Nietzsche và Phật Giáo

13. Kết

Khi đánh giá quan điểm của Nietzsche về đạo Phật, tôi đã đưa ra miêu tả quan niệm hư vô của Nietzsche đã có sự liên kết như thế nào với cách hiểu về đạo Phật của ông. Nietzsche đã nhìn thấy chiều hướng lịch sử song song giữa một nền văn hoá phát triển vào chính thời của mình và của Ấn Độ vào thời Đức Phật. Song song lịch sử nầy nằm trên sự nổi bật của chủ thuyết hư vô (nihilism) là kéo theo sau sự đánh mất niềm tin trong khái niệm về một thế giới quan (Weltanschauung) ưu việt đã được công nhận. Giáo lý Đức Phật qua kiến giải của Nietzsche như là một đáp lại cho chủ thuyết hư vô (nihilism) vào chính thời của ông, và sự phản ứng đó, thay vì là một câu trả lời đầy tính nội quán (insightful) cho chủ thuyết hư vô, mà chỉ là một dạng đặc biệt của chủ nghĩa hư vô–‘chủ nghĩa hư vô thụ động (passive nihilism)’ Đức Phật không cho rằng nhận thức chủ nghĩa hư vô ấy là một dòng văn hoá đặc trưng phải nên vươn tới, và do vậy, công nhận Thế giới quan về một vũ trụ vô nghĩa và không mục đích như một xác định tuyệt đỉnh về đời sống. Thay vì vậy, Đức Phật tạo ra một điều mà Nietzsche xem là giáo pháp cao quý và nhân văn– Pháp (Dhamma)–như là phương tiện giúp cho những người cùng thời của Nietzsche vượt qua nỗi thất vọng về tâm lý khi họ thấy rằng ở ngay mục đích cuộc sống mà họ có được đã bị xói mòn bởi chủ nghĩa hư vô. Như là kết qủa của việc làm theo giáo pháp Đức Phật, họ sẽ trở thành như có thể đương đầu với nỗi lạnh lùng nầy, thế giới vô nghĩa và sự huỷ diệt của riêng họ, vào lúc chết sẽ cùng với niềm hoan hỷ và bình thản. Lướt mắt nhìn qua nền văn hoá của mình đương thời, Nietzsche thấy trước rằng thế giới già cỗi của họ đang dần dần bị xói mòn bởi chủ nghĩa hư vô đang rõ nét, đặc biệt là bởi nền khoa học mới, họ có thể thấy được trong thông điệp của Đức Phật một phương cách đối xử với sự lớn mạnh hiện sinh của tâm trạng xao xuyến bất an (Angst). Nhưng đối với Nietzsche, một viễn tượng như vậy chính là báo trước một thảm trạng văn hoá: Nietzsche thấy rằng việc chấp nhận đạo Phật sẽ trở nên một đe doạ rất hiện thực cho tương lai Châu Âu, dù ông thán phục nhiều phẩm tính của đạo Phật, đặc biệt là khi đối chiếu với Ki-tô giáo. Tuy nhiên, sau khi khảo sát kỹ xem đạo Phật có được xem là chủ nghĩa hư vô hay không–trong đó họ hiểu rằng thế giới đang hiện hữu không có ý nghĩa và mục đích gì, và mục tiêu của nó, niết-bàn (nirvāṇa), đơn thuần chỉ giúp cho cá nhân hoan hỷ chấp nhận sự hoàn toàn tan hoại lúc chết, đó là cách Nietzsche nghĩ–kết luận của tôi là đạo Phật khác xa với một tôn giáo chủ trương hư vô.

Và tôi đã trình bày những điều tôi hiểu như là những mối tương quan tồn tại giữa câu trả lời của Nietzsche về chủ nghĩa hư vô, quay trở lại trong ý tưởng then chốt cuả ông về ‘Ý chí hùng tráng’ và sự cá tính hoá (individualization) chính là việc tự hàng phục chính mình (self-overcoming), và quan niệm đạo Phật về khát ái (taṇhā) và tu tập định tâm (citta-bhāvanā). Ý chí hùng tráng, xuất phát từ sự nền móng khoa học bởi thuyết động năng ‘vật chất’ của Boscovitch, trở nên sự thay thế ‘Thượng đế’ cuả Nietzsche. Trong thuyết nầy, mọi hiện tượng, từ nguyên tử cho đến các phần tử cấu thành hiện hữu con người, đều được đặc tả bởi một nỗ lực (nisus) vượt thắng mọi chướng ngại, là điều Nietzsche gọi là ‘Ý chí hùng tráng.’ Trong mỗi cá nhân, Ý chí hùng tráng nầy, nếu vận dụng một cách thông minh, thì nó biểu hiện như là ‘tự hàng phục chính mình.’ Và chính thông qua ý niệm tự hàng phục chính mình mà Nietzsche tìm kiếm một thúc giục tiến lên con đường tâm linh mới, đạt đến tột đỉnh trong một dạng hiện hữu mới, là một Siêu nhân, hay Việt nhân (Übermensch)

Thông qua khảo sát khái niệm khát ái trong đạo Phật, dùng mô dạng Eros như được thấy trong Symposium của Plato cũng như được thấy trong Kinh điển đạo Phật, tôi đã nỗ lực trình bày rằng khát ái, vốn theo truyền thống, hầu như luôn luôn được trình bày như là một chướng ngại cho con đường tu tập tâm linh, có thể được hiểu đơn thuần như là điều kiện căn bản cho sự hiện hữu của thế giới, điều kiện chưa hoàn chỉnh, bấp bênh cho hiện sinh. Chính từ điều kiện căn bản nầy mà toàn thể nỗ lực đua tranh. Trong ý nghĩa nầy, nó có liên hệ đến Ý chí hùng tráng của Nietzsche như là một ‘hình thái nguyên thuỷ nhất của xúc cảm.’ Và đúng là Ý chí hùng tráng của Nietzsche có thể hướng vào mục đích tâm linh thông qua tự hàng phục chính mình, khi đối tượng của khát ái là thuộc về bản chất tâm linh, khát ái có thể nói là trở thành pháp dục (dhamma-chanda)[959] hay ‘nỗ lực tìm cầu giáo pháp,’ có biểu hiện chính là tu tập định tâm (citta-bhāvanā). Về cơ sở đối chiếu nầy, kết luận của tôi là, trớ trêu thay, đó chính là điều gì đó hơi giống ý niệm của đạo Phật về tu tập định tâm (citta-bhāvanā) và Nietzsche nhắm đến. Và, vì ý niệm của đạo Phật đã được vận dụng toàn triệt như là một phương pháp thực tiễn, nên có rất nhiều điều có lẽ Nietzsche đã học và vay mượn từ đạo Phật để có thể giúp ông ta trong sự tìm cầu một câu trả lời thiết thực cho chủ nghĩa hư vô. Tu tập định tâm (citta-bhāvanā), như ‘tự hàng phục chính mình’ của Nietzsche, được bắt rễ từ cấu trúc tâm lý tự nhiên của con người. Bằng cách chuyển hóa khéo léo những khuynh hướng thâm sâu và chắc chắn, con người có thể mạo hiểm dấn thân trên con đường tự hàng phục chính mình liên tục để cuối cùng, vươn đến đỉnh cao trong một dạng hiện hữu mới: một vị Phật[960] (bậc giác ngộ). Có lẽ, nhờ vay mượn nhiều từ đạo Phật, Nietzsche có lẽ đã tìm thấy một phương pháp thực tiễn cho việc sáng tạo Siêu nhân (Übermensch) đang còn trong giả thuyết của ông. Thực vậy, Nietzsche đã sống trong một thời đại khi mà đạo Phật đã được thấm nhuần nhiều hơn, Nietzsche thậm chí có thể được xem như một con người giác ngộ, hiện thân một Siêu nhân (Übermensch) như vậy.

☸

Hạ an cư Mậu tý

2008

Thích Nhuận Châu.

SÁCH DẪN

A

Ābhassara, 308, 354

Abhidharmasamuccaya, 490

abhisaṅkharonti, 521

ác thú (Way of Woe), 350

act of not-willing, 149

aeterna veritas, 306

affect, 173, 345

Ajita, 57, 58, 130, 131, 132, 135

Ajita Kesakambalin, 57, 130, 135

akusala, 113, 291, 375, 379, 384

A-kỳ-đa Sí-xá-khâm-bà-la, 58, 130

Aḷāra Kālāma, 23

Albert Einstein, 231

an trú [upapatiṭṭhita], 136

A-nan, 369, 545

ānāpānasati, 528

anariyā pariyesanā, 380

Anāthapindika., 123

An-ban thủ ý, 528

Angst, 40, 67, 390, 551

Áo nghĩa thư (Upaniṣad), 44, 45, 48, 52, 135, 256, 313, 317, 318, 320, 323, 328, 506, 519, 539

apatiṭṭhita viññāṇa, 520

aretē, 187

Arête, 187

arid, 352

Aristote, 206, 405

Āryan, 41, 89, 91, 93

Asa Gray, 202

Atheological, 176

Aṭṭhaka-vagga, 542

Atthasālinī, 262, 490

atthitā, 129

A-tỳ-đạt-ma (Luận tạng), 143

Aufhebung, 406, 407, 426, 465

Augustine, 30

avyākata-saṃyuttam, 124

Awakening, 96, 121

ayam asmi, 329

āyatana, 135, 520

B

Bagehot, 151

Bái hỏa giáo (Zoroastrianisme, 68

Bà-la-môn, 19, 23, 41, 42, 44, 49, 50, 51, 54, 55, 56, 60, 98, 133, 142, 148, 159, 258, 307, 313, 314, 317, 330, 369, 370, 518

Barnard, 508

Barua, 485

Basham, 43, 47

Basket of Metaphysics, 143, 144

Baste, 141

Bát chánh đạo (Noble Eightfold Path), 382

Bất định địa pháp, 447

bất như ý (unsatisfactory), 353

bất tử (amṛta), 317

Bát-nhã, 91, 93, 143, 145, 275, 370

bellum omnium contra omnes, 66, 190, 204, 214

Berkeley, 172

Beyond Good and Evil, 5, 30, 70, 71, 172, 240, 241

bezwungenen, 428

bhāvanā), 92, 275, 283, 393, 435, 437, 442, 454, 467, 470, 495, 503, 517, 534, 540, 542, 547, 549, 552, 553

Bhayabherava Sutta (Discourse on Fear and Terror), 98

bīja-niyama, 263, 264

Bildung, 220

Biographical Sketch of an Infant, 205

bồ-đề (bodhi), 69, 266

Bodhgayā, 266

Bốn cái thấy–Four Sights, 86, 487

Bốn lĩnh vực quán niệm, 451, 456, 528, 530

Brahmā-god, 278

Brahmajāla Sutta, 313, 518

brahman, 43, 48, 49, 53, 317, 319, 320, 321, 323, 325, 330, 335, 341

Brāhmanism, 159

Buddha, 46, 77, 95, 137, 139, 253, 554

Buddha against the 'Crucified', 77

buddha-vacana, 258

Buddhist Pilgrims, 42, 143

Buddhistisches Wörterbuch, 138

bujjhati, 554

C. U. P. Smith, 201

cá thể tối cao (sovereign individual, 224, 227

cách ấm, 259

Ca-chiên-diên (Kaccayana), 127

Caesar, 226

cái không vĩ đại (great nothingness), 85

Carl von Gersdorff, 39

categorical imperative, 64

Ca-tì (Kasi), 97

causa sui, 361

Câu-xá luận, 90, 359, 533

ceto-samādhi, 310

Chadwick, 30

chân như, 15

Chāndogya Upaniṣad, 321, 322, 324, 329, 330

chánh định, 127, 310, 495, 529

chánh kiến, 128, 365, 382, 383, 387, 476

chánh nghiệp, 118

Chánh tinh tấn (Right Effort), 471

Chiếc bè pháp (Parable of the Raft), 118

chỉnh thể luận (holistic), 248

chòm sao năng lượng–constellation of forces, 238

Chọn lọc tự nhiên (Natural Selection), 206

Christo-Platonic, 197

chủ nghĩa duy vật cơ giới (mechanistic materialism), 179, 193

chủ nghĩa hư vô tế nhị (refined nihilistic), 39

Chủ nghĩa khoái lạc (Epicureanism), 186

chủ nghĩa thực chứng–positivism, 32, 37

chủ nghĩa tự do (liberalism), 64

Chư Phật thường pháp, 265

Chuyển luân thánh vương, 99

citta-bhāvanā, 166, 275, 283, 393, 435, 437, 495, 503, 517, 542, 547, 549, 552, 553

citta-niyama, 263, 264

cơ giới duy vật luận–mechanistic materialism, 233

cổ sinh vật học (palaeontologist), 211

cổ sinh vật học (palaeontologists), 151

Colli, 195

Comte, 37

con bọ không gian–space-bugs, 211

Con người tuyệt luân, 68

công đức (puñña, 354, 387

Cộng hoà quốc (Republic), 45, 421

congenital syphilis, 283

Coomaraswamy, 40, 65, 74, 140, 476

Copernicus, 237

Copleston, 11, 175

cú đòn may mắn (lucky hit), 218, 219, 223

Cực Quang Tịnh thiên, 354

Cựu Ứớc (Old Testament), 354

D

D. T. Suzuki, 345

Dabbha Mallaputta, 123

Đại kinh đoạn tận ái (Mahatanha sankhaya suttam), 333, 334

Đại Phạm (Great Brahmā), 312, 313

Đàm Vô Sấm, 55, 131

đấng cứu thế–saviour, 230

Đấng toàn tri, 96

danh thân (nāma-kāya), 122

danh và sắc (nāma-rūpa), 363

Dante Alighieri, 415

Đao lợi thiên, 124

Darwin, 25, 38, 151, 179, 193, 194, 195, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 211, 212, 214, 215, 216, 218, 222, 223, 226, 227, 229, 230, 233, 271

Darwinian, 194

dây bật phấn (chalk-lines), 221

Death Wish, 359

der Vergänglichkeitsdurst, 137

desire for nothingness, 141

Deussen, 140, 345, 346

Deva, 131, 265, 356

Dhammadinnā, 473

dhamma-niyama, 263, 267, 496

Dhammasaṅganippakaraṇa, 262

dị thục, 114, 118, 288, 450, 496

Die Religion des Buddha, 22, 139

Diệt đế, 83

định lực (samādhi), 364

Dionysian, 239

Dionysis, 343

Diotima, 347, 348

Discourse on the Snake, 65

Divided Line, 45

Do thái giáo (Judaism), 68

Đoạn diệt luận, 130, 132, 144, 145

doctrine of there-is, 133

doctrine of there-is-not, 134

Đối thoại (Dialogues), 403

dòng Tên (Jesuit), 179

doṣa, 127, 276, 291, 367

Dục giới (kama-loka), 339

Dục như ý túc, 370, 553

Đức Phật Cồ-đàm, 60, 69, 266

Đức Thế tôn, 101, 361

Du-già (Yoga), 326

Dumoulin, 13

Duy vật luận (materialistic, 132

duyên (nidāna, 482, 489, 492, 496, 498, 536, 537

Duyên khởi, 126, 129, 262, 267, 268, 280, 332, 334, 338, 374, 380, 386, 440, 461, 467, 468, 475, 477, 481, 485, 486, 543, 544, 545, 546

E

Ecco Homo, 253, 269

Eikasia, 45

ekacca-sassatavāda, 314

enlightened, 74

Enlightened One, 554

epistemic shift–cú nhảy nhận thức, 397

Eris, 185, 186, 190, 192, 346, 391

Eris-goddesses, 185

Ernst Windisch, 140

Erōs, 346, 347, 348, 349, 352, 378, 380, 393, 402, 408

Erwachte, 504

eṣa ma ātmā, 329

esanā, 380

eso ‘ham asmi, 329

eṣo ime attā, 329

Eternal Recurrence, 394, 395

evaṃ me sutam, 258

Evolutionary Ethics, 211

F

Father of All That Have Been and Shall Be, 309, 310, 311

Faust, 225

Feuerbach, 62

Flew, 201, 211, 353

Foundations of Tibetan Mysticism, 94

Fred Hoyle, 211

Freud, 36, 83, 359, 401

G

Gautama siddhārtha, 69, 165

Gay Science, 199, 294

Gefühl), 173

Geist, 243, 407, 429, 505, 506

Genesis, 354, 485

giá trị học (axiological), 427

Giải tập dị môn luận, 359

giản hoá luận (reductionist), 233, 251

Gillespie, 203

giới vức (avisaya), 323, 324

glücklicher Zufall, 218

God is dead, 36, 168

Goethe, 225, 226, 282, 421

good Eris, 186, 188, 190, 191

Gorgias, 54

Gottfried Leibniz, 231

Govinda, 94

Great Chain of Being, 201, 212, 354, 388

Guenther, 268, 293, 490, 494

H

hân hoan (panojja), 537

hàng phục chính mình, 4, 166, 192, 216, 274, 284, 393, 399, 403, 406, 408, 409, 410, 412, 425, 426, 435, 436, 437, 442, 452, 454, 465, 467, 477, 485, 489, 496, 499, 500, 502, 509, 520, 523, 524, 532, 540, 541, 547, 552, 553

Hành khổ, 89, 95, 108

hành uẩn, 268, 273, 340

Hayman, 168, 281, 282

hệ thống hai-thế giới, 229, 240, 242

Hegel, 14, 26, 221, 406, 407, 408, 426, 429, 430, 431, 465, 488

Hellenic thoughts, 186

Helmholtz, 244

Helmuth von Glasenapp, 137

Herder, 508

Herrmann Brockhaus, 42

Hesiod, 183, 185, 188, 190, 236, 346, 348, 390, 391, 392, 402

hí luận (saññā, 475

Hiện hữu tuyệt đối ‘absolute Being, 322

hiển thể– appearance, 169

hierarchy, 165

hình nhân luận–anthropomorphically, 174

History of an Error, 29, 38, 155

Hoàn nguyên chủ nghĩa, 234

Hoàng hôn của những Thần tượng (Twilight of the Idols), 29, 399, 425

Hollingdate, 168, 246

Homer, 5, 181, 183

homo natura, 190

hư vô, 3, 14, 16, 18, 35, 38, 39, 58, 60, 61, 63, 66, 75, 77, 78, 82, 87, 125, 130, 133, 137, 139, 141, 143, 145, 146, 148, 149, 150, 167, 177, 178, 190, 196, 200, 204, 207, 216, 234, 235, 239, 359, 389, 395, 408, 409, 482, 488, 491, 550, 552, 554

Human All Too Human, 33, 249

Hữu đảnh, 92

Hữu luận (atthikavāda, 133

Hữu thể– Being, 169

hữu vi [asaṅkhata], 136

Huyền Trang, 295, 354

hỷ (pīti), 493, 537

Hỷ Kiến thành, 124

Hy lạp, 14, 54, 155, 180, 181, 182, 183, 186, 188, 190, 192, 218, 220, 222, 236, 239, 242, 273, 393, 401, 402, 405, 417, 418, 433

hygiene., 70

Hyperbolic, 176

I

idappaccayatā, 262, 263

illusion, 45

Indra, 123, 313

Introduction to the Science of Religion, 158

Isaac Newton, 231

Islam (Hồi giáo), 68

Janaway, 11, 12

Jerusalem, 281

John Stuart Mill, 64

K

Kalupahana, 265, 484

kāma-chanda, 372

kāma-taṇhā, 138, 359

kamma-niyama, 263, 264, 268, 496

kammaññatā, 292

Kant, 31, 33, 34, 35, 36, 59, 64, 171, 176, 185, 195, 244, 390, 395

Kapila, 22, 23

Khaggavisāṇa Sutta (Kinh sừng tê giác), 65

khái niệm tổng hợp’ (conceptual synthesis), 340, 341

Khang Tăng Hội, 528

khát ái, 65, 84, 85, 96, 166, 263, 317, 344, 345, 346, 349, 350, 353, 356, 357, 359, 360, 361, 365, 366, 367, 368, 369, 371, 373, 374, 375, 376, 377, 378, 380, 381, 382, 383, 384, 389, 391, 393, 396, 486, 492, 552, 553

Khổ đế, 83, 87, 89, 95

khổ thọ–dukkha-vedanā, 88

Khoa học Tự nhiên Đức (German Naturphilosophie), 221

khoan dung (Gnade), 411

Không luận–natthikavāda, 134

không tạo tác’[akata], 147

kiến chấp, 313, 316, 329, 338, 475, 476, 539

kiếp (aeons, 315

Kim cương thừa, 94

Kinh Aggaña Sutta, 354

Kinh Đại Bản, 265

Kinh Đại niệm xứ (Mahā satipaṭṭhāna-sutta), 527

Kinh Kim Cang, 335

Kinh Phạm động (Brahmajāla-sutta), 131

Kinh Pháp cú (Dhammapada), , 73, 102, 145, 147, 148, 256, 259, 436, 443

Kinh Sabba Sutta, 322

Kinh Sa-môn quả, 55, 130, 336, 337

Kinh tạng, 145, 259, 262, 349, 357, 375, 438, 451, 468, 533, 541, 548

Kinh Tập (Sutta-nipāta), 65, 140

Kinh Tứ niệm xứ (satipaṭṭhāna sutta), 527

Kinh Tự thuyết (Udāna), 137

Kinh Tương ưng bộ (Saṃyutta-Nikāya),, 369

Kinh Uraga Sutta, 65

Kinh Xà dụ (Alagaddūpama Sutta, 328

Ki-tô giáo, 30, 33, 54, 68, 77, 78, 80, 81, 96, 156, 175, 186, 197, 199, 200, 203, 206, 230, 253, 274, 350, 361, 400, 402, 407, 414, 417, 551

