Nghi lễ và Sách Phật học · Sách Phật học · Giáo lý

Các Kinh Nói Về Chánh Niệm

Dịch giả: Lê Kim Kha dịch
Thông tin: Nguồn: Pháp Thí Hội — ebook EPUB (Đợt 20, 14/10/2026)

SỰ QUÁN XÉT VỀ THÂN

Nếu thân không được điều phục [bằng thiền tập; abhavita] thì tâm không được điều phục. Nếu tâm được điều phục thì tâm được điều phục.

(M.36)

Này các Tỳ kheo, có một phương pháp nếu được tu tập và thường xuyên thực hành, sẽ dẫn dắt đến một cảm nhận sâu sắc về sự cấp thiết, . . . dẫn tới sự Bình An Cao Nhất . . . dẫn tới khả năng chánh-niệm và sự hiểu-biết rõ ràng, . . . dẫn tới hạnh phúc ngay đây và bây giờ, . . . dẫn tới chứng đắc sự giải thoát bằng trí tuệ và thánh quả A-la-hán: đó là phương pháp chánh-niệm về thân. (A.1, 21)

35. Bài Kinh “Chánh Niệm về Thân”

Tôi nghe như vầy. Thời Đức Thế Tôn ở tại Savatthi (Xávệ), trong Khu Rừng của thái tử Kỳ-đà (Jeta), trong tu viện được xây bởi ngài Cấp Cô Độc (Anathapindika). Lúc đó một số các Tỳ kheo, sau khi đã quay về sau đi khất thực, sau khi đã dùng xong bữa trưa, họ tập họp ở nơi sảnh đường. Họ nói chuyện với nhau và trong đó có người nói như vầy: “Thật kỳ diệu, này các đạo hữu, thật lạ thường về cách Đức Thế Tôn, người biết, người thấy, là bậc Thánh Nhân, bậc Toàn Giác, đã diễn tả về phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’ này là (mang lại) kết quả lớn, là sự thuận lợi lớn.” Ngay lúc đó cuộc nói chuyện của các Tỳ kheo đã bị làm gián đoạn. Lúc đó Đức Thế Tôn vừa ra khỏi chỗ ẩn trú vào buổi chiều, Phật đi đến sảnh đường và ngồi xuống chỗ ngồi đã được chuẩn bị sẵn cho Phật. Sau khi ngồi xuống, Phật nói với các Tỳ kheo: “Này các Tỳ kheo, các thầy ngồi đây đang nói về điều gì? Câu chuyện vừa bị gián đoạn là đang nói về điều gì?”

-“Thưa Đức Thế Tôn, sau khi đi khất thực về, sau khi dùng bữa trưa, chúng con đã tập họp ở nơi sảnh đường này, và điều chúng con đang nói là: “Thật kỳ diệu, này các đạo hữu, thật lạ thường về cách Đức Thế Tôn, người biết, người thấy, là bậc Thánh Nhân, bậc Toàn Giác, đã diễn tả về phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’ này như là (mang lại) kết quả lớn, là sự thuận lợi lớn.” Đây là điều đang nói và chúng con đã ngưng lại ngay khi Đức Thế Tôn bước vào.

-“Vậy thì làm cách nào, này các Tỳ kheo, phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’ lại là kết quả lớn, là sự thuận lợi lớn nếu được tu tập và thường xuyên thực hành?

[Chánh Niệm về Hơi Thở]

Này các Tỳ kheo, ở đây một Tỳ kheo đi vào rừng. đến một gốc cây, hoặc đến một nơi trống, ngồi xuống, hai chân tréo nhau, giữ thân thẳng đứng và sự chánhniệm có mặt. Chánh niệm, người đó thở vào và chánh niệm, người đó thở ra. Thở vào một hơi thở dài, người đó biết ‘Tôi thở vào một hơi thở dài’ . . . [tiếp tục bài kinh, cho tới chỗ:] Làm dịu hành vi của thân [-hơi thở], tôi sẽ thở vào; làm dịu hành vi của thân [-hơi thở], tôi sẽ thở ra, người ấy luyện tập bản thân như vậy.

--Người đó sống tu tập tận tâm, nhiệt thành, và kiên định như vậy, bên trong người đó những ký ức và khuynh hướng (thói tâm) sẽ phai biến dần, và nhờ sự phai biến của chúng, tâm của người đó sẽ trở nên vững chắc bên trong, sẽ được tĩnh lặng, hài hòa và tập trung (định). Này các Tỳ kheo, một Tỳ kheo tu tập sự ‘Chánh Niệm về Thân’ theo cách như vậy.

[Tiếp theo trong bài Kinh là các phần Chánh Niệm về Các Tư Thế của Thân, về Sự Chánh Niệm và Sự Hiểu Biết Rõ Ràng, về Sự Ô Uế của Thân, và những cách Quán Niệm về Tử Thi ở nghĩa địa. Mỗi phần đều kết thúc bằng đoạn văn trên: “Người đó sống tận tâm, nhiệt thành . . . . như vậy.”]

[Các Tầng Thiền Định]

Thêm nữa, này các Tỳ kheo, một Tỳ kheo đã tách ly khỏi những đối tượng giác quan, tách ly khỏi những ý tưởng bất thiện, người đó tiến vào tầng thiền thứ nhất được sinh ra nhờ sự tách ly đó, kèm theo sự khái niệm-ý tưởng (tầm) và ý tưởng suy-lý (tứ), đong đầy sự khoan khoái và hoan hỷ. Người đó tắm đẫm và thấm nhuần, thấm đầy và thấm tràn thân này bằng sự khoan khoái và hoan hỷ được sinh ra từ sự tách ly đó, đến mức không còn một điểm nào trong toàn bộ thân này chưa được thấm đẫm bởi sự khoan khoái và hoan hỷ được sinh ra từ sự tách ly đó.

Một thợ hớt tóc giỏi và người học nghề sắp đổ bột xà-bông lên dĩa kim loại, và quậy đều với nước đổ vô từ từ; rồi bọt bong bóng xà-bông sẽ chứa đầy hơi nước, thấm đầy toàn hơi nước, bên trong và bên ngoài, không một chỗ nào nhỏ thành giọt. Điều đó tương tự đối với vị Tỳ kheo đó: người đó tắm đẫm và thấm nhuần, thấm đầy và thấm tràn thân này bằng sự khoan khoái và hoan hỷ được sinh ra từ sự tách ly đó, đến mức không còn một điểm nào trong toàn bộ thân này chưa được thấm đẫm bởi sự khoan khoái và hoan hỷ được sinh ra từ sự tách ly đó.

Thêm nữa, này các Tỳ kheo: sau khi làm lắng lặng sự khái niệm-ý tưởng (tầm) và ý tưởng-suy lý (tứ), người đó đạt tới sự tĩnh lặng và sự hài hòa bên trong của tầng thiền định thứ hai, tầng thiền định thứ hai này không còn ý nghĩ tầm và tứ nữa, nó được sinh ra từ sự định tâm và tràn đầy sự khoan khoái và hoan hỷ. Với sự khoan khoái và hoan hỷ được sinh ra từ sự định tâm đó, người đó tắm đẫm và thấm nhuần, thấm đầy và thấm tràn thân này bằng sự khoan khoái và hoan hỷ được sinh ra từ sự định tâm đó, đến mức không còn một điểm nào trong toàn bộ thân này chưa được thấm đẫm bởi sự khoan khoái và hoan hỷ được sinh ra từ sự định tâm đó.

Nếu có một hồ nước sâu, có một dòng suối chảy ra từ bên trong hồ, và không có dòng nước nào chảy từ phía Đông hay phía Tây, phía Nam hay phía Bắc; cũng không có lúc nào có mưa trút nước vào hồ; nhưng chỉ có dòng suối bên trong tắm đẫm và thấm nhuần, thấm đầy và thấm tràn khắp hồ bằng nước mát của nó, đến mức không còn điểm nào trong hồ chưa được thấm đẫm bởi nước suối mát-điều đó tương tự đối với vị Tỳ kheo đó, người đó tắm đẫm và thấm nhuần, thấm đầy và thấm tràn thân này bằng sự khoan khoái và hoan hỷ được sinh ra từ sự định tâm đó, đến mức không còn một điểm nào trong toàn bộ thân này chưa được thấm đẫm bởi sự khoan khoái và hoan hỷ được sinh ra từ sự định tâm đó.

--Người đó sống tu tập tận tâm . . . . ., một Tỳ kheo tu tập sự ‘Chánh Niệm về Thân’ theo cách như vậy.

Thêm nữa, này các Tỳ kheo: sau khi yếu tố khoan khoái hoan hỷ (hỷ) phai biến, vị Tỳ kheo đó sống trong sự buông xả, chánh-niệm, và rõ ràng tỉnh giác, và người đó trải nghiệm niềm hạnh phúc (lạc) trong thân này; về trạng thái này các bậc Thánh Nhân nói rằng: “Người đó sống một cách hạnh phúc trong sự buông xả, và có chánh niệm!”-đây là đạt tới tầng thiền định thứ ba. Người đó tắm đẫm và thấm nhuần, thấm đầy và thấm tràn thân này bằng niềm hạnh phúc không-còn yếu-tố hoan-hỷ, đến mức không còn một điểm nào trong toàn thân của người đó chưa được thấm đẫm bởi niềm hạnh phúc không-còn yếu-tố hoan-hỷ đó.

Nếu trong một hồ sen có những nụ sen xanh, đỏ, hoặc trắng được sinh ra trong nước, mọc lên trong nước, được nuôi dưỡng bên dưới mặt nước, vậy thì những cây sen này được tắm đẫm và thấm đẫm, được thấm đầy và thấm tràn bởi nước mát từ gốc đến ngọn, nến nỗi không có một điểm nào trong toàn cây bông sen chưa được thấm đẫm trong nước. Điều này tượng tự đối với vị Tỳ kheo đó: người đó tắm đẫm và thấm nhuần, thấm đầy và thấm tràn thân này bằng niềm hạnh phúc không-còn yếu-tố hoan-hỷ, đến mức không còn một điểm nào trong toàn thân của người đó chưa được thấm đẫm bởi niềm hạnh phúc không-còn yếu-tố hoan-hỷ đó.

--Người đó sống tu tập tận tâm . . . . ., một Tỳ kheo tu tập sự ‘Chánh Niệm về Thân’ theo cách như vậy.

