Nietzsche và Phật Giáo

[631] Theo Kỳ-na giáo (Jainism), ‘sức sống’ hay ‘linh hồn’ cá nhân có một trạng thái ‘nội quán’ tự nhiên vô hạn (darśana–kiến/thấy), hiểu biết (jñāna–thức), dõng lực (vīrya–energy), và an lạc (sukha–happiness), nhưng đây không phải là hiện thực vì nó bị chìm đắm bởi các yếu tố nghiệp, vốn là kết quả từ nhiều sinh mệnh trở nên bị cuốn hút vào trong luân hồi (saṃsāra). Khi giải thoát khỏi các nghiệp nầy, sẽ được thăng hoa lên đến đỉnh cao của các cõi giới, nơi đó họ se được an trú vĩnh viễn trong trạng thái tự nhiên. Xem Frauwailner (13), i. 199ff. Tuy nhiên, kinh Phật không đề cập trực tiếp đến học thuyết về ‘sức sống–jīva ’ hay ‘linh hồn–soul.’ Điểm duy nhất đề cập đến jīva trong kinh tạng Pāli được giới hạn trong câu hỏi thường lập lại rằng jīva (linh hồn) là đồng hay khác với thân. Tuy nhiên, Đức Phật không bao giờ đưa ra câu trả lời trực tiếp mà chỉ đáp lại rằng những vấn đề như vậy không dẫn đến mục đích tu tập (religious life). Xem S-N II. 51). Do vậy, không có một học thuyết tương đương của ‘sức sống’ hay ‘linh hồn’ trong đạo Phật, chỉ có học thuyết vô ngã (anātman). Tuy nhiên, học thuyết vô ngã (anātman) hàm ý không phải là jīva (linh hồn) như Kỳ-na giáo quan niệm.

[632] * Bà-phù-đà Già-chiên-na 婆 俯 陀 伽 旃 那, Pāli: Pakudha-Kaccāyana.

..."Này Đại vương, có bảy thân không bị làm ra, không làm ra, không bị sáng tạo, không sáng tạo, không sanh sản, thường tại như đỉnh núi, đứng thẳng như trụ đá. Chúng bất động không chuyển biến, không xâm lăng nhau. Chúng không ảnh hưởng đến lạc hay khổ với nhau hoặc cả khổ và lạc. Bảy thân ấy là gì? Địa thân, thủy thân, hỏa thân, phong thân, khổ, lạc và thứ bảy là mạng. Bảy thân này không bị làm ra, không làm ra, không bị sáng tạo, không sáng tạo, không sanh sản, thường tại như đỉnh núi, đứng thẳng như trụ đá. Chúng bất động không chuyển biến, không xâm lăng, chúng không ảnh hưởng đến lạc hay khổ với nhau, hoặc cả khổ và lạc. Ở đây không có người giết hại, hoặc có người bị giết hại, người nghe hoặc người nói, người biết hoặc người khiến cho biết. Khi một ai dùng lưởi kiếm sắc bén chém đầu, thời không có ai tước đoạt sanh mạng của ai cả, lưỡi kiếm chỉ rơi vào giữa bảy thân mà thôi". (Trương A-hàm, Kinh Sa-môn quả, D-N 1. 56)

[633] Xem Trương A-hàm, Kinh Sa-môn quả, D-N 1. 56. Pakudha Kaccāyana công nhận rằng có bảy yếu tố bất hoại và trường cữu: bốn yếu tố (liên quan đến thân–kāya); lạc (sukha; pleasure); khổ (dukkha; pain) và linh hồn (jīva; soul). Nhạn định về tương quan giữa học thuyết nầy và triết học của phủ nhận trực tiếp về học thuyết nầy tr, bất kỳ bản kinh Pāli nào, nhưng người ta thừa nhận rằng có lẽ nó đã bị loại trừ vì nó chỉ là sản phẩm của luận lý và nguyên do, đều được cho là những quan điểm tương tự.

[634] * P: sassatavāda; e: eternalist doctrine.

[635] Vin. v. 86.

[636] * Tác giả viết hoa (capture), có lẽ để chỉ cho Đại Ngã.

[637] ‘Ai thấy được Duyên khởi, người ấy thất được Pháp. Ai thấy được Pháp, người ấy thấy được Duyên khởi.’ (M-N 1. 191-2) Pháp ở đấy được hiểu là ‘chân lý’.

[638] S-N lv. 148.

[639] M-N i. 137

[640] GS109.

[641] S-N 1. 14.

67 BGE i6. M WP 3t7.

[642] HAH 57.

[643] WP 1067. Xem thêm Stack (1983a), 265ff.

[644] S ii. 178ff.

[645] D-N 1. ‘4, iii. 8ff; A V. 89.

[646] tṛṣṇā 或 anunaya-saṃyojana; 貪愛

(1983a), 265. Tṛiṣṇā [tṛṣṇā] là dạng Sanskrit của taṇhā trong Pāli..

[647] (1957), 94–5.

[648] (1983a), 265.

[649] (1969) i . 312. Xem thêm i. 327 và 389.

[650] Xem Deussen (1906 và 1912).

[651] (1882), 211.

[652] *無有愛; e: thirst for non-existence

[653] * God of love (Greek Mythology)

[654] Rất thú vị, ông ta cũng dùng mô hình Erōs, và quả thực, thỉnh thoảng đã có đề cập gián tiếp, như trong TI ix. 23 và 24. Xem See Kaufmann (1974), ch. 8. Nietzsche còn chỉ định Symposium của Plato là Lieblingsdichtung của ông, hay là thi ca được ưa thích, vào thời điểm ông ta tốt nghiệp ở Schulpforta’ (Tejera (1987), 94).

[655] Symposium, 199e-20lb.

[656] Ibid. 205b.

[657] Ibid. 205d.

[658] Ibid. 205d.

[659] Ibid. 206b.

[660] Ibid. 204b.

[661] Dùng thuật ngữ nầy để bao hàm ‘sự đi ngược lên’ của Erōs, từ tình yêu cơ bản về cái đẹp thể xác đến tình yêu cái đẹp là tuyệt đối, hiện hữu riêng trong chính nó, độc nhất [và] vĩnh cữu’ (ibid. 210a—211b).

[662] A-N iii. 399-400

[663] A-N iii. 209-10

[664] M-N i. 259-60.

[665] Luận tạng.

[666] Tôi dùng thuật ngữ ‘lĩnh vực–ground’ ở đây trong ý nghĩa ‘điều kiện tiên quyết’ hay ‘nguyên lý cơ bản’ với nỗ lực mô tả tổng quát đời sống. Nếu con người nào dùng định nghĩa của Flew (1979) về siêu hình học như là ‘nỗ lực để mô tả hiện hữu hay thực tại như là một toàn thể,’ thì chúng ta có thể nói rằng khát ái (taṇhā) là một khái niệm siêu hình học trong ý nghĩa nầy.

[667] * Phần đầu trong Cựu Ứớc (Old Testament), nói về khởi nguyên sáng tạo thế giới.

[668]* Quan niệm Vũ trụ của Phật giáo có 4 thời kỳ hình thành nên thế giới: Thành, trụ hoại, không.

[669] * Không Phạm xứ 空 梵 處, Pāli: suñña Brahma-vimāna (kinh Trường A-hàm )–kinh Thế ký, Phẩm 12: Thế Bổn Duyên

*Quang âm thiên 光 音 天, cao nhất trong ba tầng trời Nhị thiền; Skt. Ābhāsvara, Pāli: Ābhassara, Huyền Trang dịch: Cực quang tịnh thiên 極 光 淨 天.

[670] Deva: Hán dịch: chư thiên.

[671] S-N V. 400.

[672] WP 688. Nói cách khác, Ý chí hùng tráng được hiểu bởi Nietzsche là một mô tả ngay cả là một dạng nguyên thuỷ nhất và cơ bản nhất của sự hiện hữu. Vì chúng ta phải tiến hoá từ những dạng nguyên thuỷ nầy, những xúc cảm hiện hành của chúng ta có thể được nói là bị ‘phát triển mở rộng.’ Tuy nhiên, chúng ta phải nhớ rằng bản chất sơ nguyên phải được hiểu trên nền tảng của phép loại suy của cõi người, không phải trên nền tảng các cõi giới khác.

[673] * Hán dịch: Tăng nhất A-hàm kinh 增一阿含經.

[674] * three kinds of attachment. Tam ái: Dục ái 欲愛, Sắc ái色愛, Vô sắc ái 無色愛(Theo Câu-xá luận). Theo Giải tập dị môn luận 解集異門論, quyển 4： Tam ái là: Dục ái 欲愛, Hữu ái 有愛, Vô hữu ái.

[675] Vô hữu ái vân hà? Đáp: Hân vô hữu giả, ư vô hữu trung, chư tham đẳng tham, chấp tạng phòng, đam trước ái nhiễm. hộ無有愛云何？答：欣無有者，於無有中，諸貪等貪，執藏防護，耽著愛染 .

[676] GM iii. 14.

[677] GM iii. 28.

[678] E: spiritual ignorance; p: avijjā. A-N v. 113ff.

[679] Buddhaghosa. Tác giả của Thanh tịnh đạo luận

[680] Vsm. 525. Thanh tịnh đạo luận. Lưu ý rằng khát ái (taṇhā) ở đây được cho là dẫn đến ‘số phận hạnh phúc’ cũng như là ‘đau khổ’ của con người.

[681] A-N v. 116.

[682] Vsm. 525.

[683] * E: voluntaristic metaphor.

[684] S-N ii. 114.

[685] S-N iii. 13; V. 414.

[686] *seeing and knowing things as they really are; p: yathā-bhūta-ñāṇa-dassana.

[687] Pruden (1988-90), 419ff.; Matilal (1985) 319ff.

[688] *wrong-view; p: micchā-diṭṭhi.

[689] Xem GM iii. a, và WP 481.

[690] * right-views’ (sammā-diṭṭhi)

[691] Theo cước chú của Rhys Davids trong bản dịch về Mahānidāna Sutta (D ii. ), Ngài Phật Minh (Buddhaghosa) trong luận giải của ngài về kinh nầy, quả thực đã có một phân biệt giữa vaṭṭa-mūlabhūtā purima-taṇhā; e: primary taṇhā, chính là căn gốc của luân hồi (saṃsāra) và samudācāra-taṇhā, hay là khát ái trong hành vi.’ Tuy nhiên, ý kiến của tôi là luôn luôn có một ảnh hưởng đặc biệt như ‘thèm khát-lust’ hay ‘ghét bỏ’ sinh khởi trong ý niệm nầy, không phải là khát ái (taṇhā), thậm chí trong dạng khát ái trong hành vi. Người ta có thể cho rằng ‘thèm khát-lust’là một dạng đặc biệt của khát ái trong hành vi, nhưng đây chỉ nói rằng khát ái trong hành vi luôn luôn là một tác dụng đặc biệt nào đó, rằng mọi tác dụng đều là biểu hiện của thực chất khát ái (taṇhā).

[692] A-N ii. 146: taṇhaṃ nissāya taṇhaṃ pajahati.

[693] Mrs Rhys Davids đã hướng sự chú ý vào đaọn kinh nầy như là một ví dụ quan trọng của phương pháp trong đó ý niệm ‘đoạn tận dục’ cần phải được nói rõ (1912: 222f.). Chanda có nghĩa là ‘thôi thúc, kích thích; ý hướng, ý định, ý chí; ham muốn, ước muốn, thích thú.’ (Từ điển PED.), và, như Mrs Rhys Davids cũng chỉ rõ, nó thường đồng nghĩa với khát ái (taṇhā).

*Tương Ưng Như Ý Túc, Phần 51, Chương VII Tương ưng bộ kinh HT.Minh Châu dịch.

[694] * iddhipāda, paths to power. Tư như ý túc: dục định ; tinh tấn định; tâm định; tư duy định.

[695] * chanda-samādhi ; p: concentration of will. Còn gọi là Dục như ý túc. Xem thêm trong Trung bộ Kinh, M-N i. 480 và ii. 173, vì chanda là ‘ý chí’ cần thiết để nỗ lực và thực chứng Bát-nhã (pañña). Như trong Từ điển PED trình bày về iddhi: không có riêng một từ nào trong Anh ngữ để chỉ cho iddhi:, vì ý niệm nầy không được biết đối với người Châu Âu. Nghĩa chính có thể là “khả năng, hiệu lực– potency.”

[696] *Tương Ưng Như Ý Túc, Phần 51, Chương VII HT.Minh Châu dịch

[697] Xem n. 4 trong bản dịch Tương ưng bộ kinh của Woodword và cước chú của Rhys Davids về khát ái (taṇhā) trong bản dịch năm 1910 về As, p. 244.

[698] *e: appropriate’[tajja] chanda: tu tập như ý túc câu hữu với dục định tinh cần hành ( Tương ưng bộ Kinh).

[699] Therī 14 (bhave chanda); Sn 866 (lokasmin chanda).

[700] M-N 1. 500; Sn 203 (kāye chanda).

[701] S-N ii. 151 (vyāpāda-chanda). E: chanda associated with malevolence.

[702] D-N 1.156, 246, etc. (kāma-chanda).

[703] M-N i. 119.

[704] S-N 1. 202. E: striving in the ways of the Dhamma. p: dhammapadesu chanda.

[705]A-N iii. 441. E: striving after skilful ways of being; p: kusala-dhammachanda.

[706] D-N ii.312--13.

[707] Vibhaṅga, 208. dhamma-chanda.

[708] Dục (chanda) mà đồng nghĩa với khát ái (taṇhā) có lẽ là do có người liên hệ trong câu: ‘Các pháp (dhamma; mental states) đều bắt nguồn từ trong dục (chanda)’ (A-N IV. 339 và V. 107), và ‘dục (chanda ) là căn gốc của khổ (dukkha)’ (S-N iv. 328), là những phát biểu trong đó người ta có thể thường mong tìm thấy thuật ngữ khát ái (taṇhā). Dục (chanda)’ trong các câu trên do vậy, sẽ tương ứng với điều kiện chung nhất hơn của hiện hữu phàm phu. Cũng vậy, có lẽ trong trình bày sớm nhất về pháp Duyên khởi (Sn 861—72), chính ái dục (chanda) sinh khởi do duyên vào cảm giác hài lòng’ (Trong đây được thay thế bằng thuật ngữ thông dụng hơn, là ‘Thọ vedanā; feeling-sensation,’ chứ không phải là khát ái (taṇhā), như trong các trường hợp thuộc mọi hệ thống khác.

[709] Trong D-N ii. 58, chúng ta thấy có thuật ngữ dhamma-taṇhā nhưng ở đây có nghĩa là ‘khát khao cảnh giới tâm’ vì đó là liệt kê 6 loại khát ái (taṇhā), mỗi loại liên quan với một đối tượng của 6 giác quan. Nó còn được liệt kê với ý nghĩa sau nầy trong cuốn đầu tiên của Luận tạng (Abhidhamma Pitaka), đó là Dhammasaṅgaṇī, trong số các bất thiện pháp (akusala-dhammas) (Dhs. 1059).

[710] Tác phẩm thuộc dạng Dẫn luận (Guide-treatise), do Ñāṇamoli (Na-na-ma-lợi trưởng lão; 1905-1960) dịch từ tiếng Pāli với nhan đề The Guide. Đó không phải là luận giải nhiều về Kinh tạng, mà là một ‘hướng dẫn’ cho những nhà luận giải về cách làm sao giải thích kinh điển. Có lẽ được viết từ thế kỷ thứ 2 hoặc thứ nhất ttl.

[711] Bản dịch của tác giả, As A-N V. 276-7 cho chúng ta biết, thuật ngữ ghép ‘dẫn đến sự đoạn trừ–leads to diminishing; p: apacayagāmin’ được giải thích như là tu tập Thập thiện giới (ten precepts of skilful action), có nghĩa là tránh sát hại chúng sinh, không trộm cắp, không tà hạnh dâm dục, không nói dối, không nói lời hoa mỹ, không nói lời thô ác, không nói đôi chiều, không tham dục, không sân hận, không tà kiến ( tu tập chính kiến–right view; sammā-diṭṭhi).

[712] eager desire [pihā]

[713] M-N ill. 218. Xem thêm M-N 1. 303-4, bổ sung thêm rằng con người lúc đó hình thành một ước nguyện [pihā] giải thoát tối thượng (anuttara vimokha; e: unsurpassed emancipation).

[714] P: Ceto vimutti; e: liberation of mind.

[715] Netti, 8.

[716] Vsm. 525. Thiện thú hay Thiện đạo (sugatis; happy destinies) là chỉ cho đời sống tương lai ở trong các cõi trời (devaloka; heavenly worlds).

[717] P: brahmacariya ; e: pursuit of excellence

[718] Rāga có nghĩa là ‘yêu, cảm xúc, ham muốn mãnh liệt, ham thích, ham muốn, v.v... Kāma có nghĩa là ham muốn, ước ao, yêu (đặc biệt tình dục hoặc thể xác) cảm xúc, v.v...

[719] dhamma-rāga ; desire for the Dhamma. A-N IV. 423; V. 345. A-N V. 24, 27,90, 201; Sn 92.

[720] dhamma-kāma ; love of the Dhamma. A-N V. 24, 27,90, 201; Sn 92.

[721] akusala-mūla ; e: roots of unskilfulness.

[722] Xem A-N I. 93ff. và Itv. 98. Āmisa có nghĩa là: “1. Trước tiên là Thịt sống; từ đây thông dụng ý niệm ‘thô, chưa chuẩn bị, không phát triển.’ 2. Thịt, thuộc về thể xác (đối nghịch với tinh thần), từ đây, vật chất, thể xác; nói chung đối nghịch với pháp ‘dhamma’ (PED). Vì pháp ‘dhamma’ trong ngữ cảnh nầy rõ ràng là liên quan với đời sống tâm linh, đặc biệt tương tự với Erōs, là điều dĩ nhiên.

[723] M-N i. 162ff.

[724] Avijjā ; spiritual ignorance.

[725] Idappaccayā; conditionally connected.

[726] sammā-diṭṭhi; right view.

[727]* akusala-mūla; e: unskilful-roots. rāga, dosa, avijjā: tham, sân, vô minh.

[728] micchā-diṭṭhi; wrong view.

[729] sammā-diṭṭhi; right view.

[730] M.N iii. 72. Đây là ‘chánh kiến với nhiễm ô, lậu hoặc [taints; āsava], vốn dường như không có niết-bàn như là mục đích của nó, mà thay vì vậy, chỉ là phương tiện để tạo những công đức (puñña; merit) thiết yếu, hoặc là người nói, ‘duyên/điều kiện–conditions,’ cho sự phát sinh một cuộc đời hạnh phúc và tốt đẹp hơn trong tương lai, hoặc là trong đời nầy và đời sau. Vì ‘chánh kiến với nhiễm ô, lậu hoặc’ còn bao hàm sự công nhận rằng có ‘các bậc phạm hạnh trên thế gian, những bậc đã tự chứng ngộ với sự hiểu biết trực tiếp và tuyên bố có thế giới nầy và các thế giới khác,’ một quan niệm dĩ nhiên bao gồm cả những vị phạm hạnh ngoài đạo Phật, người ta có thể thấy rằng đây là quan niệm đạo Phật về xã hội lý tưởng, duy trì giáo lý nghiệp và tầm quan trọng của đời sống tâm linh. Những điều này sẽ là điều kiện lý tưởng cho những ai tìm cầu ‘chánh kiến vô lậu–right view without taints,’ xuất thế gian (lokuttara; transcenden tal), và Thánh hạnh (Ariyan), đạt cứu cánh niết-bàn.

[731] Great Chain of Being.

[732] * Atavistic: 隔代遺傳

[733] spiritual search; Ariyan quest.

[734] Nietzsche tạo nên nhiều điểm nầy, mà chúng ta xem là ‘thiện’ và ‘tinh thần’ có lẽ không sinh khởi nếu không có cái ‘xấu ác trước đó. Xem BGE 229 và tiểu luận chưa xuất bản của Nietzsche, GCS và HC trong quyển 2 của tác phẩm The Complete Works of Friedrich Nietzsche, ed. Levy (191). Tuy nhiên, như chúng ta thấy trước đây trong cước chú cho bài thơ của Hesiod viết, đây cũng là quan điểm của Kant.

[735] * Nguyên văn Angst: danh từ diễn tả nỗi bất an, lo âu, sợ hãi thường xuyên, tiêu biểu cho tình trạng của thế giới và con người.

[736] G: Seibstüberwindung; e: self-overcoming’

[737] * Eternal Recurrence. Một cách dịch khác là Phục diễn bất tận.

[738] Mặc dù có rất nhiều bài viết về Quy hồi vĩnh cữu (Eternal Recurrence), như của Magnus (1978) và nhiều người khác. Tôi có khuynh hướng muốn giải thích quan niệm Quy hồi vĩnh cữu của Nietzsche như là một tồn tại cấp bách theo lối tuyệt đối khẩn thiết của Kant. Đó là ‘sự thử thách’: nếu con người có thể khẳng định cuộc đời khi đối diện với toàn cảnh của cuộc sống con người đang thường xuyên lập lại–‘không phải cho một cuộc đời mới hoặc tốt đẹp hơn hay là cuộc sống tương tự... [mà chỉ] cái đồng nhất, tươtâm lý, không có tham muốn hoặc hy vọng nào để vượt qua một thế giới khác hay cuối cùng trở nên tuyệt diệt, rồi con người sẽ vượt qua thử thách nầy: họ xác định cuộc đời một cách vô điều kiện và từ đó, có một ứng viên thích hợp cho siêu nhân (Übermenschlichkeit). Cách hiểu mang tính tâm lý học hơn nầy được ủng hộ nhờ đọc những dòng của Nietzsche về Quy hồi vĩnh cữu (Eternal Recurrence) từ tác phẩm đã in của ông ta. Tuy nhiên, những tác phẩm chưa xuất bản của ông chỉ cho thấy rằng có lẽ ông ta thích nó cũng như một học thuyết vũ trụ luận, ‘mang tính khoa học nhất trong tất cả các giả thuyết có thể tồn tại.’(WP 55, xem thêm 1063). Ông còn liên kết quan niệm nầy với ý tưởng của ông về đang hiện hữu, không ý nghĩa hay mục đích, mà chắc chắn tuần hoàn trở lại không có chỗ tận cùng của cái không: “Phục diễn bất tận.” Đây là tột cùng nhất của chủ nghĩa hư vô: cái không bất tận (vô nghĩa–the “meaningless”).’ Điều nầy dường như chỉ cho nột hình thức của đạo Phật, rằng không phải là niết-bàn, mà chỉ là một trạng thái luân hồi (saṃsāra) mãi mãi–một dạng thức xa lạ đối với đạo Phật. Nietzsche còn thấy hình thái Châu Âu của đạo Phật nầy như là sản phẩm của ‘năng lực của cái biết và sức mạnh.’ Stack nhận xét rằng: ‘Có phải là một hình thái Châu Âu của đạo Phật? Hình thái nầy có từ một triết gia, nói chung, ông ta đã lên án đạo Phật như là một tín điều hư vô.’(1983a: 46): Về thảo luận thú vị nầy về Quy hồi vĩnh cữu (Eternal Recurrence), xin xem Stack (1983a), và Clark 1990), ch. 8.

[739] A-N ii. 20-1.

[740] BGE 117.

[741] *Dassana; seeing.

[742] Sermon on the Mount; New Testament.

[743] * Nguyên văn tiếng Pháp: Il faut tuer les passions.

TI v. i. ‘The passions must be killed’ nhưng nỗ lực ở đây là nỗ lực ‘tấn công vào cuộc đời từ gốc rễ của nó.’

[744] WS 83. Ở đây Nietzsche đề cập đến cùng trích dẫn từ Bài giảng trên núi (Sermon on the Mount).

[745] * Nguyên văn: internalized: Có thể dịch là nội tại hoá 內在化, nội diện hoá 内面化.

[746] * ressentiment or ‘righteous’

[747] Freud:

[748] Trong các tác phẩm khác, WC, p. 375, Nietzsche nhận xét: ‘Tự nhiên, [đối với người Hy lạp], không phủ nhận mà chỉ để xếp hạng, giới hạn vào trong những ngày đặc biệt và nghi lễ tôn giáo. Đây là căn gốc của mọi tự do tinh thần trong thế giới cổ đại; họ tìm cách thaót khỏi lực tự nhiên một cách trầm lặng, không phá huỷ hay đè nén chúng. ’

[749] TI v. 1 và 2.

[750] Trong tác phẩm TI ix. 22, Nietzsche nói rằng, ngược với quan niệm của Plato về ‘sự sinh sôi nẩy nở’ với quan niệm của Schopenhauer về ‘trong cái đẹp anh ta thấy sự sinh sôi nẩy nở thôi thúc khước từ’ rằng ‘Plato thần thánh–( chính Schopenhauer gọi ông ta như vậy) chấp giữ một luận điểm khác: rằng mọi cái đẹp đều kích động sự sinh sản–điều chính xác đây chính là đặc điểm riêng tác dụng của nó, từ lĩnh vực duy cảm lên đến chốn thiêng liêng nhất.’

[751] GM iii.8.

[752] GM iii.8.

[753] WP 800.

[754] Symposium 209a. Kaufmann cũng chỉ ra: nhận xét về khía cạnh sáng tạo của Ý chí hùng tráng, ông ta nói rằng nó ‘đầy những ám chỉ đến Symposium của Plato, mà hầu như chắc chắn, gợi ý những ý tưởng nầy về ông ta.’(1974: 249).

[755] * Plato, Aristote hai là môn đệ của Socrates.

[756] Xem HAH 261. Nietzsche nhận xét trong GM iii. 25 ‘Plato, kẻ thù lớn nhất của nghệ thuật Châu Âu đã sản sinh ra.’ Đây chắc chắn là Plato của Republic and the Laws, Plato bị suy sụp, vì ‘ông ta dường như chịu đau khổ khủng khiếp từ cái không thành tựu trong bản chất của ông ta... về cuối cuộc đời, linh hồn ông trở nên đầy dẫy những nỗi cay đắng đen tối nhất.’ (HAH 261) Ở đây, Nietzsche cũng nhận định: ‘Đó là vấn đề không đi đến đâu, dù nếu ông bị bùa mê của Socrates, thì Plato sẽ không khám phá dù một loại của triết học con người cao hơn, người mà bây giờ đối với chúng ta đã bị lãng quên mãi mãi.’

[757] G: Sublimierung; e: sublimation.

[758] Vergeistigung; e: spiritualization.

[759] Kaufmann nhất định dịch Selbstaufhebung là ‘Tự hàng phục chính mình–self-overcoming;’ Tuy vậy, Stack dịch là ‘tự chế ngự lấy mình–self-suppression.’

*Aufhebung: có các nghĩa: thủ tiêu (abolition), cầm, nén, giữ kín, đàn áp (suppression) (Từ điển Deutsch-Interlingua Wörterbuch).

[760] Kaufmann (1974), 236. Về thảo luận về sự liên quan giữa Geist của Hegel và Ý chí hùng tráng của Nietzsche như là tiến trình Biện chứng pháp của vũ trụ trong mối liên quan từng khía cạnh của nó với Aufhebung và Sublimieren, xin xem Kaufmann (1974), ch. 8, và Stack (1983a), 74 n. 9.

[761] Geist (Đức ngữ): Có các nghĩa: (n) ghost, phantom, shade, spirit, haunter, specter, demon; mood; spirits; genius or expert; esprit, lively wit, intelligence, wit, intellect.

[762] HAH 247.

[763] GS 357. Về những ví dụ khác, xin xem thêm ở WP 667 và HAH 1.

[764] BGE 203.

[765] Trong cuốn D 108, Nietzsche nhận định rằng: ‘Nếu nhân loại chỉ sở hữu một nhận thức về mục tiêu mang tính vũ trụ thì có lẽ nên đề xuất rằng “như vậy và như vậy là tiến trình đúng đắn của hành động”: vì hiện tại không có một mục tiêu như vậy.’ Tuy nhiên, ông ta nghĩ rằng con người có thể ‘tiến cử một mục tiêu,’ đòi hỏi gây ấn tượng về một luật tắc đạo đức mới trên chính nó. Về sau, Nietzsche đề xuất ‘nhận thức về mục tiêu mang tính vũ trụ’ của ông– siêu nhân (Übermensch)– bằng đạo đức mới của ông về ‘tự hàng phục chính mình–self-overcoming.’

[766] Nguồn của những ví dụ nầy theo thứ tự được trích trong:

TI V. 3 và GM iii. i6; HAH 44; TI v. 3; D 202; GM ii. 10; HAH 261 và TI ix. 38; BGE 6 và WP 423; AOM 62.

[767] WS 70.

[768] TI v. 4.

[769] HAH 2.

[770] WP 255.

[771]* Dante Alighieri (1265-1321), thi hào Ý. Trong bảng giá trị của Nietzsche, những nghệ sĩ được đặt trên cả những tư tưởng gia. Nhưng đó là những nghệ sĩ vĩ đại, đi trên những trào lưu tư tưởng. Trong thực tế có những nghệ sĩ lớn đầu hàng tư tưởng và thường khi thành tựu, chính những trào lưu tư tưởng ấy làm Nietzsche nản lòng: Dante với giáo hội Thiên Chúa, Richard Wagner với phái lãng mạn, Shakespeare với tư tưởng tự do của Montaigne. Nietzsche không đọc Dante nhiều vì “những tinh thần giáo điều như Dante và Platon là những tinh thần mà tôi cảm thấy vô cùng xa cách”(Ý chí hùng tráng, III, 379).

[772] GM i. 15. Rồi Nietzsche tiếp tục đặt vấn đề: ‘Vì cái gì mà cấu thành phúc lạc của Thiên đường nầy?’ và trích dẫn ‘người thầy vĩ đại và bậc thánh’ Thomas Aquinas: ‘Beati in regno coelesti videbunt poenas damnatorum, ut beatitudo illis magis complaceat’, mà Kaufmann dịch là ‘Phúc lạc trên vương quốc thiên đường sẽ được thấy hình phạt của đoạ đày, để những phúc lạc đó càng làm say mê chúng.’ Tuy nhiên, Kaufmann thêm vào, ‘Để tóm tắt, điều mà chúng ta tìm thấy trong Summa Theologiae, III, Supplementum, Q. 94, Art. i, là như thế nầy: ‘Để cho phúc lạc của các bậc thánh sẽ càng say mê hơn cho họ, và họ có thể đáp lại nhiều lời tạ ơn Thượng đế về điều ấy, chính nó đã cho họ thấy toàn bộ hình phạt của đoạ đày.’ Dĩ nhiên Nietzsche đã trích dẫn điều nầy từ trí nhớ.

[773] Trong AOM 224, Nietzsche nhận định: ‘Vì đối với Ki-tô giáo trẻ, sôi nổi, man rợ là thuốc độc; đóng dấu giáo lý tội lỗi và nguyền rủa lên trên linh hồn các anh hùng, trẻ con và súc vật của người Đức cổ đại... là chẳng khác gì hơn đầu độc chúng.’

[774] * Hellenic

[775] GM iii. 8.

[776] Thực là thú vị, trong tác phẩm Cộng hoà quốc (Republic) chúng ta đọc thấy: ‘nói rằng chân xác là có lợi có nghĩa là chúng ta phải nói và làm tất cả những gì chúng ta có thể làm để làm mạnh con người trong chúng ta, để chúng ta có thể trông chừng những con thú nhiều đầu như một người nông dân, chăm sóc và nuôi dưỡng yếu tố thuần hoá của nó và ngăn ngừa những yếu tố man dại sinh trưởng.’ [589a–b]. Điều Nietzsche nói ở đây đặt trong vẻ bề ngoài thuyết tất định luận kia và lời phát biểu phi-tự do ý chí vào trong ngữ cảnh. Khi ông nói rằng ‘cá nhân là, trong tương lai và trong quá khứ của nó, có một mảng của số phận’ (TI v. 6). Nietzsche có hàm ý rằng, cá nhân biết được tự do thực sự của mình,’ trở nên nạn nhân của cơ hội xảy ra, có nghĩa là ‘một mảng của số phận.’ Không đơn giản có nghĩa là cá nhân có thể không có ảnh hưởng trực tiếp vào điều gì gì nó muốn trở thành. Nơi khác, trong TI (ix. 49), Nietzsche làm cho điều nầy rõ hơn. Ông nói về Goethe: ‘Ông ta tự khắc kỷ chính mình đến một toàn thể, Goethe đã sáng tạo chính mình.’

[777] * David Hume (1711-1776). Người Scotland, triết gia vĩ đại nhất của thế kỷ thứ 18. Có ý định đưa luận lý, đạo đức, phê bình lên một nền tảng mới: ‘khoa học về con người’ và lý thuyết về bản tánh con người.

[778] Hume (1978), II. III. iii. Mô tả của Hume trong phần iii liên hệ giữa lý trí và đam mê chắc chắn có liên quan với các phát biểu của Nietzsche về đề tài nầy. Và nó sáng tỏ hơn phát biểu của Nietzsche.

[779] TL 181. Lại nữa, ‘Tri thức có thể cho phép như là những động lực chỉ là lạc thú và đau khổ’(HAH 34); ‘Không có lạc thú thì không phải cuộc đời; đấu tranh cho lạc thú chính là tranh đấu cho đời sống. Mặc dù một cá nhân theo đuổi cuộc tranh đấu nầy theo cách thức để mọi người gọi nó là tốt, hay là xấu, đều được xác định bởi mức độ và phẩm chất từ trí thức của hắn ta.’ (HAH 104).

[780] HAH 104.

[781]* Aufhebung n. Có các nghĩa: thủ tiêu, bãi bỏ (abolishment, annulment, nullification), abrogation, cancellation; lọai bỏ, loại trừ (elimination); cấm chỉ, cầm nén (suppression), đình chỉ, đuổi (suspension)...

[782] D 110.

[783] D 119.

[784] D 110.

[785] GM iii. 7.

[786] Xem Taylor (1975) 392-3.

[787] GM iii. 14.

[788] UH 9.

[789] SE 5.

[790] SE 6.

[791] Xem Taylor (1975), 159-61.

[792] GM ii. 18.

[793] HAH 231

[794] D 110.

[795] SE 1.

[796] Bản Hán: Bỉ ư chiến trường thượng, Tuy thắng bách vạn nhân, Vị nhược khắc kỷ giả, Chiến sĩ chi tối thắng.

彼於戰場上，雖勝百萬人；未若克己者，戰士之最上！(Dhp. 103)

[797] BGE 200: the war which [man] is.

[798] S: caitta, caitasika，p: cetasika

[799] Theravāda Abhidhamma.

[800] * Kinh tạng quy nạp mọi hiện tượng của sự sống qua ngũ uẩn: sắc, thụ, tưởng, hành, thức thì Luận tạng (A-tì-đạt-ma) của Thượng toạ bộ đề cập 3 khía cạnh triết lí, phân tích tâm lí khi bàn đến những gì hiện hữu (s: bhava) là Tâm (citta), Tâm sở và Sắc (rūpa). Tâm sở bao gồm Thụ (vedanā), Tưởng (saṃjñā) và 50 Hành (saṃskāra), tổng cộng là 52 tâm sở. Trong số này, 25 pháp có tính chất cao cả (thiện và trung tính về phương diện nghiệp), 14 pháp là Bất thiện (akuśala), và 13 pháp bất định, nghĩa là có thể thiện, bất thiện hay trung tính tuỳ thuộc vào tâm (thức) mà chúng tương ưng. Nhất thiết hữu bộ (sarvāstivāda) chia các tâm sở thành sáu loại theo luận A-tì-đạt-ma Câu-xá (Abhidharma-kośa) của Thế Thân (vasubandhu) và A-tì-đạt-ma phát trí luận (Abhidharmajñānaprasthāna-śāstra) của Già-đa-diễn-ni tử (Kātyāyanīputra), tổng cộng gồm 46 tâm sở.

[801] Nārada (1968), 77.

GM III. 12, and WP 481.

[802] *Tức là tâm sở pháp (cetasikas)

[803] Xuất phát từ động từ √bhu, nghĩa là có, hiện hữu. bhāvanā có nghĩa là trở thành, làm cho trở thành.

[804] Paññā; e: transformative-insight.

[805] P: vipassanā

[806] Dassana; seeing.

[807] Hán: Như thực tri kiến.

[808] GM iii. 12, và WP 481.

[809] Noble Eightfold Path.

[810] P: sammā vāyamā; e: Right Effort.

[811] * Kinh Trường bộ Kinh, HT. Thích Minh Châu dịch. Số 22. Kinh Đại niệm xứ.

[812] * samma padhānas; e: Right Effort s: catvāri prahāṇāni，p: cattāri sammappadhānāni; 四正勤.

[813] * Hán:

1. p: saṃvara padhānas 已生之惡永斷 effort to avoid.

2. p: pahāna-padhāna 未 生之惡不生 effort to overcome.

3.p: bhavanā-padhāna 令未生之善生， effort to cultivate

4.p: anurakkhana-padhāna 已生之善增上; effort to preserve.

[814] A-N ii. 16. Thuật ngữ vāyāma và padhāna ít nhiều đồng nghĩa với nhau. Có nghĩa là trích dẫn trên về sammā vāyāma được lặp lại trong A-N ii. 15 như cuộc đi dạo của samma padhāna. Tuy nhiên, có một chút khác nhau trong mục thứ tư, khi liệt kê ở trước đề cập đến làm cho sự viên mãn cảnh giới tâm đã sinh khởi, trong khi liệt kê sau chỉ đề cập đến sự duy trì các trạng thái ấy.

[815] TI viii. 6.

BGE 200.

[816] * Nguyên văn Latin modus operandi : e: method of operation, manner of action; có thể dịch: phương pháp, hình thức方法; 型式.

[817] Hán: Nhất thiết ác mạc tác, Nhất thiết thiện ưng hành, Tự điều tịnh kỳ ý, Thị tắc chư Phật giáo. 一切惡莫作，一切善應行，自調淨其意，是則諸佛教。

[818] P: Jhana; e: meditation practice

[819] P: indriya-saṃvara; e: restraint of the [six] sense faculties.

[820] P: indriyesu gutta-dvāra; e: guarding the doors of the [six] senses.

[821] Về ví dụ cho cả hai công phu trên, xin xem ở các Kinh:

M-N i. 180ff, A-N ii. 16ff, etc. về công phu đầu tiên; và các Kinh: D-N 1. 63, 70; S-N ii. 218; IV. 103, 112, 119ff., etc. về công phu thứ hai.

[822] M-N i. 119. Tầm [vitakka]

* Bất định địa pháp (不 定 地 法; anityatābhūmikā-dharma), gọi là bất định vì chúng có thể thuộc về dạng thiện hoặc bất thiện, tuỳ theo căn cơ của Tâm vương. Ví dụ như Tầm, là tâm sở suy nghĩ phân tích. Nó là tâm sở tốt nếu Tâm vương có gốc thiện – ví dụ như suy nghĩ, chú tâm về giáo pháp của đức Phật, diệt khổ – hoặc xấu, nếu Tâm vương là một pháp bất thiện, như suy nghĩ phân tích cách lừa gạt người… Bất định địa pháp bao gồm tám loại: 1. Hối (悔; kaukṛtya), ăn năn, hối hận; 2. Miên (眠; middha), giấc ngủ; 3. Tầm (尋; vitarka), suy nghĩ, tìm hiểu dạng thô; 4. Tứ (伺; vicāra), suy nghĩ, tìm hiểu dạng tinh tế; 5. Tham (貪; rāga), tham mê, đắm mê; 6. Sân (瞋; pratigha), tức giận; 7. Mạn (慢; māna), kiêu mạn; 8. Nghi (疑; vicikitsā).

[823] Vitakka-saṅkhāra-santhāna; e: thought-formation and composition :

[824] Trích dẫn từ tác phẩm của Conze (1972), 85. Thuật ngữ Vitakka-saṅkhāra-santhāna; e: thought-formation and composition rất là khó dịch. Ví dụ trong Kinh nếu lên là: “Nầy, các vị tỷ-khưu, ngay cả điều ấy có thể xảy ra đối với người khi đang đi nhanh: “Nay ta tại sao đi nhanh như vậy? Ta nên đi chậm lại được chăng? ” điều ấy có thể xảy ra đối với người khi đang đi chậm: “Nay ta tại sao đi chậm như vậy? Ta nên đứng lại được chăng?”... Ta nên ngồi xuống?...Ta nên nằm xuống?”. Các vị tỷ-khưu, thậm chí người ấy có thể từ bỏ hẳn các oai nghi thô động, có thể tự thuần thục những oai nghi thanh thản nhất.’ Tôi tự thú nhận rằng những điểm trong mối liên hệ nầy là khó hiểu đối với tôi. Tuy nhiên, thấy rõ ý nghĩa trong luận giải.

[825] M-N i. 119-21.

[826] S-N v. 321.

[827] * 業; S: karma; P: kamma; C: yè; J: gō; Có các nghĩa:

1. Hành vi, hành động, hoạt động (s: karman, karma); 2. Hành vi của con người; cách cư xử, tư cách, bao gồm 3 hành vi thuộc ý, miệng, và thân; 3. Dấu tích, kết quả lưu lại từ 3 hành vi của nghiệp; năng lực vận hành tiềm tàng – nhân duyên tạo thành từ những hành vi mà cuối cùng sẽ tạo ra các kết quả khác; 4. Hành vi xấu ác, tai hại. mê muội; 5. Hạnh thanh tịnh (s: anubhāva); 6. Nỗ lực, tinh tấn, phấn đấu (s: vyāyama).

[828]* vipāka (s); Quả báo, dị thục quả, kết quả, sự thụ quả; dị thục 異 熟.果 報; C: guŏbào; J: kahō; S, P: vipāka; Kết quả, hiệu quả của các hành vi trước đây; kết quả của nghiệp (s: karma, phala). Là sự chín muồi của một quả (dị thục quả) trong nguyên lí Nhân quả (Nghiệp). Một khi quả chín, nó sẽ tác động lên người gieo quả đó theo một cách nhất định. Sự chín muồi một quả có thể xảy ra trong đời này, cũng có thể trong đời sau. Người ta cho rằng một quả xấu mà chín ngay trong đời này vẫn tốt hơn là đợi đến đời sau.

[829] * P: kama-chanda; e: sensual desire.

[830] * asubha-bhāvanā; meditation on the repulsive.

[831] * Cửu tưởng quán. S-N v. 131.

[832] S-N v. 320-2.

[833] P: sati-paṭṭhāna; e: four applications of mindfulness.

Mô tả đầy đủ về pháp thực hành Bốn lĩnh vực quán niệm (Tứ niệm xứ) mà Đức Phật đã chỉ rõ ‘Đây chính là con đường duy nhất đưa đến sự thanh tịnh cho các chúng sinh, để hàng phục sầu bi khổ não, để đoạn diệt khổ não, để thành tựu chính đạo, thực chứng niết-bàn.’

Xem Kinh Mahāsatipaṭṭhāna Sutta trong Trường bộ Kinh ( D-N ii. 290ff.) và kinh Satipaṭṭhāna Sutta trong Trung bộ kinh ( M-N i. 55ff.) Chánh niệm được áp dụng vào bốn đối tượng (1) thân; (2) cảm thọ; (3) (mind; citta); (4) đối tượng của tâm ý/ pháp (mind-objects /dhammas).

[834] D 119.

[835] See e.g. GS 354.

[836] BGE, Preface.

[837]*p: bhavanā-padhāna 令未生之善生， effort to cultivate/develop.

[838] *p: anurakkhaṇa-padhāna 已生之善增上; effort to preserve.

[839] * p: paññā; e : transformative insight.

[840] * 七 覺 支; S: sapta-bodhy-angāni. Bảy giác chi; p: sambhojjaṅga; e: seven limbs of enlightenment. Còn gọi: Thất giác chi (七 覺 支), Bảy Bồ-đề phần. Nhóm thứ sáu trong ba mươi bảy Bồ-đề phần (s: bodhipākṣikadharma), gồm có: Trạch pháp (擇 法; s: dharmapravicaya; phân tích, biết phân biệt đúng sai), tinh tấn (精 進; s: vīrya), hỉ (喜; s: prīti), khinh an (輕 安; s: praśabdhi), Niệm (念; s: smṛti), Định (定; s: samādhi), Xả (捨; s: upekṣā).

[841] s: mettā-bhāvanā; e: cultivation of friendliness.

[842] Mettā xuất phát từ mitta, có nghĩa là thân thiện (friend). Tuy nhiên, khi dịch ‘sự thân thiện–friendliness ’ là đã có chút ít giảm nhẹ so với nghĩa gốc, nên tôi dùng nguyên thuật ngữ Pāli. Xin xem Thanh tịnh đạo luận (Vissudhimagga). 296 ff.

[843] Vấn đề ở đây là nếu con người không có một cái nhìn lành mạnh về chính mình, thì điều kiện tiên quyết để phát triển tâm từ đến người khác là thiếu vắng. Buddhaghosa (Vsm. 297) trích dẫn trong Tự thuyết (Udāna): Không có ai khác thân ái với ta hơn là tự ngã của ta. Vậy ai yêu tự ngã [atta-kāma], chớ nên hại tự ngã người khác. (47 và trong S-N i. 75). Nếu người ta ‘yêu’ chính mình trong ý nghĩa muốn có một đời sống hạnh phúc và đầy đủ (tính tự yêu mình–narcissism không phải trong nghĩa nầy) và phản ánh rằng đây cũng chính là điều những người khác muốn, thế nên nền tảng cho sự phát triển mối quan hệ thân thiện hơn và ít thù địch hơn có thể được hình thành. Đấy là điểm chính.

[844] Nietzsche nói rằng: ‘Luôn luôn yêu người láng giềng như yêu chính mình–nhưng trước hết phải bằng tình yêu chính tất cả mọi người.’ (Z iii. 5.3) mặt khác: ‘Tình yêu của bạn đối với người láng giềng là tình yêu ích kỷ của chính bạn’ vì ‘bạn... không yêu chính mình trọn vẹn’ (Z i. 16). Do vậy, Nietzsche sẽ đồng ý rằng bước đầu tiên và kế tiếp cho sự phát triển ‘tâm từ’ đến các người khác sẽ là phải học cách ‘từ bi’ với chính mình.

[845] Ngài Phật Minh lưu ý rằng đối tượng thích ứng ở đây hoặc là bậc đạo sư tâm linh của mình, tương đương, hoặc là thầy dạy hoặc là bậc tương đương đối với mình, phản ánh điều kiện sinh hoạt tu tập trong tu viện. Nhưng dĩ nhiên, trong bối cảnh sinh hoạt ngoài tu viện, những người bạn khác mà mình cùng chia xẻ những kinh nghiệm ‘thiện,’ Chẳng hạn, khi họ giúp người khác, chia xẻ vật dụng với những người khác,v.v..., đều là đối tượng thích hợp để thêm vào. Tuy nhiên, Ngài Phật Minh cảnh báo đề phòng tình bạn của người có ái dục với người khác hoặc đối với người đã chết. Cho thấy tình bạn như vậy sẽ chẳng có gì khác hơn sinh khởi dục tính và tham lam. Khi những cảm xúc như vậy hiện hành, tâm từ (metta) cực kỳ khó khăn– thậm chí không thể–phát huy.

[846] Buddhaghosa nói đến sự ‘phá vỡ rào cản’ khi chuyển từ tầng nầy đến tầng kế tiếp. Chúng ta có thể nói rằng có sự tương quan Duyên khởi giữa các tướng trạng của tâm, cảm xúc trội vượt vào lúc đó, và viễn tượng của nó trên thế giới mà, từ một viễn cảnh lớn hơn, d, nhìn như là ‘rào cản.’ Đó là rào cản trong ý nghĩa nó phân định ranh giới khả tính của con người có thể đáp ứng với mọi tình huống. Tâm chất đầy sân hận là ‘rào cản’ đối với nhiều viễn cảnh khác, nó hạn cuộc viến tượgn của mình đối với một cái nhìn rất chủ quan, hạn cuộc và thận trọng. Trong thuật ngữ của Nietzsche, nóng giận là một biểu hiện của yếu đuối, và bị ở trong một viễn tượng như vậy thì quá hạn cuộc: ‘Cái đẹp không thể với tới được đối với mọi ý chí hung bạo.’ (Z ii. 13). Thế nên, nhờ phát triển tâm từ (metta), con người, theo cách nói trên, vượt qua được các rào cản, công khai hàng phục tự kỷ hạn hẹp, viễn tượng bị giới hạn trước đây.

[847] *Wittgenstein: người đã gây nên những đợt sóng ngầm làm rung chuyển cơ đồ kiến trúc vĩ đại của triết học Tây phương trên lãnh vực ngôn ngữ và luận lý học. –Xem thêm bài viết Giá trị đối chiếu trong những tương quan văn hóa–Tuệ Sỹ.

[848] Nietzsche, trong một đoạn văn nói về ‘tính vô tư, không vụ lợi,’ đã ghi chú: ‘phần lớn những điều ấy vốn quan tâm đến và kích thích moi người có bản chất cao hơn... xuất hiện cùng với ‘điều không đáng chú ý’ đối với hạng người trung bình–nếu anh ta không có sự chú ý tận tuỵ đến những điều nầy, anh ta gọi nó là vô tư–désintéressé và tự hỏi bằng cách nào để có thể hành xử ‘một cách vô tư.’ (BGE 220). Do vậy, đối với Nietzsche, ý niệm về ‘hành xử không vụ lợi’ có nguồn gốc của nó trong thực tế ‘người có bản chất cao hơn’ có sự quan tậm vượt trên phạm vi của người bình thường. Chúng ta có thể nói điều là do họ có những ‘cái ta’ riêng biệt mà, vì họ ‘thấy’ một cách khác biệt, là sự quan tâm đến cái khác–những điều mà người khác không thể hiểu và đáp ứng được

[849] A-N i. 132.

[850] Avyākata: không đựợc nói rõ, không đựợc thuyết minh, không đựợc xác định, không thuộc thiện hay ác, vô ký 無記.

Vatthu: cách thức, sự việc, lĩnh vực, cơ sở, đối tượng....(nt.) a site; ground; field; plot; object; a thing; a substance; a story.

* Xem Avyākata-vagga trong A-N iv, và Avyākata-saṃyutta trong S-N iv. Vấn đề về những điều không có câu trả lời nhất định là: thế giới có thường hằng hay không; vính cữu hay không. Mạng sống con người (life principle; jīva) có đồng nhất với thân hay không; và Như Lai tồn tại, không tồn tại, vừa tồn tại vừa không tồn tại; chẳng tồn tại cũng chẳng không tồn tại sau khi chết. Có thể được diễn đạt như: (1) A là B; (2) A không là B; (3) A là B vừa là không phải B; (4) A chẳng phải B cũng chẳng phải không là B; câu thứ (3) sẽ gồm cả ý nghĩa ‘đều vừa là ‘bị huỷ diệt–annulled’ vừa là ‘bảo trì.’ Giáo lý Trung đạo ‘Middle Way’ Phật giáo dạy rằng: ‘ Do cái này (A) sinh, nên cái kia (B) sinh. Khi cái này (A) diệt, thì cái kia (B) diệt.’ Quan điểm nầy khẳng định duy trì tính tương tục, không xác định cái nào là ‘huỷ diệt’, cài nào là ‘bảo trì,’ những quan niệm như vậy sẽ được xem như là sai lầm.

.

[851] Trong tác phẩm WS ii, Nietzsche nói rằng ‘mọi hành vi và hiểu biết đều không phải là tiến trình liên tục gồm các sự kiện và khoảng không, mà là một dòng chảy tương tục.’

[852] Xem Thanh tịnh đạo, ch. ix.

[853] A-N ii. i6; D-N iii. 226.

[854] Một sự kiện đáng quan tâm trong Luật tạng– Vin. (iii. 67 ff.), có vài vị tỷ-khưu, khi tu tập pháp quán bất tịnh (contemplating upon the impure; asuhha-bhāvanā), có nghĩa là quán tưởng sự tan hoại của thây người chết để giải trừ lòng ham muốn dục lạc, họ thực sự dâng tràn sự ghê tởm thân xác mình đến mức có vị muốn tự sát, một số tỷ-khưu thoả thuận sẽ giúp nhau kết liễu đời mình, và một số vị tỷ-khưu thuê Lộc Trượng Phạm chí (鹿杖梵志; Mṛgalaṇḍika) giết họ. Khi Đức Phật nghe chuyện nầy, ngài tuyên bố rằng việc làm như vậy là phạm giới ba-la-di (波羅夷; pārājaka), ai phạm giới nầy phải bị trục xuất ra khỏi Tăng đòan. Tuy nhiên, không có nỗ lực giải quyết những vấn đề như làm sao để có tiêu chuẩn tu tập trong đạo Phật để có thể dẫn đến không phải vì mục tiêu là lòng tham, có nghĩa là giải trừ tham muốn dục lạc, mà dẫn đến sự nhàm chán tự thân đến nỗi có người muốn tự sát. Ở đây, ít nhất dường như các vị tỷ-khưu nầy có lẽ nên được khuyên tu tập tâm từ (mettā-bhāvanā). Cũng vậy, từ những điều được đề cập đến nhiều nơi khác trong Luật tạng, Vinaya (iii. 36), phép thực hành quán bất tịnh do một số tỷ-khưu đã có tác dụng trái ngược: một số đã có hành vi giao hợp với xác chết đã thối rữa, thậm chí với xác chết đã bị chặt đầu.

[855] GS 127.

[856] (f.) cognition; intention.

[857] Tiến trình, đến thọ–vedanā, là đã có ít nhiều ở ngoài sự kiểm soát hiện tại của mình, bị điều kiện bởi quả báo (effects; vipāka)–trực tiếp và gián tiếp–của nghiệp–kamman; action trong quá khứ. Như một ‘dư báo’ quá khứ, nó hình thành nền tảng cho ‘ý chí’ hiện hành, mà khi chúng ta có thể khiến cho các yếu tố khác sinh ra, như sự hiểu biết, nhận thức của mình, thì hành vi hiện thời không cần phải hoàn toàn được quyết định bởi nền tảng đó. Đến mức độ đó, là chúng ta đã tạo nên một ‘vòng’ luân hồi (saṃsāra), đáp ứng theo cách tương tự được quyết định bởi nền tảng nầy, thì chính nó là quả của hành vi theo cách tương tự trong quá khứ. Do vậy, công phu ‘phòng hộ căn môn’ trong đạo Phật đóng một vai trò then chốt trong việc giúp cho mỗi cá nhân tự giải thoát mình ra khỏi sự phản ứng của tập khí. Đó chính là chỉ bằng trở nên hiểu biết làm thế nào con người phản ứng một cách máy móc với những tình huống mà họ có thể bắt đầu tiến trình nhờ đó, họ có thể trở nên tự tại đối với những tái phản ứng như vậy. Điều nầy cũng làm rõ ràng lý do tại sao ‘chánh niệm và ‘tỉnh giác’ là rất trọng yếu trong pháp tu tập của đạo Phật.

[858] Trong một cuộc gặp gỡ thú vị giữa Ni sư Dhammadinnā và Visākha, chồng cũ của cô, Visākha hỏi rằng: Thưa Ni sư, có phải trong lạc thọ (pleasant feelings; sukhā vedanā), tham tùy miên (anuśaya of raga) phải từ bỏ. Trong khổ thọ (painful feelings; dukkhā vedanā), sân tùy miên (revolusion; paṭigha ) phải từ bỏ. Có phải trong bất khổ bất lạc thọ, vô minh tùy miên (tendency to avijjā) phải từ bỏ? Trong lạc thọ, cái gì phải từ bỏ. Trong khổ thọ, cái gì phải từ bỏ. Trong bất khổ bất lạc thọ (adukkhamasukhā vedanā; neutral feelings’ cái gì phải từ bỏ? (Trung bộ kinh 44, Tiểu kinh phương quảng–(Culavedallasuttam). Ni sư Dhammadinnā đáp lại rằng điều ấy không phải như vậy, Ni sư đưa ra ví dụ cho mỗi cảm thọ. Theo đó không rõ nghĩa lắm, nhưng điểm chủ yếu là lạc thọ, khổ thọ, và bất khổ bất lạc thọ đều có thể dẫn đến thiện nghiệp cũng như bất thiện nghiệp. (M-N 1. 303 If.).

[859] P. 67.

[860] A 15.

[861] Quan niệm của Nietzsche được tóm tắt trong tác phẩm Z i. 3: ‘Tôi đang đau khổ và bất lực–rằng đã tạo nên các thế giới bên kia.’ Về trình bày rõ quan điểm nầy và các ví dụ khác, xin xem thêm tác phẩm On the Genealogy of Morals.

[862] prapañca (s); hí luận 戲 論. E: conceptual proliferation.

[863] M-N i. 111-12.

[864] Theo Ñāṇananda ( 971: 5), “papañca-saññā-saṇkhā” có nghĩa là khái niệm, suy đoán, phác hoạ hay quy ước ngôn ngữ được mô tả bằng khuynh hướng thiên nhiều về khái niệm của tâm ý.

[865] Trong Sn 913, chúng ta có ý niệm rằng ‘Bậc Thánh [mâu-ni] đã hoàn toàn viễn ly mọi kiến chấp (diṭṭhi).’ Chủ đề nầy được lập lại trong Sn 786,787,794, 799, 8oo, 802, và 851. Nietzsche có thể hiểu quan niệm như vậy như là dấu hiệu của sức mạnh: ‘Tự do đối với mọi kết án của mọi điều, khả năng về một quan niệm không giới hạn, đi đôi với sức mạnh.’(A 54). Không may, Kinh nầy không bao gồm trong bản dịch cô đọng của Coomaraswamy về Kinh Sutta-Nipāta mà Nietzsche đã đọc.

[866] Về bình luận đầy đủ, xin xem Sangharakshita (1991), 108ff., và (1987), 137ff., và Bodhi (1980).

[867] Lậu hoặc āsavas or ‘biases’ là xu hướng về ‘dục lậu– sensual experience; kāma-āsava), hữu lậu (bhava-asava), và vô minh lậu spiritual ignorance’ (avijjā -āsava’).

[868]* Duyên (S.ii,29)-Kinh Tương Ưng Bộ. HT. Thích Minh Châu dịch, phần 12, Tập II : Thiên Nhân Duyên, Tương Ưng Nhân Duyên

[869] Trong một cước chú cho bản dịch của Bà đã được nêu trên, nhan đề; The Book of Kindred Sayings; pt ii, 26 n. 1

[870] Ibid., p. viii. Người ta tự hỏi rằng có lẽ đó là điều Nietzsche đã làm.

[871] A-N v. 1–6 và 311–17; D-N iii. 288. -

[872] * 悔 P:a vippaṭisāra; e: freedom from remorse.

[873] *Yoniso-manasikāra, tự duy chính xác, chánh tự duy 正思惟, như lý tác ý 非如理作意.

[874] * vimutti-ñāṇa-dassana; liberation through knowing and seeing.

[875] Ngoại trừ một chỗ trong Kinh D-N iii. 288, đơn giản được kết thúc bằng ‘người ấy được giải thoát (vimuccatti).’

[876] A-N iii. 19, 200, 360 và iv. 99, 336.

[877] * Kalupahana, D.J. Nhà nghiên cứu Phật học người Nhật Bản, tác giả nhiều công trình nghiên cứu Phật học giá trị như: Causality: The Central Philosophy of Budhisme (Honolulu) (1975); Buddhist Philosophy (Honolulu) (1976); The Priciples of Buddhist Psychology (Honolulu) (1987)...

[878] Kalupahana (1975), 59.

[879] upanisā (f.) [Vedic upaniṣad/ rút ngắn: upanissaya]: duyên, duyên do, nguyên nhân, phựơng tiện.

[880] Paccaya=upanisā=nidāna: duyên.緣.

[881] Nhân, nguyên nhân.

[882] Ibid. 57.

[883] Xem Barua (1944). Như ông quán sát (1944: 63), trong ‘quan niệm triết học về Lý Duyên khởi [Causal Genesis; p: paṭicca-samutppādda] trong đạo Phật, cả luân hồi (saṃsāra) và niết-bàn (nirvāṇa) có thể trình bày một cách thích hợp là được bao gồm trong đó, cả hai đều có khả tính đồng nhất và cùng một thực tại.’ Về thảo luận xa hơn về quan điểm của Barua, xin xem Sangharakshita (1987), 138 ff.

[884] ‘Cuộc sống không tạo sinh–unregenerative’ là đời sống trong đó không có sự phát huy của các điều thiện. Trong đạo Phật, vốn thừa nhận sự ‘tái sinh,’ điều nầy có nghĩa là mỗi đời sống, ít nhiều đều trải qua trong sự theo đuổi cùng đời sống kiếp trước, diễn đạt cùng tầm mức ảnh hưởng và ‘cái nhìn’ tương ứng của họ, một dạng tương tự như ‘quy hồi vĩnh cữu–eternal recurrence.’ Thế nên thực sự chẳng có sự thay đổi xảy ra, chỉ là những thói quen cũ tự nó lập lại trong một bối cảnh khác, đời này sang đời khác. Đây chính là luân hồi (saṃsāra).

[885] D-N ii. 21–30.

[886] Dĩ nhiên, cuộc đời có thể không dâng tặng những khả tính như vậy. Con người có thể phải sáng tạo chính mình bằng những gì đang hiện hữu, nếu không họ sẽ trở thành một kẻ hư vô ngay lúc đó.

[887] P: Samaṇa; e: wandering mendicant.

[888] P: brahmacariya; e: life in pursuit of excellence.

[889] Guenther dịch saddhā là ‘confidence-trust’ (1975: 38) và ‘confidence- respect’ (1959: 62), vì để phân biệt với mọi hiểu lầm có thể xảy ra khi dịch là ‘faith.’ Saddhā không có liên quan gì đến ‘niềm tin đơn thuần hay niềm tin mù quáng,’ và nó bao gồm các khái niệm mà chúng ta diễn tả bằng các từ ‘confidence: tin tưởng’, ‘certitude: tin chắc’, ‘reverence: tin kính’, ‘respect: tin tưởng và tôn trọng’ (1959: 6i). Trích dẫn từ Aṭṭhasālani, Guenther bổ sung thêm rằng ‘tín –confidence- respect’ có tính chất mặt bằng để lát đường.’(1959: 63). Như trong Abhidharmasamuccaya diễn tả ‘Điều gì là tín (confidence-trust)? Đó là niềm tin tưởng sâu sắc, minh mẫn, và ước nguyện cho những điều mình tin là cshân thật, có giá trị, và khả hữu.’ (Guenther 1975: 38).

[890] Trong tác phẩm GS, Preface, 3, Nietzsche phát biểu rằng: ‘Chỉ có đau khổ lớn nhất chính là tự do tột cùng của tinh thần’; ‘đau khổ lớn nhất’ được hiểu là dukkha.

[891] Thanh tịnh đạo, 143 ff.

[892] 輕安 calming; passaddhi. Trạng thái ‘khinh an’ nầy được cho có hai phần, thân (kāya) và tâm (citta). Tuy nhiên, như Guenther (1959: 54) chỉ ra, có thể sai lầm khi ‘dịch [những điều nầy] là sự giảm bớt căng thẳng về thể xác và tinh thần’ vì thuật ngữ kāya trong Phật giáo... [không] biểu thị nhiều về thân vật lý, mà chỉ cho một mô dạng hợp nhất tác dụng và chức năng. Thân (kāya) bao gồm cả phần chức năng của thọ [vedanā], tưởng [saññā] và hành [saṅkhāra], mà hợp cùng với tâm [citta], phản ánh trạng thái khinh an (calming-down ) của toàn bộ cơ cấu tâm linh của cá nhân thành một cấu trúc tâm linh mới. Chúng ta có thể nói rằng, một ‘bản ngã mới,’ hay nếu dùng thuật ngữ của Nietzsche, một cơ cấu mới của ‘quyền lực.’

[893] * P: vimutti-ñāṇa-dassana; liberation through knowing and seeing.D-N i. 84. Về mô tả song song với jhāna (thiền), xin xem phần trước đó từ trong Kinh Trường Bộ D-N i. 73 về trước.

[894]* yathā-bhutā-ñāṇa-dassana; e: knowing and seeing things as they really are.

[895]* Paññā; e: transformative-insight.

[896]* full accomplishment of bodhi.

[897] Sự hiển bày các duyên (nidāna) từ ‘như thật tri kiến’ về trước, có thể được xem như là sự vânh hnàh của Pháp vị (dhamma-niyama) hay là Thực tại; Pháp tính (Reality order) (Xem e 7.1). Rốt ráo, chính thông qua ‘tri kiến’, các nghiệp đã tạo tác bị phá huỷ trong ý nghĩa các hành vi xuất sinh từ ‘trí huệ–transfonnative insight’ đèu không tạo nên những nghiệp hệ luỵ. Điều nầy hàm ý rằng cá nhân được tự tại trong sự vận hành của nghiệp dị thục (kamma-niyama) về mặt hiện hành, có nghĩa là hiện hành không tạo một hệ quả theo luật nghiệp báo (kamman). Điều nầy không nhất thiết hàm ý rằng hiện hành không có bất kỳ hệ quả nào, mà chỉ bất kỳ những hệ quả nào, nếu đúng thực là có hệ quả–chúng sẽ không chịu quả báo (phala; fruit) trong vòng luân hồi (saṃsāra). Lại nữa, theo tôi, điều nầy khiến cho dhamma-niyama có nhiều ý nghĩa hơn là 10 tháng mang thai.

[898] Trong một mô tả khác về các duyên (nidāna) tạo sinh, thực tế là mỗi duyên xuất hiện ‘một cách tự nhiên’ từ duyên trước đó khi nó hoàn toàn phát triển, nó được biểu thị bằng thành ngữ Pháp nhĩ như thị (esā dhammatā), có nghĩa là ‘điều xảy ra một cách tự nhiên nầy–this happens naturally.’ Về mô tả thuật ngữ trong ngữ cảnh nầy, xin xem Rahula (1974).

[899] G: Bewußtsein; e: consciousness.

[900] Nietzsche không phân biệt được giữa ý thức (consciousness ) và tự tri (self-consciousness). Vì khái niệm về ý thức (consciousness ) là riêng biệt dành vcho con người. Tôi gợi ý rằng đó chính là tự tri (self-consciousness) mà Nietzsche có trong tâm trí.

[901] GS 354.

[902] TI ii. 10. WS 37.

[903] TI viii. 6.

[904] BGE, Preface.

[905] WP 529. Xem thêm TI v. 2; viii. 3 và 4.

[906] A 14.

[907] GS 11.

[908] Ở đây là ‘tri giác’(Sinn; sense), tinh thần (Geist; spirit), và bản ngã (Ich; Ego).

[909] Z i. 4.

[910] GS 11.

[911] GS 354. Điều nầy hoàn toàn gợi nhớ đến Herder. Xin xem tác phẩm của Herder. Bản dịch của Barnard (1969).

[912] WP 524.

[913] Xem Wilcox (1974: 172-9). Wilcox nhận xét rằng ‘chủ đề tính thiết thực của ý thức là quan trọng trong ghi chú của Nietzsche; và nó mâu thuẫn nhau với tuyên bố của ông rằng ý thức không có tác dụng. Không có điều gì bất lực mà có thể hữu dụng’(174). Ông kết luận: ‘Ý thức có thể là một dấu hiệu của rắc rối, nhưng nếu như vậy, nó cũng có thể là lối thoát ra khỏi phiền trược... [như là] phương tiện, và có thể là một phương tiện giá trị nhất’(179). Sasso (1977) cũng đồng tình với quan điểm nầy.

[914] GM iii. 12.

[915] GS, Preface for the Second Edition, 3.

[916] BGE 208.

[917] Xem BGE 19 và 187.

[918] HAH 9.

[919] GM iii. 12.

[920] Lawrence (1971), 68.

[921] Trong Trung Bộ Kinh, M-N i.292, (viññāṇa) được gọi là thức do vì nó ‘phân biệt’ (vijānāti; discriminate); có nghĩa là ‘Nó phân biệt sung sướng và đau khổ, và không sung sướng không đau khổ.’ Do vậy, dịch đầy đủ sẽ là ‘thức phân biệt–discriminating consciousness.’ Tuy nhiên, vì tính khúc chiết, tôi sẽ dùng thuật ngữ ‘consciousness.’ Về mô tả mang tính tư tưởng và hiện đại của viññāṇa, đặt nó trong bối cảnh Ấn Độ đương thời, xin xem Ross Reat (1990).

[922] E: eye-consciousness, ear-consciousness, nose-consciousness, tongue-consciousness, tactile-consciousness, and mind-consciousness.

[923] pp. of nissajati) given up; dismissed; handed over.

[924] MN i. 293.

[925] SN v.v...218. Xem thêm MN i. 295.

[926] Bà Rhys David tríc dẫn trong Từ điển PED, mục ‘Mano và Māna (s). Xem thêm Ross Reat (1990). 317.

[927] Thuật ngữ paṭisaraṇa rõ ràng có những nghĩa rộng khác nhau ở mỗi tầng bậc. Trong khi tiến trình từ chánh niệm (sati ) đến niết-bàn (nirvāṇa ) có liên quan với hoạt động tâm linh trọng tâm trong đạo Phật. Đó là Quy y [saraṇa] Phật, quy y Pháp (Dhamma; teaching) và quy y Tăng (Saṅgha; spiritual community), mối quan hệ giữa thức giác quan (sense viññāṇa) và ý thức (mano-viññāṇa) không đồng một cấu trúc. Đây đơn giản là trò chơi chữ trong thuật ngữ ‘quy y’ (refuge hay là paṭisaraṇa).

[928] S-Nii. 94.

[929] E: development of consciousness; development of mind; p: mano-bhāvanā; viññāṇa-bhāvanā).

[930] GS 11.

[931] M-N i. 256ff.

[932] S-N ii. 94.

[933] P: viññāṇa-anañnca-āyatana; e: sphere of infinite consciousness.

Cảnh giới thứ nhì trong Tứ thiền của Vô sắc giới (arūpa-jhānas; formless meditative absorptions). Xem e.g. D-N ii. 69.

[934] D-N 1. 223 và M-N i. 329.

[935] S-N iii. 53-4 và D-N iii. 105. Xem thêm Harvey (1995).

[936] S-N iii. 86.

[937] GM iii. 12.

[938] Manopubbaṅgamā dhammā/Manoseṭṭhā manomayā/Manasā ce paduṭṭhena/Bhāsati vā karoti vā/Tato naṃ dukkhamanveti/Cakkaṃ’ va vahato padaṃ. (Dhp. 1)

諸法意先導，意主意造作。若以染污意，或語或行業， 是則苦隨彼，如輪隨獸足。

Manopubbaṅgamā dhammā/Manoseṭṭhā manomayā/Manasā ce pasannena/Bhāsati vā karoti vā/Tato naṃ sukhamanveti/Chāyā’va anapāyinī. (Dhp. 2)

諸法意先導 意主意造作 若以清淨意 或語或行業 是則樂隨彼 如影不離形.

[939] WS.53

[940] WS.65

[941] WS.53

[942] Xem Nyanaponika (1962), 28ff. Ibid. 46.

[943] Trong Trường Bộ kinh, D-N ii. 290f. và Trung Bộ kinh, M-N i. 55f. Tác phẩm của Nyanaponika chủ yếu là luận giải về hai bộ kinh nầy.

[944] * An-ban thủ ý 安 般 守 意; P: ānāpānasati; dịch nghĩa là Nhập tức xuất tức niệm (入 息 出 息 念), là sự tỉnh giác trong lúc thở, thở ra, thở vào. Một trong những phép tu cơ bản quan trọng nhất để đạt Bốn lĩnh vực quán niệm hay Định (s: samā-dhi). Phép này tập trung nơi hơi thở, qua đó tâm thức đạt yên tĩnh, là phép tu của hầu hết mọi trường phái Phật giáo. Từ phép niệm hơi thở, hành giả dễ dàng tiến tới phép tập giác tỉnh (念; niệm; s: smṛti; p: sati) trong hơi thở. Sau đó hành giả tập giác tỉnh trong mọi diễn biến về tâm và về thân.

Kinh Tứ niệm xứ (p: satipaṭṭhāna-sutta) viết: ‘Hành giả hít vào chậm rãi, người đó biết tôi hít vào chậm rãi; thở ra chậm rãi, người đó biết tôi thở ra chậm rãi; hít vào ngắn,’ người đó biết tôi hít vào ngắn; thở ra ngắn, người đó biết tôi thở ra ngắn; người đó nghĩ rằng tôi hít vào, cả thân thể tiếp nhận; người đó nghĩ rằng ‘tôi thở ra, cả thân thể tiếp nhận‹; người đó nghĩ rằng mọi bộ phận thân thể đều được trong sạch, tôi hít vào; người đó nghĩ rằng ‘mọi bộ phận thân thể đều được trong sạch, tôi thở ra; cảm nhận an lành…, người đó nghĩ rằng ‘tâm thức an lành, tâm thức rực sáng, tâm thức chú ý’; ‘quán vô thường’; quán xả bỏ… tôi hít vào, tôi thở ra.

Đây là một trong những bài kinh đầu tiên được truyền bá tại Việt Nam, được Khang Tăng Hội đề tựa.

[945] Nīvaraṇa; five ‘hindrances’

[946] sensual desire’, ‘ill-will’, ‘sloth and torpor’, ‘worry and anxiety’, or ‘irrational doubt’

[947] * Tịch Thiên 寂 天; S: Śāntideva; Cao tăng thuộc phái Trung quán. Truyền thuyết cho rằng Sư là một vương tử miền Nam Ấn Độ, sống trong thế kỉ thứ 7, 8, và hoạt động tại viện Na-lan-đà. Sư là tác giả của hai tác phẩm quan trọng là (Đại thừa) Tập Bồ Tát học luận (s: Śikṣāsamuccaya) và Nhập bồ-đề hành luận (Bodhicaryāvatāra). Một tác phẩm thứ ba cũng thường được nhắc đến là Tập kinh luận (s: Sūtra-samuccaya) đã thất truyền (theo Thánh Nghiêm thì được dịch ra Hán ngữ dưới tên Đại thừa thật yếu nghĩa luận). Nhập bồ-đề hành luận rất thông dụng trong Phật giáo Tây Tạng, là kinh điển giáo khoa.

[948] Bca, ch. 5, verses 23-5 (author’s trans.).

[949] * Tam huệ (三 慧); 1. Văn huệ 聞 慧 p: suta-mayā paññā s: śrutimayō-prajñā; e: understanding by way of what is heard), trí huệ đạt được thông qua những điều nghe được, từ học hỏi, từ kinh sách; 2. Tư huệ 思 慧 p: cinta-mayã paññā; s: cintāmayō-prajñā), e: understanding by way of reflection; trí huệ đạt được sau khi phân tích, suy ngẫm (chánh tư duy trong Bát chính đạo); 3. Tu huệ 修 慧; p: bhāvanā-mayā paññā s: bhāvanāmayō-prajñā; e: understanding by way of development, trí huệ xuất phát từ Thiền định. Những điều nầy chỉ được đề cập một lần trong Kinh tạng–đơn giản như liệt kê trong D-N IIi. 219. Còn được liệt kê trong Luận tạng (Abhidhamma; Book of Analysis) và trong Thanh tịnh đạo (Visuddhimagga) của Phật Minh (Buddhaghosa), trong đó không có điểm nào sáng tỏ lắm, đặc biệt là liệt kê trong Luận tạng. Tất ả những điều cần nói về Tu huệ (bhāvanā-mayā paññā ) là ‘Tất cả những điều hiểu biết của người đã giác ngộ là trí huệ nhờ tu tập.’ (325). Ngài Phật Minh nói: ‘Trí đạt được do thiền định (jhana], là điều xuất sinh từ tu tập thiền định (meditative], là điều cốt ở sự tu tập.’(Vim. 439). Điều nầy cũng được đề cập trong A-tỳ-đạt-ma Câu-xá luận (AbhidharmakofabMam) của ngài Thế Thân (Vasubandhu ). Trong bản tiếng Pāli, Tư huệ được xếp đầu tiên, Văn huệ tiếp theo. Tôi theo thứ tự trong A-tỳ-đạt-ma Câu-xá luận: như nó được xem là các tầng bậc của huệ (paññā), thứ tự nầy chứa đựng nhiều ý nghĩa.

[950] D-N i 84.

[951] * Còn gọi Dự lưu (預 流; S: śrotāpanna; P: sotāpanna; e: enter the [nirvāṇa] stream. Tức quả vị Tu-đà-hoàn, âm Hán Việt là Tu-đà-hoàn. Chỉ một người mới nhập dòng, đạt quả thứ nhất của Thánh đạo (ārya-mārga), trước đó là một bậc Tuỳ tín hành (s: śraddhānu-sārin) hay bậc Tuỳ pháp hành (s: dharmā-nusārin). Bậc Dự lưu là người đã giải thoát ba kiết sử đầu tiên là ngã kiến, nghi ngờ và giới cấm thủ (bám vào quy luật), nhưng vẫn còn Ô nhiễm (s: kleśa) dính mắc. Bậc dự lưu sẽ tái sinh nhiều nhất là bảy lần, sau đó đạt giải thoát; nếu thoát được Ái dục (s: kāmatṛṣṇā) và sân hận thì chỉ còn tái sinh hai hay ba lần nữa.

[952] * Kiết sử (結 使); p,s: Saṃyojanas; e: fetters. Trói buộc.

Một khái niệm quan trọng của đạo Phật, chỉ chướng ngại trên đường giải thoát. Có mười thứ trói buộc, làm con người cứ bị buộc chặt trong Luân hồi:

1. Thân kiến (身 見; s: satkāya-dṛṣṭi; p: sak-kāyadiṭṭhi), nghĩ rằng có một cái tôi được lập trên cơ sở thân thể;

2. Nghi (疑; s: vici-kitsā; p: vicikiccā);

3. Giới cấm thủ (戒 禁 取; ; s: śīlavrata-parā-marśa; p: sīlabbata-parāmāsa): Chấp cứng vào những giới điều vô ích.

4. Dục tham (欲 貪; s, p: kāma-rāga);

5. Sân hận (慎 恚; thận khuể; s, p: vyāpāda);

6. Sắc tham (色 貪; s, p: rūpa-rāga);

7. Vô sắc tham (無 色 貪; s, p: arūpa-rāga);

8. Kiêu mạn (慢; s, p: māna);

9. Trạo cử (掉 舉; s: auddhatya; p: uddhacca); Hồi hộp không yên .

10. Vô minh (無 明; s: avidyā; p: avijjā).

Thoát được ba trói buộc đầu tiên, hành giả trở thành Dự lưu (s: śrotāpanna). Thoát được trói buộc thứ 4, 5 là bậc Nhất lai (s: sakṛḍāgāmin). Thoát được hoàn toàn năm trói buộc đầu tiên, hành giả đạt quả Bất hoàn (s: anāgāma). Hành giả thoát được mười trói buộc thì trở thành A-la-hán (s: arhat).

[953] Xem Aṭṭhaka-vagga trong Kinh Tập (Sutta-Nipāta).

[954] * Tam pháp ấn (lakkhaṇas; three ‘marks’)

三 法 印; dharma-mudrā，dharma-uddāna; C: sānfǎyìn; J: sanbōin;

Ba dấu ấn của pháp, ba đặc tính của nguyên tắc. Chỉ ba khía cạnh đặc thù của Phật pháp, hoàn toàn khác biệt những giáo lí ngoại đạo: 1. Chư hành vô thường (諸 行 無 常), tất cả đều vô thường; 2. Chư pháp vô ngã (諸 法 無 我), tất cả đều không có một cơ sở tự tồn và 3. Niết-bàn tịch tĩnh (涅 槃 寂 靜), tức là niết-bàn là sự an tĩnh tuyệt đối. Có thuyết cho rằng có Bốn pháp ấn (1) Các hành vô thường 諸行無常，(2) Các pháp vô ngã 諸法無我，(3)Nhất thiết cùng khổ 一切行苦，(4) Niết-bàn tịch tĩnh 涅槃寂靜 ( theo Bách khoa Phật học Từ điển Toàn thư)

[955] * Niết-bàn có thể nói là một biểu hiện tương duyên của lý Duyên khởi nầy, nên niết-bàn được xem là một trong Ba pháp ấn (Niết-bàn tịch tĩnh).

[956] Rhys Davids (1912), 111.

[957] Ibid. 113.

[958] Có lẽ không ‘thực sự có hiệu lực của tự hàng phục chính mình’ vì, từ bối cảnh của đạo Phật, tất cả mọi điều mà người ta tu tập và đạt được định (samādhi) đều có thể mất: họ có thể đoạ lạc trở lại trong dạng đời sống vô tạo sinh.

[959] * Hán: Dục như ý túc.

[960] * Buddha: one who has attained enlightenment; a man superior to all other beings, human & divine, by his knowledge of the truth (Rhys Davids). Quá khứ phân từ của bujjhati có nghĩa là: biết (known); hiểu (understood); nhận thức (perceived). (danh từ, m.) người đã đạt được sự hiểu biết, nhận thức sáng suốt (one who has attained enlightenment); Đấng Giác ngộ (the Enlightened One).