Know thyself, 513

Knowing and seeing things as they really are, 478

Koeppen, 22, 140, 141, 145

Königsbergian, 31

Kraftcentren, 238, 245

Kỳ-na giáo, 335

L

Lange, 35, 205, 218, 235, 236, 243, 244, 246

Laplace, 231, 232

Lawrence, 513, 514, 541

Laws of Manu, 345

Lê-câu Phệ-đà (Ṛg-Veda), 42

Leipzig, 11, 41

Lịch sử của một Sai lầm, 29, 38

Lila, 187

lobha, 127, 291, 372

logos, 260

Lord of Creatures, 313

Luận Đại Tỳ-bà-sa, 90

luân hồi (saṃsāra, 110, 113, 119, 123, 125, 149, 159, 287, 316, 335, 344, 350, 354, 361, 366, 375, 381, 394, 395, 470, 472, 485, 486, 488, 496, 520, 538, 542, 546

luận lý (logic), 301

Luận tạng (Abhidhamma), 144

luật Nhân quả (Causal Law), 481

Lubbock, 151, 152, 153

Lumbini, 266

lương y, 254

M

Ma-ha Tất-đạt, 327

Mahācattārīsaka Sutta, 118

Mahānidāna Sutta, 366

Mahāpadhāna-suttanta, 265

Makkhali Gosala, 55

Melissus, 246

Melling (1987), 45

methodological irony, 251

micchā-diṭṭhi, 129, 132, 329,333,365,385

Middleton, 40, 176

milarepa, 327

Mistry, 22, 23, 140, 141

modus operandi, 443

moha, 127, 266, 276, 384, 388, 474

Mohan Wijayaratna, 100

Montinari, 196

Mostert, 195, 205

Mozart, 235

Mục đích luận (teleology), 206

mudutā, 292

Müller, 20, 22, 23, 41, 42, 46, 54, 139, 141, 142, 143, 144, 147, 150, 157, 158, 159, 295

mũi nhọn ý chí (Willens-Punktationen, 240

N

nāga, 98, 295

naǐveté of English biologists, 229

Nālandā, 532

Ñāṇamoli (Na-na-ma-lợi, 375

Napoleon, 232

natihitā, 129

Natur, 243

natura non facit saltum, 218

Natural Religion, 158

Nepal, 19, 69

Nettippakaraṇa, 7, 375

ngã (egoism), 73

ngã/phạm, 48, 49, 317, 323

ngã–ātman, 49, 50, 326, 337

ngã–attan, 132

ngẫu nhiên (contingent), 212

nghiệp, 28, 70, 76, 85, 106, 110, 112, 113, 114, 115, 117, 133, 135, 263, 264, 268, 288, 289, 290, 335, 347, 361, 375, 377, 381, 386, 387, 438, 449, 450, 472, 473, 496, 522, 539, 546, 548

nghiệp (kamman), 107, 110

nghiệp báo (kamma-vipākas), 114

ngữ nghĩa học (semantic), 524

ngũ tánh, 261

Ngũ tánh (pañca-niyama), 267

Ngũ vị, 261

Người hành khất tự nguyện–Voluntary Beggar, 75

nguyên tử (atom), 339, 341

nguyên tử duy vật luận (materialistic atomism), 236

Nhân chủng học (anthropology), 150

nhân duyên, 127, 365, 388, 449, 452, 471, 534, 546

nhận thức luận (epistemological), 324

Nhập bồ-đề hành luận, 531

nhập lưu, 537

Nhất nguyên luận (monistic), 42, 167

Như thật tri kiến, 127, 478

niết-bàn, 13, 40, 67, 75, 82, 84, 85, 92, 95, 97, 99, 105, 106, 108, 110, 112, 114, 115, 116, 117, 118, 120, 121, 123, 129, 135, 137, 139, 141, 142, 144, 146, 148, 149, 150, 157, 159, 275, 316, 334, 344, 350, 368, 375, 378, 380, 382, 383, 387, 389, 391, 394, 395, 451, 476, 482, 485, 489, 492, 516, 517, 530, 543, 547, 548, 549, 551

nihilism, 14, 35, 165, 167, 178, 188, 189, 550

Nihilism, 144, 145

nirvāṇa, 13, 120, 275, 338, 344, 476, 482, 485, 516, 517, 537, 547, 551

nỗ lực (nisus), 239, 284, 429, 432, 552

Noesis, 45

Nỗi buồn của chàng Werther, 225

Norman, 330, 331

noumena, 31

noumenal, 171

Nyanatiloka, 138

O

Of Personal Identity, 302

Of the Despisers of the Body, 504

Oldenberg, 21, 22, 43, 46, 47, 48, 50, 52, 55, 60, 66, 71, 72, 73, 74, 75, 86, 137, 139, 141, 146, 147, 148, 150, 157, 158, 254, 256, 257, 259, 268, 302, 346

On Genealogy of Morals, 5, 22, 475

On Moods, 168

On the Origin of Species, 25, 198

On Truth and Lies in the Nonmoral Sense, 6, 25

Oriental Nothing, 67, 83

P

pāguññatā, 292

Pajāpati, 124, 313

Pakudha-Kaccāyana, 336

Pāli-English Dictionary, 351

Pañca-niyama, 261

pañca-skandḥāh, 270

pane ad totum, 507

paññā, 91, 93, 123, 265, 275, 455, 532, 533, 536, 539, 540, 545

papañca-saññā-saṇkhā, 475

paradigmatic, 183

Parerga and Paralipomena, 149

parinirvāṇa, 121, 139, 148, 157, 159, 396

Parmenides, 246

Pascal, 133

Pātaligāmiya, 136

paṭigha, 367, 473

paṭisaraṇa, 515, 517

Paul, 79, 205, 345

Persian Wars, 181

phả hệ (genealogy), 154

Phaedo, 28, 53

Phái khắc kỷ (Stoicism), 186

phái suy đồi–décadents, 157

phạm hạnh (brahmacariya), 350, 492, 542

phàm phu, 91, 93, 97, 106, 126, 339, 374, 377, 519

Phạm thiên, 42, 43, 93, 124, 164, 259, 278, 307, 308, 309, 310, 312

Phạm thiên (Brahmā), 42, 43, 124, 307, 308, 312

Phân biệt luận (Vibhaṅga), 373

phản thần luận (anti-theological), 168

Pháp (Dhamma), 127, 267, 492, 551

pháp tánh (dhammaniyama), 264, 266

pháp tánh (dhammatā), 265

Phật giáo Châu Âu, 16, 38

Phật giáo Nam truyền, 20

Phật giáo Tây Tạng, 94, 531

Phật Minh, 262, 264, 266, 276, 361, 366, 377, 381, 456, 458, 464, 493, 533

Phật sở hành tán (Buddhacarita), 23

Phật thuyết Tịch chí quả kinh, 55, 131

Phật tự thuyết, 123, 135, 136, 146

Phệ-đà, 42, 44, 47, 48, 50, 55, 258, 312, 317

phép hoán vị trừu tượng (abstract permutations), 352

phi nhân– impersonal, 254

phi nhân–impersonal, 71

philologist, 176

philologists, 41

Philosopher of Culture, 175

Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, 231

phraseology, 40

Phục diễn bất tận, 394, 395

phusis, 260

physiology, 73

Pied Piper, 104

Plato, 29, 30, 32, 45, 155, 156, 189, 197, 221, 346, 347, 393, 403, 404, 405, 406, 408, 426, 553

Platon, 15, 17, 30, 156, 157, 206, 415

Poṭṭhapāda-sutta, 332

primordial being, 150

Protagoras, 54, 189

Pruden, 90, 364

Purana Kassapa, 56

purusa, 317, 318

Pygmy, 230

quả (phala, 118

Q

Quán đảnh, 57

Quang Âm, 102, 308

Quy hồi vĩnh cữu, 394, 395

quy ước (conventional), 340

R

R. B. Boscovitch, 179

rāga, 266, 367, 372, 376, 378, 379, 384, 389, 447, 473, 538

relative existence, 129

Republic and the Laws, 405

Rhymes, 65

Rhys Davids, 262, 265, 366, 369, 371, 481, 543, 544, 554

Richard Dawkins, 228

Robert Louis Stevenson, 201

Rumination, 75

S

sabbata pabhā, 520

Sắc giới (rūpa-loka), 339

sắc uẩn, 272, 340

Śakradevānāmindra, 124

samādhi-nimitta, 468

Samaññaphala Sutta, 55

sammā-diṭṭi, 128

sa-môn, 51, 54, 55, 59, 97, 107, 130, 307, 312, 369, 489, 491, 518, 542

sampajañña, 260, 275, 280, 444, 500, 526

sân (ill-will, 127

sañcetanā, 290, 472

Sangharakshita, 265, 477, 485

saññin, 315

Śāntideva, 531

sarvam idam, 317, 329

Sasso, 510

satipaṭṭhāna-sutta, 527, 528

Sát-lợi, 57

scala naturae, 201, 203, 208, 210

Schopenhauer, 6, 11, 12, 13, 14, 33, 59, 71, 80, 84, 140, 148, 149, 150, 171, 172, 220, 222, 345, 403, 404, 435

Selbstvernichtungsbegehren, 138

Selected Essays, 139, 295

self-overcoming, 165, 192, 216, 392, 406, 410, 552

self-redemption, 159, 259

Sermon on the Mount, 400, 401

Shakespeare, 415

si (delusion, 127, 266

siêu hình học, 15, 22, 31, 33, 34, 144, 157, 158, 171, 196, 197, 198, 227, 245, 252, 256, 298, 304, 324, 331, 353, 474, 506

siêu hình học tiên nghiệm, 31

Siêu nhân (Übermensch, 68, 165, 191, 196, 209, 273, 284, 554

siêu viễn tượng (metaperspective), 512

sīha, 98

Sīha, 132

Siṃsapā, 548, 549

sinh tồn–survival, 151

Smart, 164

sở duyên [anārammaṇa], 136

Số luận (Sāṃkhya), 22, 23

Socrates, 26, 27, 29, 36, 41, 52, 54, 103, 156, 157, 181, 197, 206, 239, 347, 348, 403, 405, 501

song diện tuyến, 176

Southwold, 164

Śramaṇa, 51

śrotāpanna, 537, 538

Śruti, 258

Stack, 35, 205, 218, 233, 236, 237, 238, 240, 242, 244, 245, 247, 343, 344, 345, 396, 406, 407, 496

Sự khai sinh của Bi kịch, 13, 14

sự tham dự–participation, 53

sự thăng hoa–sublimation, 191

Sublimieren, 407

Sublimierung, 191, 406

substratum, 301

sui generis–tự sinh, 226

sūkta, 42

Summa Theologiae, 416

summum bonum, 82

sùng thượng tự nhiên– dedeification of nature, 297

Sūtra-samuccaya, 531

Śvetāśvatara Upaniṣad, 331

symphony, 235

Symposium, 27, 53, 189, 346, 347, 393, 402, 404, 405, 419, 553

T

tà nghiệp, 118

Tắc-kiện-đà, 270

tâm lý học Phật giáo (Buddhist psychology, 92

Tam pháp ấn (lakkhaṇas, 543

tâm sở (cetasika, 437

tán ca (hymm), 42

Tăng chi bộ Kinh (Aṅguttara-nikāya), 358

Tăng nhất A-hàm, 55, 131, 358, 368

tăng thượng, 87, 127, 418, 450

tánh không (śūnyatā), 143, 145

taṇhā, 84, 85, 137, 138, 166, 344, 345, 347, 349, 353, 356, 358, 359, 361, 363, 365, 366, 369, 371, 374, 375, 376, 377, 378, 381, 382, 383, 389, 396, 471, 479, 486, 492, 552

tạo tác (action), 110

Tạp A-hàm, 55, 131, 323

Tập đế, 84

tat tvam asi, 330

Tathagāta, 123

Taylor, 431, 432

tham (attachment), 127

thân kiến (sakkāya-diṭṭhi), 539

Thần luận (theological), 168

thắng tri, 327

Thánh đế, 89

thánh hạnh (ariya), 119, 392

thanh tịnh (pasanna), 523

Thanh tịnh đạo, 276, 361, 456, 468, 493, 533

Thatcher, 150, 151, 153

Thấu thị, 47

thấu thị (clairvoyance), 324

The Antichrist, 5, 70, 73

The Birth of Tragedy, 5, 14, 27

The Blind Watchmaker, 228

Thế Bổn Duyên, 354

The Book of Kindred Sayings, 481

The Complete Works of Friedrich Nietzsche, 390

The Future of an Illusion, 36

The Gay Science, 5, 17, 18, 21

thế gian–mundane, 168

thế giới (loka, 329

Thế giới như là Ý chí và Biểu tượng, 11, 435

thế giới-hai hệ thống (two-world system), 190

the Greeks, 6, 181

The History of Materialism, 205

The Meaning of Nirvāṇa, 143, 144

The Metaphysical Foundations of Natural Science, 176

The Origin of Species, 194

The Path of Purification, 276, 278, 279

The Selfish Gene, 228

The Suicide Club, 201

Thế Thân, 91, 438, 533

thể tính thường hằng, 247, 335

Theravāda Canon, 100

there-is-ist, 134

there-is-not-ist, 134

Thích đề hoàn nhân 釋提桓因, 124

Thích-ca Mâu-ni, 69, 88

thiên (deva), 107

Thiên chúa giáo Do thái (Judeo-Christian), 40

Thiện đạo (sugatis, 377

thing-in-itself, 31, 149, 171, 244, 296, 341

thirst for annihilation, 137

thirst for being, 138

thirst for impermanence, 137

thirst for sensual pleasure, 138

Thomas Aquinas, 416

thủ (grasping, 471

thuần hoá (naturalize), 296

Thực tại (Reality), 267

thực tại–reality, 169

thức uẩn (viññāṇa-khandha, 521

thūmos, 426

thượng đẳng (par excellence), 26

Thượng đế đã chết,, 38, 64

thường hữu luận, 129

Thượng toạ bộ, 20, 292, 438

Thus-gone, 123

thuyết bất khả tri (agnosticism), 59, 158

thuyết cơ giới (mechanistic), 178

thuyết đoạn diệt, 130, 132

thuyết Duy nghiệm (empiricisme), 64

thuyết giá trị (axiology), 178

thuyết hiện sinh, 14

thuyết hoài nghi

(Skepticisme), 186

thuyết hữu thần (theistic), 42, 391

thuyết mạt thế (eschatologize), 30

thuyết tất định (determinist), 57

Thuyết vị lợi (Utilitarianism, 63

thuyết viễn tượng (perspectivism), 512

thuyết vô thần (atheism), 58

tịch diệt, 83, 84, 105, 108, 115, 121, 139, 142, 144, 146, 359

Tịch Thiên, 531, 532

Tiến hóa luận (Darwinism), 196

tiến hoá phi luân lý (non-moral evolutionary), 384

Tiểu luận (Symposium), 53, 189

tĩnh chỉ (appeased), 372, 374, 378

tịnh chỉ (appeassed, 371

transcendental metaphysics, 31

transformative insight, 91, 93, 275, 339, 455, 529, 534, 536

treasurehouse, 235

Treatise, 424

trì giới (sīlamaya), 119

tri kiến–ñāṇa-dassana, 540

Tri thức cực giản (intellectual minimalism), 542

triết gia-nghệ sĩ (philosopher-artist), 239

triết học hoá lịch sử (historical philosophizing), 296

Trung bộ kinh (Majjhima-Nikāya), 133, 376

Trung đạo (majjha-magga), 332

Trung quán (Madhyamaka, 532

Trường A-hàm kinh, 55, 131

Tư (cetanā), 293

từ (mettā), 266, 456, 459, 469, 540

Tứ bất định (avyākata-vatthus), 466

Tứ chánh cần (four Right Efforts), 530

tự chế ngự lấy mình–self-suppression, 406

Tu di sơn, 124

Tứ diệu đế, 83, 85, 87, 115, 350, 368, 487

tự giác (self-awareness, 271

Tu huệ (bhāvanā-mayā paññā ), 533, 534

tư huệ (understanding by way of thinking and reflecting), 535

tự kỷ (self-discipline), 411

tu tập định tâm, 166, 275, 280, 283, 393, 439, 494, 498, 503, 517, 521, 542, 547, 549, 552, 553

tự tri (self-consciousness)., 501

Tu-đà-hoàn, 537

tuệ tri (pajānāti), 364

tưởng (saññā, 363, 475

Tương ưng bộ Kinh, 106, 323, 327, 371

Tương Ưng Không Thuyết, 124

tuyệt đối siêu việt (transcendent absolute), 317

Tỳ-bà-thi (Vipassi), 264

Tylor, 151, 152

U

Uberwungenen], 427

ucchedavāda, 130, 131, 132

Uddaka Rāmaputta, 23

Übermensch, 99, 165, 191, 192, 209, 222, 273, 391, 410, 430, 552, 555

Übungeninnerer Versenkung, 75

ujukatā, 292

under-souls, 243

under-wills, 243, 247, 284, 290, 420

Uṇṇābha, 369, 370

ước muốn hằng vĩnh (last will), 360

upādāna, 87, 357, 366, 479

upādāna-khandha, 87

Upaka, 96, 97

Upasīva, 122

usabha, 98

utu-niyama, 263

V

Vaccha, 125

Vacchagotta, 124

Vāseṭṭha, 355

Vasubandhu, 91, 533

vật tự thân–Ding-an-sich, 31

Veda, 42, 44, 47, 258

Vibhava, 138

Vico (1668-1744), 24

Victoria, 64

Victorian, 74

việc tầm thường–little things, 269

vijitāvin, 98

vijñāna-maya, 333

vimutti-ñāṇa-dassana, 483, 494

Visākha, 473

Visuddhimagga, 7, 276, 278, 279, 533

vitakka, 276, 279, 314, 447, 448, 475

vivaṭṭa, 344

vô ký, 76, 95, 466

vô minh (avijjā), 364, 382, 485

vô ngã (without essence, 268

Vô sắc giới (arūpa-loka), 339

vô thần (non-theistic), 39

Vô thần luận (Atheism), 144

vô thường (impermanent, 268

vô tư–désintéressé, 463

Von Gersdorff, 236

Vượt trên thiện ác (Beyond Good and Evil), 70

vyāpāda-chanda, 372

W

Wagner, 5, 6, 415

Weltanschauung, 14, 62, 66, 168, 178, 194, 204, 207, 272, 408, 550

Wilcox, 510

Wilhelm Meister's Apprenticeship, 225

will to nothingness, 171

will to power, 167, 357

Wille zur Macht, 167

Wissende, 504

Wissenschaft, 36

Wittgenstein, 462

Works and Days, 183

X

Xena, 187

xuất thế gian (lokuttara), 387

xuất thế gian–transcendental, 168

xúc (contact, 365, 471

xung đột (agon), 191, 402, 418

xung lực tối tăm–obscure impulse, 218, 219

Y

Ý chí (Wille), 171

Ý chí hùng tráng, 4, 15, 16, 166, 167, 171, 242, 244, 247, 252, 260, 273, 284, 307, 341, 343, 346, 351, 357, 358, 360, 365, 390, 391, 392, 393, 396, 404, 407, 409, 414, 415, 429, 431, 432, 440, 489, 503, 506, 507, 525, 552, 553

Ý chí luận (voluntaristic), 397

ý chí tỉnh táo– conscious willing, 218

Ý niệm về Tự do (Idea of Freedom), 429

yathā-bhūta-ñāṇa-dassana, 92, 127, 364, 440, 478

yoniso-manasikāra, 483

Z

Zarathustra đã nói như thế, 33, 86

Zeno, 246

Zöllner, 244

[1] Theo tự thuật của chính Nietzsche, trích trong Janaway (1989), 342.

[2] The World as Will and Representation.

[3] Copleston (1980), 216.

[4] Schopenhauer as Educator.

[5] Theo tự thuật của chính Nietzsche, trích trong Janaway (1989), 342. (Viết tắt SE).

[6] Sao lục đầu tiên có liên quan đến đạo Phật trong thư tín của Nietzsche là từ năm 1865, khi Nietzsche và người bạn Rohde, gọi kỳ nghỉ hè của họ là niết-bàn (nirvāṇa). (Xem Welbon (1968), 185). Nhưng như Dumoulin nói rằng Nietzsche ‘có được sự hiểu biết về đạo Phật là hoàn toàn nhờ vào Schopenhauer' (1981: 469), như chúng ta sẽ thấy, là hoàn toàn chưa chính xác.

[7] Tên gọi đầy đủ là: Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik (Ger) , The Birth of Tragedy out of the Spirit of Music (E) –Sự khai sinh của Bi kịch từ Tinh thần Âm nhạc. Như Kaufmann phát biểu trong lời giới thiệu cho bản dịch của ông, ‘Sự khai sinh gồm một tuyên bố độc lập đối với Schopenhauer: trong khi Nietzsche tán thán Schopenhauer về sự đối diện trung thực với sự kinh hoàng của hiện hữu, chính Nietzsche tán dương bi kịch của Hy lạp như là thay thế ưu việt cho “Sự phủ nhận ý chí mang tinh thần đạo Phật” của Schopenhauer. Từ tác phẩm Bi kịch, Nietzsche học được một điều là con người có thể khẳng định cuộc đời là vi diệu, tươi đẹp và hoan lạc mặc dù đầy dẫy khổ đau và tàn ác [3]. Trong Ecce Homo (EC) iv, Nietzsche nhận định cuốn sách nặng mùi tư tưởng Hegel, đó chỉ là một ít thể thức bị nhiễm bởi mùi tử khí của Schopenhauer.’

[8] Đức ngữ: Weltanschauung: quan niệm về vũ trụ, thế giới.

[9] Ý chí hùng tráng; The Will to Power (WP) 9.

[10] e: true reality. Một cách dịch từ chân như, thật tế... trong kinh luận Phật giáo.

[11] Ý chí hùng tráng; The Will to Power; (WP) 23.

[12] WP 55.

[13] The Gay Science (GS 343).

[14] WP 132.

[15] Xem Hoàng hôn của những thần tượng, hay Làm cách nào để triết lý với cây búa. Twilight of the Idols, or How One Philosophizes with a Hammer (Götzen-Dämmerung, oder Wie man mit dem Hammer philosophiert, August-September 1888).

[16] Đây chủ yếu là những tác phẩm được viết bởi những giáo sĩ dòng Tên (Jesuit). Xin xem De Jong (1987), 8-12.

[17] Kinh văn tiếng Sanskrit thực sự được phát hiện ở Nepal năm

1830 (cùng với một số kinh văn cuả đạo Bà-la-môn).

[18] De Jong (1987), 13; Sedlar (1982), 39; và Müller (1881), 168. (Nietzsche thông thạo cả hai ngôn ngữ Anh và Pháp).

[19]* Thượng toạ bộ 上 座 部; C: shàngzuòbù; J: jōzabu; S: sthavira-vāda; P: theravāda;Trường phái thuộc Trưởng lão bộ (s: stha-viravāda), xuất phát từ Phân biệt bộ (s: vibhajyavādin), do Mục-kiền-liên Tử-đế-tu (p: Moggaliputta tissa) thành lập. Phái này được Ma-hi-đà đưa về Tích Lan năm 250 ttl. Về giới luật cũng có nhiều bất đồng trong nội bộ phái Thượng toạ bộ. Ngày nay Thượng toạ bộ được lưu hành tại các nước Tích Lan, Miến Điện, Thái Lan, Campuchia và Lào. Thượng toạ bộ là trường phái Tiểu thừa duy nhất còn lưu lại đến ngày nay, tự xem là dạng Phật giáo nguyên thuỷ nhất. Thượng toạ bộ cho rằng các kinh điển viết bằng văn hệ Pāli của mình là ngữ thuyết của chính Đức Phật.

[20] Điều duy nhất được kể đến giống như Phật giáo Đại thừa trong các tác phẩm của Nietzsche là trong The Gay Science (128), trong đó, như một hình thức cầu nguyện, Nietzsche thấy câu thần chú trong kinh điển Đại thừa Phật giáo Oṃ maṇi padme hūṃ của người dân Tây Tạng để giúp cho họ đạt được niềm an lạc và thạnh mãn.

[21] Chắc chắn Nietzsche đã đọc Oldenberg: ‘Chính trong truyền thống kinh điển tiếng Pāli mà chúng ta sẽ ưa thích hơn các nguồn gốc khác, nếu chúng ta muốn biết có thông tin nào có thể kiếm được về Đức Phật và cuộc đời của ngài.’ (1882: 74).

[22] Xem Mistry (1981), 37-8.

[23] Müller (1881), 213-14, người đã được xác nhận bởi Oldenberg (1882), 215. Kapila được cho là người sáng lập hệ thống triết học phái Số luận (Sāṃkhya). Xem Frauwallner (1973), i. 222.

[24] (1881), 215. Như Frauwallner phát biểu: ‘Mối quan hệ giữa phái Số luận (Sāṃkhya) và Phật giáo là một bàn cãi lâu dài và là vấn đề còn nhiều tranh luận.’(1973: i. 384 n.147). Trong quan điểm ‘phái Số luận (Sāṃkhya) ra đời không lâu sau khi Đức Phật nhập diệt’ (ibid. 223). Mistry đề cập đến hai vị thầy của Đức Phật–có lẽ là Aḷāra Kālāma và Uddaka Rāmaputta–đều là những luận sư của phái Số luận (Sāṃkhya) (1981: 37 n. 36). Tuy nhiên, tách ra sự tham khảo từ Phật sở hành tán (Buddhacarita) của Mã Minh (Aśvaghoṣa), một tác phẩm tiểu sử Đức Phật bằng thể thơ, được viết vào khoảng thế kỷ thứ 2 stl. cho biết rằng Aḷāra Kālāma và Uddaka Rāmaputta là hai vị luận sư của phái Số luận (Sāṃkhya), không còn nguồn tư liệu nào khác có thể theo dõi dấu tích liên quan đến hai vị thầy của Đức Phật với phái Số luận (Sāṃkhya). Müller (1881: 200) quy cho cả hai vị ấy đều là Bà-la-môn. Nêu lên rằng Phật sở hành tán (Buddhacarita) là nguồn gốc duy nhất nói đến một trong hai vị thầy của Đức Phật là môn đệ của phái Số luận (Sāṃkhya), có lẽ là vấn đề đáng ngờ so với cơ sở lịch sử, một sự kiện chỉ dựa trên một nguồn duy nhất là tác phẩm văn học thi ca sau nầy.

[25] E: Forms;

[26] E: Symposium and Phaedrus.

[27] Republic, 517c.

[28] Phaedrus, 247c.11 BT

[29] BT 15; see also 17.

[30] BT 18.

[31] Republic, 576c-592b.

[32] BT 15.

[33] Phaedo, 68b.

[34] Ibid. 66b-d.

[35] BT 15.

[36] Twilight of the Idols TI iv. –History of an Error' or 'How the "Real World" at last Became a Myth'.

[37] Beyond Good and Evil, Tựa. Đây là trích dẫn từ Augustine, người đã đề cập đến đạo Ki-tô như là ‘chủ nghĩa Plato cho đám đông.’ (Trích dẫn trong Chadwick (1986), 25, nhưng không rõ nguồn gốc.)

[38] Chadwick (1986), 44.

[39] Trước đây là thành phố Königsberg.

[40] Thuật ngữ trong triết học Kant. Danh từ số nhiều là noumena.

[41] Kant (1933), 29.

[42] bon sens–good sense

[43] Incipit Zarathustra.

[44] (1990), 112.

[45] HAH 9

[46] TI ii. 2.

[47] HAH 9.

[48] HAH 9.

[49] Quan niệm về Kant của Nietzsche có lẽ xuất phát từ khi đọc tác phẩm Lange, Xem Stack (1983a), ch. viii.

[50] WP 22, 23.

[51] WP 7.

[52] WP 25.

[53] Xem GS 125 và 343. God is dead.

[54] Hệ thống kiến thức đạt được qua nghiên cứu có hệ thống và cơ cấu thành những luật tắc chung; lĩnh vực chuyên biệt của tri thức có hệ thống.

[55] Đây cũng là quan niệm của Freud trong tác phẩm của ông, The Future of an Illusion.

[56] BT 15.

[57] GS 344.

[58] August Comte (1798-1857). Triết gia người Pháp. Người đề xướng chủ nghĩa thực chứng (Positivism).

[59] Xem Edwards (1967), vi. 415.

[60] Xem GS, 108, 109, 125, 343, và TI, ix. 5.

[61] GM iii. 27.

[62] Trích dẫn từ Middleton (1969), 139.

[63] Taishō 24.

[64] Có lẽ là Coomaraswamy (1874), vì đó là ấn bản Anh ngữ thường dùng vào thời đó.

[65] Angst-ridden: Angst: danh từ diễn tả nỗi lo âu, sợ hãi thường xuyên, tiêu biểu cho tình trạng của thế giới và con người.

[66] Welbon (1968: 185) ước tính rằng đúng thực Nietzsche đã học Sanskrit ở Leipzig từ người thầy đầu tiên của Max Müller là Herrmann Brockhaus. Nhưng Welbon không đưa ra nguồn gốc cho sự kiện nầy. Tuy nhiên, nếu đúng như tôi gợi ý, quan tâm về đạo Phật của Nietzsche là lịch sử, thì có lẽ tiếng Sanskrit không thu hút ông nhiều hơn tiếng Pāli.

[67] Phần kinh điển Phệ-đà đời sớm nhất, đánh giá vào khoảng

1400-1000 ttl. gồm những bài tán ca (sūkta) ca ngợi

Phạm thiên (Brahmā).

[68] (1881), 239-40, từ trong Ṛg-Veda, I. 164. Tuy nhiên, Müller không nêu ra điểm quan trọng là sự chuyển dịch về phía Nhất nguyên luận (monism) không phải phát xuất từ thuyết hữu thần (theistic). Bà-la-môn, trước tiên, được tin như là năng lực kỳ diệu hay là sức mạnh vốn có khi tụng các tán ca (hymm) trong thánh điển Phệ-đà khi tế lễ, cuối cùng trở nên được xem như một dạng quyền năng ẩn tàng trong vũ trụ. Về sau, khái niệm brahman nầy được nhìn nhận bởi nhiều ý nghĩa trong Hữu thần luận (theistic) như là đấng Phạm thiên (Brahmā) tối cao. Tuy nhiên, brahman là một tuyệt đối không ngôi vị, giữ một vai trò không thể thiếu trong các trường phái triết học Ấn Độ từ đó cho đến ngày nay (Xem Basham (1989), 29). Oldenberg (1882) cũng không đề cập đến điểm nầy.

[69] Phệ-đà 吠 陀; C: fèituó; J: haita; Phiên âm chữ Veda từ tiếng

Phạn, là kinh văn căn bản của Bà-la-môn Ấn Độ giáo.

Veda; nguyên nghĩa là Tri thức, là kho báu của trí thức thần thánh, văn hiến cơ bản của đạo Bà-la-môn e: knowledge. Kinh Vệ Đà (Veda) xem như là cội gốc của đạo Bà-la-môn (Brahmanism) và là suối nguồn của nền văn minh Ấn. Trong kinh có những bản thánh ca để ca tụng các vị thần, như thần lửa, thần núi, thần sông ... Phần lớn ca tụng những vẻ đẹp huy hoàng, tưng bừng và mầu nhiệm của cuộc sống trong vũ trụ. Toàn thể bộ kinh gồm bốn tạng: (1) Ṛg Veda (Lê-câu Phệ-đà): thi tụng cái biết, (2) Yajur Veda (Dạ-nhu Phệ-đà): nghi thức tế tự, (3) Sama Veda (Sa-ma Phệ-đà): ca vịnh thần chú, và (4) Atharva Veda (A-thát-bà Phệ-đà): triển khai ý nghĩa ba bộ kinh kia. Tư tưởng chủ yếu của Vệ Đà được biến đổi từ Đa thần qua Nhất thần, từ Nhất thần sang lãnh vực Triết học ngang qua ba thời đại: Phệ-đà Thiên Thư (Veda), Phạm Thiên Thư (Brahmana) và Áo nghĩa thư (Upaniṣad) . Nội dung của 4 bộ Phệ-đà bao gồm 4 loại là: 1: Saṃhitā (Bản tập Phệ-đà); 2: Brāhmaṇa (Phạm thư); 3 Āryaṇka ( Sâm lâm thư); 4:Upaniṣah (Áo nghĩa thư ).

[70] 42 (1881), 243.

[71] 43 Ibid. 244

[72] 44 Ibid.

[73] Xem Melling (1987), 106-8.

[74] (1881), 245.

[75] (1882), 3.

[76] Ibid. 18.

[77] Basham (1989), 24.

[78] (1882), 16-17.

[79] Ibid. 24ff.

Phạm (Brahman), trong truyền thống hiến tế Phệ-đà, chính là quyền lực ‘linh thiêng’ được tao ra bởi hiệu nghiệm của việc cúng tế, đã trở thành tuyệt đối nội tại trong Áo nghĩa thư (Upaniṣad), là bản tính bất biến của mọi hiện tượng. Trong từng cá thể, bản tính nầy được gọi là atman hoặc ngã –self.

[80] Ibid. 22.

[81] Ibid, 23-4.

[82] Ibid. 31, Trích dẫn từ 'The Brahman of the Hundred Paths'.

[83] Ibid. 36.

[84] (1882), 41.

[85] Ibid.

[86] Ibid. 42.

[87] Ibid. 60.

[88] Ibid. 65.

[89] Ibid.

[90] 沙門 ; S: śramaṇa; P: samaṇa; dịch nghĩa là Cần tức (勤 息); Ban đầu là một danh từ chỉ những vị du tăng tu theo hạnh Đầu-đà, tức là tu khổ hạnh. Dần dần, từ này được dùng chỉ cho tất cả những vị tăng tu tập đạo Phật tại Ấn Độ, người ta thường dùng ba danh từ chỉ một người Khất sĩ, đó là Anāgārika (Vô gia cư), Bhikṣu (tỷ-khưu) , và Śramaṇa (Sa-môn, Du tăng). Ba từ này đều có thể hiểu là Khất sĩ, được dùng chung cho người tu đạo Phật và ngoại đạo.

[91] 62 Ibid. 67-8.

[92] 63 Ibid. 60.

[93] 64 Phaedo, 67a-b.

[94] Tuy nhiên, trong trường hợp tập Tiểu luận (Symposium), có người gọi mình là, với thuật ngữ hiện đại, ‘thăng hoa’– một ý niệm mà, như tôi sẽ đề cập ở phần sau, chính là trọng tâm của chính triết học Nietzsche.

[95] (1882), 67. Một vài nhà nguỵ biện hàng đầu, tuy vậy, là người cùng thời với Socrates. Hai tác phẩm mang tính chất Socrate, The Gorgias và The Protagoras, được đặt tên theo hai nhà nguỵ biện nổi danh.

[96] Trong kinh điển Phật giáo văn hệ Pāli, chúng ta thường thấy cụm từ ghép sa-môn của đạo Bà-la-môn (samaṇa-brāhmaṇa), là chỉ cho mọi tín ngưỡng vào thời Đức Phật. Khác nhau chung giữa họ là trong khi sa-môn từ bỏ đặc quyền trong Phệ-đà và họ có giáo lý riêng, còn Bà-la-môn thì thừa nhận đặc quyền trong kinh điển Phệ-đà là ‘khải thị chân lý’(śruti ).

[97]* Samaññaphala Sutta. Bản Hán, Trường A-hàm kinh, quyển 17, “Đệ tam phần Sa-môn quả kinh đệ bát.” Tham chiếu, Phật thuyết Tịch chí quả kinh, Đông Tấn, Trúc Đàm Vô Sấm dịch (Đại I, tr. 270); Tăng nhất A-hàm, “Thiên tử phẩm đệ thất kinh” (Đại II, tr. 762a), Tạp A-hàm, quyển 7, kinh số 156-165.-Tương đương Pāli, D. 2, Dig i. 2, Samaññaphala-sutta.

[98]* Pūraṇa Kassapa: Bất-lan Ca-diệp不 蘭 迦 葉, hoặc âm Phú-lâu-na Ca-diệp; Pāli: Pūtaṇa-kassapa. Một trong lục sư ngoại đạo. Chủ trương: ‘ ... Đại vương nếu tự mình làm. Hay sai bảo người khác làm. Chặt, bửa, tàn hại, nấu, nướng, cắt, xẻ, não loạn chúng sanh, khiến cho sầu ưu, than khóc; sát sanh, trộm cắp, dâm dật, vọng ngữ, trèo tường cướp bóc, phóng lửa thiêu đốt, chận đường làm chuyện ác. Đại vương, hành động như vậy không phải là ác. Đại vương, nếu lấy kiếm bén mà lóc thịt chúng sanh, làm thành một đống thịt, ngập tràn cả thế gian; đó không phải là sự ác, cũng không tội báo. Ở bờ Nam sông Hằng, lóc thịt chúng sanh, cũng không có ác báo. Ở phía Bắc sông Hằng, thiết hội bố thí lớn, bố thí tất cả chúng sanh, lợi cho tất cả mọi người, cũng không có quả báo của tội phước...’ (Kinh Trường A-hàm, 27, Bản dịch Tuệ Sỹ).

Mạt-già-lê Cù-xá-lê, hay Mạt-già-lê Câu-xá-lợi; Pāli: Makkhali-Gosāla 末伽梨 瞿舍利. Một trong lục sư ngoại đạo. Chủ trương: ‘...không có bố thí, không có sự cho, không có pháp tế tự. Cũng không có thiện ác; không có quả báo của thiện ác. Không có đời này, không có đời sau. Không có cha, không có mẹ, không có chư thiên, không có sự hóa sanh, không có chúng sanh. Ở đời không có Sa-môn, Bà-la-môn, bình đẳng hành giả, và họ cũng không tự mình chứng ngộ đời này hay đời sau, rồi phô diễn cho người hay. Những ai nói có, thảy đều hư dối.’

“Cũng như một người hỏi về dưa thì trả lời về mận; hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện tại có được quả báo không, nhưng kia trả lời bằng thuyết vô nghĩa[37]. Tôi bèn suy nghĩ rằng: ‘Ta là vua Quán đảnh dòng Sát-lợi, không duyên cớ mà lại giết người xuất gia, bắt trói, đuổi đi.’ Khi ấy, trong lòng tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn bỏ mà đi...” Kinh Trường A-hàm, 27, Bản dịch Tuệ Sỹ).

[99] Ibid. 68. Câu nầy trích trong Kinh AN i. 286.

[100] Ibid. 69.

[101]* A-kỳ-đa Sí-xá-khâm-bà-la 阿 耆 多 翅 舍 欽 婆 羅, Pāli: Ajita-Kesakambala. Một trong lục sư ngoại đạo. Chủ trương: ‘ ...Con người lãnh thọ bốn đại, khi mạng chung, đất trở về đất, nước trở về nước, lửa trở về lửa, gió trở về gió; thảy đều hư rã, các căn trở về hư không. Khi người chết, nhà đồ khiêng xác để trong bãi tha ma, lửa đốt cháy thành xương như màu bồ câu, hoặc biến thành tro đất. Hoặc ngu, hoặc trí, đến lúc mạng chung, thảy đều hư rã, là pháp đoạn diệt...’ (Kinh Trường A-hàm, 27, Bản dịch Tuệ Sỹ).

[102] Ibid.

[103] Những vấn đề nầy được nêu ra bởi các vị sa-môn hỏi những vấn đề không liên quan gì đến đời sống tu tập.

[104] Trong một bức thư do H. von Kleist gởi cho Wilhelmine von Zenge, Nietzsche trích dẫn trong tác phẩm Schopenhauer as Educator, 3, chúng ta có thể đi đến ý niệm về một dạng ảnh hưởng của Kant đã có, ‘Cách đây không lâu,’ ông viết khi đi xa, ‘tôi trở nên quen thuộc với triết học Kant–và bây giờ tôi sẽ kể cho anh nghe suy nghĩ tôi vừa rút ra được từ điều ấy, điều mà tôi cảm thấy tự do để làm là do tôi không có lý do gì để sợ nó sẽ làm vỡ tan bạn một cách sâu sắc và đau đớn như nó đã gây ra cho tôi. – Chúng ta không thể quyết định điều nào mà chúng ta gọi là chân lý đúng thực là chân lý, hoặc là nó chỉ xuất hiện ra cho chúng ta là đang hiện hữu. Nếu như vậy, thì sự thực mà chúng ta đang thu thập ở đây chẳng là gì cả sau khi chết, và mọi nỗ lực đạt sự sở hữu sẽ theo chúng ta xuống mồ thì thật là vô ích. –Nếu quan niệm nầy không thấm nhuần tâm bạn, thì xin đừng cười người nào cảm thấy bị thương tổn bởi điều ấy do phần thiêng liêng nhất của hiện sinh. Mục tiêu lớn nhất của chính tôi đã bỏ rơi tôi và tôi không có cái khác.’

[105] Oldenberg (1882), 69-70.

[106] WP 239.

[107] Không nghi ngờ gì, Nietzsche đã vay mượn ý tưởng của Feuerbach, rằng Thượng đế là phóng ảnh từ phẩm chất cao thượng nhất cuả con người. Đối với con người, để lấy lại được sức mạnh của chính mình, nó phải rút lui khỏi những phóng ảnh nầy. Xem GS 285.

[108] WP 12.

[109] WP 22.

[110] WP 32.

[111] WP 22.

[112] WP 7.

[113] WP 23.

[114] John Stuart Mill (1806-1873). Triết gia vĩ đại nhất của Anh thế kỷ thứ 19. Đưa các truyền thống của Anh về thuyết Duy nghiệm (empiricisme) và chủ nghĩa tự do (liberalism) tới tuyệt đỉnh thời Victoria.

[115] WP 30.

[116] Z iv. 1.

[117] WP 28.

[118] WP 23.

[119] WP 1.

Nguồn gốc của câu ‘Tất cả đều hư vọng’ có lẽ là từ Kinh Uraga Sutta–Dụ con rắn (Discourse on the Snake) trong Kinh Tập (Suttanipata). Bài kệ (từ câu 10 đến 13) trong Coomaraswamy (1874) nói rằng: ‘Các vị tỷ-khưu, người nào không truy tìm quá khứ hoặc không trông chờ tương lai, thoát khỏi hẳn tham lam...khát ái, sân hận, si mê (và tin vào) đó tất cả đều là hư vọng, là người ấy đã từ bỏ bờ nầy và bờ kia, như con rắn (lột bỏ) lớp da cũ, hoại nát .’

Chính Nietzsche sử dụng ẩn dụ con rắn lột bỏ lớp da cũ: Xem GS, Phần mở đầu trong Rhymes, 8; GS 26 and 307. Nietzsche còn dùng điệp khúc khác nữa từ Kinh Khaggavisāṇa Sutta (Kinh sừng tê giác) trong Kinh Tập (Suttanipāta): ‘Đi cô đơn như một con tê giác.’ Trong D 469.

[120] A 21. Oldenberg đề cập đến ‘niềm vui bên trong, vượt qua mọi sự chỉ là hạnh xả ly, bằng điều ấy, Đức Phật theo đuổi mục đích, của mình (1882: 222).

[121] WP 32.

[122] GM ii. 21.

[123] Angst: Đức ngữ, có nghĩa cảm giác lo lắng, tội lỗi hoặc hối hận, nhất là về tình trạng thế giới.

[124] A 22.

[125] 92 GS, Preface.

[126] 93 Z, Prologue, 5.

*Tên của nhân vật chính trong tác phẩm của Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra (Z). Tên gọi của người lập ra tôn giáo Zoroastrianism–Bái hoả giáo, một tôn giáo của Ba tư cổ đại. Zarathustra thịnh hành vào giữa thế kỷ thứ II ttl. Ông tuyên bố rằng các vị thần (daevas) do người Ba tư thời cổ đại tôn thờ là những vị ác thần. Vị thần thủ lãnh các ác thần (daevas) là đối thủ vĩnh cửu của vị thần tối tôn, Amura Mazda. Đặc điểm của Bái hoả giáo là sức mạnh của Thiện và Ác ngang nhau. Cuối cùng, Amura Mazda sẽ giành được một chiến thắng cuối cùng, nhưng lúc đó ông không thể kiểm soát được các sự kiện. Vì vậy, khác với Ki-tô giáo, Do thái giáo (Judaism), Islam (Hồi giáo), Bái hỏa giáo (Zoroastrianisme), tránh được nghịch lý của một vị Thượng đế toàn năng chịu trách nhiệm về điều mà người ta cho là sự ác không cần thiết.

[127] Khi đám đông la hét vào Zarathustra, ‘Hãy trao cho chúng tôi kẻ Siêu nhân nầy, Ồ! Zarathustra... Mầy có thể có Siêu nhân (Übermensch)!' (ibid.)’

[128] A 21.

[129] A 42.

[130] Gautama siddhārtha (s) (p: Gotama Siddattha); Cồ-đàm Tất-đạt-đa 瞿 曇 悉 達 多, Tất-đạt-đa Cồ-đàm. Đức Phật lịch sử Thích-ca Mâu-ni. Ngài sinh năm 563 trước TL., con trai của một tiểu vương của dòng họ Thích-ca (s: Śākya), ngày nay thuộc nước Nepal, gần Hi-mã-lạp sơn. Tên thật Ngài là Tất-đạt-đa (s: Siddhārtha), thuộc họ Cồ-đàm (s: Gautama; p: Gotama), vì vậy cũng có người gọi là Phật Cồ-đàm. Sau quá trình tu hành đạt đạo, Ngài mang danh hiệu Thích-ca Mâu-ni –Trí giả trầm lặng của dòng Thích-ca.

[131] P: Dhamma; s: Dharma.

[132] WP 458.

[133] WP 155.

[134] BT 21.

[135]* Có thể hiểu là hiểu biết cách sống hợp vệ sinh thường thức.

[136] Trong tác phẩm The Antichrist, A 20. Nietzsche cũng nói, ‘Thiện và ác,’ đạo Phật nói–‘cả hai đều là sự ràng buộc, Đấng Viên mãn trở nên tự tại vượt trên hai cực ấy. ’(GM iii. 17); và: ‘Giải thoát khỏi hai cực Thiện và Ác dường như là bản chất của lý tưởng đạo Phật.’(WP 155).Các câu nầy, được viết trong và sau năm 1887, cho thấy một sự thay đổi quan niệm về đạo Phật của Nietzsche. Trong tác phẩm trước đó của ông, Beyond Good and Evil (1886), 56. Nietzsche phát biểu rằng Đức Phật, giống như Schopenhauer, vẫn ‘chịu sự thu hút và ảo tưởng về đạo đức,’ và chưa siêu việt được Thiện Ác. Nietzsche còn nói vài điều tương tự trong tác phẩm Ý chí Hùng tráng– WP 1. Sự thay đổi nầy có lẽ đã đến từ khi Nietzsche đọc các tác phẩm của Oldenberg (1882), người đã cho rằng đạo đức đạo Phật chỉ là ‘một phương tiện dẫn đến chung cuộc.’(p. 289), và ‘trong sự chiến đấu chống lại buồn khổ và cái chết’, mọi người Phật tử đều có trong tâm thức xả ly của họ là ‘kỹ năng hiểu biết về luật tự nhiên,’ vì trong toàn thể hiện hữu, không có trật tự đạo đức được quy định như vậy, mà chỉ có ‘luật tự nhiên của móc xích tất yếu nhân quả’(p. 324).

[137] Oldenberg đề cập đến điều kiện của ‘sự kích động tinh thần quá mức [và] kiệt sức hệ thống thần kinh’ là một trong những tình cảnh chung trong nhiều tôn giáo đồng thời với Đức Phật. (1882: 316).

[138] Nơi khác, Nietzsche gọi ‘hàng phục sân hận’ ‘bước đầu tiên để hồi phục.’ ‘Không đem thù địch để chấm dứt sự thù địch, chỉ bằng tình thương mới chấm dứt được hận thù.’ điều nầy có giá trị từ khởi đầu giáo lý đạo Phật– nói như vậy không phải là vấn đề đạo đức, mà là vấn đề sinh học (physiology ) (EH i. 6). Chắc chắn Nietzsche đã trích dẫn câu nầy từ Oldenberg (1882: 292-3), Oldenberg đã trích dẫn từ Kinh Pháp cú (Dhammapada), bài kệ 222-3 và Vinaya, 347- 8 về đề tài nầy.

[139] Có lẽ Nietzsche đã tình cờ gặp điều nầy trong tác phẩm của Coomaraswamy (1874), bản dịch Kinh tập (Suttanipāta) (p. 119). Oldenberg (1882: 191) cũng đã đề cập ý niệm về Đức Phật như là một Lương y.

[140] WP 342.

[141] WP 342. Rất có thể Người hành khất tự nguyện–Voluntary Beggar trong Zarathustra chính là Đức Phật. Người hành khất báo cho Zarathustra cách thức để đạt được ‘niềm an lạc trên mặt đất’ là ‘trở thành như một con bò.’ ‘Nếu chúng ta không thay đổi và trở nên như một con bò, thì chúng ta sẽ không thể đi vào thiên đường. Vì chỉ có một điều là chúng ta nên học ở nó: sự tư lự.’(Z iv. 8). Chữ 'Rumination', có lẽ là cách hiểu Nietzsche về ám chỉ của Oldenberg khi nói đến pháp thực hành thiền (jhāna; e: meditative absorption) hay là đào luyện tâm linh (Übungeninnerer Versenkung), mà ‘đối với đạo Phật là cầu nguyện như đối với các tôn giáo khác’(Olderberg 1882: 313-14). Tuy nhiên, trở nên như một con bò không nhất thiết có nghĩa là bày tỏ sự miệt thị. Trong tác phẩm GM, lời tựa, 8, Nietzsche nhận định rằng nếu có độc giả nào thấy ra ‘cách ẩn dụ’ khó hiểu, thì ‘việc cần làm trên hết là nếu khi người ấy tập đọc như một nghệ thuật,’ đó là ‘mình phải là một con bò’ và học ‘cách tư lự.’ Nói cách khác, người ta phải ‘tư duy’ về nó.

[142] 106 GS 353.

[143] 107 GS 353.

[144] 108 GS 347.

[145] 109 GS 134.

[146] Xem thêm A 21.

[147] Christendom: những người theo đạo Ki-tô, dân theo đạo Ki-tô, nước theo đạo Ki-tô.

[148] EH i. 6.

[149] A 5.

[150] A 39.

[151] A 42.

[152] A 51.

[153] A 42.

[154] A 23.

[155] A 20.

[156] A 5.

[157] WP 240.

[158] A 21.

[159] WP 685.

[160] A 20.

[161] WP 240.

[162] Tiếng Latin: Điều thiện tuyệt hảo, cái thiện tối ưu.

[163] WP 23

[164] WP 22

[165] A 21

[166] WP 22–nguyên văn: ‘the instinct of self-destruction, the will for nothingness’.

[167] pre-Freudian ‘death-instinct’.

[168] Edwards (1967). vii. 109.

[169] E: Four Noble Truths; s: catur-ariya-sacca.

[170] A 20.

[171] Oriental Nothing

[172] GS, Preface

[173] e: suffering and unsatisfactoriness; S: dukkha;

[174] e: cessation of dukkha; S: dukkha-nirodha.

[175] e: origin of dukkha; s: dukkha-samudaya.

[176] E: thirst; s: taṇhā.

[177] Chẳng hạn, Schopenhauer nói: ‘Chúng ta đã thấy trong bản chất không tri kiến (nature-withdraw-knowledge) hiện hữu bên trong của nó như là một nỗ lực thường xuyên không có mục đích và không ngừng nghỉ, và điều nầy chống lại rõ ràng hơn nhiều khi chúng ta quán sát thú vật hay con người. Ý chí và nỗ lực là bản chất toàn thể của nó, và có thể hoàn toàn so sánh với khát ái không thể nào thoả mãn được ’(Schopenhauer 1969: 1. 311—12). Nơi khác, ông đề cập đến ‘khát vọng của ý chí’ (ibid. 327), và khát ái bốc cháy... man dại’(ibid. 389).

[178] E: Noble Eightfold Way; s: ariya-aṭṭaṇgika-magga.

[179] A 20.

[180] E: self- overcoming g: Selbstüberwindung.

[181] Nguồn tư liệu của ông có lẽ là từ Oldenberg (1882), 102–3. Oldenberg đề cập đến ‘một người già nua bất lực, một người bệnh hoạn, và một thây chết,’ ba ‘cái thấy’ đầu tiên, nhưng còn thêm vào ‘cái nhìn thứ tư’ không được đề cập bởi Nietzsche, ‘một khất sĩ với đầu cạo trọc... một bức tranh an bình và giải thích mọi khổ đau vô thường.’ Ba ‘cái thấy’ đầu tiên đại biểu cho Khổ–dukkha, trong khi vị khất sĩ biểu tượng cho con đường tâm linh. Cái thấy thứ tư được lập nền tảng trên Kinh Trường A-hàm D-N 1. 21-30.

[182] A 20.

[183] GS, Preface, 3.

[184] WP 22-3. Xem thêm WP 382, 585, 686, 852—3, 910, 1004, và 2052, hư vô chủ nghĩa như là dấu hiệu của sức mạnh.

[185] * Upādāna: có các nghĩa: hữu thạnh 有盛, thủ 取, thọ受. Nên cựu dịch là Ngũ thọ ấm 五受陰.

[186] Bát khổ: Tám thứ khổ: 八 苦; C: bākǔ; J: hakku; Tám loại khổ được Phật Thích-ca Mâu-ni trình bày khi giảng về Tứ đế (四 諦). Thường được gọi là Tứ khổ Bát khổ (四 苦 八 苦)Sinh, lão, bệnh, tử, Cầu bất đắc, Ái biệt ly, Ngũ ấm xí thạnh, Oán tắng hội khổ.

[187] Xem Từ điển Pali-English Dictionary (PED).

[188]* p: duḥkha-duḥkhatā 苦苦; e: suffering qua suffering.

[189]* p: vipariṇāma-duḥkhatā 壞苦 e: suffering by way of transformation.

[190]* p: saṅskāra-duḥkhatā 行苦 e: the unsatisfactoriness of unenlightened existence.

D-N iii. 216; S-N Iv. 259; S-N v. 6.

[191] S: spiritual ignorance; p: avijjā

Xem Từ điển Pali-English Dictionary (PED), và Aung (1910), 273ff.

[193]* Noble Truth; s: catvary ārya-satyāni; p: cattāri ariya-saccāni; t: ḥphags-paḥi bden-pa bshi

[194] Pruden (1988—90), III. 1044 fl. 29.

*毘 婆 娑 部; S: vaibhāṣika; nguyên nghĩa là ‘Bộ phái của những người theo Tì-bà-sa luận’. Một nhánh được thành lập sau của Nhất thiết hữu bộ (s: sarvāstivāda). Như danh hiệu nêu rõ, bộ phái này dựa trên hai tác phẩm A-tì-đạt-ma đại tì-bà-sa luận (s: abhidharma-mahāvibhāṣā) và Tì-bà-sa luận (vibhāṣā), có nhiều cống hiến cho A-tì-đạt-ma (abhidharma) của Nhất thiết hữu bộ.

[195] P: Naraka; s: niraya; e: hell realms; phiên âm tiếng Hán là Nại-lạc-ca (奈 落伽), Na-lạc (那 落) và Nê-lê (泥 黎). Dịch nghĩa là Bất như ý xứ 不如意處. Địa ngục A-tì (阿 鼻, s: avīci), là toàn phần của Căn bản địa ngục (根 本 地 獄). Còn có địa ngục nhỏ hơn, kế tiếp hoặc sát bên cạnh. Tầng thứ ba địa ngục gọi là những địa ngục biệt lập (Cô địa ngục 孤 地 獄) ở trong núi, sa mạc ở bên trên mặt đất. Sự tạo thành và tương quan giữa các địa ngục được giải thích chi tiết trong những kinh luận như A-tì-đạt-ma Câu-xá luận. Như người ta nghĩ, giáo lí chung về địa ngục được phát triển qua một thời gian dài, can cứ vào nhiều nguồn và ảnh hưởng của tôn giáo Ấn Độ. Mọi cuốn Từ điển Phật học đều có ghi đề mục nầy, bao gồm nhiều chi tiết về danh mục và thuộc tính của từng địa ngục.

[196]* Thế Thân 世 親; C: shìqīn; J: seshin; S: Vasubandhu; khoảng 316-396; cũng được dịch là Thiên Thân (天 親), gọi theo Hán âm là Bà-tu Bàn-đầu; Tác giả bộ Duy thức nhị thập luận, tổng kết quan điểm của Duy thức tông, được dịch ra chữ Hán và Tây Tạng. Sư cũng là tác giả của Duy thức tam thập tụng, luận giải quan điểm của Duy thức tông, cũng như tác giả của nhiều bài luận về các tác phẩm của Vô Trước và về giáo lí Đại thừa như Thập địa, kinh Kim cương, Diệu pháp liên hoa, Đại thừa vô lượng thọ trang nghiêm (s: sukhāvatī-vyūha).

[197] Sđd. 900.

[198]* p: paññā; e: transformative insight.

[199] P: yathā-bhūta-ñāṇa-dassana; e: see and know things as they really are.

[200] s: Bhavāgra: Hữu đảnh thiên 有頂天, cõi trời Đệ tứ thiền, Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên thuộc Vô sắc giới.

[201] Sđd. 471.

[202] Bhāvanā; e: meditation.

[203] * P: puthujjana; e: worldling.

[204] Đó là nhờ đạt được ‘tuệ giác Bát-nhã–transformative insight’ mà họ trở nên bậc Thánh (āriya; e: Noble One).

[205] * e: the cessation of dukkha’ (dukkha-nirodha).

[206] * e: Great God; Mahā-brahmā.

[207] Kinh Trường A-hàm D-N 221.

[208] suffering qua suffering (dukkha-dukkhata).

[209] Khổ diệt; cessation of dukkha’ (dukkha-nirodha)

[210] S: Govinda, Lama Anāgārika; 1898-1985; Một Đại sư người Đức, chuyên tìm hiểu triết học và cách tu tập của Phật giáo Tây Tạng (Kim cương thừa). Sách của Sư đã giúp rất nhiều người phương Tây quen biết đạo Phật. Đặc biệt, tác phẩm The way of The White Clouds (Bản dịch Việt ngữ: Đường mây qua xứ tuyết) và Foundations of Tibetan Mysticism (Việt ngữ: Cơ sở Mật giáo Tây Tạng) được phổ biến rộng rãi. Govinda là người sáng lập hội Ārya Maitreya Maṇḍala tại Đức.

[211] (1969), 63.

[212] Nguyên văn Anh ngữ The Buddha as the Bovine Décadent.

[214] e: Awakening; P: bodhi.

[215] Như Schumann (1989: 63) nhận xét về điều nầy về

Upaka, ‘Chắc có lẽ dễ có trường hợp những người kết tập kinh tạng Pāli đã cắt bỏ chương nầy, nó chút bất lợi cho hình ảnh của Đức Phật. Rằng họ đã không làm như vậy để chứng minh cho sự thật lịch sử.

[216] Sn 29.

[217] Sn 213.

[218] Sn 646.

[219] ‘Brahmans skilled in signs’; Đạo sĩ A-tư-đà (Asita)

[220] Great Man; p: mahāpurisa.

[221] wheel-turning righteous monarch ; s: rājā cakkavattin)

[222] D-N ii. 17ff.

[223] S-N i. 278.

[225] (1990)

[226] Ibid. 4.

[227] WP 685.

[228] TI ix. 36.

[229] Wijayaratna (1990), 5ff.

[230] Happy, indeed, we live, we who possess nothing.

- Feeders on rapture we shall be as the Radiant devas. (Dhp. 200).

Hán: 我等實樂生，我等無物障，我等樂為食，如光音天人.

[231] WP 154.

[232] Dĩ nhiên, chúng ta có thể làm một đối chiếu với Socrates, một arch-décadent theo Nietzsche, người đã uống chất độc cần (hemlock) sau khi bị cáo buộc là làm băng hoại tuổi trẻ thành Athens. Nhưng Socrates không tặng cho họ sự ‘tuyệt chủng’ hoàn toàn như một phần thưởng tối cao để trở thành một triết gia. Nếu làm như vậy, ông đã giống như Alcibiades, chắc chắn là ông ta sẽ thấy mình có ít sự hấp dẫn.

[233] Tên một vị phù thuỷ xuất hiện ở làng Hamelin, nước Đức, có tài thổi sáo rất hay, thường dùng tiếng sáo để dụ dỗ, mê hoặc rồi bắt cóc trẻ con. Chuỵện xảy ra vào khoảng thế kỷ thứ 14. Câu chuyện do anh em Grimm kể lại theo dạng chuyện cổ tích, nhan đề The Pied Piper of Hamelin. Robert Browning. Đã có bản dịch sang tiếng Anh.

[234] WP 55.

[235] S: punar-bhāva; e: again-becoming.

[236] ‘no-more-again-becoming; s: apuna-bhāva.

[237] S: karman; p: kamman; E: activity, action, function

[238] 相應部 Saṃyutta-nikāya. Tương đương Hán tạng là Tạp a-hàm kinh 雜阿含經。

S-N iv. 23t. Xem thêm trong A-N 1. 174ff.

[239] Chẳng hạn, ‘khi có người vội vã đi ra ngoài vào ban đêm và bị rắn cắn, (Luận giải, ii. 4 of P1’S trans.).

[240] Chẳng hạn, ‘khi có người bị bắt giữ vì tội cướp hoặc ngọai tình’(Luận giải, n. 5, ibid.). Tôi đoán là người nầy được xem là không còn ngây thơ.

[241] E: Skilfully; p: kusalatā.

[242] E: Consequences; p: vipākas.

[243] E: skilful action; p: kusala-kamman.

[244] Một trong Tam khổ (tisro-duḥkhatāḥ): 1. Khổ khổ 苦苦duḥkha-duḥkhatā. 2. Hoại khổ 壞苦 vipariṇāma-duḥkhatā. 3. Hành khổ 行苦 saṃskāra-duḥkhatā.

[245] A 20.

[246] Nguyên văn: bovine-like; trì độn như loài bò.

[247] WP 155.

[248] A-N i. 134, 262; V. 262.

[249] Nghĩa là ‘đi, hoặc trôi lăn qua các cõi.’ Luân hồi (saṃsāra) là chỉ cho vòng tái sinh liên tục, kiếp sống nầy sang kiếp sống khác, hiện hữu mê muội trong các cõi giới khác nhau, một tiến trình được biết là không tính đếm được chỗ khởi đầu (S-N ii. 178ff.) và điều ấy chỉ được chấm dứt bằng sự chứng đắc niết-bàn.

[250] lower realms; p: hīna dhātu.

[251] middle realms p: majjhima dhātu.

[252] exalted realms; p: paṇīta dhātu. A-N 1. 223.

[253] WP 155.

[254] WP 155.

[255] WP 458.

[256] WP 458.

[257] WP 155.

[258] A 21.

[259] A 20.

[260] P: akusala; s: akuśala, không tốt, không lành; 不善 bất thiện. akusala-kamma, 不善業 bất thiện nghiệp. E: unskilful’ actions.

[261] P: punabhava; e: continual re-becoming.

[262] Nghiệp quả, nghiệp báo, nghiệp dị thục. e: effects of action.

[263]* cessation of action; p: kamma-nirodha.

[264] A-N iv. 132—3.

[265]* P: anukampa thương hại, đầy thựơng hại, trắc ẩn, lân mẫn 鄰憫, từ mẫn 慈憫; ; e: compassion

* anudayā : đồng cảm với, lòng thựơng hại, từ mẫn 慈憫, lân mẫn 鄰憫, ai mẫn 哀憫; e: concern.

[267] Xem thêm S-N ii. 199.

[268] Tư 思; e: will; p: cetanā.

A-N iii. 415.

[269] e.g. see Keown (1992).

[270] E: spiritual ignorance; avijjā.

[271] * three ‘biases’ (āsavas), tam lậu; ti (tayo) āsava, ba lậu: dục lậu 欲漏 kāmāsava; e: bias of sense desire, hữu lậu 有漏, P: bhavāsava; e: bias of desiring some future form of existence; vô minh lậu 無明漏 P: avijjāsava; e: bias of spiritual ignorance.

[272]*見漏; bias of views (diṭṭhi-āsava);

[273] M-N 1. 134—5.

Ở đây, Phật pháp được ví như chiếc bè mà người ta dùng để đưa mình từ bờ bên nầy (luân hồi sinh tử–samsāra) đến bờ bên kia (niết-bàn). Khi đã đến bờ bên kia rồi, chúng ta không còn hệ luỵ vào chiếc bè nữa: ‘Cũng vậy, này các tỷ-khưu, pháp mà Như Lai truyền dạy cũng giống như chiếc bè, với mục đích là để sang bờ bên kia, không phải vì mục đích nắm giữ. Nầy các tỷ-khưu, khi các ông biết được Pháp ví như chiếc bè, thì các ông sẽ từ bỏ [sự chấp thủ] những hoàn cảnh tốt lành, huống gì là những trường hợp xấu ác hơn.

[274] * affected by the biases; p: sa-āsava. 有漏 contaminated

[275]* ripens in future rebecoming; p: upadhi-vepakka);

[276] * without the biases; p: anāsava; 無漏 uncontaminated

[277] * beyond the mundane world; p: lokuttara. M-N iii. 74.

[278] M-N ii. 27.

[279]* Động từ căn là √per, chỉ cho sự chuyển dịch trọn vẹn về phía trước. (Rhys David)

[280] * Hán dịch: Bát niết-bàn, để chỉ cho trường hợp nhập diệt của các bậc đã chứng ngộ như Đức Phật.

[281] A 42.

[282] A 21.

[283] * psycho-physical embodiment; p: nāma-kāya.

[284] E: conditions; p: dhamma.

[285] * Bản dịch của HT. Thích Minh Châu đánh số : (X) (Ud 93). Bài kệ nầy Đức Phật nói khi ngài trú ở Sāvatthi, tại Jetavana, khu vườn ông Anāthapindika. Khi có vị tỷ-khưu Dabbha Mallaputta bay lên hư không, ngồi kiết-già giữa niết-bàn

[286]* e: beyond the ‘range of designations; p: adhivacana-patha–增義道, danh mục đạo 名目道.

[287] * e: range of language; p: nirutti-patha.

[288] * e: range of concepts 假名; p: paññatti-patha.

[289] * e: sphere of understanding; p: paññā-āvacana.

[290] D-N ii. 68.

[291]* Tathagāta; e: Thus-gone. Một danh hiệu của Đức Phật, nhưng có nơi được chỉ cho người đã thực chứng niết-bàn.

[292] * Thích đề hoàn nhân 釋提桓因; s: Śakradevānāmindra. Chủ của Đao lợi thiên. Ở trên Hỷ Kiến thành, đảnh của Tu di sơn. Thống lĩnh 32 cõi trời (Đao lợi thiên dịch là 33 cõi trời ).

[293] MN i. 140.

[294] M-N i. 487. Xin xem toàn bộ nội dung nầy trong Phần 44, Chương X, Tương Ưng Không Thuyết ‘Kindred Sayings about the Unreveated’ (avyākata-saṃyuttam) của Tương Ưng Bộ Kinh (Samyutta-Nikāya), về vấn đề Như Lai có hiện hữu hay không hiện hữu sau khi nhập diệt.

[295] Sn 749.

[296] S-N iv. 386f.

[297]* paṇḍita; e: the wise.

[298] * p: yathā-bhūta. E: things as they really are. Hán: Như thật.

[299]* p: pratītyasamutpanna-dharma; p: paṭicca-samuppāda-dhamma; e:dependent co-arising.

[300] Như một bản kinh khác cho chúng ta biết: ‘Ai thấy được Duyên khởi, người ấy thấy được Pháp. Ai thấy được pháp, người ấy thấy được Duyên khởi. (M i. 191–2). ’ Pháp ở đây có nghĩa là ‘sự thật, chân lý–truth’ hoặc là ‘ thấy sự vật đúng như chúng đang là.’ Ở một đoạn kinh khác, Đức Phật nói với Vakkali: ‘Ai thấy được Như Lai, người ấy thấy được Pháp; người nào thấy được Pháp, người ấy thấy được Như Lai.’ (S iii. 120). ‘Thấy Phật’ có nghĩa là là được giác ngộ, ‘nội hàm’ của điều được hình thành như là ‘Duyên khởi,’ được gọi là bản chất chân thật của các hiện tượng, chính là Pháp (Dhamma). Ud, ch. i.

[301]* e: meditative concentration; p: samādhi.

[302] * yathā-bhūta-ñāṇa-dassana. Hán: 如實知見 Như thật tri kiến.

[303] * right-view; sammā-diṭṭi.

[304] Kinh Kaccāyanagotta-sutta , S-N ii.17.

[305] * wrong-view ; micchā-diṭṭhi

[306]* eternalism: sassatavāda.

[307]* doctrine of annihilation; p: ucchedavāda. Đoạn diệt luận 斷 滅 論, một dạng chủ nghĩa hư vô, chủ trương chết là hết. Pāli: uccheda-vādā, sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ, đoạn diệt luận, chúng sanh đoạn diệt, tiêu diệt, không tồn tại.

[308] E: doctrine of annihilation; p: ucchedavāda. – M-N i. 140; A-N iv. 174.

[309] * A-kỳ-đa Sí-xá-khâm-bà-la 阿 耆 多 翅 舍 欽 婆 羅, Pāli: Ajita-Kesakambala.

[310]* Bản Hán, Trường A-hàm kinh, quyển 17, “Đệ tam phần Sa-môn quả kinh đệ bát.” Tham chiếu, Phật thuyết Tịch chí quả kinh, Đông Tấn, Trúc Đàm Vô Sấm dịch (Đại I, tr. 270); Tăng nhất A-hàm, “Thiên tử phẩm đệ thất kinh” (Đại II, tr. 762a), Tạp A-hàm, quyển 7, kinh số 156-165.-Tương đương Pāli, D. 2, Dig i. 2, Samaññaphala-sutta.

[311] D-N i. 55.

Nhưng ở nơi khác, Ajita được kê là thuộc trong số những người thảo luận về số phận của một đệ tử sau khi chết, Ajita nói rằng, ‘Như thế nên được tái sanh như vậy.’(S-N iv. 297; (chữ in nghiêng là của tác giả).

[312]* Bản Hán, Phật thuyết Trường A-hàm kinh, quyển 14, “Đệ tam phần, Phạm động kinh đệ nhị,” Đại I tr. 88b-94a.-Tham chiếu, No. 21 Phật thuyết Phạm võng lục thập nhị kiến kinh, Ngô Chi Khiêm dịch. Đại I tr. 264.-Tương đương Pāli: D. 1, Deva Dig i. 1 Brahmajāla-sutta; Trường I, “Kinh Phạm võng.” Bản Hán: Phạm động, có thể do đọc Brahmacala, thay vì Brahmajala.

[313] D-N 1.34-6.

Đoạn diệt luận, chắc hẳn không phải đơn giản là học thuyết duy vật luận. Trong những trường hợp nầy, nơi mà sự tồn tại sau cái chết thân xác của một vật chất vi tế vô thể là ‘ngã’ được nhận biết, chắc chắn nó chỉ cho mục tiêu tâm linh lẫn huyền bí, có lẽ là dạng khác của giọt nước làm tràn đại dương.

[314] Vin. i. Điều nầy lập lại trong A-N iv. 180 và, đối đáp với một người Bà-la-môn, trong Vin. iii. 2.

[315] M-N 1 401—4.

[316]* Pascal’s wager: Vụ đánh cược của Pascal. Lập luận về sự hợp lý của niềm tin vào Thượng đế, giả định là không có sẵn một chứng cứ thoả đáng nào. Pascal biện luận rằng giá trị dự kiến của niềm tin vào thần thánh thì lớn hơn giá trị của sự hoài nghi, vì nếu một người có lòng tin và tận hiến cả cuộc đời cho sự trung thành với Thượng đế,...và nếu điều đó có thực, thì người đó sẽ được hưởng vô vàn những sự tốt lành. Nhưng nếu một người có lòng tin, mà điều đó không có thực, thì người đó cũng mất ít thôi, nếu quả là có mất. Bởi vậy, có một niềm tin vào thần thánh và có niềm tin vào thần thánh và cách sống tương ứng là điều hợp lý.

[317] M-N i. 404.

[318] Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, iv. 4. 5.

[319] D-N 1. 55.

[320]* Phẩm Pātaligāmiya, (Ud. 8o) Phật tự thuyết.

[321] Xem S-N Iji. 45; 53-4, và D-N 1. 223. Về những quan điểm đặc sắc về đề tài nầy, xin xem Harvey (1989 và 1995).

[322] Xem trang 224 trong Helmuth von Glasenapp’s edn. of Oldenberg’s Buddha (Stuttgart, 1959). Trong Oldenberg (1882), 211, Hoey dịch der Vergänglichkeitsdurst là ‘sự khát khao quyền lực–the thirst for power,’ vốn hoàn toàn nhầm lẫn. Tuy nhiên, có lẽ ông đã xem lại trong Từ điển thuật ngữ Pāli và dịch vibhava là ‘quyền lực–power.’ Vibhava có thể có các nghĩa là sức mạnh, quyền lực (power); giàu sang (wealth), thịnh vượng (prosperity ), nhưng trong ngữ cảnh nầy, nó có nghĩa là ‘không hiện hữu–non-existence.’ Nguyên nhân của những nghĩa đối nghịch nầy là tiếp đầu ngữ vi- có thể hàm ý ‘co giãn,’ chức năng như là một tiếp đầu ngữ phủ định, cũng như có ý nghĩa nhấn mạnh thêm (xem Từ điển PED). Vibhava- taṇhā là một trong ba loại ái–taṇhā được Oldenberg liệt kê, hai loại kia là dục ái–kāma-taṇhā–thirst for sensual pleasure’ và hữu ái–bhava-taṇhā–thirst for being.’ Xem S-Nv. 421 và các kinh khác.

[323] Xem Nyanatiloka’s Buddhistisches Wörterbuch.

[324] (1981), 16.

[325] (1983), 174.

[326] Mistry (1981) ghi lại rằng Nietzsche đã mượn tác phẩm của Koeppen từ thư viện trường Đại học ở Baste vào kỳ nghỉ mùa đông năm 1871-1.

[327] Koeppen, translated by Mistry (1981), 179.

[328] GM ii. 21.

[329] 6 (1881), 219. The essay is dated 1862. Đoạn nầy xuất phát từ tiểu luận

[330] Đoạn nầy xuất phát từ tiểu luận‘Buddhist Pilgrims’ (1857).

[331] Ibid.

[332] Prajñā-Pāramitā ; e: Perfection of Wisdom

[333] Müller (1981), 286–7, từ chuyên luận của ông ‘The Meaning of Nirvāṇa’ (1857).

[334] Ibid. 305.

[335] Xem Oldenberg (1882), 265–85 về miêu tả nầy của ông..

[336] Ibid. 265.

[337] Ibid. 266.

[338] Ud. 80 và 81.

[339] Oldenberg (1882), 283—4.

[340] Oldenberg (1882: 283 n.) trích dẫn Müller với thiện cảm, từ phần giới thiệu sau nầy về bản dich Kinh Pháp cú (Dhammapada; 1881) của ông. Đế cập đến ý niệm ‘vô vi, không tạo tác–akata’ trong bài kệ 383 trong Kinh Pháp cú, Müller nói rằng: ‘Điều nầy chắc hẳn chỉ ra rằng dù đối với Đức Phật, có cái gì đó đã hiện hữu mà không do tạo tác, thì cái đó, do vậy, nó không hư hoại và bất diệt.’

*Kệ 383 trong Kinh Pháp cú: ‘Hỡi này Bà-la-môn, Hãy tinh tấn đoạn dòng, Từ bỏ các dục lạc, Biết được hành đoạn diệt, Người là bậc vô vi.’ (Phẩm Bà-la-môn 26).

[341] Schopenhauer (1969), ii. 608.

[342] Ibid. 609.

[343] (1974), ii. 312

[344] Ibid. 400.

[345] * E: primordial being’–Như ý niệm Bản lai diện mục của Thiền tông.

[346] (1983), 293. Các bài báo của Thatcher (1982 và 1983) về những ảnh hưởng của các tác phẩm thuộc về môn Nhân chủng học (anthropological ) của Tylor, Bagehot, và Lubbock về tư tưởng của Nietzsche là sáng tỏ nhất. Rõ ràng Thatcher đã minh hoạ nhiều quan điểm của Nietzsche về nguồn gốc của đạo đức, phong tục, và tôn giáo mà, vào thời đó, hầu như đều vay mượn trực tiếp từ các tác phẩm của Bagehot and Lubbock. Đề tài then chốt của các nhà Nhân chủng học nầy là ý niệm về ‘sinh tồn–survival’– nhóm sinh tồn ‘hoang dã’ vốn có nền văn hóa được lưu giữ bất biến từ thời cổ đại cho đến ngày nay. Từ lĩnh vực nghiên cứu Nhân chủng học của mình, họ đã kết luận rằng khi ghi lại đức tin và tập quán của những dạng sinh tồn nầy như họ đã có thể làm, như các nhà cổ sinh vật học (palaeontologists), khám phá nguồn gốc đích thực của hệ thống đạo đức và tôn giáo phức tạp hơn của chúng ta, cội nguồn mà, trong tiến trình thời gian, đã bị bỏ quên. Như Thatcher (1983: 269) đã nhận xét, với trích dẫn từ Lubbock, “trạng thái tinh thần thời xa xưa mà nhân loại đã trải qua được minh họa bởi điều kiện tồn tại, hay gần đây, là loài hoang dã,” cho phép chúng ta thừa nhận rằng nhiều ý tưởng tiên thiên vẫn ‘bắt rễ từ trong tâm chúng ta như là hoá thạch được bao bọc trong lòng đất.’

[347]

[348] Trích dẫn trong Thatcher (1983), 297 từ tác phẩm của Lubbock nhan đề The Origin of Civilisation and the Primitive Condition of Man (1870). Theo Thatcher (1983: 295), Nietzsche đã kiếm được bản dịch tiếng Đức của ấn bản lần thứ ba vào năm 1875.

[349] GS 151: ‘Nhưng trước hết, cái gì dẫn đến sự thừa nhận ‘thế giới khác’ trong thời nguyên thuỷ vốn không phải là cơn bốc đồng hoặc nhu yếu, mà là một sai lầm trong cách hiểu một sự kiện tự nhiên nào đó, một thất bại của trí năng.’

[350] HAH 5.

[351] Trong tác phẩm TI iv, Nietzsche thuật lại ‘History of an Error’ chỉ từ Plato về trước. Nhưng phả hệ của nó rõ ràng đã trở lui đến quá khứ nguyên thuỷ của con người.

[352] WC 150.

[353] WC 63.

[354] * Platon (tiếng Hy Lạp: Πλάτων, Platōn, "Vai Rộng"), (427-347 ttl.). Là một nhà triết học cổ đại Hy Lạp được xem là thiên tài trên nhiều lĩnh vực, có nhiều người coi ông là triết gia vĩ đại nhất mọi thời đại cùng với Socrates (Σωκράτης) là thầy ông. Sinh ra ở Athena, ông được hấp thụ một nền giáo dục tuyệt vời từ gia đình, ông tỏ ra nổi bật trên mọi lĩnh vực nghệ thuật và đặc biệt là triết học, ngành học mà ông chuyên tâm theo đuổi từ khi gặp Socrates. Ông đã từng bị bán làm nô lệ và được giải thoát bởi một người bạn, sau đó, ông đã trở về Athena khoảng năm 387 TTL. và sáng lập ra Viện hàn lâm - (tên lấy theo khu vườn nơi ông ở). Đây có thể được coi là trường đại học đầu tiên trong lịch sử nhân loại, nơi dành cho nghiên cứu, giảng dạy khoa học và triết học. Aristoteles (Αριστοτέλης) đã theo học tại đây khi 20 tuổi và sau này lập ra một trường khác là Lyceum.

Khi Socrates chết vào năm 399 TTL. thì Platon mới khoảng 31 tuổi. Trong suốt phiên tòa xử thầy mình, ông ngồi dự ở phòng xử án. Toàn bộ chuỗi biến cố đó dường như đã ăn sâu vào tâm hồn ông thành một kinh nghiệm chấn động, vì ông đánh giá Socrates là người giỏi nhất, minh triết nhất và chính trực nhất trong tất cả mọi người.

Từ đó Platon bắt đầu cho phổ biến một loạt các đối thoại triết học trong đó nhân vật chính luôn luôn là Socrates, căn vặn những kẻ đối thoại của ông về những khái niệm căn bản về đạo đức và chính trị, làm cho họ mắc mâu thuẫn trước những câu hỏi của ông.

Có lẽ Platon có hai động cơ chính để làm việc này. Một là để thách thức và tái khẳng định những lời giáo huấn của Socrates bất chấp chúng đã bị kết án một cách công khai; hai là để phục hồi danh dự người thầy yêu quí của mình, cho mọi người thấy ông không phải là một kẻ hủy hoại giới trẻ mà là một bậc thầy danh giá nhất của họ.

[355] Một trường hợp có lẽ được tạo ra để bác lại Müller về vấn đề nầy. Müller cố gẳng để định nghĩa về tôn giáo bao trùm mọi tín ngưỡng và nó có cở sở vững chắc trong thế giới tự nhiên. Tuy nhiên, như trong tác phẩm của ông, Introduction to the Science of Religion–‘khoa học’ được lập nền tảng trên triết học– và tác phẩm Natural Religion cho thấy, ông đã cố gắng làm cho đạo Phật ăn khớp với mô hình của ông. Sau cùng, ông đi đến định nghĩa qua đó có thể xứng hợp với đạo Phật: ‘Tôn giáo bao gồm trong ý niệm vô hạn dưới những biểu hiện như là có thể ảnh hưởng đến đặc tính đạo đức của con người.–Religion consists in the perception of the infinite under such manifestations as are able to influence the moral character of man.” (1889: 188). Niết-bàn, xứng hợp với định nghĩa nầy, sẽ là ‘ý niệm vô hạn–perception of the infinite’ và là thể nhập ý niệm vô hạn đó.’

[356] * Nguyên văn Anh ngữ: self-redemption. Có thể dịch: tự cứu độ, tự cứu chuộc.

[357] WP 151.

[358] Đạo Phật thừa nhận sự hiện hữu của ‘các thần’ (chư thiên–devas) và các vị Hộ thần khác có trong Vũ trụ quan Ấn Độ, ngay cả Phạm thiên (God Brahma), cho rằng ông ta là ‘Thế chủ, Đấng tạo tác–‘the Lord, Maker and Creator’ (issaro kattā nimmātā) của muôn loài (D-N 1. 222). Nhưng họ đóng một vai trò không thiết yếu trong đời sống tinh thần đạo Phật. Những mô tả đầy đủ về đề tài nầy, xin xem các bài viết của Southwold (1978) và Smart (1981).

[359] self-overcoming

[360] Selbstüberwindung: will-power; es kostete ihn viel : it cost him quite an effort. Đòi hỏi nó hoàn toàn nỗ lực.

[362] Trong một tiểu luận nhan đề ‘On Moods’, chàng trai Nietzsche 18 tuổi viết: ‘Mâu thuẫn là món ăn kiêng chủ yếu của tinh thần, và nó biết cách rút tỉa đầy đủ dưỡng chất ngọt ngào từ đó.’ Trích dẫn trong Hayman (1980), 54. Xem thêm Hollingdate (1973), ch. 4.

[363] WP 2.

[364] GS 349.

[365] WP 674.

[366] WP 675.

[367]* noumenal; ontology.

[368] GM iii. 14. Xem thêm tác phẩm GM iii. i và 28.

[369] BGE 36.

[370] Geogre Berkeley (1658-1753). Người Ireland.

[371] Nietzsche, trên toàn thể, không phân biệt giữa cảm xúc (affect; Affekt), tham muốn (desire; Begier), đam mê (passion; Leidenschaft); thú hướng (drive; Trieb); bản năng (instinct; Instinkt) và cảm xúc (emotion; Gefühl). Trên tổng thể, tôi sẽ dùng thuật ngữ ‘affect’ như là một đồng nghĩa cho tất cả, vì đó là xu hướng của Nietzsche.

[372] e.g. see D 119.

[373] GS 112.

[374] WP 619. Như Nietzsche đã nhận xét trong PTG 11, ‘con người tưởng tượng sự hiện hữu của hiện tượng khác bằng phép loại suy với hiện hữu của chính mình, Nói cách khác là bằng thuyết hình nhân luận–anthropomorphically.’

[375] BGE 36. Khá thú vị, người thầy thông thái ‘bị hất hủi’ của Nietzsche phát biểu những điều tương tự: ‘Tri thức song trùng mà chúng ta có về tự nhiên và hành vi của chính thân xác ta, và điều ấy được nêu ra trong hai đường hướng hoàn toàn khác nhau, [có nghĩa là như phương diện chủ quan và khách quan của kinh nghiệm thể xác chúng ta] bây giờ đã được nêu lên rõ ràng. Theo đó, chúng ta nên dùng nó xa hơn như là chìa khoá mở vào bên trong hiện hữu của mỗi hiện tượng trong tự nhiên. Chúng ta nên nhận định mọi đối tượng vốn chẳng phải là của thân ta...theo phép loại suy từ thân thể nầy [chữ in nghiêng là của tác giả]. Do vậy, chúng ta sẽ thừa nhận rằng, về một mặt, chúng là biểu tượng, như thân chúng ta, và là trong phương diện đồng nhất với nó; và trong mặt kia, nếu chúng ta để qua một bên sự hiện hữu của nó như là chủ đề biểu tượng, cái còn lại trên hết phải là, tương ứng với bản chất tự nội, đồng như cái trong chính chúng ta gọi là ý chí. Còn dạng nào khác của hiện hữu hay thực tại để có thể gán cho là phần còn lại của thế giới vật chất?’ (1969:1. 104-5).

[376] Kant e.g. có trong tác phẩm triết học của ông, The Metaphysical Foundations of Natural Science. -

[377] * Atheological: vô thần luận; theological: thần học

[378] Hyperbolic: Song diện tuyến 雙曲線, khoa trương pháp 誇張法; (adj), of or pertaining to hyperbole, exaggerated, overstated; of or pertaining to a hyperbola (Mathematics).

[379] GS 358.

[380] Xem danh sách các tác phẩm khoa học mà Nietzsche đã đọc trong Middleton (1969), 64 n. 22.

[381] D 453.

[382] GM i. 17.

[383] GM iii. 25.

[384] BGE 211.

[385] Chúng ta hiểu ra trước đậy, tại sao sự theo đuổi chân lý có thể dẫn đến hư vô luận (nihilism) .

[386] GS, Preface, 2.

[387] Nguyên văn Anh ngữ: Greeks. WC 76. Ở đây Nietzsche muốn nói đến ‘Thời kỳ ban sơ sung mãn của tư tưởng Hy lạp–the younger Greece’ từ Homer đến Socrates (PTG 2). Trong SW 199, Nietzsche nói: ‘Điều tôi tìm kiếm trong lịch sử không phải là một thời đại hạnh phúc, mà những gì đã dâng hiến chất liệu thuận lơi cho sự phát sinh thiên tài. Đây là điều tôi tìm thấy trong thời kỳ trước chiến tranh Ba tư (Persian Wars [có nghĩa là trước năm 449 ttl.]). Chúng ta không thể dễ dàng quen thuộc với thời kỳ nầy. ’

[388] HAH 68.

[389] WC 65.

[390] WC 14.

[391] WC 76.

[392]* Hesiod (Ἡσίοδος; Hesiodos) nhà thơ và hát rong (rhapsode) thời cổ đại Hy lạp. Được cho là sống vào khoảng năm 700 ttl. Hesiod và Homer thường được xem là các nhà thơ sớm nhất của Hy lạp có tác phẩm đã tồn tại ít nhất từ thời Herodotus (Histories, 2.53). Một số học giả nghi ngờ rằng có phải Hesiod đã có ý niệm riêng tư của chính mình và sáng tác ra những bài thơ được gán cho mình. Chẳng hạn, Symonds viết rằng, ‘Mười câu đầu trong Works and Days có lẽ là không xác thực, vay mượn từ bài tán ca Orphic dâng lên thần Zeus chứ không phải là tác phẩm của Hesiod.

[393] HC. 54–5

Bản dịch được trích từ Hesiod (‘9,73) hơn là bản dịch của Mugge từ bản dịch của Nietzsche. Tuy nhiên, Kant lại dẫn chủ đề nầy trước Nietzsche xa. Trong tiểu luận của ông, Idea for a Universal History with a Cosmopolitan Purpose, Kant nói rằng ‘Tự nhiên lẽ ra nên ... được tạ ơn vì thúc đẩy xã hôi tương khắc nhau, đố kỵ cạnh tranh phù hoa, và lòng tham muốn vô độ vì sở hữu hay quyền lực. Không có tham vọng, mọi năng tự nhiên hảo của con người sẽ không bao giờ bị đánh thức phát triển...cội nguồn của mỗi tính không thích giao du và kháng cự liên miên đã gây nên nhiều cái ác, cùng lúc kích động con người về phía nỗ lực mới cho quyền lực của họ và do vậy, hướng về sự phát triển xa hơn năng lực tự nhiên’1971). Đây là nỗ lực của Kant ở môn triết lý khoa học về Thượng đế (theodicy–philosophic science of God), khi ông tiếp tục nói rằng tất cả những điều nầy dường như là ‘biểu thị phác thảo của đấng sáng tạo thông thái.’

[394]* Hellenistic philosophy: Triết học Hy lạp cổ đại. Giai đoạn triết học Hy lạp từ sau cái chết của Alexandre Đại đế 323 ttl. cho đến ngày La mã sụp đổ năm 31 stl. Nói chung, gồm các phong trào triết học chính trong giai đoạn nầy là Phái khắc kỷ (Stoicism), Chủ nghĩa khoái lạc (Epicureanism), và thuyết hoài nghi (Skepticisme)

[395] HC, 54.

[396] Eris: nữ thần bất hòa trong thần thoại Hy Lạp. Một nhân cách hoá của sự tranh chấp ( strife) và bất hoà (discord). Nữ thần nầy còn có hai tên gọi nữa là Xena và Lila.

HC, 55.

[397] HC, 55.

[398] * Arête: Đỉnh núi nhọn.

[399] HC. Bản dịch từ VPN, p. 37. Rất quan trọng để nhận biết rằng ‘tranh luận–contest’ hoặc agon chỉ đề cập đến tranh luận về cái “thiện”–good Eris, chứ không phải là tranh luận về cái ‘ác’. Khi Nietzsche chiêm nghiệm về đời sống Hy lạp không có các tranh luận, ông nhận định: ‘Nếu một mặt chúng ta tách rời tranh luận ra khỏi đời sống Hy lạp, thì chúng ta nhìn ngay tức khắc vào hố thẳm thời trước Homere gồm những tàn bạo khủng khiếp, căm phẫn, và vui thú huỷ diệt’ (HC, p. 60). Nêu lên điều ông đã nghĩ rằng, như là một kết quả cuối cùng là dẫn đến Hư vô luận (nihilism), chúng ta sẽ đối đầu với một kết thúc như vậy nhưng ta có thể y thấy được tầm quan trọng như thế nào mà mô hình Hy lạp có trong sự tìm kiếm của ông cho câu trả lời thuộc về Hư vô luận.

[400] Z, Phần mở đầu, 3.

‘Lưu lại chân lý cho trần gian’ không có nghĩa là ‘tin vào những ai nói với quý vị về hy vọng ở trên trần thế... Chỉ một lần báng bổ Thượng đế là lời báng bổ vĩ đại nhất, nhưng Thượng đế đế đã chét, và do vậy, kẻ báng bổ cũng đã chết. Báng bổ trần gian bây giờ là sự phạm tội khủng khiếp nhất, vì trần gian bây giờ đã có ý nghĩa mới: Siêu nhân (Übermensch) chính là ý nghĩa của trần gian.’ Ta có thể thêm điều ấy vào kết luận bởi vì ‘Thượng đế đã chết’ cuộc đời không còn có ý nghĩa hay mục đích, có lẽ, trong cách nhìn của Nietzsche, thậm chí là cả một ‘sự phạm tội khủng khiếp.’

[401] S: self-overcoming; g: Selbstüberwindung.

[402] [402]* Charles Robert Darwin (1809– 1882) là một nhà nghiên cứu nổi tiếng trong lĩnh vực sinh học. Ngoài ra ông còn có những công trình nghiên cứu ở một số ngành khoa học khác. Sau khi vào đại học Y khoa theo lời cha, Darwin suốt ngày đi thu thập tiêu bản động thực vật. Cha ông bất lực, đành đưa ông vào Viện thần học. Đêm đến, Darwin lại trốn ra ngoài đồng để tìm tiêu bản thực vật. Năm 1831, Darwin đi vòng quanh thế giới trong 5 năm bằng tàu biển-ngay sau khi rời trường Đại học. Sau đó, Charles Darwin đã đi đến một lý thuyết làm chấn động nền tảng khoa học của thế kỉ 19: loài người có họ hàng với loài vượn! Trong cuốn sách "Nguồn gốc muôn loài" (The Origin of Species) ông đã đưa ra một quan điểm có tính chất cách mạng nói rằng tất cả các loài sinh vật, từ con kiến cho đến con voi, đều nằm trong vòng chọn lọc của tự nhiên. Những con vật thích nghi với tự nhiên sẽ tồn tại; những con không thích nghi sẽ bị diệt vong. Nhà thờ và công chúng đã bị sốc nặng qua cuốn sách trên. Họ kêu: "Con người do Chúa trời tạo ra... Con người là loài siêu đẳng, độc nhất vô nhị." Những cuộc tranh cãi bùng lên xoay quanh một quan điểm cốt tử: sự sống trên Trái Đất diễn ra như thế nào. Cuối cùng thế giới khoa học đã đồng ý với Darwin.

[403] * Darwin chủ trương thuyết tiến hoá (evolution) với 3 điểm chính:

1. Vạn vật phải tranh đấu để sinh tồn (Struggle for life).

2. Muốn sinh tồn, sinh vật phải thay đổi cơ thể ngày một hoàn hảo hơn, bộ phận nào ích dụng sẽ tăng trưởng, bộ phận nào dư thừa sẽ suy yếu và biến mất. đó là sự chọn lọc tự nhiên (natural selection).

3. Sự chọn lọc đó đưa tới sự tiến hoá của chủng loại: chỉ những sinh vật nào mạnh mới tồn tại, những sinh vật yếu sẽ bị đào thải, tiêu diệt.

Nietzsche kịch liệt chống lại Darwin vì những lý do sau:

1) Nơi nào có đấu tranh là tranh đấu dành sức mạnh (struggle power). Không phải tranh đấu để sinh tồn. 2) Tinh thần phát triển ngày một hoàn hảo hơn chứ không phải cơ thể. 3) Những chủng loại không tiến hoá. Trái lại những mẫu suy đồi, bệnh hoạn chế ngự dần những mẫu chọn lọc lành mạnh : những kẻ yếu càng ngày càng thắng lướt những kẻ mạnh, - bởi chúng đông hơn, khôn khéo, thận trọng hơn, kiên nhẫn hơn xảo quyệt hơn, yếm trá hơn tự chủ mạnh mẽ hơn, bắt chước tài tình hơn, đức độ hơn -tóm lại bởi chúng tinh thần hơn.

[404] Kaufmann (ig), p. xiii. NB: Mostert (i9) disagrees.

[405] DS 7.

[406] EH iii. I.

[407] BGE 230.

[408] Xem UH 9 .

[409] BT . i. 15

[410] Darwin (1975), 489

[411] WP 243.

[412] WP 243.

[413] WP 243.

[414] Từ tự truyện của Darwin, hoàn toàn rõ ràng rằng Darwin không quá ngây thơ: cuối cùng ông đánh mất niềm tin Ki-tô giáo và dứt sạch thuyết bất khả tri (agnostic) như là một kết quả trực tiếp từ những khảo sát khoa học của ông ta. Nhưng trong một ý nghĩa nào đó, điều nầy đi đến bằng chứng rằng ít nhất Nietzsche có phần nào đúng: Thuyết của Darwin không đưa ra bằng chứng nào về ý trời thiêng liêng trong các công trình tự nhiên. Và khi các hệ quả thực được biết đến thì không có chỗ cho tính lạc quan mù quáng về tương lai con người . Thực vậy, hoàn toàn trái ngược. Có lẽ có ai đó đã thấy được hệ quả sẽ kéo đến gia nhập ‘sự tự sát’ như trong câu chuyện The Suicide Club của Robert Louis Stevenson, nơi mà một thành viên, khi được hỏi tại sao anh ta tham gia hội nầy, anh ta trả lời rằng vì bị thuyết phục tin vào ông Darwin. ‘Tôi không chịu được’ người tự sát ngoại lệ này phát biểu ‘khi có nguồn gốc từ loài khỉ không đuôi.’(Harmondsworth, I 4), 22.

[415] (1987); 70.

[416] Có nghĩa là Great Chain Of Being, ‘phép ẩn dụ về trật tự, thống nhất, và trọn vẹn của th tất cả các khả tính hiện hữu, từ Thượng đế cho đến các phần tử nhỏ nhất của vật chất vô tri.’(Flew 1983: 60).

[417] Smith (1987), 71.

[418] Darwin (1975), 345.

[419] Tác phẩm Origins của Darwin in 6 lần trong thời của ông; do vậy, nếu Darwin có gì nghi ngờ về những phát biểu nầy, thì ông ta đã có nhiều cơ hội để công khai rút lui ý kiến. Mà ông đã không nói điều gì cả. Điều nầy chỉ tăng sức nặng cho ý kiến cuả Nietzsche.

[420] Trích dẫn trong Gillespie (1979), 87.

[421] Ibid. 86.

[422] Ibid. 88.

[423] DS 7.

[424] (1979), 239.

[425] * Darwin and Teleology

[426] (1983a), 156.

[427] Như Socrates của Nietzsche, ‘Darwin’ của ông không không có quá nhiều Darwin con người, như một biểu tượng cho những quan niệm và giả định vô ý thức nào đó mà Nietzsche thấy là rất phổ thông trong cộng đồng khoa học.

[428] D 49.

[429] L: scala naturae; e: Natural Selection: Chọn lọc tự nhiên.

[430] (1974), p. xiii.

[431] Z, Prologue, 3.

[432] Tuy vậy, Darwin thừa nhận rằng một số chủng loại ‘thích hợp nhất’ sẽ ‘bị đáng ghét đối với ý tưởng đúng đắn của chúng ta. ’

[433] (1967), 19.

[434] GS 115.

[435] HAH 247.

[436] HAH 247.

[437] D 108.

[438] Z ii. 12.

[439] * self-overcoming; g: Selbstüberwindung.

[440] WP 422.

[441] SE 3.

[442] SE 5. Nhưng trong WS 198, ông trích dẫnn với sự tán thành ‘nguyên tắc căn bản mà bản chất không bao giờ tạo nên một cú nhảy.’

[443] SE 5.

[444] Ý niệm ‘cú đòn/cú đập may mắn’ là được lấy từ Lange. Lange đã dùng thuật ngữ glücklicher Zufall hoặc là ‘tai nạn may mắn–lucky accident’. Xem Stack (1983a), 166. Điều nầy dường như ngược với quan điểm của ông về Những người Hy lạp, mà ta đã thấy trước đây, ông ta tuyên bố ‘tạo ra nhiều con người vĩ đại’ và người mà ‘toả chiếu trong ánh sáng của nhân tính cao hơn.’ Ở đây không phải là vấn đề cú đòn may mắn mà thuộc về nhận thức rõ phương pháp luận xoay quanh ý niệm xung đột, một ý niệm chính Nietzsche vay mượn và sử dụng như là mô hình cho câu trả lời của ông về Hư vô luận. Có lẽ cú đòn may mắn là chỉ cho những ai đến sau những người Hy lạp.

[445] SE 6.

[446] SE 6.

[447] SE 7.

[448] SE i. Cách dùng riêng của Nietzsche về các nhà Hy lạp cổ đại (ancient Greeks ) là ví dụ hoàn chỉnh của việc nầy, cũng như kiến thức cuả ông về Schopenhauer.

[449] SE 1.

[450] SE 1. Bildung, dịch ở đây là ‘văn hoá–culture’ còn có nghĩa là giáo dục–education’.

[451] SE1. Chắc chắn là Nietzsche đã đề cập đến lịch sử triết học của Hegel.

[452] UH 9.

[453] BGE 126.

[454] GS 349.

[455] GS 26.

[456] GS 349.

[457] GM ii.2.

[458] BGE 26.

[459] * Johann Wolfgang von Goethe, người Đức. Sinh ngày 28 tháng 8 năm 1749. Mất ngày 22 tháng 3 năm 1832. Được coi là một trong những vĩ nhân trong nền văn chương thế giới. Là nhà thơ, nhà viết kịch, tiểu thuyết gia, nhà văn nhà khoa học, họa sỹ của Đức. Một trong số ít những người được xem là nhà thông thái. Tác phẩm của ông, kịch thơ Faust là một trong những đỉnh cao của nền văn chương thế giới. Những tác phẩm văn chương nổi tiếng của ông là Wilhelm Meister's Apprenticeship và tiểu thuyết dưới dạng thư, Nỗi buồn của chàng Werther...Goethe là một trong những gương mặt điển hình của văn chương Đức đã thoát khỏi trường phái cổ điển Weimar ở Đức trong cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, sự đoạn tuyệt này cũng trùng với thời kỳ khai sáng, và chủ nghĩa lãng mạn. Ông có ảnh hưởng rất lớn đến nền văn chương thế giới đặc biệt là ở châu Âu, nhiều tác phẩm của ông là nguồn cảm hứng ở trong âm nhạc cổ điển Đức, kịch, thơ, và triết học.

[460] WP 684.

[461] GM ii. 12.

[462] WP 422. Một tương đương của thời hiện đại có lẽ là ‘thuyết Dawkins’! Richard Dawkins, tác giả của The Selfish Gene (1976), The Blind Watchmaker (1986), và các tác phẩm khác có thể được xếp loại là ‘thuyết khoa học vạn năng, tán thành một dạng triết học mà Nietzsche thấy là một mối nguy hiểm. ’

[463] WP 422.

[464] SE 4.

[465] BGE 253.

[466] BGE 262.

[467] GM 1. 17.

[468] BGE 202.

[469] * Do chữ Pygmy: giống người lùn , thành viên của nhóm bộ lạc người rất lùn sống ở Phi châu xích đạo.

[470] BGE 203.

[471] BGE 203.

[472]* Isaac Newton là nhà vật lý, thiên văn học, triết học tự nhiên và nhà toán học vĩ đại người Anh. ông sinh ngày 25 tháng 12 năm 1642 và mất ngày 20 tháng 3 năm 1727; Luận thuyết của ông về Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Các Nguyên lý Toán học của Triết lý về Tự nhiên) xuất bản năm 1687, đã mô tả về vạn vật hấp dẫn và 3 định luật của Newton, được coi là nền tảng của cơ học cổ điển, đã thống trị các quan niệm về vật lý, khoa học trong suốt 3 thế kỷ tiếp theo. ông cho rằng sự chuyển động của các vật thể trên mặt đất và các vật thể trong bầu trời bị chi phối bởi các định luật tự nhiên giống nhau. Trong cơ học, Newton đưa ra nguyên lý bảo toàn động lượng (bảo toàn quán tính). Trong quang học, ông khám phá ra sự tán sắc ánh sáng, giải thích việc ánh sáng trắng qua lăng kính trở thành nhiều màu.Trong toán học, Newton cùng với Gottfried Leibniz phát triển phép tính vi phân và tích phân. Ông cũng đưa ra nhị thức Newton tổng quát. Năm 2005, trong một cuộc thăm dò ý kiến của Hội Hoàng gia về nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử khoa học, Newton vẫn là người được cho rằng có nhiều ảnh hưởng hơn Albert Einstein.

[473] Barbour (1966), 36.

[474] Ibid. 37.

[475] Laplace:

[476] Ibid. 58.

[477] Ibid. 59.

[478] Bohm (1984), 36-8.

[479] Stack (1983a). 186.

[480]* Cách gọi khác: Hoàn nguyên chủ nghĩa 還元主義.

[481] Trong cuốn WP 624, Nietzsche nói rằng, ‘khả tính có thể đếm được cúa thế giới, khả tính có thể diễn đạt được mọi sự kiện bằng công thức–có phải điều nầy thực sự là “sự nhận thức?” Bao nhiêu tác phẩm âm nhạc được được hiểu khi ở trong đó cái được tính toán và có thể được giản hoá thành công thức đã bị tính toán?’

[482] treasurehouse’ của Lange.

[483] Stack (1983a), 224. Nietzsche đề cập đến tác phẩm Geschichte des Materialismus của Lange như: ‘một kho báu thực sự được nghiên cứu kỹ và đọc nhiều lần. ’ Trích dẫn trong Stack (1983a), 13, từ một bức thư gởi cho Von Gersdorff. Chương 11 của Stack được gọi là Treasure-House’.

[484] Stack (1983a), 224. Như Stack tiếp tục trình bày: ‘Cái gì trở nên được gọi là “Vật lý học của Nietzsche” [ Kaufmann (1974), 262] là, từ quan điểm thực tế, hoàn toàn chẳng phải là của ông. Hầu như mọi khía cạnh khảo sát của ông về cơ cấu thế giới tự nhiên đều xuất phát từ quan điểm của Boscovitch và từ lý thuyết vật chất vốn được khảo sát bởi Lange. Rằng ông đã được tín nhiệm với sự phát triển môn vật lý học là sự chứng nhận cho hiểu biết của ông về nguyên lý căn bản học thuyết tinh vi là đúng hơn.’

[485] * Nikolaus Copernicus (1473-1543), Polish astronomer, developer of the Copernican System (theory that the planets revolve around the sun)

[486] Boscovitch không phải là người Ba lan (Pole) . Thực sự ông sinh ra ở vùng bây giờ gọi là Dubrovnic nguồn gốc tổ tiên của của Serb (Cọng hoà Yugoslavia) và Italian.

[487] Nietzsche thực sự đọc tác phẩm Philosophia Naturalis của Boscovitch vào năm 1873. Trong một bức thư gởi cho Peter Gast, Nietzsche nói đến Boscovitch như là ‘lần đầu tiên giải thích bằng toán học rằng , về khoa học chính xác của cơ học, giả thuyết về những điểm nguyên tử rắn là những giả thuyết không thích hợp.’ Trích dẫn từ Stack (1983a), 39 n. 29.

[488] Xem Stack (1981b); (1983a), 37ff. và 229 n. ii. Stack lưu ý rằng đức tin của Redtenbacher rằng chúng ta hiểu thế giới vật chất của Kraft [‘lực’] trên nền tảng của ý thức của chúng ta về, và cảm giác về, ‘lực’ riêng của mình là một điều tất nhiên tạo nên một dấu ấn sâu sắc trên suy nghĩ của Nietzsche miễn là dó chính là đức tin mà ông ta thích thú khi ông ta tìm kiếm cách trình bày chính xác sự giải thích về con người từ thuyết vật chất của ‘lực’. E.g. BGE 36.

[489] WP 619.

[490] GS 112.

[491] Trong tác phẩm BT 15 và 16, Nietzsche đề cập đến ‘nghệ sĩ Socrates’ người sẽ thể hiện cảm xúc Dionysian của nghệ sĩ và tính thông minh từ vị thần Apollos của Socrates, qua đó, hoà nhập vào nghệ thuật và khoa học. Thế giới quan xuất hiện, có nền tảng trên khoa học, sẽ đề ra ‘một quan niệm phản-siêu hình của thế giới, đúng vậy, nhưng là một nghệ sĩ.’ (WP 1048).

[492] WP 715. Xem Stack (1983a), 171-3.

[493] BGE 36. Trong tác phẩm WP 689, Nietzsche nói rằng: ‘Ý chí tích góp quyền lực là đặc biệt đối với hiện tượng đời sống, nuôi dưỡng, sinh sản, kế thừa–đối với xã hội, quốc gia, tập quán, trách nhiệm. Chúng ta cũng sẽ không được cho phép giả định ý chí nầy như một động cơ căn nguyên trong hoá học chăng? – và trong trật tự vũ trụ nữa?’

[494] Stack (1983a), gần đây và rộng rãi hơn, Moles (1990), đã trình bày rõ ràng về triết học Nietzsche về tự nhiên căn cứ trên những ghi chú chưa xuất bản của ông.

[495] GS 109.

[496] BGE 19.

[497] BGE 19.

[498] Stack (1983a), 104. Stack nhận định rằng ‘Zöllner, du Bois-Reymond, Helmholtz và chính Lange đều do dự khi phát biểu cái ‘thứ ba’ nầy...sẽ là gì và, do vậy, giữ lại thuyết bất khả tri rất sâu đậm về cái ‘thứ ba’ phỏng chừng siêu hiện tượng, không thể hình dung được. Trong một thời gian dài, Nietzsche còn kềm chế sự thôi thúc phát biểu về cái ‘thứ ba’ bí ẩn nầy. Cuối cùng, kinh nghiệm và tư duy của chính ngài...dẫn ông đến việc đoán ra điều bí ẩn, dâng tặng ông ‘giả thuyết’ của chính mình... ông gọi tên cái ‘thứ ba’ nầy là Ý chí hùng tráng – der Wille zur Machf’ (ibid. 104–5). Dù ‘bất khả tri ,’ đối với Nietzsche, nó không phải là khái niệm Vật tự thân ‘thing-in-itself’ của trường phái Kant, cũng không phải là ‘thế giới chân thực,’ mà là ‘một dạng thế giới hiện tượng khác, một loại “bất khả tri” đối với chúng ta.’ (WP 569). Vấn đề về Vật tự thân ‘thing-in-themselves’ có lẽ giống như một phần của tri giác chúng ta về chúng là vấn đề vô nghĩa khi chúng có hàm ý là cái gì đó có thể tồn tại, trong chính nó và không thuộc ttính, bên ngoài mọi tương quan với ‘cái’ khác: ‘Thuộc tính của một vật là tác dụng lên một ‘cái’ khác: nếu chúng ta tách rời ra ‘cái’ khác, thì một vật sẽ không có thuộc tính, có nghĩa là, không có một vật ngoài vật khác; có nghĩa là không có Vật tự thân ‘thing-in-itself’(WP 557).’ Thế giới ‘chủ yếu là thế giới tương quan’(WP 568); ‘chúng ta sở hữu ý niệm ‘hiện hữu,’ ‘ hiện tượng,’ chỉ như là ý niệm tương quan,’ tạo thành ý niệm ‘trong chính nó–tự thân–in-Itself’...một ý niệm mơ hồ.’ (WP 583). Ý niệm mà Nietzsche tự khám phá ra về ý chí hùng tráng do vậy, được hiểu trọn ven nhất là ý niệm tương quan, nó bao gồm nhận thức của ông về tính chất uyên nguyên nhất và bao trùm mọi mối tương quan giữa ‘ hiện tượng’ nếu các ‘hiện tượng’ ấy hiện hữu. Kraftcentren, vi-rút, ảnh hưởng, con người, hay quốc gia. Ý chí hùng tráng, do vậy, không nhấtn định là Vật tự thân ‘thing-in-itself’ của trường phái Kant. Đó không phải là tuyên bố về chân lý siêu hình học, thậm chí có thể nói là có một lĩnh vực siêu hình học.

[499] (1983a), 174-5. Nói như Hollingdate đã nói rằng, Nietzsche ‘là một nhà duy vật triệt để–thoroughgoing materialist,’ chủ nghĩa duy vật của ông ‘xuất phát... từ tác phẩm History of Materialism’ (TI, app. D) của Friedrich, Albert Lange, dường như hiểu lầm những gì Nietzsche có được từ Lange: một lý thuyết năng độngvề tự nhiên để nỗ lực vượt qua nhị nguyên tâm và vật. Như chính Nietzsche đã nói: ‘không có vĩnh cữu diên trì trong vật thể; vật chất là sai lầm như Thượng đế của Nhóm Elea (Ba triết gia sinh động từ thời kỳ đầu triết học cho đến thế kỷ thứ V ttl., Parmenides, Zeno, Melissus).’(GS 109). Điều lạ là một nhà duy vật mà không tin vào sự tồn tại của ‘vật chất.’

[500] Như chúng ta thấy trước đây, ‘thể chất’ là một chòm sao ‘under-wills’, do vậy, không có một ‘ý chí’ đơn độc hay một chức năng riêng lẽ nào được gọi là ‘ý chí.’ Như Nietzsche hiểu rằng, ‘ Đối với tôi, Ý chí dường như là trên tất cả mọi điều phức tạp, là cái gì đó chỉ đồng nhất vào một chữ.’(BGE 19). Như vậy, ‘Ý chí sẽ vượt thắng một cảm xúc là tuyệt đối chỉ có ý chí của cảm xúc khác hoặc của vài người khác.’(BGE 19). Ý chí hùng tráng không phải là một ‘ hiện tượng–thing,’ mà là đặc điểm chung và được chia xẻ của mọi lực và là sự kết hợp của các lực để cấu thành thế giới.

[501] HAH i. Thường rất khó để xác định là Nietzsche có hoàn toàn châm biếm hay không. ‘Hoá học’ có thể được dùng như phép ẩn dụ hoặc theo nghĩa đen/đúng thực như vậy. Tôi sẽ xem đó như là có chủ ý nhập nhằng với cách dịch theo nghĩa đen được xem như một khả hữu. Trong tác phẩm D 119, ông tự hỏi rằng liệu ‘sự phán xét và định giá luân lý của chúng ta...chỉ là những hình ảnh và sự tưởng tượng [tương tự như giấc mơ của chúng ta] dựa trên tiến trình sinh lý học không thể biết đối với chúng ta.’ Thú vị thay, vào lúc viết tác phẩm Human All Too Human, Nietzsche kể lại rằng, ‘Niềm khao khát cháy bùng đích thực vây chặt lấy tôi: dạo ấy tôi thực sự theo đuổi không gì khác hơn là sinh lý học, y học và khoa học tự nhiên’(EH vi. 3). Rõ ràng ông đã xem sự nghiên cứu sinh lý học là phần thiết yếu của mọi cố gắng để hiểu bản chất con người.

[502] GS, Preface, 2.

[503] GS, Preface, 3.

[504] BGE 3. Ở nơi khác, Nietzsche đã nhận xét rằng ‘suy nghĩ của chúng ta chỉ là mối liên hệ của những dẫn lực nầy với những người khác. ’(BGE 36).

[505] WP 408. Tuy nhiên, Nietzsche đoán rằng tâm lý học (psychology) sẽ trở thành ‘hoàng hậu của các khoa học’(BGE 23). Đưa ra tầm quan trọng chính của các ảnh hưởng, dẫn lực, v.v...trong quan niệm triết lý về con người của ông, điều nầy hầu như không ngạc nhiên. Nó gợi cho chúng ta rằng, đối với Nietzsche, không có sự lưỡng phân thân–tâm giữa sinh lý học (psysiology) và tâm lý học (psychology).

[506] WP 489, 492, 532, và 659.

[507] * Đức Phật, nhà sinh học sâu thẳm, đã liễu ngộ hết mọi sự ấy. ‘Tôn giáo’ của ngài đáng lẽ phải được gọi là một loại ‘vệ sinh pháp’ để cho người ta đừng lầm lẫn với những hiện tượng đáng thương hại như Ki-tô giáo: sự công hiệu của Phật pháp được thể hiện trong việc chiến thắng lòng phẫn hận di oán. (Das Begriff jener tiefe Physiologie Buddha. Seine "Religion" die man besser als eine Hygiene bezeichnen duerfte, um sie nicht mit so erbarmungswürdigen Dingen wie das Christentum ist, zu vermischen, machte ihre Wirkung abhängig von Sieg über das Ressentiment). Ecco Homo, Phạm Công Thiện dịch.

[508] A 20. Như chúng ta thấy trong Phần I, Oldenberg đề cập đến điều kiện của ‘hàng phục tâm náo động (và) kiệt quệ hệ thống thần kinh’ là một tình trạng chung trong nhiều tôn giáo thời Đức Phật (1882:316). Ông còn cho rằng ‘lời thuyết giáo của Đức Phật được ví như công việc chữa trị của người lương y.’(ibid. 191). Trong kinh tạng Pāli, (A-N iv. 340), Đức Phật được gọi là lương y (physician; p: bhisakka).

[509] EH i. 6.

Chắc chắn rằng những điều nầy được căn cứ vào Oldenberg. Chẳng hạn, Oldenberg kể lại rằng: ‘Thượng đế và Vũ trụ lo lắng không phải như người Phật tử: ngài chỉ biết nột vấn đề: trong thế giới khổ đau nầy, Tôi làm sao thoát khỏi được đau khổ ấy?’(1882:130; chữ in nghiêng là của tác giả). Oldenberg còn kể lại rằng ‘lợi ích nhất định của hành vi luân lý vượt thắng phi luân sinh khởi toàn bộ và chỉ trong hệ quả của tác nhân chính là mình’(ibid. 289), mà đạo đức ấy do vậy là ‘phương tiện dẫn đến cứu cánh’(ibid. 289). Và, nơi khác: ‘Điều quan trọng nhất của hành vi đạo đức không ở tuỳ theo ý niệm đạo Phật về bổn phận vốn nhờ vào bên ngoài, từ người đến người,... mà trong phạm vi của chính đời sống nội tâm của mình, trong sự áp dụng kỷ luật không ngừng... Bản ngã... ở đây trở nên hợp với sự suy đoán luân thường đạo lý một năng lực nhất định, trước mọi thứ bên ngoài đối với nó biến thành hậu cảnh của cái từ bên ngoài. ’(ibid. 305). Rồi ông trích dẫn bài kệ từ Kinh Pháp cú (Dhammapada): Tự mình chỉ trích mình, Tự mình dò xét mình. ‘By thine ego spur on thy ego; by thine ego explore thine ego... [379]. Tự mình y chỉ mình, Tự mình đi đến mình. .. For the protection of the ego is the ego; the refuge of the ego is the ego.. [380]. Trước hết tự đặt mình, Vào những gì thích đáng, First of all let a man establish his own ego in the good... [158]’. Thuật ngữ được dịch tự mình (ego) chính là attan (ngã). Tuy nhiên, ở đây attan (ngã) không chỉ cho ‘ngã’ siêu hình học của Áo nghĩa thư (Upaniṣad), mà đúng ra là nên dịch tự mình, chính mình (oneself, yourself, himself ) tuỳ theo ngữ cảnh.

[510] Một lần nữa, nguồn của vấn đề nầy có lẽ là Oldenberg. Một khi ‘niềm tin về Ngã (Ātman) tự nó đã trội hơn hoặc mất đi,... như kẻ thống trị thế gian mong được giải thoát, vẫn còn không hơn một vị thần, nhưng chỉ luật tắc tự nhiên của sự hỗ tương tất yếu nhân và quả. Vẫn còn con người đứng đơn độc như là tác nhân vận hành duy nhất trong cuộc tranh đấu chống lại nỗi buồn và cái chết: vấn đề của họ là, bằng tri thức khéo léo về luật tự nhiên, nhắm vào sự đạt được một vị trí chống lại nó, trong đó nó siêu việt sự tiếp cận nỗi buồn dẫn đến những tác dụng.’(1882: 323-4, chữ in nghiêng là của tác giả).

[511] Tương đương gần nhất với khái niệm ‘khải thị–revelation’ của chúng ta với thời kỳ Đức Phật là ý niệm về śruti, dịch là ‘nghe– hearing,’ khi áp dụng trong Kinh Phệ-đà, nó mang ý niệm ‘hiển bày chân lý–revealed truth.’ Những kinh văn nầy được truyền từ đời này sang đời khác, từng lời từng chữ, và được xem là cội nguồn linh thiêng và uy quyền của tầng lớp Bà-la-môn. Để phủ nhận uy quyền của chúng, Đức Phật cũng bác bỏ ý niệm kinh điển khải thị trong ý nghĩa, điều gì được khải thị thì không thể được hiểu qua các phương tiện tự nhiên. Trong một ý nghĩa Đức Phật như là một ‘Đấng khải thị’. Nhưng ngài chỉ hiển bày những gì đã khai mở cho những ai có mắt để nhìn thấy. Và cái được nhìn thấy là thế giới tự nhiên như nó đang hiện hữu. Dù vậy, có lẽ có những bản kinh Phật khác ghi nhận rằng, trong mọi Kinh Phật, đều được mở đầu với câu: Như thật tôi nghe (evaṃ me sutam, Thus have I heard) với hàm ý những điều sau đây đều là ‘lời dạy của Đức Phật.’ hoặc là Phật ngôn–buddha-vacana. Kinh, sutta, là tiếng Pāli, tiếng Sanskrit là Śruta, Quá khứ phân từ của động từ hear, nghe. Śruti là dạng danh từ giống cái có nghĩa là ‘việc nghe–the act of hearing; âm thanh–sound; và kinh điển Phệ-đà– the Veda’. Sự tương ứng giữa ý niệm Śruta/sutta của đạo Phật và khái niệm Śruti của Bà-la-môn chắc là không bị bỏ qua trong thời Đức Phật, đặc biệt là nhiều vị đương cơ trong Kinh là thuộc hàng Bà-la-môn. Do vậy, Phật ngôn–buddha-vacana thay thế Śruti của Bà-la-môn và, như tôi đã trình bày rằng Phật ngôn–buddha-vacana chính là những gì tương ứng với những nguyên lý tự nhiên có thể xác minh được cơ bản trong giáo lý đạo Phật, Đức Phật có lẽ với hàm ý Śruti chân thật là cái gì đó quý vị chỉ có thể tự thể chứng bằng chính mình, là điều mà mỗi người phải tự mình khám phá ra. Như trong Kinh Pháp cú, bài kệ 276 đã nêu ra, Các ngươi hãy nỗ lực! Như-lai chỉ dạy cho con đường giác ngộ. Sự trói buộc của ma vương sẽ tùy sức thiền định của các ngươi mà được giải thoát, . Rốt ráo, chúng ta không chỉ dựa vào truyền thống, thần thánh thiêng liêng hay những điều khác, mà chỉ dựa vào sự nỗ lực của chính mình. Như Nietzsche nói một cách công bằng, đạo Phật là ‘tôn giáo của sự tự cứu độ– religion of self-redemption’(D. 96). Lại nữa, nguồn gốc ở đây chính là Oldenberg, khi ông đề cập đạo Phật như là tôn giáo ‘trong đó, con người tự giải thoát cho chính mình.’ (1882: 52).

[512] D-N i. 222.

[513]* Lý pháp, pháp tắc vũ trụ, lý tánh. 理法; 宇宙法則; 理性

[514] Nếu chúng ta dùng thuật ngữ logos như là ‘sự giải thích–explanation’ hoặc ‘cách phân tích nguyên nhân–rationale’ thì ‘sinh lý học–physiological’ có thể được xem như là một giải thích hay môn học chỉ áp dụng cho cái gọi là phusis hay ‘tự nhiên–natural’.Như vậy, về nguyên tắc, và về ý nghĩa riêng của mình, đạo Phật là một môn ‘sinh học’ trong ý nghĩa mở rộng của thuật ngữ như là giáo lý chủ yếu tập trung vào tiến trình tự nhiên để đi vào ‘bên trong’ con người trong sự tương quan với thế giới, và luật tắc tự nhiên đang chi phối nó. Đưa ra quan niệm của Nietzsche về thế giới như là Ý chí hùng tráng, dù người ta gọi đạo Phật là sinh học hay tâm học không phải là vấn đề. Và sẽ hợp lý khi đề cập Đức Phật như là một ‘nhà sinh học sâu thẳm,’ nêu ra vai trò trung tâm của tâm ‘mind’ (citta) và nhấn mạnh vào tu tập chánh niệm tỉnh giác thường xuyên (sati và sampajañña) trong tiến trình tự nhiên, trong và ngoài, trong giáo lý của ngài.

[515]* Pañca-niyama; e: five orders’ or ‘five kinds of natural causal pattern. Kinh Pháp Hoa: Thị pháp trụ pháp vị /Thế gian tướng thường trụ. Có thể dịch là vị hoặc tánh.

[516][516] Liệt kê nầy không thấy xuất hiện trong Kinh tạng mà thấy trong hệ thống Luận giải (commentatorial systematizing) có lẽ của ngài Phật Minh hay Phật Âm (Buddhaghoṣa), thể loại dựa vào nền tảng của Kinh (xem Rhys Davids (1912: 119), và các đề mục của ngài Phật Minh trong tác phẩm của ngài là Atthasālinī của về Dhammasaṅganippakaraṇa, thuộc Luận tạng; Thắng nghĩa thuyết 勝義說, Pháp tập luận chú 法集論註-Ghi chú thêm của người dịch) do Pc Maung Tin phiên dịch, Expositor, ii. 360). Tuy nhiên, như chúng ta sẽ thấy, vị thứ 5 (pháp vị–) , là cần phải có thêm ít sự giải thích so với các niyama khác. Một thuật ngữ tương quan, dhamma niyāmatā, có xuất hiện một lần trong Kinh, nhưng ở đó pháp– dhamma có sự hiện hữu của Như Lai, thì pháp trụ (dhammaṭṭhitatā– determination of nature) vẫn như vậy, pháp vị (dhammaniyāmatā–orderliness of nature) vẫn như vậy, bản chất của Pháp vị này cho thấy: lý duyên sinh của cái này–the relatedness of this to that’ (S-N I. 25). Đoạn kinh nầy chỉ bày rất rõ rằng việc mà tất cả các Đức Như Lai, chư Phật làm là chỉ hiển bày những gì đã có đó, hiển bày bản tánh của các pháp tóm gọn chỉ trong một câu: ‘lý duyên sinh của cái này–idappaccayatā.’ Vị hoặc tánh (niyama) là chỉ cho nguyên lý phổ quát ‘Duyên khởi– dependent co-arising’ (paṭicca-samuppāda) vận hành trong năm trật tự (vị/tánh) đó.

* idappaccayatā, duyên tính ở đây, lý duyên sinh của cái này, thử duyên tính 此緣性, tựơng y tính 相依性, Vin I 5 = S I. 136; DI 185; Dhs 1004, 1061; Vbh 340, 362, 365; Vism 518 v.v.. yad idam idapaccayatā paṭiccasamuppādo. Idam pi kho ṭhānaṃ duddasaṃ yad idaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbupadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. (S. i.tr. 136). Duyên khỏi này là y duyên tính. Đạo lý này thật là khó thấy; đó là sự tịch tĩnh của tất cả hành, là sự đoạn tận của khát ái, là ly tham, diệt, Niết-bàn.

[517] Tỳ-bà-thi 毗 婆 尸; Pāli: Vipassi.

[518] Xem p. 8 n. bản dịch của Rhys David. Dù Đức Phật quá khứ Tỳ-bà-thi, người được nêu trong bối cảnh nầy, hoàn toàn là theo sự áp dụng phương thức của hàng Bồ-tát thị hiện đời sống sau cùng để tu hành thành Phật.

[519] D-N ii. 12ff.

* Chư Phật thường pháp 諸 佛 常 法 Pāli: dhammatā esā. (Kinh Đại Bản duyên, Trường A-hàm. Tuệ Sỹ dịch).

‘...Này các Tỷ-kheo, pháp nhĩ là như vậy. Trong khi các người đàn bà khác mang bầu thai trong bụng chín tháng hay mười tháng rồi mới sanh, mẹ vị Bồ-tát sanh vị Bồ-tát không phải như vậy. Mẹ vị Bồ-tát mang vị Bồ-tát trong bụng mười tháng trời mới sanh...Trong khi các người đàn bà khác, hoặc ngồi, hoặc nằm mà sanh con, mẹ vị Bồ-tát sanh vị Bồ-tát không phải như vậy. Mẹ vị Bồ-tát đứng mà sanh vị Bồ-tát... (Kinh Đại Bản, Trường bộ Kinh, D. 14 Mahāpadhāna-suttanta (Deva. Dīg. II. 1), _Ht. Minh Châu dịch.

[520] Xem Rhys Davids (1912), Sangharakshita (ii), và Kalupahana (1975).

[521] Hiểu sự kiện chung quanh việc thọ sanh của Đức Phật Cồ-đàm như là tác dụng của pháp tánh (dhammaniyama)–như ngài Phật Minh đã làm–là vấn đề còn phải bàn thêm. Đức Phật hạ sanh ở Bodhgayā chừng ba mươi năm sau hoặc hơn. Chính người chưa giác ngộ là Gotama đản sinh tại Lumbini, và là chỉ chưa giác ngộ bốn tánh/vị (niyama).

[522] M-N i. 191—2.

[523] (1882), 223ff.

[524] (1959). 144.

[525] EH ii. 10. Xem toàn bộ tác phẩm Ecco Homo, II, về đề tài nầy.

[526] EH ii. io.

[527]P:pañca khandhā s: Skandha 五 陰; C: wǔyīn; J: goon; S: pañcaskandha; P: pañcakhandha. Phiên âm Tắc-kiện-đà 塞犍陀. Cựu dịch là Ấm 陰, Chúng 眾, Tụ 聚.. Nghĩa là Năm nhóm, năm tập hợp mà Đức Phật dạy, gọi chúng như là những nhân tố hợp thành những gì được chúng ta gọi là chúng sinh. Ngũ ấm là dịch từ chữ pañca-skandḥāh tiếng Phạn. Sau nầy dịch là Ngũ uẩn (五 蘊).

[528] Dù đó là đối tượng hay môi trường của chính chúng ta (gồm gia đình, xã hội, văn hoá v.v...) nói rộng lớn hơn, là hình thành tuỳ thuộc vào cá nhân, đối với Nietzsche, là do thể dạng hay ‘quyền lực’ cá nhân. Điều ông gọi là ‘bầy đàn–herd-types’ được xem là hầu như hơn cái sản phẩm từ môi trường của họ, và không có sự độc lập thực sự của hành vi và tư tưởng một phần được hình thành từ môi trường. “Tầng lớp cao’ có vài sự độc lập từ tập tục và thái độ của bầy đàn, Nói cách khác, họ có nhiều quyền lực hơn, là đều có thể đạt được vài mức độ độc lập của tâm và hành động. Điều nầy, như chúng ta thấy, là lý do chính mà Nietzsche không thích thuyết Darwin: nó thiên vị bầy đàn bằng cách nhấn mạnh đến phần mà môi trường đóng vai trò quyết định sự ‘vừa vặn nhất.’ Vấn đề là trong phác đồ của Nietzsche, sự ‘vừa vặn nhất’ là tất cả dễ dàng bị thấm đẫm bởi tầng lớp thấp.

[529] p: rupa-khandha; e: aggregate of form.

[530] Vedanā; 受e; aggregate of feeling-sensation

Saññā; 想e; aggregate of apperception;

saṅkhāra ; 行e; aggregate of formative forces.

viññāṇa; 識 e; aggregate of consciousness.

[531] citta-bhāvanā; e: mind-cultivation’– bhāvanā: chiêm nghiệm tu tập bằng sự quán sát, chiêm nghiệm. Bhāvanā là thuật ngữ thường được phương Tây dịch là ‘meditation: thiền, quán.’ Tuy nhiên, phạm vi của thuật ngữ nầy vượt qua sự thực tập ‘toạ thiền–sitting meditation,’ pháp tu tập đặc biệt nhắm vào phát huy định lực (developing samādhi) hay nhiếp tâm (meditative concentration) thông qua các pháp tu tập thiền định khác nhau. Điều mà chúng ta nỗ lực ‘tu tập’ (cultivate; bhāvanā), dù trong khi tọa thiền hay trong lúc hành xử hằng ngày, đó là các thiện tâm sở (kusala; skilful) như từ (mettā; friendliness); tín (saddhā; confidence), niệm (sati), và chánh tri (正知 sampajañña; mindfulness and clear comprehension), vã những phương tiện thù thắng khác cần thiết tạo điều kiện cho sự phát triển cao hơn ‘tuệ giác–Bát-nhã (paññā; transformative insight). Thế nên niết-bàn (nirvāṇa) có thể được xem là cứu cánh tuyệt đối của quán tâm ‘citta-bhāvanā.

[532] * Visuddhimagga; e: The Path of Purification.

[533] * greed-temperament’ (raga-carita), ‘hate-temperament’ (doṣa carita), ‘deluded-temperament’ (moha-carita), ‘faith-temperament’ (saddhā-carita), ‘intelligent-temperament’ (buddhi-carita), and ‘speculative-temperament’ (vitakka-carita).

[534] Visuddhimagga; e: The Path of Purification. 1. 109-10.

[535] Visuddhimagga; e: The Path of Purification. 1. 110-11.

[536] P: sati sampajañña e: mindfull and clearly comprehension.

[537] Hayman (1980), 225.

[538] EH II. 2. Thú vị thay, Nietzsche viết điều này khi ông ở Turin trong lần đầu viếng thăm vợ chồng một tháng trước đó, vì ‘Tôi vừa nghe bản tin thời tiết thuận lợi về không khí khô ráo ở đây.’(Trích từ thư tín của Hayman (1980), 315.)

[539] Hayman (1980), 225.

[540] Ibid. 181.

[541] WP490.

[542] D 119.

[543] BGE 36.

[544] Về cách dùng của Nietzsche về thuật ngữ nầy, xin xem chương 12 ở sau.

[545] ‘Vì lên án cuộc đời bằng cuộc sống là rốt cuộc chẳng gì khác hơn triệu chứng của một dạng sống.’TI v. 5). ‘Chính khổ đau và bất lực–đã tạo ra thế giới bên kia.’(Z i.3 ).

[546] D 119.

[547] P: khandha; e: five aggregates.

[548] P: saṅkhāra-khandha; e: aggregate of karmic activities and disposition.

[549] At S-N iii. 60, hành ấm (saṅkhāra-khandha) được định nghĩa như là ‘sáu chỗ ngồi của “ý chí”(sañcetanā)’ hay đúng hớn là ‘ý muốn–willing. ’ ‘Ý muốn’ gấp 6 lần là “ý chí” (sañcetanā)’ đáp lại cho tất cả 6 đại lộ kinh nghiệm giác quan–ý (mind; manas) được xem là ý thức (căn–indriya). Mỗi tác dụng như vậy, có thể được xem như là tập hợp của riêng “ý chí” trong ý nghĩa ‘under-wills’ của Nietzsche.

[550] Như đã hiển nhiên trong phần trên, thuật ngữ saṅkhāra có thể có nghĩa là ‘hành nghiệp–karmic-activity’ trong một vài ngữ cảnh, và (dispositions hay tendencies) đưa ra như một khách quan của ‘hành nghiệp –karmic-activit.’ Như vậy về mặt khác, hành nghiệp quá khứ trở thành ‘ khuynh hướng’ hiện tại, vốn khi nó sắp đặt một ‘hành nghiệp–trong hiện tại, sẽ tạo nên một ‘khuynh hướng’ trong tương lai, và tiếp tục như vậy. Nếu chúng ta bị kẹt trong sợi dây thòng lọng nầy, đó là luân hồi (saṃsāra).

[551] Tuy nhiên, như chúng ta thấy trước đây, cảnh giới mà chúng ta được sinh ra cũng sẽ có phần của nó dự vào. Tuy nhiên, cách thức mà chúng ta đáp ứng với môi trường ấy sẽ là biểu hiện của hành ấm (saṅkhāra-khandha) như là khuynh hướng nhắm đến.

[552] P: akusala; e: unskilful.

[553] Xem Guenther (1959), 54.

[554] P: sabba-citta-sādharaṇa; e: omnipresent mental factors.

[555] Müller (1881), 271. Müller đề cập đến câu chuyện ngài Huyền Trang, nhà chiêm bái Trung Hoa, về một hang động lạ thường nơi Đức Phật trước đó đã điều phục một con rồng (nāga), và ngài hứa với đệ tử mới của mình rằng sẽ lưu lại hình bóng của ngài, để mỗi khi tập khí xấu ác của tính rồng nổi dậy, thì hình bóng của Đức Phật sẽ hiện ra để nhắc nhở nó về lời phát nguyện từ trước.

[556] 2 GS 109. Xem thêm GS 110.

[557] GS 108.

[558] GS 109.

[559] GS 110.

[560] HAH 2.

[561] GS 151.

[562] HAH 11.

[563] WP 548.

[564] BGE 54.

[565] BGE 17.

[566] ‘ WP 481.

[567] GM i. 13.

[568] TI iii. 2.

[569] WP 485. Người ta tự hỏi rằng đến mức dộ nào mà Nietzsche đã có ảnh hưởng hoặc là từ Hume, hoặc là từ đạo Phật, hoặc là cả hai, trong những vấn đề nầy. Hume (1978), bk 1, sect. 6 ‘Of Personal Identity’ đã nêu ra một phê phán tương tự về bản thân. Chẳng hạn, Hume nói rằng, ‘bản thân hay cá nhân không phải là cái gì người ta ấn tượng, nhưng cái mà đối với vài ấn tượng và ý niệm của chúng ta đều là giả định có một ám chỉ. Nếu mọi ấn tượng sinh khởi ý tưởgn về ngã, thì ấn tượng ấy phải lúc nào cũng tương tục như nhau, qua toàn bộ tiến trình sinh mạng của chúng ta; vì bản ngã là giả định hiện hữu sau tính cách. Nhưng không có ấn tượng thường xuyên và bất biến.’ Khi Hume đi vào ‘phần mật thiết nhất vào trong cái tôi gọi là chính tôi, tôi luôn luôn vấp phải vào ý niệm riêng biệt hoặc là cái khác...Tôi không bao giờ có thể gặp được chính mình trong bất kỳ thời gian nào không có tri giác, và không bao giờ có thể quán sát được điều gì ngoài tri giác.’ Một lần nữa, chắc là ông ta đã đọc của Oldenberg: ‘Chúng ta quen nhận thức đời sống bên trong chúng ta như là một yếu tố có thể nhận thức được, chỉ khi nào chúng ta được cho phép đề cập đến sự thay đổi thành phần của nó, mọi cảm xúc riêng tư, mọi hành vi riêng biệt của ý chí, đối với con người và với cái ngã thường đồng nhất, nhưng cách thức suy nghĩ nầy căn bản là ngược với đạo Phật. Ở đây vì mọi nơi mà nó quy tội là cố định điều mà chúng ta thiên về cho sự đề ra luồng tư tưởng rối rắm đến và đi bằng quan niệm một thực thể, về hoặc là trong cái mà chúng sẽ xuất hiện. Cái thấy, nghe, có thể được xem là người thấy, người nghe, người khổ, đều không được giáo lý đạo Phật thừa nhận.’ 1882: 253–4).

[570] GM i. 13.

[571] WP 371.

[572] TI iii. I.

[573] TI iii. I.

[574] TI iii. I.

[575] WP 521.

[576] WP 584.

[577] HAH 9.

[578] GS 115.

[579] HAH40.

[580] GS 115.

[581] HAH 2.

[582] WP 685.

[583] Quang âm thiên 光 音 天, tầng cao nhất của Nhị thiền thiên. Pāli: Ābhassara.

[584] Tham chiếu Trường Bộ Kinh. Ht.Thích Minh Châu dịch. Kinh Ba-lê, 24.

[585] Không chỉ như vậy, nhưng theo vũ trụ quan Phật giáo, có 7 cõi giới

bên trên cung điện Phạm thiên (Brahmā) nầy, tất cả các cõi giới ấy đều được sắp đặt như là cõi phàm trần vì nó hình thành một phần của cõi luân hồi (saṃmsāra). Trong Kinh At A-N iv. 89, Đức Phật dạy rằng trong bảy kiếp thành trụ hoại không, ông ta không trở lại thế giới nầy, nhưng khi vũ trụ bắt đầu hình thành trở lại, bảy lần có được cung điện Phạm thiên trống không và trở thành đấng Đại Phạm (Great Brahmā). Nên có thể đoán chừng ngài Gotama–hoặc bất kỳ người nào khác, ngài đã có trong nhiều kiếp trước–cũng đã khổ vì sự tự huyễn hoặc mình quá lớn như vậy!

[586] * samaṇa

[587] Các vị thần khác, cùng lúc đã có được vài dạng ‘Tối Thắng’ trong truyền thống của Bà-la-môn và được đề cập trong kinh tạng Pāli là

Varuṇa, Pajāpati, Inda (Indra), và Issara (Īśvara). Về mô tả những vị thần nầy, xin xem tiểu luận của Gonda, The Concept of a personal God in ancient Indian religious thought, trong tác phẩm của Gonda (1975). Olivelle (1996: 411), trong ‘Danh sách– List of Names’, đề cập rằng Pajāpati (‘Lord of Creatures’) là thần sáng tạo tối cao (par excellence trong truyền thống Bà-la-môn và Áo nghĩa thư (Upaniṣad). Có lẽ khi Đức Phật ra đời, đạo Bà-la-môn đã quá thông dụng, ít nhất là trong lưu vực sông Hằng.

[588] * Thường luận常 論. Pāli: sassata-vādā (Skt. śāśvata-vādā)

[589]* Bán thường bán vô thường半 常 半 無 常. Pāli: ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ: một bộ phận thường, một bộ phận không thường.

[590] * p: vitakka; e: logical reasoning. tầm 尋;

[591] * p: vīṃaṅsa; e: investigation; tư 思.

[592]* saññin, tựởng 想 có ý thức

asaññin (tt.) [a + saññin] không có tựởng, không ý thức,

[593] * p: diṭṭhṭṭhãna; e: view-points.

[594] Vì riêng biệt Áo nghĩa thư (Upaniṣad) được quy cho là một trong ba (sau nầy là 4) bộ Phệ-đà, khi kinh điển Phật giáo đề cập đến ba bộ Phệ-đà, có thể là bao gồm Áo nghĩa thư (Upaniṣad) gián tiếp, nếu không nói từng bộ.

[595] Như Olivelle phát biểu (1996: notes, p. 297), ‘thuật ngữ [sarva]. . . được dùng để chỉ không những các hiện tượng trong pháp giới mà chỉ một toàn thể mức độ cao bao hàm toàn thể pháp giới.’ Trích dẫn sau từ Áo nghĩa thư (Upaniṣad) là sử dụng của Olivelle (1996). Tuy nhiên, tôi thích điệp khúc ‘cái Tất cả nầy (this All)’ vì ‘Thế giới Toàn thể nầy của nó’ và ‘cái Toàn thể,’ của ông ta và thay thế ‘ngã’ bằng ‘Ngã’.

[596] * Có vào khoảng 112 Áo nghĩa thư (Upaniṣad) đã được Nirṇaya Press, Bombay, ấn hành năm 1917. Đó là: 1. Iśā, 2. Kena, 3 Kaṭha, 4. Praśna, 5. Muṇḍka; 6. Māṇdūkya, Taittirīya., 8 Aitareya, 9 Chāndogya, 10. Bṛhādiraṇyaka, 11.Śvetāśvatara, 12. Kauṣītaki, 13. Maitreyī, 14. Kaivalya, 15. Jābāla, 16. Brahmabindu. 17. Haṃsa, 18. Āruṇika, 19. Garbha, 20. Nārāyaṇa...Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad là một trong số 112 bộ nầy. Là một phần của Phạm thư Śatapatha, thuộc về trường phái Vājasaneyi.

[597] Đọc phần nầy trong Áo nghĩa thư Bṛhadāraṇyaka (Upaniṣad Bṛhadāraṇyaka), rất hiển nhiên là ‘huyền thoại sáng tạo’ được trích dẫn ở trên từ Trường bộ Kinh (Dīgha-Nikaya), hiến tặng như một giải thích chủ yếu cho sự sinh khởi niềm tin về một Đấng sáng tạo, là một lời nói nhại châm biếm trong đạo Phật về mô tả mang tính chất Áo nghĩa thư (Upaniṣad) nầy. Chẳng hạn, trong Áo nghĩa thư Bṛhadāraṇyaka , chính là phạm (brahman) đúng hơn là Đại Phạm (Brahma) đã thấy chính mình trở thành đơn độc: ‘Ngài thấy không có gì vui thú cả; thế nên con người không thấy có gì vui thú khi nó một mình. Nó muốn có kẻ đồng hành. Bây giờ nó to lớn như một người đàn ông và đàn bà đang ôm sát nhau.’(I. 4. 3). Từ sự hợp nhất nầy, sự sáng tạo bộc lộ ra. Tuy nhiên, phải thêm rằng, phạm (brahman) ấy, vốn thường được xem là cái Tuyệt đối không ngôi vị, ở đây dường như trở thành có nhân xưng.

[598] Chāndogya Upaniṣad, 6. 13. 1–3.

[599] Một trong ‘tám điều kỳ lạ và vi diệu của đại dương’ là ‘chỉ thuần một vị mặn của muối. Cũng vậy, nầy các tỷ-khưu, Pháp nầy cũng chỉ thuần một vị, đó là vị giải thoát. [vimutti]’ (Ud. 6). ’

[600] Sabba trong tiếng Pāli, tương đương sarva trong Sanskrit. Nghĩa là toàn thể, tất cả, hết thảy.

[601] III. Phẩm Tất Cả (S.iv,15). Tương ưng bộ Kinh. Ht. Minh Châu dịch. Tạp A-hàm (24, 633)

[602] Phải nên nhớ rằng phạm vi của đối tượng khả tri của ý (mind-sense/ manas) hoạt dụng hoàn toàn vượt ra ngoài phạm vi của môn triết học và tâm lý học hiện đại Tây phương xem xét như là một phần về lĩnh vực của họ, có nghĩa là thế giới khác và con người, khả năng nghe được mọi âm thanh (clairaudience), khả năng thấu thị (clairvoyance), v.v... Những lĩnh vực của điều kiện con người như vậy được xem là bình thường trong cả hai hoàn toàn đạo Phật và triết học đương thời khác. Chúng đều thuộc về lĩnh vức các căn (giác quan–senses’ (indriyas), bao gồm ý căn (mind-sense; mano-indriya).

[603] 8. 12. 4, có chút sửa đổi so với bản dịch của Olivelle.

[604] 5. 6 và 9, có chút sửa đổi so với bản dịch của Olivelle.

[605] S-N iv. 28.

[606] S-N iv. 23.

[607] * yogic practitioners.

Du-già 瑜 伽; S, P: yoga; nguyên nghĩa tự đặt mình dưới cái ách.

Có nghĩa là phương pháp để đạt tiếp cận, thống nhất với Tuyệt đối , Thượng đế. Vì có nhiều cách tiếp cận nên Du-già là một khái niệm rất rộng. Ngay trong Ấn Độ giáo, người ta đã kể nhiều cách khác nhau phù hợp với căn cơ của mỗi hành giả. Các quan niệm đạo lí tại phương Tây, nhất là sự tiếp cận với Thượng Đế cũng chính là Du-già, đó là Hành động vị tha du-già (karmayoga), Thương yêu (Thượng Đế) du-già (bhaktiyoga), Trí huệ du-già (jñāna-yoga)

Tại phương Tây, ngày nay nói đến Du-già là người ta nghĩ đến Ha-ṭha du-già (tập luyện thân thể), phối hợp với phép niệm hơi thở. Phương pháp Du-già thân thể này, đối với Ấn Độ, chỉ là giai đoạn chuẩn bị cho một Du-già thuộc về tâm thức sau này, đó là các phép thiền quán khác nhau. Du-già không phải phương pháp riêng tư của tư tưởng Ấn Độ. Tất cả mọi hoạt động, từ những phép tu huyền hoặc tại châu Á đến các buổi cầu nguyện trong nhà thờ Thiên chúa giáo đều có thể gọi là Du-già. Trong đạo Phật, thiền và các phép tu theo Tan-tra cũng được gọi là Du-già và các vị Ma-ha Tất-đạt (s: mahāsiddha) như Mật-lặc Nhật-ba (t: milarepa) là Du-già sư (s: yogin).

[608]* e: fully knowing and comprehending it. ‘...Này các tỷ-khưu, không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ tất cả, thời không có thể đoạn tận khổ đau.’ (Phẩm Tất Cả (S.iv,15). Tương ưng bộ Kinh).

[609]* Bị bốc cháy bởi cái gì? Bị bốc cháy bởi lửa tham, lửa sân, lửa si. Ta nói rằng bị bốc cháy bởi sanh, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não... Thân... (Tương Ưng bộ Kinh–28.VI. Bị Bốc Cháy (S.iv,19).

S-N iv. 18-20. Trong Itv. có một thảo luận tương tự về cái Tất cả (the All), kết thúc bởi bài kệ: Ai hiểu, rõ biết được/Tất cả là tất cả/

Đối với tất cả chỗ/Không có sự tham đắm/Người như vậy chắc chắn/Liễu tri được tất cả/Và có thể vượt qua/Tất cả mọi đau khổ (dukkha). Kinh Phật Thuyết Như Vậy (Itivuttaka), trong Tiểu Bộ Kinh –(VII) (Ek I, 7) (It. 3).

[610] Taittirīya Upaniṣad, 2. 8 và các nơi khác.

[611] E: Discourse on the Parable of the Water-Snake. Trung Bộ Kinh. M-N I. 130ff. Kinh Ví dụ con rắn (Alaggadupamasutttam), 22

[612]* P: diṭṭhiṭṭhānāni; e: six grounds of speculative views.

[613]* P: micchā-diṭṭhi; e: wrong-views.

[614] Về thuật ngữ loka, từ điển PED cho rằng thuật ngữ nầy được dùng để chỉ cho ý nghĩa chung của ‘vũ trụ; universe’ hay chúng ta có thể nói là ‘cái Tất cả nầy’(this All; s: sarvam idam).

[615] 4. 4. 12.

[616] 3. 14. 3–4.

[617] Norman (1981), 23. Câu ‘mầy là cái ấy–tat tvam asi; Thou art that’ có nghĩa là bản chất hiện hữu của một thực thể, là ngã (ātman), là một với ngã vũ trụ (universal ātman ) hay phạm (brahman), được tìm thấy trong Áo nghĩa thư Chāndogya (Chāndogya Upaniṣad) 6. 8. 7 và các nơi khác.

[618] * Trung bộ Kinh, Kinh Ví dụ con rắn (Alaggadupamasutttam), 22

Chắc hẳn là các bậc trí thức sắc sảo Bà-la-môn có lẽ không mặc nhiên công nhận dễ dàng như các thính chúng của Đức Phật ở đây.

[619] Brhadāraṇyaka Upaniṣad, 4. 5. 7.

[620] S-N IV. 23. Xem thêm Norman (1981) về điểm nầy.

Attan: (m.) soul; oneself.

[621] 1.16.

[622] *Trường bộ Kinh. D-N 1. 201. Bố-tra-bà-lâu kinh đệ cửu.” Pāli; D. 9, Dig. I. 9 Poṭṭhapāda-sutta. Tham chiếu kinh Trường A-hàm, quyển 27, phẩm Bố-tra-bà-lậu (布吒婆樓經)

“Này ... ví như sữa bò. Sữa biến thành tô. Tô biến thành lạc. Lạc biến thành sanh tô. Sanh tô biến thành thục tô. Thục tô biến thành đề hồ. Đề hồ là bậc nhất. Khi là sữa, thì chỉ được gọi là sữa mà không gọi là lạc, tô, đề hồ. Cũng vậy, lần lượt cho đến khi là đề hồ, thì khi ấy chỉ được gọi là đề hồ mà không gọi là lạc, tô.

[623] * Chấp thường. Extreme view of eternalism; sassatavāda.

[624] made of consciousness

[625] Brhadāraṇyaka Upaniṣad, 4.4.3-5.

[626] Đại kinh đoạn tận ái (Mahatanha sankhaya suttam), 38.

[627] Đại kinh đoạn tận ái (Mahatanha sankhaya suttam), 38.

[628] Như Collins (1982) nói, ‘Ở đây, điểm nầy không phải là bác bỏ rằng dù sao thức là phương tiện của tái sinh, mà chỉ bác bỏ điều xem thức như là một chủ thể bất biến của kinh nghiệm và hành vi. ’ (104; xem thêm 113 ff).

[629] ad infinitum.

[630] jīva or ‘soul’ . Kinh Kim Cang gọi là thọ mạng hay thọ giả tưởng.