Giả sử có một người, đang ngồi, được quấn kín trong vải trắng kín hết cả đầu, đến mức không còn một điểm nào trong toàn thân người đó chưa được che phủ bởi vải trắng. Điều này tương tự với vị Tỳ kheo đó: người đó ngồi tắm đẫm cái thân này bằng một cái tâm tinh khiết và sáng suốt, đến mức không còn một điểm nào trong toàn thân của người đó chưa được thấm đẫm bởi cái tâm tính khiết và sáng suốt đó.

Này các Tỳ kheo, ai đã tu tập và đã thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, thì trong đó có tất cả những điều lợi ích dẫn đến trí tuệ cho người đó.

Nếu ai hình dung được trong tâm về một vùng đại dương, thì trong đó có tất cả những dòng sông nhỏ chảy vào đại dương. Điều này tượng tự với bất cứ ai đã tu tập và đã thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’: trong đó có tất cả những điều lợi ích dẫn đến trí tuệ cho người đó. Nhưng, này các Tỳ kheo, đối với một Tỳ kheo chưa tu tập, chưa thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, Ma Vương (Mara) sẽ tìm đường vào trong tâm người đó, sẽ chiếm chỗ trong tâm người đó.

Này các Tỳ kheo, một người quăng một hòn đá nặng vào đống đất sét ướt, các thầy nghĩ sao, này các Tỳ kheo, liệu hòn đá nặng đó có chui vào đống đất sét ướt, liệu nó có chiếm được chỗ bên trong đống đất sét ướt đó hay không?-Chắc chắc vậy, thưa Thế Tôn.-Tương tự, này các Tỳ kheo, đối với ai chưa tu tập, chưa thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, thì Ma Vương sẽ tìm đường vào trong tâm người đó, sẽ chiếm chỗ trong tâm người đó.

Này các Tỳ kheo, nếu như có một khúc cây khô, không còn mủ sống, và có một người đến cầm que lửa mồi, người đó nghĩ “Ta sẽ mồi lửa, ta sẽ đốt cháy khúc củi này”: này các Tỳ kheo, các thầy nghĩ sao, liệu người đó có thể làm được không?-Chắc chắn được, thưa Thế

Tôn-Tương tự, này các Tỳ kheo, đối với ai chưa tu tập, chưa thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, Ma Vương sẽ tìm đường vào trong tâm người đó, sẽ chiếm chỗ trong tâm người đó.

Này các Tỳ kheo, có một cái bình đựng nước, không có nước, được đặt trên cái giá, và có một người đến mang theo nhiều nước và nghĩ rằng “Ta sẽ đổ nước đầy cái bình”: này các Tỳ kheo, các thầy nghĩ sao, liệu người đó có thể làm được điều đó không?-Chắc chắn được, thưa Thế Tôn-Tương tự, này các Tỳ kheo, đối với ai chưa tu tập, chưa thường xuyên thực hành phương pháp “Chánh Niệm về Thân”, Ma Vương sẽ tìm đường vào trong tâm người đó, sẽ chiếm chỗ trong tâm người đó.

Nhưng, này các Tỳ kheo, bất cứ ai đã tu tập và đã thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, thì Ma Vương sẽ không tìm đường vào trong tâm người đó, sẽ không chiếm được chỗ trong tâm người đó. Này các Tỳ kheo, nếu như có một người quăng một cuộn chỉ mảnh vào một tấm gỗ cứng làm từ lõi cứng của cây, liệu cuộn chỉ mảnh có thể chiếm được chỗ nằm bên trong tấm ván đó không?-Chắc chắn không được, thưa Thế Tôn-Tương tự, này các Tỳ kheo, đối với ai đã tu tập và đã thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, Ma Vương sẽ không thể tìm đường vào trong tâm người đó, sẽ không chiếm được chỗ trong tâm người đó.

Nếu như có một khúc cây tươi, còn đầy mủ sống, và có một người đến cầm que lửa mồi, người đó nghĩ “Ta sẽ mồi lửa, ta sẽ đốt cháy khúc củi này”: này các Tỳ kheo, các thầy nghĩ sao, liệu người đó có thể làm được không?-Chắc chắn không được, thưa Thế Tôn-Tương tự, này các Tỳ kheo, đối với ai đã tu tập, đã thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, Ma Vương sẽ không thể tìm đường vào trong tâm người đó, sẽ không chiếm được chỗ trong tâm người đó.

Nếu như có một bình đựng đầy nước, được đặt trên cái giá, nước đầy tràn cả miệng bình đến mức những con quạ có thể uống nước từ bình đó, và có một người đến mang nhiều nước: này các Tỳ kheo, các thầy nghĩ sao, liệu người đó có thể đổ nước vào cái bình đó không?-Chắc chắn không được, thưa Thế Tôn-Tương tự, này các Tỳ kheo, đối với ai đã tu tập và đã thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, Ma Vương sẽ không thể tìm đường vào trong tâm người đó, sẽ không chiếm được chỗ trong tâm người đó.

Này các Tỳ kheo, bất cứ ai đã tu tập và đã thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, đã đạt đến trạng thái nào đó bằng sự hiểu biết trực tiếp, thì người đó có thể uốn nắn tâm mình đạt đến trạng thái đó bằng sự hiểu biết, rồi người đó sẽ đạt tới sự thuần-thục trong việc tu đó.

Nếu như có một bình đựng đầy nước, được đặt trên cái giá, nước đầy tràn cả miệng bình đến mức những con quạ có thể uống nước từ bình đó, và có một người khỏe mạnh mang nước đến cứ đổ vô và đổ vô thêm nữa, liệu nước có chảy tràn ra ngoài không?- Chắc chắn có, thưa Thế Tôn-Tương tự, này các Tỳ kheo, đối với ai đã tu tập và đã thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, đã đạt đến trạng thái nào đó bằng sự hiểu biết trực tiếp, thì người đó có thể uốn nắn tâm mình đạt đến trạng thái đó bằng sự hiểu biết, rồi người đó sẽ đạt tới sự thuần thục trong việc tu đó.

Nếu như trên khu đất bằng có một bể nước vuông, được bao bọc bốn bờ, có một bờ là cái đập chắn, nước tràn đầy tới miệng bể đến mức những con quả có thể uống nước từ đó, và một người khỏe mạnh đến mở dần cửa đập, liệu nước có chảy ra không?-Chắc chắn có, thưa Thế Tôn- Tương tự, này các Tỳ kheo, đối với ai đã tu tập và đã thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, đã đạt đến trạng thái nào đó bằng sự hiểu biết trực tiếp, thì người đó có thể uốn nắn tâm mình đạt đến trạng thái đó bằng sự hiểu biết, rồi người đó sẽ đạt tới sự thuần thục trong việc tu đó.

Giả như, trên khu đất bằng, ở ngã tư đường, có một cỗ xe ngựa quý đang đậu, nài sẵn yên cương, có sẵn roi thúc ngựa; và một người lái ngựa rành nghề, một bậc thầy về huấn luyện ngựa, leo lên xe ngựa, tay trái nắm lấy giây cương và tay phải nắm lấy roi ngựa, đánh xe ngựa chạy một cách thành thục đến nơi mình muốn tới.-Tương tự, này các Tỳ kheo, đối với ai đã tu tập và đã thường xuyên thực hành phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’, đã đạt đến trạng thái nào đó bằng sự hiểu biết trực tiếp, thì người đó có thể uốn nắn tâm mình đạt đến trạng thái đó bằng sự hiểu biết, rồi người đó sẽ đạt tới sự thuần thục trong việc tu đó.

Này các Tỳ kheo, nếu phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’ đã được tu tập và thường xuyên thực hành, đã tạo ra được một cỗ xe [tu tiến] và trở thành một sở hữu vững chắc của tâm; đã được củng cố, tăng cường và hoàn thiện, thì người đó có thể trông đợi mười điều phúc lành. Mười đó là gì?

Vị đệ tử đó chế ngự được sự mê đắm31và sự bất toại nguyện32, và không bị chế ngự bởi sự bất toại nguyện; liên tục và liên tục, người đó chế ngự sự bất toại nguyện tái tục khởi lên. Người đó chế ngự sự sợ hãi và lo lắng, và không bị chế ngự bởi chúng; liên tục và liên tục, người đó chế ngự những sự sợ hãi và lo lắng. Người đó chịu đựng được nóng bức và lạnh giá, đói và khát, gió buốt và nắng gắt, muỗi, mòng, rắn rít; chịu đựng một cách nhẫn nhục những lời khó nghe, khó chịu, và những đau bệnh khởi sinh trong thân, chúng trầm trọng, đau buốt, khó chịu, khổ sở, thuộc loại nan y tử mạng. Bốn Tầng Thiền Định tinh lọc cái tâm, những trạng thái hạnh phúc (an lạc) đó có thể đạt được trong hiện tại, người đó có thể chứng nhập những trạng thái đó theo ý mình, chẳng mấy khó khăn hay căng thẳng. Người đó trở nên được phú cho nhiều loại năng lực siêu nhiên (thần thông) khác nhau: là một người biến (nhân) thành nhiều người; biến thành nhiều người rồi biến lại thành một người; có thể hiện và biến; có thể đi xuyên qua tường thành, rào chắn và đồi núi như đi qua khoảng không; có thể chui xuống đất và chui từ đất lên như lặn trồi trong nước; có thể đi trên mặt nước như đi trên đất bằng; ngồi tréo chân người đó có thể bay lên không trung như chim dùng cánh; có thể chạm tay tới mặt trời và mặt trăng, những tinh cầu vĩ đại và hùng mạnh đó; ngay cả tới cõi trời Phạm Thiên (Brahma) người đó có thể phát ra năng lực khắp thân mình.-Với thần thông Thiên Nhĩ, được tinh lọc và siêu nhân, người đó nghe được những âm thanh cả trong cõi người và cõi trời, ở gần và ở xa. Người đó có thể nhận biết tâm của những người khác, của những chúng sinh khác, có thể thâm nhập vào trong tâm của họ.-Người đó có thể hồi nhớ nhiều kiếp quá khứ, có thể nhớ một kiếp tái sinh, hai, ba, bốn và năm kiếp tái sinh, một trăm, hai trăm, ba trăm, bốn trăm và năm trăm kiếp tái sinh, một ngàn kiếp tái sinh, một trăm ngàn kiếp tái sinh; người đó có thể hồi nhớ những tiến hóa của thế giới và sự những thoái hóa của thế giới: “(Trong kiếp đó) tôi đã từng tên đó và thuộc gia đình đó, có hình hài như đó, ăn những thức ăn đó, đã từng chịu những khổ đau đó và từng hưởng những vui sướng đó, và đó là kiếp sống của tôi. Sau khi rời khỏi kiếp đó, tôi tiến vào kiếp hiện hữu kia; và ở kia tôi lại có tên kia . . . và đó là kiếp sống của tôi. Sau khi rời khỏi kiếp kia, tôi tiến vào kiếp hiện hữu này.” Vậy đó, người đó có thể nhớ lại nhiều kiếp quá khứ với những đặc tính và tình tiết từng kiếp. –Với thần thông Thiên Nhãn, được tinh lọc và siêu nhân, người đó nhìn thấy chúng sinh chết đi và sinh lại, chúng sinh thấp hèn và cao thượng, đẹp và xấu, sướng và khổ; người đó nhìn thấy chúng sinh bị tái sinh tùy theo những nghiệp của họ.-Sau khi đã tẩy trừ tất cả ô nhiễm (asava), không còn ô nhiễm, người ấy sống trong sự giải thoát nhờ trí tuệ, đã tự hiểu biết và tự chứng ngộ sự giải thoát đó cho chính mình.

Nếu phương pháp ‘Chánh Niệm về Thân’ đã được tu tập và thường xuyên thực hành, đã tạo ra được một cỗ xe [tu tiến] và trở thành một sở hữu vững chắc của tâm; đã được củng cố, tăng cường và hoàn thiện, thì người đó có thể trông đợi mười điều phúc lành.”

Đức Thế Tôn đã nói như vậy. Các Tỳ kheo hoan hỷ nhận lấy lời dạy của Thế Tôn.

(M.119)

36. Từ Những Vần Kệ của Ngài Ananda

Đạo hữu33 đã qua đời,

Sư Thầy cũng đã xa

Giờ không còn tình bạn nào,

Có thể sánh bằng pháp này:

‘Chánh Niệm hướng về Thân’

(Thag.1035)

37. Bài Kinh “Chánh Niệm về Hơi Thở”34. . . Này các Tỳ kheo, phương pháp “Chánh Niệm về Hơi Thở”, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành, là kết quả lớn và lợi ích lớn. Phương pháp “Chánh Niệm về Hơi Thở”, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành, sẽ đưa bốn Nền Tảng Chánh Niệm đến hoàn thiện; bốn Nền Tảng Chánh Niệm, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành, sẽ đưa bảy Yếu Tố Giác Ngộ đến hoàn thiện; bảy Yếu Tố Giác Ngộ, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành, sẽ đưa trí tuệ và sự giải thoát đến hoàn thiện.

Và làm cách nào phương pháp “Chánh Niệm về Hơi Thở”, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành, là kết quả lớn và lợi ích lớn?

I. Bốn Câu 1 (Chánh Niệm về Thân)

1. Thở vào một hơi thở dài, người đó biết ‘Ta thở vào một hơi thở dài’; Thở ra một hơi thở dài, người đó biết ‘Ta thở ra một hơi thở dài’,

2. Thở vào một hơi thở ngắn, người đó biết ‘Ta thở vào một hơi thở ngắn’; Thở ra một hơi thở ngắn, người đó biết ‘Ta thở ra một hơi thở ngắn’,

3. Trải nghiệm toàn bộ thân (-hơi thở), ‘ta thở vào’; Trải nghiệm toàn bộ thân (-hơi thở), ‘ta thở ra’, người đó luyện tập mình như vậy,

4. Làm dịu chức năng (hành vi) của thân (-hơi thở), ‘ta thở vào’; Làm dịu chức năng (hành vi) của thân (-hơi thở), ‘ta thở ra’, người đó luyện tập mình như vậy,

II. Bốn Câu 2 (Chánh Niệm về những Cảm Giác)

5. Trải nghiệm sự khoan khoái, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy,

6. Trải nghiệm sự hạnh phúc, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy,

7. Trải nghiệm những chức năng (hành vi) của tâm35, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy,

8. Làm dịu các chức năng của tâm, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy.

III. Bốn Câu 3 (Chánh Niệm về Tâm)

9. Trải nghiệm tâm, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy.

10. Làm hoan hỷ tâm, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy.

11. Tập trung tâm, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy.

12. Giải thoát tâm, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy.

III. Bốn Câu 4 (Chánh Niệm về những Đối Tượng Tâm)

13. Quán xét sự vô thường, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy.

14. Quán xét sự không còn tham đắm, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy.

15. Quán xét sự ngừng diệt, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy.

16. Quán xét sự từ bỏ, ta thở vào [và ta thở ra], người đó luyện tập mình như vậy.36

Bằng cách đó, này các Tỳ kheo, phương pháp “Chánh Niệm về Hơi Thở” mang lại kết quả lớn và lợi ích lớn.

Hoàn thiện các Nền Tảng Chánh Niệm

• Và làm cách nào phương pháp “Chánh Niệm về Hơi Thở”, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành, sẽ đưa bốn Nền Tảng Chánh Niệm đến hoàn thiện?

I. Khi một Tỳ kheo, một cách chánh niệm, thở vào và thở ra một hơi thở dài, hoặc một hơi thở ngắn; hoặc khi người đó luyện tập mình thở vào và thở ra khi đang trải nghiệm chức năng (hành vi) của thân (-hơi thở); hoặc khi đang làm dịu chức năng đó- ngay lúc đó, này các Tỳ kheo, người đó sống thực hành quán xét thân, nhiệt thành, hiểu biết rõ ràng và chánh niệm; sau khi đã vượt qua những tham muốn và phiền não đối với thế giới. Bởi vì, này các Tỳ kheo, ta nói rằng, sự thở vào-ra là một trong những tiến trình của thân.

II. Khi một Tỳ kheo luyện tập mình thở vào và thở ra trong khi đang trải nghiệm sự khoan khoái; hoặc trong khi đang trải nghiệm sự hạnh phúc; hoặc trong khi đang trải nghiệm những chức năng (hành vi) của tâm; hoặc trong khi đang làm dịu những chức năng (hành vi) của tâm- ngay lúc đó, này các Tỳ kheo, người đó sống thực hành quán xét thân, nhiệt thành, hiểu biết rõ ràng và chánh niệm; sau khi đã vượt qua những tham muốn và phiền não đối với thế giới. Bởi vì, này các Tỳ kheo, ta nói rằng, sự thở vào-ra là một trong những cảm giác.

III. Khi một Tỳ kheo luyện tập mình thở vào và thở ra trong khi đang trải nghiệm tâm; hoặc trong khi đang làm hoan hỷ tâm; hoặc trong khi đang tập trung tâm; hoặc trong khi đang giải thoát tâm- ngay lúc đó, này các Tỳ kheo, người đó sống thực hành quán xét thân, nhiệt thành, hiểu biết rõ ràng và chánh niệm; sau khi đã vượt qua những tham muốn và phiền não đối với thế giới. Đối với người thiếu sự chánh niệm và sự hiểu biết rõ ràng, ta nói rằng, người đó không thể phát triển sự “Chánh Niệm về Hơi Thở.”

IV. Khi một Tỳ kheo luyện tập mình thở vào và thở ra trong khi đang quán xét sự vô thường, sự không còn tham đắm, sự ngừng diệt, sự từ bỏ- ngay lúc đó, này các Tỳ kheo, người đó sống thực hành quán xét thân, nhiệt thành, hiểu biết rõ ràng và chánh niệm; sau khi đã vượt qua những tham muốn và phiền não đối với thế giới. Sau khi đã khôn khéo nhìn thấy sự tham-muốn và phiền-não đối với thế giới37 (đích thực là gì), người ấy hướng tới sự buông-xả toàn thiện.

Này các Tỳ kheo, phương pháp “Chánh Niệm về Hơi Thở”, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành, sẽ đưa bốn Nền Tảng Chánh Niệm đến hoàn thiện.

• Và làm cách nào bốn Nền Tảng Chánh Niệm, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành, sẽ đưa bảy Yếu Tố Giác Ngộ đến hoàn thiện?

Khi một người tu sống trong sự quán xét về thân, về những cảm giác, về tâm, và về những đối tượng của tâm, nhiệt thành . . . thì sự chánh-niệm sáng rõ [không u mờ] được thiết lập bên trong người đó. Và khi sự chánh-niệm sáng rõ được thiết lập bên trong người đó, lúc đó yếu tố giác ngộ ‘Chánh-niệm’⁴ được phát khởi bên trong người tu; lúc đó người tu phát triển yếu tố giác ngộ ‘Chánh-niệm’; lúc đó người ấy đạt tới sự hoàn thiện trong việc phát triển yếu tố giác ngộ ‘Chánh-niệm’.

Sống chánh-niệm theo cách như vậy, người đó điều tra và soi xét một cách khôn khéo từng đối tượng; và trong khi làm như vậy, yếu tố giác ngộ ‘Điều tra hiện thực’ được phát khởi bên trong người đó; lúc đó người tu phát triển yếu tố giác ngộ ‘Điều tra hiện thực’; lúc đó người ấy đạt tới sự hoàn thiện trong việc phát triển yếu tố giác ngộ ‘Điều tra hiện thực’.

Trong khi người đó điều tra và soi xét một cách khôn khéo từng đối tượng như vậy, yếu tố giác ngộ ‘Năng lượng tinh tấn’ được phát khởi bên trong người đó; lúc đó người tu phát triển yếu tố giác ngộ ‘Năng lượng tinh tấn’; lúc đó người ấy đạt tới sự hoàn thiện trong việc phát triển yếu tố giác ngộ ‘Năng lượng tinh tấn’.

Nhờ có năng lượng tinh tấn như vậy, niềm hoan hỷ thoát tục siêu thế phát khởi bên trong người đó, lúc đó yếu tố giác ngộ ‘Hoan hỷ’ được phát khởi bên trong người đó; người tu phát triển yếu tố giác ngộ ‘Hoan Hỷ’; lúc đó người ấy đạt tới sự hoàn thiện trong việc phát triển yếu tố giác ngộ ‘Hoan Hỷ’.

Và khi thân và tâm của một người đong đầy niềm khoan khoái thì sẽ trở nên tĩnh lặng; lúc đó yếu tố giác ngộ ‘Tĩnh lặng’ được phát khởi bên trong người đó; người tu phát triển yếu tố giác ngộ ‘Tĩnh lặng’; lúc đó người ấy đạt tới sự hoàn thiện trong việc phát triển yếu tố giác ngộ ‘Tĩnh lặng’.

Tâm của một người được tĩnh lặng và hạnh phúc sẽ được tập trung [định]; lúc đó yếu tố giác ngộ ‘Chánh định’ được phát khởi bên trong người đó; người tu phát triển yếu tố giác ngộ ‘Chánh định’; lúc đó người ấy đạt tới sự hoàn thiện trong việc phát triển yếu tố giác ngộ ‘Chánh định’.

Trên cái tâm đã đạt chánh định như vậy, người đó nhìn với một sự buông xả. Và khi nhìn với một cái tâm đạt định với một sự buông xả như vậy, lúc đó yếu tố giác ngộ ‘Buông xả’ được phát khởi bên trong người đó; người tu phát triển yếu tố giác ngộ ‘Buông xả’; lúc đó người ấy đạt tới sự hoàn thiện trong việc phát triển yếu tố giác ngộ ‘Buông xả’.

Bốn Nền Tảng Chánh Niệm, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành, sẽ đưa bảy Yếu Tố Giác Ngộ đến hoàn thiện.

• Và làm cách nào bảy Yếu Tố Giác Ngộ, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành sẽ đưa trí tuệ và sự giải thoát đến hoàn thiện?

Này các Tỳ kheo, ở đây một người tu phát triển các yếu tố (giúp) giác ngộ: Chánh niệm, Điều tra hiện thực, Năng lượng tinh tấn, Sự hoan hỷ, Sự tĩnh lặng, Chánh định, Sự buông xả, dựa trên sự tách ly, dựa trên sự không còn tham đắm, dựa trên sự ngừng diệt, và kết quả là sự từ bỏ.

Bảy Yếu Tố Giác Ngộ, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành như vậy, sẽ đưa trí tuệ và sự giải thoát đến hoàn thiện.

Đức Thế Tôn đã thuyết giảng như vậy. Các Tỳ kheo hoan hỷ nhận lấy lời dạy của Phật.

(M.118)

38. Chánh Niệm về Hơi Thở

Trạng thái định của tâm đạt được thông qua (phương pháp) “Chánh niệm Hơi Thở”, nếu được tu tập và thường xuyên thực hành (thiền), là trạng thái bình an và cao siêu, đó là một trạng thái hạnh phúc và tinh khiết (không pha tạp) của tâm làm cho những ý tưởng xấu ác và bất thiện lập tức ngừng diệt và biến mất ngay mỗi khi chúng khởi sinh.

(S.44, 9)

39. Chết Có Chánh Niệm

Này Rahula, nếu bốn (phương pháp) Chánh Niệm Hơi Thở đã được tu tập và thường xuyên thực hành, thì ngay cả tới những hơi thở-vào và hơi thở-ra cuối cùng người đó cũng chết ý thức về hơi thở đó, chứ không phải vô ý thức.

(M.62)

SỰ HIỂU BIẾT RÕ RÀNG VỀ BỐN TƯ THẾ

40. Tu Tập để Giác Ngộ

Nếu khi đang đi, đang đứng, đang ngồi hoặc đang nằm nếu còn thức, một ý nghĩ nhục dục, sân hận, hoặc hung bạo khởi sinh trong một Tỳ kheo, và người đó chịu đựng nó, không kháng cự nó, không dẹp bỏ nó, không trừ bỏ nó, không làm nó chấm dứt; người tu nào như vậy thì đã và đang thiếu sự nỗ-lực nhiệt thành và thiếu sự xấu-hỗ về mặt đạo đức, người đó được gọi là lười biếng và không có năng lượng tinh tấn.

Khi đang đi, đứng, ngồi, hay đang nằm,

Ai ấp ủ những ý nghĩ xấu ác và trần tục,

Bị dẫn dắt bởi chúng, người đó đi xuống dốc

Chẳng bao giờ đạt tới sự Giác Ngộ Tối Cao

Nhưng nếu người đó vượt qua những ý nghĩ đó,

Khi đang đi, đứng, ngồi, hay đang nằm,

Ai thấy thích làm yên lặng cái tâm như vậy,

Chắc chắn sẽ đạt tới sự Giác Ngộ Tối Cao.

(It.110)

41. Tu Tập với Quyết Tâm và Trí Tuệ Minh Sát

Này các Tỳ kheo, các thầy nên sống tận tâm với giới hạnh, tận tâm với giới luật của Tăng đoàn và kiêng cữ theo giới luật! Hãy hoàn thiện đạo đức và hành vi của mình! Hãy nhìn thấy sự hiểm nguy ngay cả trong những sự phạm giới nhỏ nhất. Các thầy phải huấn luyện bản thân mình trong các luật nghi mà mình đã thụ giới! Nhưng nếu một Tỳ kheo đã sống được như vậy, người đó nên làm gì nữa?

Nếu một Tỳ kheo, khi đang đi, đang đứng, đang ngồi hoặc đang nằm, không có tham và sân,⁵ không có sự buồn ngủ và đờ đẫn, không có sự bất an và lo lắng, và đã dẹp bỏ nghi ngờ, thì ý chí của người đó đã trở nên mạnh mẽ và bất lay chuyển; sự chánh-niệm của người đó luôn tỉnh thức và sáng rõ [không u mờ]; thân người đó tĩnh lặng và không bị kích động; tâm người đó tập trung và hội tụ (đạt định).

Người tu nào như vậy thì đã và đang thể hiện sự nỗ-lực nhiệt thành và sự biết xấu-hỗ về mặt đạo đức, người đó được gọi là có nỗ lực tinh tấn và kiên định.

Kiềm chế khi đang đi, đang đứng, đang ngồi, hoặc đang nằm,

Kiềm chế khi đang co hoặc đang duỗi tay chân,

Cẩn trọng quan sát thế giới xung quanh mình:38

Người đó biết rõ cách năm uẩn39sinh và diệt.

Người sống với cái tâm nhiệt thành như vậy,

Và thái độ tĩnh lặng, không còn bất an,

Người đó tu tập trong sự yên lặng của tâm,

Với sự đều đặn và kiên trì-

Tỳ kheo đó được biết là “mãi mãi kiên định.”

(It.111)

42. Sự Tu Tập của vị Bồ-tát

Trước khi giác ngộ, khi đó ta còn chưa giác ngộ hoàn toàn, vẫn còn là một Bồ-tát, ta đã có ý nghĩ này: “Sẽ ra sao, nếu vào những đêm có ý nghĩa đặc biệt, vào ngày 14, ngày 15, hoặc ngày mồng 8, hoặc ngày 23, ta ở tại những nơi lạ hoắc và đáng sợ, gần những đền miếu và mồ mả trong rừng, ở trong rừng, dưới những gốc cây? Có lẽ như vậy nên ta mới biết được nỗi sợ hãi và khiếp đảm? Và sau một thời gian, nếu vào những đêm có ý nghĩa đặc biệt, vào ngày 14, ngày 15, hoặc ngày mồng 8, hoặc ngày 23, ta ở tại những một nơi lạ hoắc và đáng sợ, gần những đền miếu và mồ mả trong rừng, ở trong rừng, dưới những gốc cây. Khi ta đang ở đó, có thể một con nai bước tới, hoặc một con công làm gãy cành khô, hoặc một luồng gió thổi đống lá khô kêu xào xạc.” Rồi ta nghĩ rằng: “Nỗi sợ hãi và khiếp đảm bây giờ đang tới phải không?” Nhưng rồi ra suy xét lại: “Tại sao ta phải chờ đợi nỗi sợ hãi? Tại sao ta không xua tan nỗi sợ hãi và khiếp đảm đó ngay trong tư thế ta đang gặp nó?”

Và nỗi sợ hãi và khiếp đảm đã tới khi ta đang đi qua đi lại. Rồi ta đã không đứng lại, hoặc ngồi, hoặc nằm xuống cho đến khi ta đã xua tan hết nỗi sợ hãi và khiếp đảm đó trong khi ta đang đi qua đi lại.

Rồi nỗi sợ hãi và khiếp đảm đã tới khi ta đang đứng. Và ta đã không đi, hoặc ngồi, hoặc nằm xuống cho đến khi ta đã xua tan hết nỗi sợ hãi và khiếp đảm ngay cả khi ta đang đứng.

Rồi nỗi sợ hãi và khiếp đảm đã tới khi ta đang ngồi. Và ta đã không đi, hoặc đứng, hoặc nằm xuống cho đến khi ta đã xua tan hết nỗi sợ hãi và khiếp đảm ngay cả khi ta đang ngồi.

Rồi nỗi sợ hãi và khiếp đảm đã tới khi ta đang nằm. Và ta đã không đi, hoặc đứng, hoặc ngồi dậy cho đến khi ta đã xua tan đi hết nỗi sợ hãi và khiếp đảm đó trong khi ta đang nằm.

(M.4)

43. Sự Hiểu Biết Rõ Ràng trong mọi Tư Thế

Nếu tâm của một Tỳ kheo có khuynh hướng đi qua đi lại, người đó đi qua đi lại với ý nghĩ: “Khi ta đang đi qua đi lại, sự tham muốn và phiền não, và những ý nghĩ xấu ác bất thiện sẽ không đi vào trong tâm ta!.” Như vậy là người đó có sự hiểu biết rõ ràng.

Nếu tâm của một Tỳ kheo có khuynh hướng đứng, ngồi hoặc nằm, người đó đứng, ngồi hoặc nằm với ý nghĩ: “Khi chúng ta đang đứng [đang đi, đang ngồi hoặc đang nằm], tham muốn và phiền não và những ý nghĩ xấu ác, bất thiện khác sẽ không đi vào trong tâm!.” Như vậy là người đó có sự hiểu biết rõ ràng.

(M.122)

44. Sự Hiểu Biết Rõ Ràng khi Nói

Nếu tâm của một Tỳ kheo có khuynh hướng nói, người đó nên nghĩ như vầy: “Tôi sẽ không tham gia nói chuyện kiểu thấp hèn như nói những điều thô tục, phàm tục và vô ích; không nói những điều không dẫn đến sự buông bỏ, sự chán bỏ, sự chấm dứt, sự tĩnh lặng, sự hiểu biết trực tiếp, sự giác ngộ, Niết-bàn; cụ thể như đó là những chuyện nói về các nhà vua, dân trộm cướp, các quan lại, các đạo quân, nạn chết đói và chiến tranh; những chuyện về ăn uống, quần áo và chỗ ở; về những vòng hoa, nước hoa, họ hàng, xe cộ, dân làng, những đô thị, thành phố và những xứ sở; về đàn bà và rượu chè, chuyện tán gẫu nơi đường phố hay chỗ giếng nước, chuyện nói về ông bà tổ tiên, chuyện tranh chấp, chuyện tự đặt ra về nguồn gốc của thế gian và biển cả, chuyện về những điều này điều nọ, và những chuyện tương tự.” Như vậy là người đó có sự hiểu biết rõ ràng.

“Những chuyện hữu ích dẫn đến đời sống đạo hạnh, hữu dụng cho sự trong sáng của tâm, dẫn đến sự buông bỏ, sự chán bỏ, sự chấm dứt, sự tĩnh lặng, sự hiểu biết trực tiếp, sự giác ngộ, Niết-bàn; đó là chuyện nói về sự thanh đạm, sự biết hài lòng, sự sống một mình, sự ẩn dật, sự ứng dụng năng lượng (để tu tập), giới, định, tuệ, sự giải thoát, và nói về sự hiểu-biết và tầm-nhìn có được từ sự giải thoát-những chuyện như vậy tôi sẽ tham gia nói.” Như vậy là người đó có sự hiểu biết rõ ràng.

(M.122)

45. Sự Hiểu Biết Rõ Ràng khi Nhìn

Này các Tỳ kheo, đúng vậy, có thể thầy Nanda được gọi là thánh thiện, mạnh mẽ, đáng mến và tràn đầy nhiệt tâm. Này các Tỳ kheo, nếu Nanda không biết phòng hộ sáu cửa giác quan, không biết chừng mực trong ăn uống, không tu dưỡng sự tỉnh giác và không có sở hữu sự chánh niệm và sự hiểu biết rõ ràng, thì thầy ấy không có khả năng sống một đời sống thánh thiện được hoàn toàn trong sạch.

Này các Tỳ kheo, bây giờ đây là cách thầy Nanda phòng hộ các cửa giác quan: Nếu Nanda phải nhìn về hướng đông, thầy ấy chỉ làm vậy sau khi đã suy xét rõ mọi thứ trong tâm mình như vầy: “Khi ta đang nhìn về hướng đông, tham muốn và phiền não và những ý tưởng xấu ác, bất thiện khác sẽ có đi vào trong tâm ta hay không?.” Như vậy là thầy ấy có sự hiểu biết rõ ràng.

Nếu thầy ấy phải nhìn về hướng tây, hướng nam, hoặc hướng bắc, thầy ấy chỉ làm vậy sau khi đã suy xét rõ mọi thứ trong tâm mình như vầy: “Khi ta đang nhìn về hướng tây, hướng nam hoặc hướng bắc, tham muốn và phiền não và những ý tưởng xấu ác và bất thiện có đi vào trong tâm ta hay không?.” Như vậy là thầy ấy có sự hiểu biết rõ ràng.

Này các Tỳ kheo, bây giờ đây là sự chánh niệm và sự hiểu biết rõ ràng: Với sự tỉnh giác hoàn toàn, những cảm giác khởi sinh bên trong Nanda; với sự tỉnh giác hoàn toàn chúng tiếp tục; với sự tỉnh giác hoàn toàn, chúng ngừng diệt. Với sự tỉnh giác hoàn toàn, những ý nghĩ bên trong Nanda; với sự tỉnh giác hoàn toàn chúng tiếp tục; với sự tỉnh giác hoàn toàn, chúng ngừng diệt. Này các Tỳ kheo, đây là sự chánh niệm và sự hiểu biết rõ ràng của Nanda.

(A.VIII, 9)

QUÁN XÉT VỀ NHỮNG CẢM GIÁC

46. Cách Hiểu Biết những Cảm Giác

Này các Tỳ kheo, có ba loại cảm giác: cảm giác dễ chịu (sướng), cảm giác khó chịu (khổ), và cảm giác trung tính (không dễ chịu cũng không có chịu).

Này các Tỳ kheo, để hiểu biết hoàn toàn ba loại cảm giác đó, cần phải tu tập bốn Nền Tảng Chánh Niệm.

(S.4, 49)

47. Sự Từ Bỏ

Này các Tỳ kheo, trong những cảm giác dễ chịu, khuynh hướng tham nên được từ bỏ; trong những cảm giác khó chịu, khuynh hướng sân nên được từ bỏ; trong những cảm giác trung tính, khuynh hướng si nên được từ bỏ.

Nếu một Tỳ kheo đã từ bỏ khuynh hướng tham trong những cảm giác dễ chịu, khuynh hướng sân trong những cảm giác khó chịu, khuynh hướng si trong những cảm giác trung tính, thì người đó được gọi là đã không còn những khuynh hướng [bất thiện], là người nhìn thấy rõ ràng. Người đó đã cắt đứt dục vọng, gỡ bỏ những gông cùm, và, thông qua sự tiêu diệt tính tự ngã,40 đã tận diệt khổ.

Nếu người cảm giác vui sướng, nhưng chưa biết rõ bản chất của cảm giác là gì Vẫn còn ngã về tham,41 thì sẽ không tìm thấy sự giải thoát.

Nếu người cảm giác khổ đau, nhưng chưa biết rõ bản chất của cảm giác là gì

Vẫn còn ngã về sân,42 thì sẽ không tìm thấy sự giải thoát.

Và ngay cả cảm giác trung tính thấy như bình an

Nếu còn dính mắc tham đắm vào nó,

Sẽ không giải thoát khỏi vòng lao khổ,

Bậc Trí Tuệ đã tuyên thuyết như vậy.

Nhưng nếu một Tỳ kheo, nhiệt thành và không lãng tâm,

Thực hành sự chánh niệm và sự hiểu biết rõ ràng, Sẽ hiểu rõ bản chất thực của tất cả mọi cảm giác. Và nếu làm được vậy, trong chính kiếp sống này, người đó sẽ không còn những ô nhiễm, không còn những bất thiện.

Sự hiểu biết chín muồi, vững vàng trong Giáo Pháp, đến lúc chết, thân tan rã, Tất cả mọi đối đãi và khái niệm đều sẽ được chuyển hóa.

(S.63, 3)

48. Những Cảm Giác, Bên Trong và Bên Ngoài

Dù cảm giác là sướng, là khổ, là trung tính

Là của mình hay của người-tất cả mọi cảm giác,

Người đó biết nó là khổ, là đánh lừa, là phù du.

Tỉnh giác biết rõ sự tác động rồi biến mất của nó, nó chỉ là sinh rồi diệt,

Người đó đạt tới sự lìa bỏ những cảm giác, không còn tham đắm gì nữa.

(S.63, 2)

49. Xem Xét về Cảm Giác Một Cách Có Chánh Niệm

Thời Đức Thế Tôn ở Vesali (Tỳ-xá-ly), trong khu Rừng Lớn, trong Ngôi Nhà Mái Nhọn. Vào buổi chiều, sau khi Đức Thế tôn rời khỏi nơi ẩn cư của mình, Người đến căn phòng dành cho người bệnh và ngồi xuống chỗ ngồi đã chuẩn bị sẵn. Sau khi ngồi xuống, Phật nói với các Tỳ kheo như sau:

Này các Tỳ kheo, một Tỳ kheo nên sống luôn hiểu biết một cách chánh niệm và rõ ràng! Đây là chỉ thị của ta đối với các thầy!

Nếu một Tỳ kheo sống có chánh niệm và hiểu biết rõ ràng, nhiệt thành, tận tâm, và kiên định, và một cảm giác dễ chịu khởi sinh trong người đó, người đó biết rõ: “Giờ có một cảm giác sướng [dễ chịu] khởi sinh trong ta. Nó là có điều kiện, không phải không điều kiện. Điều kiện bởi cái gì? Ngay cả cái thân này, nó cũng là có điều kiện (hữu vi). Và thân này, đích thực, là vô thường, là do kết hợp, là tùy thuộc khởi sinh, thì làm sao một cảm giác sướng trong đó lại là thường hằng cho được?

Đối với cả thân và cảm giác dễ chịu, người đó sống quán niệm tính vô thường, sống quán niệm tính phù du, sống quán niệm sự từ bỏ. Và bên trong một người sống như vậy, khuynh hướng tham dục đối với thân và cảm giác sướng đều biến mất.

Nếu có một cảm giác khổ [khó chịu] khởi sinh trong người đó, người đó biết rõ: “Giờ có một cảm giác khổ khởi sinh trong ta. Nó là có điều kiện, không phải không điều kiện. Điều kiện bởi cái gì? Ngay cả cái thân này, nó cũng là có điều kiện (hữu vi). Và thân này, đích thực, là vô thường, là do kết hợp, là tùy thuộc khởi sinh, thì làm sao một cảm giác khổ trong đó lại là thường hằng cho được?

Đối với cả thân và cảm giác khổ, người đó sống quán niệm tính vô thường, sống quán niệm tính phù du, sống quán niệm sự từ bỏ. Và bên trong một người sống như vậy, khuynh hướng sân bực đối với thân và cảm giác khổ đều biến mất.

Nếu có một cảm giác trung tính khởi sinh trong người đó, người đó biết rõ: “Giờ có một cảm giác trung tính khởi sinh trong ta. Nó là có điều kiện, không phải không điều kiện. Điều kiện bởi cái gì? Ngay cả cái thân này, nó cũng là có điều kiện (hữu vi). Và thân này, đích thực, là vô thường, là do kết hợp, là tùy thuộc khởi sinh, thì làm sao một cảm giác trung tính trong đó lại là thường hằng cho được?

Đối với cả thân và cảm giác trung tính, người đó sống quán niệm tính vô thường, sống quán niệm tính phù du, sống quán niệm sự từ bỏ. Và bên trong một người sống như vậy, khuynh hướng si mê [ngu mờ] đối với thân và cảm giác trung tính đều biến mất.

Khi trải nghiệm một cảm giác sướng [dễ chịu], người đó biết nó là vô thường; người đó biết rõ, không dính mắc vào nó; người đó biết rõ, không dung dưỡng nó. Khi trải nghiệm một cảm giác khổ [khó chịu], . . . một cảm giác trung tính, người đó biết nó là vô thường; người đó biết rõ, không dính mắc vào nó; người đó biết rõ, không dung dưỡng nó.

Khi trải nghiệm một cảm giác sướng, người đó cảm giác như mình không bị trói buộc bởi nó. Khi trải nghiệm một cảm giác khổ, người đó cảm giác mình không bị trói buộc bởi nó. Khi trải nghiệm một cảm giác trung tính, người đó cảm giác mình không bị trói buộc bởi nó.

Khi có những cảm giác đau khổ đang hành hại thân thể, người đó biết rõ: “Ta có một cảm giác đau khổ đang hành hại thân thể.” Khi có những cảm giác đau khổ đang hành hại sự sống, người đó biết rõ: “Ta có những cảm giác đau khổ đang hành hại sự sống.” Và người đó biết rõ: “Sau khi thân tan rã, khi mạng sống kết thúc, tất cả mọi cảm giác đó không được dung dưỡng, sẽ đi đến ngừng nghỉ, thậm chí ngay tại đây.”

(S.36, 7)

QUÁN XÉT VỀ [TRẠNG THÁI] TÂM

50. Giáo Pháp Có Thể Nhìn Thấy Được

Một lần ngài Upavana đến gặp Đức Thế Tôn, cúi chào lễ phép và ngồi xuống một bên. Sau khi ngồi xuống một bên, ngài thưa với Đức Thế Tôn như vầy:

“Mọi người nói về cái ‘Giáo Pháp có thể nhìn thấy được’. Thưa Đức Thế Tôn, đến mức độ nào thì Giáo Pháp là “có thể được nhìn thấy ngay tại đây và bây giờ, có kết quả tức thì, mời người ‘Đến để Thấy’, dẫn dắt hướng thượng, có thể được chứng nghiệm bởi người có trí.”?

-Này Upavana, ở đây một Tỳ kheo sau khi nhìn thấy một hình sắc bằng mắt, tỉnh giác biết rõ về hình sắc và tỉnh giác biết rõ về tham dục của mình đối với hình sắc. Về sự tham dục đối với hình sắc đang có bên trong mình, người đó biết rõ: “Tham dục đối với hình sắc đang có trong ta.” Nếu một Tỳ kheo sau khi nhìn thấy một hình sắc bằng mắt, tỉnh giác biết rõ về hình sắc và tỉnh giác biết rõ tham dục của mình đối với hình sắc, biết rõ tham dục đối với hình sắc đang có-mặt bên trong mình, thì đến mức độ đó, Giáo Pháp là “có thể được nhìn thấy ngay tại đây và bây giờ, có kết quả tức thì, mời người ‘Đến để Thấy’, dẫn dắt hướng thượng, có thể được chứng nghiệm bởi người có trí.”

Lại nữa, này Upavana, một Tỳ kheo sau khi nghe thấy một âm thanh bằng tai, . . . sau khi ngửi thấy một mùi hương bằng mũi, . . . sau khi nếm thấy một mùi vị bằng lưỡi, . . . sau khi cảm nhận một chạm xúc bằng thân, . . . sau khi nhận biết một đối tượng tâm [ý tưởng] bằng tâm-người đó tỉnh giác biết rõ về . . . đối tượng tâm và tỉnh giác biết rõ về tham dục của mình đối với . . . đối tượng tâm. Về sự tham dục đối với . . . đối tượng tâm đang có bên trong mình, người đó biết rõ: “Tham dục đối với . . . đối tượng tâm đang có trong ta.” Nếu một Tỳ kheo sau khi nhìn thấy một . . . đối tượng tâm bằng tâm, tỉnh giác biết rõ về . . . đối tượng tâm và tỉnh giác biết rõ tham dục của mình đối với . . . đối tượng tâm, biết rõ tham dục đối với . . . đối tượng tâm đang có mặt bên trong mình, thì đến mức độ đó, Giáo Pháp là “có thể được nhìn thấy ngay tại đây và bây giờ, có kết quả tức thì, mời người ‘Đến để Thấy’, dẫn dắt hướng thượng, có thể được chứng nghiệm bởi người có trí.”

-Này Upavana, ở đây có một Tỳ kheo, sau khi nhìn thấy một hình sắc bằng mắt, tỉnh giác biết rõ về hình sắc và tỉnh giác biết rõ mình không-có tham dục đối với hình sắc. Về sự không-có tham dục đối với hình sắc, người đó biết rõ: “Bên trong ta không-có tham dục đối với hình sắc.” Nếu một Tỳ kheo sau khi nhìn thấy một hình sắc bằng mắt, tỉnh giác biết rõ về hình sắc và tỉnh giác biết rõ không-có tham dục đối với hình sắc, biết rõ không-có-mặt tham dục đối với hình sắc bên trong mình, thì cũng đến mức độ đó, này Upavana, Giáo Pháp là “có thể được nhìn thấy ngay tại đây và bây giờ, có kết quả tức thì, mời người ‘Đến để Thấy’, dẫn dắt hướng thượng, có thể được chứng nghiệm bởi người có trí.”

Lại nữa, này Upavana, một Tỳ kheo sau khi nghe thấy một âm thanh bằng tai, . . . sau khi ngửi thấy một mùi hương bằng mũi, . . . sau khi nếm thấy một mùi vị bằng lưỡi, . . . sau khi cảm nhận một chạm xúc bằng thân, . . . sau khi nhận biết một đối tượng tâm [ý tưởng] bằng tâm-người đó tỉnh giác biết rõ về . . . đối tượng tâm và tỉnh giác biết rõ mình không-có tham dục của mình đối với . . . đối tượng tâm. Về sự không-có tham dục đối với . . . đối tượng tâm đang có bên trong mình, người đó biết rõ: “Bên trong ta không-có tham dục đối với . . . đối tượng tâm.” Nếu một Tỳ kheo sau khi nhìn thấy một . . . đối tượng tâm bằng tâm, tỉnh giác biết rõ về . . . đối tượng tâm và tỉnh giác biết rõ không-có tham dục đối với . . . đối tượng tâm, biết rõ tham dục đối với . . . đối tượng tâm đang không-có-mặt bên trong mình, thì đến mức độ đó, này Upavana, Giáo Pháp là “có thể được nhìn thấy ngay tại đây và bây giờ, có kết quả tức thì, mời người ‘Đến để Thấy’, dẫn dắt hướng thượng, có thể được chứng nghiệm bởi người có trí.””

(S.35, 70)

51. Vượt Trên Đức Tin

Này các Tỳ kheo, có một cách nào để một Tỳ kheo không cần nhờ vào đức tin, không nhờ vào những ý kiến chấp thủ, không nhờ vào truyền thống, không nhờ vào những lý do bề ngoài, không nhờ có nhiều người tán đồng về các quan điểm đang được nghi vấn, mà có thể tuyên bố đã đạt đến sự Hiểu Biết Cuối Cùng (Tri kiến giác ngộ, [Thánh quả]) như vầy: “Không còn tái sinh nữa, đời sống Thánh Thiện đã được sống, việc tu tập đã hoàn thành, và không còn gì phải làm nữa”?”

-Thưa Đức Thế Tôn, đối với chúng con, những giáo lý đã được bắt rễ từ nơi Đức Thế Tôn. Xin Đức Thế Tôn hãy nói! Chúng con sẽ nghe giữ những lời dạy đó!

-Này các Tỳ kheo, có một cách như vậy. Và cách đó là gì?

Này các Tỳ kheo, ở đây một Tỳ kheo đã nhìn thấy một hình sắc bằng mắt, và nếu tham, sân, hoặc si có bên trong người đó, người đó biết rõ: “Có tham, sân, si bên trong ta” ; và nếu tham, sân, hoặc si không-có bên trong người đó, người đó biết rõ: “Không có tham, sân, si bên trong ta”.

Lại nữa, này các Tỳ kheo, một Tỳ kheo đã nhìn thấy một âm thanh, ngửi thấy một mùi hương, nếm thấy một mùi vị, cảm thấy một chạm xúc, nhận thấy một đối tượng tâm (ý tưởng), và nếu tham, sân, hoặc si có bên trong người đó, người đó biết rõ: “Có tham, sân, si bên trong ta”; và nếu tham, sân, si không-có bên trong người đó, người đó biết rõ: “Không có tham, sân, si bên trong ta”.

Và nếu người đó biết rõ như vậy, này các Tỳ kheo, thì sự biết đó đâu phải là những loại ý tưởng đã được biết nhờ vào đức tin, nhờ vào những ý kiến chấp thủ, nhờ vào truyền thống, nhờ vào sự tán đồng về những quan điểm đang được nghi vấn, phải không?

-Chắc chắn là không phải, thưa Thế Tôn.

-Hay đó chính là những ý tưởng đã được biết sau khi người tu đã được chứng ngộ một cách khôn khéo từ sự tự thân trải nghiệm?

-Đúng thực vậy, thưa Đức Thế Tôn.

-Này các Tỳ kheo, đây chính là một con đường, không cần nhờ vào đức tin, không nhờ vào những ý kiến chấp thủ, không nhờ vào truyền thống, không nhờ vào sự tán đồng về những quan điểm đang được nghi vấn, mà một Tỳ kheo có thể tuyên bố đã đạt tới sự Hiểu Biết Cuối Cùng (Tri kiến giác ngộ, [Thánh quả]) như vầy: “Không còn tái sinh nữa, đời sống Thánh Thiện đã được sống, việc tu tập đã hoàn thành, và không còn gì phải làm nữa.”43

(S.35, 152)

BỐN NỀN TẢNG CHÁNH NIỆM, KẾT HỢP VỚI NHỮNG PHƯƠNG PHÁP TU TẬP KHÁC

52. Tính Hợp Pháp trong Giáo Pháp

Theo thứ tự: Vượt qua những Chướng Ngại-Bốn Nền Tảng Chánh Niệm-Bảy Yếu Tố Giác Ngộ

Thời Đức Thế Tôn sống ở Nalanda, trong khu Vườn Xoài của Pavarika. Và lúc đó ngài Xá-lợi-phất đã đến gặp Đức Thế Tôn, cúi chào lễ phép và ngồi xuống một bên. Sau khi đã ngồi xuống một bên, ngài thưa với Phật như sau :

Thưa Thế Tôn, như vầy, con tin tưởng vào Đức Thế Tôn rằng: “Chưa từng có, sẽ không có, và hiện đang không có ẩn sĩ hay bà-la-môn nào có sự hiểu biết (tri kiến) sâu sắc hơn Đức Thế Tôn về vấn đề Giác Ngộ.”

-Này Xá-lợi-phất, đích thực lời của thầy là cao siêu, là mạnh dạn, là chắc chắn, như tiếng gầm của một con sư tử-khi thầy nói: “Chưa từng có, sẽ không có, và hiện đang không có ẩn sĩ hay bà-la-môn nào có sự hiểu biết sâu sắc hơn Đức Thế Tôn về vấn đề Giác Ngộ.”

-Này Xá-lợi-phất, vậy thì thầy có thực sự biết những bậc Thánh Nhân, những bậc Toàn Giác, những người đã sống trong những thời quá khứ, đã bao gồm tất cả những bậc Thế Tôn trong tâm của thầy, rằng: “Những đức hạnh như vậy và như vậy là của những bậc Thế Tôn; những giáo lý như vậy và như vậy là của những bậc đó; trí tuệ như vậy và như vậy; nơi an trú [trong thiền] như vậy và như vậy là của những bậc đó; sự giải thoát như vậy và như vậy là của những bậc đó”, hay không?

-Dạ con không biết vậy, thưa Thế Tôn.

-Này Xá-lợi-phất, rồi thầy có thực sự biết những bậc Thánh Nhân, những bậc Toàn Giác, những người đã sống trong những thời tương lai, đã bao gồm tất cả những bậc Thế Tôn trong tâm của thầy, rằng: “Những đức hạnh như vậy và như vậy là của những bậc Thế Tôn; những giáo lý như vậy và như vậy là của những bậc đó; trí tuệ như vậy và như vậy; nơi an trú [trong thiền] như vậy và như vậy là của những bậc đó; sự giải thoát như vậy và như vậy là của những bậc đó”, hay không?

-Dạ con không biết vậy, thưa Thế Tôn.

-Này Xá-lợi-phất, vậy thầy có thực sự biết trong tâm của thầy rằng ta bây giờ là một Thánh Nhân, Toàn Giác, đã bao gồm có ta trong tâm của thầy, rằng: “Những đức hạnh như vậy và như vậy là của Đức Thế Tôn; những giáo lý như vậy và như vậy là giáo lý của Đức Thế Tôn; trí tuệ như vậy và như vậy là trí tuệ của Đức Thế Tôn; nơi an trú [trong Thiền] như vậy và như vậy là của Đức Thế Tôn; sự giải thoát như vậy và như vậy là của Đức Thế Tôn”, hay không?

-Dạ con không biết vậy, thưa Thế Tôn.

-Này Xá-lợi-phất, như vậy thầy không có sự hiểu biết về những bậc Thánh Nhân, những bậc Toàn Giác, những người đã sống trong thời quá khứ, trong thời tương lai, và trong thời hiện tại. Này Xá-lợi-phất, vậy thì cách nào thầy có thể thốt ra những lời cao siêu, mạnh dạn và chắc chắn, như tiếng gầm của một con sư tử, rằng: “Chưa từng có, sẽ không có, và hiện đang không có ẩn sĩ hay bà-la-môn nào có sự hiểu biết (tri kiến) sâu sắc hơn Đức Thế Tôn về vấn đề Giác Ngộ”, như vậy? -Thưa Thế Tôn, mặc dù con không có sự hiểu biết về những bậc Thánh Nhân, những bậc Toàn Giác, thuộc thời quá khứ, thời tương lai, và thời hiện tại, đã bao gồm tất cả những bậc Thế Tôn đó trong tâm của con, nhưng con hiểu biết được tính hợp-pháp của Giáo Pháp.44

Giả như có một đô thành biên giới của một nhà vua, có những thành lũy và tháp canh được xây trên những nền tảng kiên cố, và chỉ có một cổng ra vào; và có một người gác cổng, thông minh, kinh nghiệm và cảnh giác, người đó chặn đuổi những người lạ mặt, và cho phép những người quen mặt vào ra. Người gác cổng đi rảo hết con đường bao bọc tường thành và người ấy không nhận thấy một lỗ hở hay kẻ hở nào trên tường thành, thậm chí một con mèo còn không chui qua được. Do vậy ông biết rõ: ”Mọi sinh vật lớn hơn (con mèo) muốn ra vào đô thành này thì phải đi qua một cổng chính thôi.”

Tương tự vậy, thưa Thế Tôn, con biết rõ tính hợp-pháp trong Giáo Pháp, rằng: Thưa Thế Tôn, ai trong quá khứ là những bậc Thánh Nhân, bậc Toàn Giác, tất cả những bậc Thế Tôn đó đã tỉnh thức tới sự Giác Ngộ hoàn thiện, vô song, sau khi họ đã dẹp bỏ năm chướng ngại làm ô nhiễm tâm và làm suy yếu sự hiểu biết; và bằng cái tâm của họ được thiết lập vững chắc trong bốn Nền Tảng Chánh Niệm, sẽ phát triển bảy Yếu Tố Giác Ngộ theo đúng tính chất đích thực của chúng.

Và Đức Thế Tôn, Người bây giờ là bậc Thánh Nhân, bậc Toàn Giác, người đã tỉnh thức đến sự Giác Ngộ hoàn thiện và vô song, sau khi Người đã dẹp bỏ năm chướng ngại làm ô nhiễm tâm và làm suy yếu sự hiểu biết, và với cái tâm của Người được thiết lập chắc chắn trong bốn Nền Tảng Chánh Niệm, sẽ phát triển bảy Yếu Tố Giác Ngộ theo đúng tính chất đích thực của chúng.

-Khéo nói, này Xá-lợi-phất, thật khéo nói. Vì vậy, này Xá-lợi-phất, thầy có thể tụng đọc lại lời tuyên thuyết này về Giáo Pháp cho các Tỳ kheo và Tỳ kheo ni, cho các Phật tử nam và nữ. Và cũng vậy, đối với những người ngu si họ vẫn còn nghi ngờ và không chắc chắn về bậc Thiện Thệ, sau khi họ lắng nghe lời tuyên thuyết này về Giáo Pháp, sự nghi ngờ và sự không chắc chắn của họ về Đức Thế Tôn cũng biến mất.

(S.47, 12)

53. Sự Thất Bại và Sự Thành Tựu

Theo thứ tự: Bốn Nền Tảng Chánh Niệm-‘Năng Lực của bậc Thánh’

Một thời ngài A-nậu-la-đà đang ở một mình ở nơi ẩn cư, ngài nghĩ như vầy:

“Ai không thành công trong bốn Nền Tảng Chánh Niệm, thì cũng thất bại trên con đường thánh đạo dẫn đến sự diệt khổ hoàn toàn.”

“Ai thành tựu bốn Nền Tảng Chánh Niệm, thì cũng thành tựu con đường thánh đạo dẫn đến sự diệt khổ hoàn toàn.”

Bấy giờ ngài Đại Mục-kiền-liên (Maha-Moggallana) nhận biết trong tâm mình những ý nghĩ của ngài A-nậu-la-đà, và nhanh chóng như một người khỏe mạnh duỗi tay ra hoặc co tay lại, ngài lập tức xuất hiện trước mặt ngài A-nậu-la-đà, và nói với ngài A-nậu-la-đà như vầy:”Này đạo hữu A-nậu-la-đà, tới mức độ nào thì một Tỳ kheo được gọi là đã thành tựu bốn Nền Tảng Chánh Niệm?”

-Thưa đạo hữu, ở đây một Tỳ kheo sống quán xét những yếu tố-sinh khởi trong thân, ở bên trong; người đó sống quán xét những yếu tố-hoại diệt trong thân, ở bên trong; người đó sống quán xét những yếu tố-sinh khởi và những yếu tố-hoại diệt trong thân, ở bên trong, nhiệt thành, hiểu biết rõ ràng, sau khi đã vượt qua những tham muốn và phiền não đối với thế giới.

-Người đó sống quán xét những yếu tố-sinh khởi và những yếu tố-hoại diệt trong thân, ở bên ngoài, nhiệt thành, hiểu biết rõ ràng . . .

-Người đó sống quán xét những yếu tố-sinh khởi và những yếu tố-hoại diệt trong thân, cả bên ngoài và bên ngoài, nhiệt thành, hiểu biết rõ ràng . . .

‘Nếu người đó muốn: ”Tôi muốn sống nhận thức sự không ô uế trong những thứ ô uế”, thì người đó sống nhận thức sự không ô uế.

‘Nếu người đó muốn: “Tôi muốn sống nhận thức sự ô uế trong những thứ không ô uế”, thì người đó sống nhận thức sự ô uế.

‘Nếu người đó muốn: “Tôi muốn sống nhận thức sự ô uế trong những không thứ ô uế cũng như trong những thứ ô uế”, thì người đó sống nhận thức sự ô uế.

‘Nếu người đó muốn: “Tôi muốn sống nhận thức sự không ô uế trong những thứ không ô uế cũng như trong những thứ ô uế”, thì người đó sống nhận thức sự không ô uế.

‘Nếu người đó muốn: “Tôi tránh cả hai, không ô uế và ô uế, tôi sẽ sống trong sự buông-xả, có chánh-niệm và có hiểu-biết rõ ràng”, thì người đó sống trong sự buông xả đối với điều [đối tượng] đó, có chánh niệm và có hiểu biết rõ ràng”.45

Theo cách tương tự, người đó sống quán xét những yếu tố-sinh khởi . . . , trong những cảm giác-trong tâm-trong những đối tượng của tâm, ở bên trong, . . . ; ở bên ngoài, . . . ; cả bên trong và bên ngoài . . .

(S.52, 1 )

54. Tu Tập Tốt về Thiền Định

Theo thứ tự: Bốn Trạng Thái Tâm Vô Lượng-Tầng Thiền Định [Jhana]-bốn Nền Tảng Chánh Niệm-Tầng Thiền Định

“Này các Tỳ kheo, các thầy nên luyện tập bản thân mình như vầy: “Tâm tôi phải được cắm rễ sâu bên trong, và những ý tưởng xấu ác, bất thiện khi khởi sinh sẽ không thể nào chiếm ngự trong tâm!”

“Này các Tỳ kheo, nếu tâm của các thầy được cắm rễ vững chắc bên trong, và những ý tưởng xấu ác, bất thiện khi khởi sinh sẽ không thể nào chiếm ngự trong tâm của các thầy, thì các thầy nên luyện tập thêm bản thân mình như vầy: “Tâm Từ, đó là sự giải thoát của tâm, nên được tu dưỡng bên trong tôi và được thường xuyên thực hành, sẽ trở thành một cỗ xe [tu tiến] và trở thành một sở hữu vững chắc [của tâm tôi], và nên được củng cố, tăng cường, và hoàn thiện!”. Này các Tỳ kheo, các thầy phải nên luyện tập bản thân như vậy.

-“Này các Tỳ kheo, nếu các thầy đã tu tập, đã tu dưỡng tốt định (sự tập trung) này của tâm, thì các thầy có thể phát triển (trạng thái) định đó cùng với ý tưởng khái niệm (tầm) và ý tưởng-duy trì (tứ)⁶; hoặc nếu không có ý tưởng tầm [nào mới], chỉ có ý tưởng tứ; hoặc các thầy có thể phát triển nó (trạng thái định đó) với yếu tố hoan hỷ (hỷ); hoặc không có yếu tố hỷ; với niềm khoái lạc (lạc); hoặc với niềm buông xả (xả).46

- “Này các Tỳ kheo, nếu các thầy đã tu tập, đã tu dưỡng tốt định này của tâm, thì các thầy nên luyện tập bản thân mình như vầy: “Tâm Bi…, Hỷ…, Xả, đó là sự giải thoát của tâm, phải được tu tập trong tôi và được thường xuyên thực hành, sẽ trở thành một cỗ xe [tu tiến] và trở thành một sở hữu vững chắc [của tâm tôi], và nên được củng cố, tăng cường, và hoàn thiện!”.47 Này các Tỳ kheo, các thầy phải nên luyện tập bản thân như vậy.

-“Này các Tỳ kheo, nếu các thầy đã tu tập, đã tu dưỡng tốt định này của tâm, thì các thầy có thể phát triển (trạng thái) định đó cùng với ý tưởng-khái niệm (tầm) và ý tưởng-duy trì (tứ) . . . [giống như trên]

“Này các Tỳ kheo, nếu các thầy đã tu tập, đã tu dưỡng tốt định này của tâm, thì các thầy nên luyện tập bản thân mình như vầy: “Tôi phải sống thực hành quán xét thân, nhiệt thành, hiểu biết rõ ràng và có chánh-niệm, sau khi đã vượt qua những tham muốn và phiền não đối với thế giới.

“Này các Tỳ kheo, nếu các thầy đã tu tập, đã tu dưỡng tốt định này của tâm, thì các thầy nên luyện tập bản thân mình như vầy: “Tôi phải sống thực hành quán xét những cảm giác…, tâm…, …đối tượng của tâm…, nhiệt thành, hiểu biết rõ ràng và có chánh-niệm, sau khi đã vượt qua những tham muốn và phiền não đối với thế giới.

Này các Tỳ kheo, nếu các thầy đã tu tập, đã tu dưỡng tốt định này của tâm, thì các thầy nên luyện tập bản thân mình như vầy, thì, này các Tỳ kheo, dù các thầy có đi đâu, các thầy sẽ đi một cách thư thái; dù đứng ở đâu, các thầy sẽ đứng một cách thư thái; khi ngồi ở đâu, các thầy sẽ ngồi một cách thư thái; khi nằm ở đâu, các thầy sẽ nằm một cách thư thái.48

Và vị Tỳ kheo đó, sau khi đã được Đức Thế Tôn khuyên dạy với bài tuyên thuyết này, đứng dậy khỏi chỗ ngồi, cúi chào Đức Thế Tôn một cách lễ phép, giữ mình bên phải Đức Thế Tôn, rồi đi ra. Và vị Tỳ kheo đó sống một mình và ẩn dật, tận tâm, nhiệt thành và kiên định. Và cái mục tiêu vì đó mà những người con thánh thiện đã rời bỏ gia đình trở thành người xuất gia đi tu, người đó sẽ mau chóng đi đến hiểu biết một cách trực tiếp sự hoàn thiện cao nhất của Đời Sống Thánh Thiện, ngay trong kiếp sống này, tự mình chứng ngộ rằng: “Không còn tái sinh nữa, đời sống Thánh Thiện đã được sống, việc tu tập đã hoàn thành, và không còn gì phải làm nữa”, người đó đã biết rõ như vậy. Và như vậy vị Tỳ kheo đó đã trở thành một trong những vị A-la-hán. (A.VIII, 63)

55. Sự Tu Tập Tiến Dần

Theo thứ tự, trước tiên trong đoạn 57 ‘Sự Tu Tập Tiến Dần’ là:

1. Giới hạnh,

2. Kiểm soát giác quan,

3. Ăn uống chừng mực,

4. Tỉnh thức [bớt ngủ].

Sau khi nói về những những phần đó, đoạn trích kinh này của chúng ta sẽ tiếp tục những giai đoạn tu tiếp theo, đó là:

5. Sự Chánh niệm và Sự Hiểu biết rõ ràng,

6. Dẹp bỏ năm Chướng Ngại,

7. Bốn Nền Tảng Chánh Niệm,

8. Các tầng thiền định [jhana].

Khi người thánh đệ tử đã tu tập sự tỉnh thức, bậc Thiện Thệ hướng dẫn thêm cho người đó như vầy: “Này Tỳ kheo, hãy tới trang bị cho mình sự chánh-niệm và sự hiểu biết rõ ràng! Hãy là người hành động với sự hiểu biết rõ ràng khi đang đi qua và đang đi lại; khi đang nhìn thẳng và khi đang nhìn chỗ khác; khi đang duỗi và đang co [tay, chân], khi đang mặc y và khi đang mang bình bát, khi đang ăn, đang uống, đang nhai và đang nhấm nháp; khi đang đi tiện; khi đang đi, đang đứng, đang ngồi, đang nằm ngủ, đang thức, đang nói và đang im lặng, hãy là người hành động với sự hiểu biết rõ ràng!.

Khi người thánh đệ tử đã trang bị cho mình sự chánh-niệm và sự hiểu biết rõ ràng, bậc Thiện Thệ hướng dẫn thêm cho người đó như vầy: “Này Tỳ kheo! Hãy sống ở một nơi ẩn dật; ở trong rừng, dưới gốc cây, trên đồi núi, trong khe núi, trong hang động, trong nghĩa địa, trong một khu rừng rậm, trong một nơi đất trống, trong một chòi rơm giữa [những cánh đồng]!”. Rồi người tu sống ở những nơi ẩn dật đó, và sau khi đi khất thực về, sau khi ăn, người đó ngồi xuống, tréo chân, giữ thân thẳng đứng và giữ sự chánh-niệm tỉnh thức.

Sau khi đã dẹp bỏ những tham muốn đối với thế giới, người đó sống với cái tâm không còn tham; người đó trừ sạch hết chướng ngại tham khỏi tâm mình. Sau khi đã dẹp bỏ những phiền não sân giận đối với thế giới, người đó sống với cái tâm không còn sân, thân thiện và bi mẫn đối với tất cả mọi chúng sinh; người đó đã trừ sạch hết chướng ngại sân khỏi tâm mình. Sau khi đã dẹp bỏ sự buồn ngủ và đờ đẫn, người đó sống với cái tâm không còn chướng ngại buồn ngủ và đờ đẫn, người đó sống trong sự quán xét sáng sủa, có chánh niệm và hiểu biết rõ ràng; người ấy đã trừ sạch hết chướng ngại buồn ngủ và đờ đẫn khỏi tâm mình. Sau khi dẹp bỏ sự bất an và lo lắng, người đó sống với cái tâm không còn bị khích động, với một cái tâm được bình an; người đó trừ sạch hết chướng ngại bất an và lo lắng khỏi tâm mình. Sau khi đã dẹp bỏ nghi ngờ, người đó dẹp bỏ sự không chắc-chắn sau lưng mình, và không còn nghi hoặc về những điều thiện lành; người đó trừ sạch hết chướng ngại nghi ngờ khỏi tâm mình.

Sau khi đã dẹp bỏ năm chướng ngại làm ô nhiễm cái tâm và làm suy yếu sự hiểu biết, người đó thực hành quán xét thân-những cảm giác-tâm-những đối tượng của tâm, nhiệt thành, hiểu biết rõ ràng và có chánh niệm, sau khi đã vượt qua những tham muốn và phiền não đối với thế giới.

Giả sử có một người huấn luyện voi trồng một cây cột chắc chắn xuống đất, và cột dây tròng cổ con voi vào đó, để thuần phục nó khỏi thói quen sống trong rừng, để thuần phục nó khỏi những thèm muốn về rừng, để thuần phục nó khỏi những lo sợ, sự mệt mỏi và sự nóng bức của đời sống trong rừng, để thuần phục nó quen với đời sống ở làng mạc, để huấn luyện nó cư xử theo ý của con người.

Tương tự có bốn Nền Tảng Chánh Niệm để một người thánh đệ tử cột tâm mình vào đó, để thuần phục mình khỏi thói quen thế tục, để thuần phục mình khỏi những thèm muốn thế tục, để thuần phục mình khỏi những lo lắng, sự mệt mỏi và bức nóng của đời sống thế tục; để bước vào con đường chánh đạo: để chứng ngộ Niết-bàn.

Rồi bậc Thiện Thệ hướng dẫn thêm cho người đó như vầy: ““Này Tỳ kheo! Hãy thực hành quán xét về thân, và đừng nghĩ những ý nghĩ liên quan đến những tham dục giác quan! Hãy thực hành quán xét về những cảm giác, và đừng nghĩ những ý nghĩ liên quan đến những tham dục giác quan! Hãy thực hành quán xét về tâm, và đừng nghĩ những ý nghĩ liên quan đến những tham dục giác quan! Hãy thực hành quán xét những đối tượng của tâm, và đừng nghĩ những ý nghĩ liên quan đến những tham dục giác quan!

Rồi, sau khi làm lắng lặng các ý tưởng-khái niệm (tầm) và ý tưởng-suy lý (tứ), người đó đạt tới trạng thái tĩnh lặng và hòa hợp của tầng thiền định thứ hai, trạng thái ở đó không còn ý tưởng tầm và tứ, được khởi sinh từ sự định tâm, và đong đầy niềm hoan hỷ và khoái lạc.49 …

Theo bản kinh gốc, tiếp theo thứ tự là các tầng thiền thứ ba và thứ tư, rồi đến ba sự Giác Ngộ [te-vijja] (Tam Minh), và tiến tới thánh quả A-la-hán.

(M.125)

Nguồn: Sách Phật học — budsas.net (Bình Anson) · tamtangpaliviet.net (Tỳ khưu Indacanda) · chuaduocsu.org (Chùa Dược Sư Lâm Đồng — Hải Triều Âm Toàn Tập) · Toàn tập Tâm Như – Trí Thủ, Ban Sưu tập tu viện Quảng Hương Già Lam (NXB Tổng Hợp TP.HCM 2002; tái bản NXB Phương Đông 2011) · sách phổ biến miễn phí từ kho Kindle và kho ổ ngoài của Không Hoa; ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn (cột nguồn) · sách Đợt 12 (9/2026) thầy thêm từ thư mục riêng, ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn · sách Phật học phổ biến miễn phí trên mạng (9/2026), ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn · thư mục sách Tuệ Sỹ (9/2026) thầy đưa vào, ghi công theo từng cuốn. · sách ebook của Pháp Thí Hội (phapthihoi.org, 10/2026), ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn.