại với sự sáng tạo hay định mệnh của một thượng đế. Đạo Phật không quan niệm sự thụ thai và ra đời của một sinh linh mới là do thượng đế tạo ra.

Việc ngừa thai hay tránh thai là không liên quan hay dính gì đến giới “Không Sát sanh” của đạo Phật, vì không hề có hành động cố ý giết hại, không phải là tạo nghiệp bất thiện (akusala kamma). Nhưng nếu một người quyết định việc phá-thai, thì hành động này là sai trái, bởi vì đây là hành động giết hại, lấy đi mạng sống của một sinh linh cho dù là ở giai đoạn còn vô hình hay hữu hình. Vì vậy, theo đạo Phật, việc phá thai là không chính đáng và có tạo nghiệp ác là sát sinh.

Theo giáo lý của Đức Phật, có năm (5) điều kiện để cấu thành tội sát sinh. Đó là:

1. Có một sinh linh (một sự sống, một chúng sinh)

2. Người làm có ý thức hay biết rõ đó là một sinh linh

3. Người làm có cố ý [ý hành] giết chết.

4. Có nỗ lực thực hiện việc giết chết, và

5. Có xảy ra kết quả là chết (sinh linh bị giết).

(Xem thêm chi tiết trong quyển “Giáo Trình Phật Học” của Chan Khoon San).

Khi một phụ nữ thụ thai, thì tạo ra một mầm sống trong dạ con và lúc này đã cấu thành điều kiện ban đầu (1).

Sau vài tháng, người ấy cảm giác và biết rõ là có một sinh linh mình đang mang trong bụng của mình, đó là điều kiện thứ hai (2).

Rồi vì một lý do nào đó trong hoàn cảnh sống của mình, cô ấy lại muốn bỏ đi cái bào thai của sinh linh đó, tức là có cố ý giết bỏ bào thai đó (3).

Cho nên sau đó cô ấy bắt đầu đi tìm người phá bỏ thai nhi, tức là cố thực hiện hành vi phá thai (4).

Và cuối cùng là thai nhi bị phá bỏ, một sinh linh bị giết chết, đó là điều kiện thứ năm (5).

Tất cả năm (5) điều kiện cấu thành tội sát sinh, theo đạo Phật, đã được thực hiện. Điều này là đã phạm giới sát sinh theo đạo Phật—tương đương với tội giết người. Đơn giản vì theo triết lý đạo lý của Phật giáo, không ai có quyền cướp đi sinh mạng của người khác.

Trong nhiều trường hợp có một số phụ nữ (hay người chồng hay bạn tình hay người nào đó cùng tác động thực hiện quyết định phá thai) cảm thấy trong tình trạng bị bắt buộc phải phá thai vì điều kiện cuộc sống, vì lý do nào đó. Tuy nhiên, việc quyết định cố tình phá bỏ thai nhi thì không thể biện minh vì lý do nào hết, và cô ấy (và những người liên quan thực hiện) sẽ đối mặt với một số nghiệp ác do hành động sát sanh đã gây ra.

Ở một số nước trên thế giới, việc cấm sát sanh bằng phương pháp nạo phá thai nhi được chính thức hóa bằng luật pháp. Những nguyên tắc về đạo lý tôn giáo không nên bị vi phạm chỉ vì những tiện nghi hay lợi lộc bé nhỏ của con người. Nguyên tắc đạo lý là để phục vụ gìn giữ đạo đức cho tất cả mọi người và quyền lợi chính đáng của mọi chúng sinh ra đời trên trái đất này, kể cả những sinh linh vô tội nằm trong thai nhi của một người mẹ.

Câu hỏi 34: Quan điểm của đạo Phật về vấn đề tự tử là như thế nào?

Sát sinh hay lấy đi mạng sống của bất cứ ai đều là hành động sai trái về mặt đạo đức và tâm linh. Lấy đi sinh mạng của chính bản thân mình bằng cách tự vẫn chỉ vì chán nản hay tuyệt vọng thì càng gây thêm đau khổ cho mình mà thôi, vì không phải chết là hết, mà cái tâm thức đau khổ đó sẽ chuyển qua kiếp sống tái sinh tiếp theo.

Tự tử là cách thức hèn nhát khi muốn kết thúc mọi vấn đề tuyệt vọng hay buồn chán của mình trên thế gian này. Một người không thể nào có quyết định tự tử nếu người đó đang có tâm trí thanh tịnh và an ổn. Nếu một người rời bỏ thế gian này với tâm trí tuyệt vọng, bấn loạn và đầy đau khổ, thì về mặt tâm thức học theo Phật giáo người đó hầu như khó có thể được tái sinh vào một cõi sống phúc lành hạnh phúc nào tốt hơn. Hành động tự tử là một hành động không lành mạnh bởi vì hành động đó được thực hiện bằng tâm sân-hận và ngu-tối, đầy động lực của tham sân si. Tâm thức toàn xấu này sẽ dẫn dắt người đó tái sinh thành một chúng sinh khác mang đầy tâm thức tiêu cực đó, và vì vậy tái sinh vào những nẻo sống xấu ác, theo lý thuyết tái sinh luân hồi của đạo Phật. Những người tự tử trong thái độ tuyệt vọng và sân si thường là những người không hiểu biết và không chấp nhận về bản chất vô thường và khổ của cuộc sống thế gian.

Một số người tự sát vì nguyên nhân về nhân sinh, về chính trị hay sự nghiệp mang ý nghĩa ‘cao cả’ theo quan niệm của người đó, ví dụ như tự sát để chứng tỏ lòng chân thật khi bị vu oan, để chứng minh lòng trung thành, để chứng tỏ một điều gì đó là chân lý hay phương cách tốt nhất, hoặc những lý do khác như kiểu ‘võ sĩ đạo’. Trong lịch sử nhân loại, nhiều người đã dùng dao kiếm, một phát đạn hoặc thậm chí phương pháp tuyệt thực đến chết để chứng tỏ mục đích hay lý tưởng cao cả của mình. Những hành động tự sát đó có thể là can đảm, đáng ngưỡng mộ, đáng phục. Tuy nhiên, theo quan điểm của đạo Phật thì những hành động tự sát như vậy cũng không được cho là đáng làm, không được khuyến khích và không phải là vô tội hay thiện lành. Đạo Phật cho rằng một người khi tự tử hầu hết là đang có tình trạng của tâm “xấu” như tuyệt vọng, cứng nhắc, xung khắc, sân hận, chán nản, tức tửi, ngu tối và nôn nóng thực hiện việc đại nghĩa... thì tâm thức đó là đau khổ và sẽ dẫn dắt người đó đến những đau khổ khác trong kiếp này và kiếp khác mà thôi.

►Một câu hỏi hay là những nhà sư tử vì đạo thì sao? Ví dụ như trường hợp của nhà sư Thích Quảng Đức thì có tạo nghiệp xấu hay không?. Những trường hợp của nhà sư như thầy Thích Quảng Đức là có khác. Vì những nhà sư ngộ đạo, tâm đã gần như hoàn toàn trong sạch, thanh tịnh và đầy chánh tri kiến, cho nên sự tự thiêu của thầy không phải là hành động thù ghét, mù quáng của tâm tham sân si. Khi những thế lực chính trị thuộc tôn giáo khác đã liên tục đàn áp và cố tình vùi dập sự phát triển của Phật giáo Việt Nam, thầy đã từ lâu có hạnh nguyện quyên sinh bản thân để làm một hành động phản đối họ một cách bất bạo động của một người nhà Phật. Theo thầy Thích Nhất Hạnh kể lại, thì hạnh nguyện quyên sinh đó đã không được giáo hội khuyến khích thực hiện cho đến một vài năm sau đó, khi chế độ nhà Ngô đã thẳng tay tàn phá Phật giáo ở Việt Nam, thầy mới thực hiện hạnh nguyện cao cả của một vị Đại Bồ-tát vào một buổi sáng đáng nhớ của lịch sử nhân loại.

Chúng ta cũng chưa bao giờ đọc thấy trong bài kinh nào có Đức Phật ủng hộ việc quyên sinh của bất cứ một cá nhân nào như là một cách đấu tranh bất bạo động để góp phần cảnh tỉnh người ngoại đạo và bảo vệ Phật Pháp. Chỉ biết rằng, đạo Phật nói rõ rằng hành động tự vẫn là hành động khi tâm đang trong tâm trạng tham sân si và mù quáng, thì tâm thức tử mạng cuối cùng đó sẽ dẫn dắt đến tái sinh vào những nẻo đau khổ khác. Và như vậy đó không phải là hành động thiện lành, mà vẫn bị xếp vào hành động xấu ác, nghiệp ác.

Còn việc quyên sinh của một vị Bồ-tát, như một sự hoàn thiện phẩm hạnh Bồ-tát (Ba-la-mật) với thánh tâm của một bậc tu hành trong sạch, trí tuệ và với “ý hành” thanh tịnh, thiện lành, và mục tiêu là góp phần cứu giúp cho hàng triệu Phật tử đang bị đàn áp và giết chóc bởi một nền chính trị gia đình trị, thì đó là một hành động công đức đáng tôn kính và đáng tưởng niệm đến muôn đời sau.

Câu hỏi 35: Tại sao dân số thế giới đang tăng lên trong thời hiện đại? Đạo Phật có thể giải thích được điều này không?

Không có cơ sở nào để nói rằng đây là giai đoạn duy nhất mà dân số loài người (hay bất kỳ loài nào trên thế gian) đã và đang tăng lên.

Khi Phật giáo không cho rằng con người có ‘linh hồn’ được tạo ra bởi thượng đế sáng tạo, vậy thì Phật giáo giải thích thế nào về việc dân số của loài người đang tăng lên như ngày nay?. Đây là một câu hỏi khá lý thú mà rất nhiều người đã hỏi.

Thật ra người nào hỏi câu này thì họ đã cho rằng trên thế gian vũ trụ chỉ có một một cõi sống là thế giới mà chúng ta và những chúng sinh khác đang sống. Tuy nhiên, trước hết chúng ta nói về vấn đề này trong phạm vi một thế giới duy nhất là trái đất. Ai cũng có thể biết một điều tự nhiên là dân số người sống sẽ tăng lên ở những nơi có điều kiện khí hậu tốt, điều kiện sống tốt, điều kiện chăm sóc về y tế tốt, thực phẩm tốt và an toàn tốt, cộng với những điều kiện dự phòng bệnh tật và an sinh xã hội tốt. Vì sao? Vì điều kiện tốt hơn sẽ giúp giữ cho tuổi thọ dân số ở đó cao hơn, sống lâu hơn, rồi cộng với những thế hệ con cháu ra đời, thì tổng dân số ở xứ đó sẽ tăng lên.

Nhiều nền văn minh lớn ở Trung Đông, Trung Á, Châu Phi và Châu Mỹ cổ đại đã biến mất vì bệnh dịch, thiên tai khi con người còn quá thiếu kiến thức phòng trị dịch bệnh và thiên tai để sống thọ hơn. Những lúc đó dân số loài người tụt xuống đến mức gần như diệt chủng. Đó là chúng ta đang nói về phạm vi hẹp với giả định là chỉ có một cõi sống là trái đất.

Phật giáo thì có quan điểm theo kinh điển như sau:

“Theo lý thuyết về vũ trụ của Phật giáo thì khi một chúng sinh qua đời, thì người đó được (hay bị) tái sinh vào một trong 31 cõi sống khác nhau, trong đó cõi người chỉ là một cõi sống. Sự gia tăng dân số loài người đơn giản cho thấy rằng số lượng những chúng sinh từ những cõi cao thấp khác đã được tái sinh vào cõi người ở mức độ nhiều hơn số lượng người chết trên trái đất.

Ngược lại, trong giai đoạn nào đó dân số loài người tụt giảm thì có nghĩa là số lượng người, sau khi chết, được (hay bị) tái sinh vào những 30 cõi sống khác⁶ là nhiều hơn là số lượng chúng sinh được tái sinh lại làm người ở cõi người. Dân số ở những cõi sống khác nhau đã và đang thay đổi từ nhiều đại kiếp từ vô thủy.

Số lượng chúng sinh sống trong 31 cõi trong vũ trụ, theo Phật giáo, là vô kể, không thể nào tính được. Nếu tính tất cả chúng sinh ở những cõi cao thấp khác nhau từ cõi trời, thiên thần...cho đến cõi địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ... thì dân số loài người chỉ như một nắm cát so với số lượng cát trên tất cả bãi biển trên toàn trái đất, nói theo lời của vị trưởng lão K. Sri Dhammananda trong quyển “Những Điều Phật Tử Tin”.

Nói theo triết lý về tái sinh của Phật giáo thì đời sống của con người cũng giống như một dòng chảy, thay đổi liên tục và vô thường trong từng giây phút.

Ai cũng chết đi sống lại trong từng khoảnh khắc chứ không có một cái “ai” nào cố định liên tục hiện hữu hết. Một người mười tuổi là đã khác ‘con người’ đó lúc năm tuổi. Rồi khi thân năm uẩn già chết, tâm thức (cũng vô thường) di chuyển qua một dạng chúng sinh trong một cõi sống nào đó (tùy theo các nghiệp thiện ác hay nặng nhẹ...mà thức mang theo).

Như vậy, người ta chết đi thì có thể tái sinh về bất kỳ cõi nào trong 31 cõi chứ không phải được tái sinh ngay thành một người khác, cho nên không có lý gì cứ hỏi rằng tại sao dân số loài người trên trái đất luôn luôn thay đổi, tăng giảm trong những giai đoạn lịch sử tiến hóa khác nhau.

Còn nói nôm na thì rằng người chết có thể quay lại làm người ngay kiếp sau, nhưng có khi ra đi về nhiều cõi khác trong trăm ngàn kiếp...cũng chưa được tái sinh làm người được; rồi từ vô thủy, hàng triệu triệu hay hàng tỷ chúng sinh từ trong vô số những chúng sinh trôi giạt trong hàng trăm ngàn...kiếp ở những cõi súc sinh, địa ngục, ngạ quỷ, thiên thần....có thể được tái sinh lại làm người. Như vậy, chúng ta không thể nào nói được là tại sao dân số thế giới đang tăng hiện nay hay tại sao xưa kia lại bị giảm mạnh.

Riêng trong cõi người, con người ngày nay còn dùng những phương tiện ngừa thai để kiểm soát dân số ở nhiều nước. Điều đó là đúng với khoa học thế gian và như thế giảm tốc độ tăng dân số. Tuy nhiên, về góc độ quan điểm Phật giáo, thì việc ngăn ngừa thụ thai cũng chỉ là những hành động do nghiệp và nhiều yếu tố duyên khởi “không thể nghĩ bàn” của nhiều chúng sinh mà những chúng sinh ở những cõi khác chưa được tái sinh lại cõi người. Ví dụ, chúng ta không thể nói rằng có con số XX người không được ‘đầu thai’ làm người bởi vì có con số YY những người đã dùng con số ZZ biện pháp ngừa thai. Điều này là không thể xác định.

Ví dụ người Âu Mỹ thì đề cao sự tự do, thời gian để sống và hưởng thụ hơn là có nhiều con cái vướng bận, nên đa số họ dùng những biện pháp tránh ngừa thai truyền thống và hiện đại, và dân số ở đó được kiểm soát hay thậm chí ít đi. Tuy nhiên điều đó cũng chẳng giúp gì nhiều vì sự thật dân số thế giới vẫn tăng nhanh lên đến 7 tỷ người, tăng 1 tỷ người so với 12 năm trước đây. Vì những xứ Đông Á khác vẫn muốn có nhiều con cái kế thừa dòng dõi và vẫn sinh đẻ nhiều, và những nước lớn không có chiến tranh kéo dài như trong những thế kỷ trước nên cũng ít người thiệt mạng chết trẻ.

Đó là những dữ kiện trên thế giới chúng ta có thể nghĩ và dự đoán được phần nào. Tuy nhiên, sự “di cư” của tất cả chúng sinh trên toàn vũ trụ là “không thể nghĩ bàn”, tất cả là tùy theo nghiệp và vô số những nhân duyên, cho nên chúng ta cũng khó biết là đến lúc nào dân số thế giới lại sụt giảm xuống như trong nhiều giai đoạn quá khứ của lịch sử loài người.

Câu hỏi 36: Giáo lý của Đức Phật [Phật Pháp] có ý nghĩa năng động hay không? Hay chỉ là những điều bất di bất dịch?

Theo những lời Phật thuyết giảng được ghi lại trong kinh Tăng Chi Bộ Kinh, Quyển Mười, thì Phật đã nói rõ như sau:

“Ta không thuyết giảng về sự bất biến của đạo lý, không giảng về sự đi xuống về đạo lý. Ta chỉ thuyết giảng, này các Tỳ kheo, về (vì) sự tiến bộ, chứ không phải về sự bất biến, không phải về sự đi xuống, của đạo lý”.

Nghĩa là gì?

Nghĩa là Đức Phật muốn nói rằng Người đi giảng dạy giáo lý để cho mọi người hiểu và tu tập để đạt được những tiến bộ hơn, để trở nên tốt đẹp hơn về mặt đạo lý, chứ không phải nói ra những tiêu chuẩn đạo lý bất biến, không thể thay đổi (như kiểu giáo điều), hoặc nói để cho người ta nếu đã suy đồi hay sai trái thì càng đi xuống thêm chứ không cải thiện gì được.

Giáo lý của Phật không phải cứng nhắc, không phải là đinh đóng cột, không là giáo điều bất khả thay đổi. Mà giáo lý của Phật là những sự hướng dẫn để con người sống và thực hành đúng đắn, để thay đổi ‘số phận’, để cải cách cuộc đời của mình, để tu sửa thân tâm, để chuyển nghiệp, để dừng nghiệp xấu.

Vì vậy, giáo lý của Đức Phật là “năng-động”, ai vận dụng được thì sẽ thay đổi được, tiến bộ được về mặt đạo đức và tiến bộ tâm linh. Sự tiến bộ về đạo đức và tâm linh chính là nguồn lực thay chuyển nghiệp và mang lại phúc lành an lạc cho đời sống của con người.

Câu hỏi 37: Đạo Phật có đề cao sự “biết ơn đền ơn” hay không, hay chỉ quan trọng sự sòng phẳng “có vay có trả” theo nghĩa nhân quả, nghiệp quả?

Đạo Phật đề cao những giá trị đạo đức, như một trong ba phần lớn nhất để người Phật tử tu tập tâm linh. Đạo đức là lối sống theo giới hạnh và lòng rộng lượng. (Bố thí, Giới hạnh, và Thiền tập).

Về lòng biết ơn, đền ơn, thì khi một người biết ơn và làm những việc tốt nào đó để đền đáp ơn nghĩa của người khác (như Cha mẹ, sư thầy, thầy cô, bạn bè, hay những ân nhân khác), thì người đó chắc chắn là được Phật giáo khen ngợi và vui theo (tùy hỷ) như là một người đáng quý ở trong đời vậy. Làm gì có loại người nào được cho là tốt, là kính đạo, mà lại còn bản tính bất hiếu, vô ơn, qua cầu rút ván, bội nghĩa bạn bè và ân nhân?.

Sự đền ơn đáp nghĩa vô điều kiện có thể làm cho một người trở thành thánh nhân, làm cho một kẻ giang hồ trở thành một hiệp khách được người đời mến mộ.

Đức Phật rất đề cao việc báo hiếu, đền ơn, đáp nghĩa. Bản thân Phật cũng đã quay về lo phận báo hiếu cho vua cha Tịnh Phạn, giúp cha và tất những người trong họ tộc và gia đình của Người bước vào con đường đạo và giác ngộ.

Giáo lý này của Đức Phật, cũng trùng hợp với những giáo lý đạo đức Á Đông khác, nhằm mục đích mang lại sự hòa hợp, đạo nghĩa và tôn ti trật tự trong đời sống gia đình và quan hệ xã hội. Giáo lý này giúp nhiều người sống biết ơn, lễ phép, tôn trọng đạo lý, giúp hàng triệu gia đình hòa hợp, bên cạnh những giáo dục của xã hội và luật lệ của quốc gia.

Trong Kinh “Lời Khuyên Dạy Sigala” Đức Phật đã nói rất rõ ràng và chi tiết về nghĩa vụ này.

Câu hỏi 38: Theo Phật giáo, làm sao một người có thể trở thành một thiên thần hay thánh nhân ngay trong kiếp này?

Nếu muốn tu tập tâm linh và có được tâm-thức đạt đến mức độ như tâm-thức của những chư thiên thần trong kiếp này, thì một người cần phải tu tập được những phẩm hạnh cao quý siêu phàm như sau:

1. Luôn có tâm biết Xấu Hổ (Hiri) khi nghĩ, nói hoặc làm hành động xấu ác, và cảm thấy Sợ Sệt (Ottappa) khi nghĩ, nói hoặc làm hành động xấu ác. Vì cảm thấy xấu-hổ và sợ-hãi nếu làm những hành động bất thiện, cho nên người đó không nghĩ, nói, hay làm việc bất thiện và tránh bỏ điều bất thiện.

2. Luôn có được Lòng Tin chánh tín (Saddha), luôn tuân giữ Giới Hạnh đạo đức (Sila), luôn chuyên cần Học Hỏi kinh sách (Suta, Kiến Văn), luôn có đức hy sinh, lòng rộng lượng, bốthí (Caga) và có Trí Tuệ (Panna).

3. Phải có những phẩm hạnh Tứ Vô Lượng Tâm, đó là: Từ, Bi, Hỷ, Xả.

Từ (metta) là lòng từ ái, tâm từ ái, thương yêu mọi người và muôn loài.⁷

Bi (karuna) là lòng bi mẫn, là lòng thương xót, cảm thông, chia sẻ nỗi đau khổ của người khác, cầu mong cho họ hết chịu đau khổ.

Hỷ (mudita) là vui vẻ, hoan hỷ làm những việc tốt. Tâm luôn vui mừng, vui lây, chúc mừng khi thấy người khác hạnh phúc, tốt đẹp, khi thấy người khác làm chuyện công đức, làm được việc tốt. Nó ngược lại với sự ghen tỵ, đố kỵ, đua tranh.⁸

Xả (Upekkah) là tâm buông xả, lòng xả bỏ, vị tha, không dính mắc. Nó ngược lại với sự định kiến, sự để tâm ác ý, sự sự gièm pha, hay bắt lỗi người này người khác, hay tính toán hơn thua, đúng sai. Người có tâm xả bỏ thì lòng lúc nào cũng nhẹ như mây trời, không một lời than trách, phiền hà hay tiếc nuối.⁹

Theo Phật giáo, bốn phẩm hạnh này là những phẩm chất của chư thiên thần và trời (Phạm Thiên), do vậy chúng được gọi là “Bốn Phạm Trú”. Vì sao? Vì ai mà tu dưỡng được những phẩm chất cao quý này sẽ được tái sinh về cõi trời của chư thiên thần và trời, cho nên mới gọi tên như vậy. Chỉ có bậc thánh, chư thiên thần mới có được những phẩm hạnh này. Những ai tu tập đạt đến những trạng thái tâm-thức này thì sẽ được tái sinh về những cõi trời hạnh phúc (nếu vẫn chưa chứng đắc bậc A-la-hán), đó là cảnh giới sống phúc lành với tuổi thọ gần như vô lượng, khi nào hết tuổi thọ mới tái sinh lại làm người. Một số họ [bậc thánh Bất-Lai ở cõi Trong Sạch (Sudhavasa)] thì tu tập tiếp để đạt đến thánh quả Ala-hán.

Câu hỏi 39: Có bao nhiêu dạng chúng sinh là “thiên thần” mà Phật giáo đã nói đến?

Có ba dạng như sau:

1. Thiên thần do quy ước (Sammati deva), có nghĩa là vua và người trong hoàng tộc (vào thời phong kiến cổ xưa ở Ấn Độ).

2. Thiên thần bẩm sinh (Upapatti deva), nghĩa là chúng sinh đó khi được sinh ra đã là một thiên thần.

3. Thánh thiên thần hay thánh nhân (Visuddhai deva), chỉ một vị Phật hay bậc A-la-hán, đó là những bậc đáng cúng dường bởi Trời và người, là những bậc đã giải thoát hết mọi ô nhiễm và bất tịnh (tham, sân, si). Đây là dạng “thiên thần” cao nhất trong cõi Trời và người.

Đức Phật đã nói rằng loại “thánh thiên thần” có tri kiến và phẩm hạnh siêu phàm, cao hơn cả những thiên thần, trời và người.

“Tri kiến” lúc nào nghĩa là sự hiểu biết thâm sâu, là “trí tuệ bên trong” (minh sát) soi thấu được bản chất đích thực của mọi sự vật, thấy được lẽ-thật và chân lý tuyệt đối giúp giải thoát khỏi mọi khổ đau và ô nhiễm. Trong khi đó “Phẩm hạnh” ở đây bao gồm “phẩm hạnh đạo đức” và những “trình độ về tâm linh” (cấp bậc giác ngộ).

Câu hỏi 40: Ba học giới mà Đức Phật đã chỉ dẫn cho Phật tử là gì?

Ba học giới trong đạo Phật là:

1. Học về Giới hạnh đạo đức, còn gọi là Giới Học [Sila-sikkha].

2. Học về tu tập Tâm, còn gọi là Tâm Học [Citta-sikkha]. Cách gọi khác là Thiền Định học, vì cũng cùng nghĩa tu tập tâm chánh- định.

3. Học về trí tuệ, trí tuệ bên trong (bát-nhã), hay còn gọi là Tuệ Học [Panna-sikkha]. Đó cũng là thiền tuệ hay thiền chánh niệm để tu tập tâm chánh-niệm.

Việc thực hành những kiến thức từ ba mảng học này sẽ giúp con người tiến bộ về tâm linh. Viêc học tập ba học giới (Tam học) này cũng chính là việc thực hành con đường Bát Chánh Đạo. Tám phần trong Bát Chánh Đạo cũng có thể phân nhóm theo ba học giới này. Bạn có thể xem thêm phần “con đường Bát Chánh Đạo”.

Câu hỏi 41: Nói nôm na ngắn gọn, đạo Phật chủ thuyết về những điều gì mà một Phật tử nên nhớ?

Chủ đề chính của đạo Phật có thể nói nhanh như sau:

(1)

Không làm những điều ác

Làm những điều thiện

Làm cho Tâm trong sạch.

(2)

(a) Bản chất sự sống là Khổ, là bất toại nguyện.

(b) Nguyên nhân của khổ và bất toại nguyện

(d) Con đường để thực hành và dẫn đến chấm dứt khổ, chấm dứt sinh tử luân hồi, dẫn đến trạng thái Niết-bàn.

(3) Giới, Định, Tuệ là ba học giới, và học-hành ba học giới này một cách đúng đắn như Bát Chánh Đạo sẽ dẫn đến tâm bình an, hạnh phúc, và giải thoát khỏi khổ. Đó là lời hứa của Đức Phật.

(4) Không có gì là đúng tuyệt đối, không có gì là thường hằng để mà dính chấp vào đó. Hãy buông bỏ. Tất cả là vô thường.

(5) Niết-bàn (Nibbana) là trạng thái giải thoát hoàn toàn khỏi tất cả mọi ô nhiễm, dính chấp và đau khổ.

Mỗi lần làm được việc công đức trong tu tập là làm cho tâm trong sạch, bình an, và hạnh phúc: Đó cũng là những trạng thái “niết-bàn” từng phần trong đời sống hàng ngày.

Câu hỏi 42: Một người có thể chứng đạt trạng thái Niết-bàn, tức là giải thoát hoàn toàn, ngay trong kiếp này hay không?

Có thể.

Trong kinh điển Phật giáo đã ghi chép lại rằng ngay từ thời Đức Phật đã có rất nhiều người đã chứng ngộ thánh quả A-la-hán, đó là sự giải thoát hoàn toàn, Niết-bàn.

Nhiều đoạn trong Tam Tạng Kinh cũng đã ghi rõ lời Phật dạy như sau:

“Niết-bàn có thể được chứng ngộ trong kiếp này...

“Giáo pháp (dhamma) đã được Đức Phật giảng bày khéo léo, thiết thực, dễ nhìn thấy, mang lại hiệu quả ngay, có tác dụng tức thì, mời người đến và thấy, dẫn dắt con người hướng thượng, được người có trí chứng ngộ, người khôn ngoan tự chứng ngộ được.”

Phật pháp là những lời hướng dẫn không bị mất đi giá trị hay bị lạc hậu theo thời gian, thích hợp với mọi người và mọi lứa tuổi để tu tập đạo đức và tu dưỡng tâm và trí tuệ giúp giải thoát.

Giáo Pháp của Phật nếu thực hành một cách đúng đắn sẽ có hiệu lực tức thì. Nhiều người đã chứng đắc những sự an bình và hạnh phúc nhỏ và lớn trong khi thực hành. Có người trong kiếp này chứng đắc sự an bình và hạnh phúc trọn vẹn, viên mãn. Đó là Niếtbàn, sự giải thoát hoàn toàn.

Theo Tỳ kheo Kusala, một thiền sư nổi tiếng gốc người Mỹ, thì ban đầu nhiều người sẽ có lẫn lộn giữa Niết-bàn và Giác Ngộ, bởi vì rất nhiều người viết và diễn giả thường hai chữ này để thay thế nhau một cách tương đương.

Văn chương của cả hai trường phái chính là Phật giáo Nguyên thủy và Đại thừa cũng đều dùng tương đương như vậy. Cũng có những khi ý nghĩa của từng chữ thay đổi ít nhiều, tùy thuộc vào người viết.

Theo Tỳ kheo Kusala: “Tôi không hiểu tại sao, ví dụ...người trong Thiền tông (Zen) và những người viết thuộc Đại thừa lại không bao giờ muốn viết Niết-bàn. Tại sao có những Phật tử muốn chọn chữ Niết-bàn (cũng là đích giải thoát), mà người khác lại chọn chữ khác khác như Giác Ngộ. Vậy mấy chữ đó khác nhau cái gì?”.

Đầu tiên Tỳ kheo Kusala định nghĩa từ Giác Ngộ (Bodhi, Bồ-đề) như là “Trí tuệ về tính-Không”; và Niết-bàn (Nibbana, Phạn: Nirvana) là “sự kết thúc mọi khổ đau (dukkha)”.

Niết-bàn—Sự kết thúc tất cả mọi khổ đau...trong đời này và mãi mãi về sau.

Đức Phật đã từng có lần dạy các ý như vầy: “Ta chỉ ra con đường dẫn đến sự bất tử”. Nhưng kỳ thực ra, ý Phật không phải là không có chết trong đời này, ngay cả Phật lịch sử và Chúa Jesu cũng phải chết. Ý Phật muốn nói đến cái vòng luân hồi sinh tử (samsara) có thể được kết thúc bằng Niết-bàn. Niếtbàn là vô sanh, không còn phải chết đi sống lại trong khổ đau, không còn tái sinh, không còn “tồn tại hay không tồn tại” nữa, đã Niết-bàn, đã như ngọn lửa tắt khi dầu cạn tim hết, không thể nào nói được ngọn lửa đã đi về đâu...

Giác Ngộ—Trí tuệ về tính-Không, là loại “trítuệ” có được từ việc tự thân chứng nghiệm, tự thân nhìn thấy chân lý: “mọi sự vật hiện tượng là trống không, không có tự tính, chỉ là tương quan phụ thuộc lẫn nhau mà có, là do duyên hợp mà có, chỉ là hữu vi, và chỉ là giả tạm”.

Thấy-biết được bằng sự tự thân chứng nghiệm (ví dụ: nhờ vào thiền tập) rằng mọi sự vật đều liên kết lẫn nhau, phụ thuộc lẫn nhau, rằng không có gì tồn tại độc lập mà không có những cái khác. Mọi thứ đều là nhân và là duyên lẫn nhau... Nói cách khác, mọi sự vật chỉ hiện hữu vì có những sự vật và điều kiện khác hiện hữu.

Tôi có mặt trên đời này là vì cha mẹ tôi đã giao duyên với nhau và tôi có “nghiệp” đưa đẩy đến việc được sinh ra ở đây (theo lý nhân-quả). Nếu cả hai điều kiện (cha mẹ và nghiệp lực) không gặp nhau, không tương tác và tương trợ lẫn nhau, thì có lẽ không có cái ‘tôi’ ra đời đang ở đây.

Nhưng đó chỉ là một nửa câu chuyện.

Để sống được trên đời này, Phật đã dạy là cái con người ‘tôi’ cần phải có ít nhất “thức ăn, chỗ ở, quần áo và thuốc men” để duy trì sự sống. Đó là những “điều kiện duy trì” để ‘tôi’ được duy trì sự sống, sau khi đã có những “điều kiện khởi sinh” để tôi được sinh ra.

Toàn bộ câu chuyện là... một số điều kiện nào đó (gồm cả điều kiện khởi sinh + điều kiện duy trì) để ‘tôi’ sinh ra ở đây, đang hiện hữu ở đây. Và khi những điều kiện cần thiết đó không còn, thì cái con người ‘tôi’ cũng không còn, ‘tôi’ cũng chết luôn. ‘Tôi’ chưa bao giờ là một người sống độc lập, là một thực thể tồn tại độc lập. Không có những thứ điều kiện đó thì cũng chẳng bao giờ có ‘tôi’ cả. Đó là lẽ thật về sự tạm-bợ của kiếp người.

Quay lại vấn đề chính, Giác Ngộ (Bồ-đề) là kết quả của sự chứng nghiệm trực tiếp của bản thân mình về thực tại là: tất cả mọi hiện tượng đều có điều kiện, do điều kiện, tùy thuộc nhờ vào các điều kiện hũu vi khác nhau mà được khởi dinh và biến mất. Duyên hợp thì sinh, duyên hết thì diệt.

Sự Giác Ngộ là thâm-sâu hơn hẳn sự hiểu biết lý trí (tri kiến), tuy nhiên nó cũng là một dạng trí-tuệ do tu học mà có (tức là “trí hữu sư”). Nó là một sự chuyển hóa toàn bộ của tâm và trái tim, theo Tỳ kheo Kusala.

Còn Niết-bàn, là trạng thái của tâm “có được sau khi đã giác ngộ”, thì không phải là loại trí-tuệ nhờ có điều kiện hữu vi mà có, không còn là loại trí-tuệ do tu học hay được truyền dạy mà có. (Nó là loại “trí vô sư”)...Niết-bàn là một trạng thái tâm không còn định nghĩa được, đó là một sự tắt ngấm, sự giải thoát hoàn toàn, không còn ô nhiễm, không còn tái sinh. Nó không phụ thuộc vào tâm ý hay các điều kiện nhân duyên khác tác động.

Có những lúc “Niết-bàn” đã được định nghĩa bởi Đức Phật là trạng thái “vô-sinh” và “vô-vi”, không còn do ảnh hưởng hay tùy thuộc vào những điều kiện thế gian, không còn là hữu vi, không phải là thực tại mà một người có thể chứng nghiệm được nếu chưa giác ngộ.

Câu trả lời cho câu hỏi này là: chỉ khi nào một người chứng đắc giác ngộ thì sẽ tự mình hiểu được. Những câu trả lời hay khái niệm mà ngay cả Đức Phật giải thích cho chúng ta cũng chỉ là khái niệm, không thể nào tả được tâm giác ngộ (cũng như trạng thái Niết-bàn).

Khác với những sự giác ngộ khác về tư tưởng hay về một khoa học, sự “giác ngộ” trong Phật giáo là sự hiểu-rõ, thấy-biết và chứng nghiệm được chân lý mà Đức Phật đã giảng dạy, đó là sự giác ngộ về Phật Pháp; là sự tỉnh thức, sự nhìn-thấy rõ mọi bản chất của sự sống đích-thực-như-nó-là.

Giác ngộ hoàn toàn là giác ngộ trọn vẹn (viên mãn), là chứng đắc trạng thái Niết-bàn.

Tùy theo căn cơ của mình, mỗi người có năng lực và ‘tốc độ’ giác ngộ nhanh hay chậm, nhiều hay ít trong quá trình học hiểu và tu tập [văn, tư, tu], mỗi phần giác ngộ ít/nhiều đó thường được gọi là “giác ngộ từng phần”, có phần đã giác ngộ, có phần chưa giác ngộ thấu đáo.

Tuy nhiên, sự giác ngộ thực-sự là khi người tu đã bước vào dòng thánh đạo siêu thế. Từ đó, giáo lý chính quy có phân loại bốn phần (giai đoạn, tầng) giác ngộ.

(1) Giai đoạn đầu được gọi là “Nhập Lưu”, tức là người tu đã bước được vào dòng thánh-đạo: con đường tu hành giác ngộ và giải thoát của bậc thánh nhân. Bởi vậy, từ sau Nhập Lưu, người tu được gọi là một thánh nhân.

Người Nhập Lưu chỉ còn phải bị tái sinh lại trần gian tối-đa 6 lần nữa (cộng với kiếp này là 7 kiếp) trước khi giác ngộ hoàn toàn và chứng đắc Niết-bàn. Tối đa thời gian là vậy. Nếu không chứng Niết-bàn trong kiếp này, thì mỗi kiếp sau lại tốt hơn kiếp trước. Người đã là thánh Nhập Lưu thì không còn có thể tạo nghiệp xấu ác, không còn có thể thối chuyển (hoàn tục) lại đời sống trần tục nữa (nếu tái sinh cũng xuất gia tiếp tục tu hành.

(2) Giai đoạn giác ngộ thứ hai gọi là “Nhất Lai”, có nghĩa là chỉ còn tái sinh quay lại trần gian một lần nữa thôi trước khi giác ngộ hoàn toàn.

(3) Giai đoạn thứ ba là “Bất Lai”, có nghĩa là không còn bị tái sinh lại trần gian một lần nào nữa. Người này sẽ được tái sinh về cõi trời, đó là Cõi Trời Trong Sạch (Sudhavasa, HV dịch: cõi Tịnh Cư Thiên), được sống với tuổi thọ tối thiểu rất dài, bằng ¼ đại kiếp vũ trụ, và có thể tu tập chứng sự Niết-bàn từ cõi đó. (như đã nói trong vấn đáp 38).

(4) Giai đoạn thứ tư là giai đoạn giác ngộ hoàn toàn, chứng đắc luôn Niết-bàn, trở thành bậc giải thoát hoàn toàn—bậc thánh A-la-hán (Arahant).

Nguồn: Sách Phật học — budsas.net (Bình Anson) · tamtangpaliviet.net (Tỳ khưu Indacanda) · chuaduocsu.org (Chùa Dược Sư Lâm Đồng — Hải Triều Âm Toàn Tập) · Toàn tập Tâm Như – Trí Thủ, Ban Sưu tập tu viện Quảng Hương Già Lam (NXB Tổng Hợp TP.HCM 2002; tái bản NXB Phương Đông 2011) · sách phổ biến miễn phí từ kho Kindle và kho ổ ngoài của Không Hoa; ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn (cột nguồn) · sách Đợt 12 (9/2026) thầy thêm từ thư mục riêng, ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn · sách Phật học phổ biến miễn phí trên mạng (9/2026), ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn · thư mục sách Tuệ Sỹ (9/2026) thầy đưa vào, ghi công theo từng cuốn. · sách ebook của Pháp Thí Hội (phapthihoi.org, 10/2026), ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn.