Thắng Man Giảng Luận

勝鬘夫人會第四十八

【大唐三藏菩提流志奉 詔譯】

T11n0310_p0672c13║大寶積經卷第一百一十九

T11n0310_p0672c15║大唐三藏菩提流志奉 詔譯

T11n0310_p0672c16║勝鬘夫人會第四十八

T11n0310_p0672c17║如是我聞。一時佛在舍衛國祇樹給孤獨園。
T11n0310_p0672c18║時憍薩羅波斯匿王及末利夫人。初證法已。
T11n0310_p0672c19║共相謂言。我女勝鬘。慈晤聰愍多聞智慧。若
T11n0310_p0672c20║見如來。於甚深法速能解了無諸疑惑。我今
T11n0310_p0672c21║應當令善諭者發其誠信。作是議已。王及夫
T11n0310_p0672c22║人即便作書。稱揚如來真實功德。時遣一使
T11n0310_p0672c23║名真提羅。奉持王書詣無鬥城。授勝鬘夫人。
T11n0310_p0672c24║時勝鬘夫人。發書尋繹。頂受忻慶生希有心。
T11n0310_p0672c25║向真提羅而說偈言

T11n0310_p0672c26║我聞如來聲 世間頗難遇

T11n0310_p0672c27║斯言若真實 當賜汝衣服

T11n0310_p0672c28║若彼佛世尊 為利世間現

T11n0310_p0672c29║必應見哀愍 令我睹真相

T11n0310_p0673a01║言念須臾頃 佛於虛空中

T11n0310_p0673a02║現不思議身 普放大光明

T11n0310_p0673a03║勝鬘及眷屬 皆悉來集會

T11n0310_p0673a04║合掌瞻仰禮 稱讚大導師

T11n0310_p0673a05║如來妙色身 世間無與等

T11n0310_p0673a06║無比不思議 是故今敬禮

T11n0310_p0673a07║如來色無盡 智慧亦復然

T11n0310_p0673a08║一切法常住 是故我歸依

T11n0310_p0673a09║善調心過惡 及與身四種

T11n0310_p0673a10║到不思議地 故我今敬禮

T11n0310_p0673a11║知諸爾炎法 智身無罣礙

T11n0310_p0673a12║於法無忘失 故我今敬禮

T11n0310_p0673a13║稽首過稱量 稽首無倫等

T11n0310_p0673a14║稽首法自在 稽首超思惟

T11n0310_p0673a15║哀愍覆護我 令法種增長

T11n0310_p0673a16║逮及最後身 常在如來前

T11n0310_p0673a17║我所修福業 此世及餘生

T11n0310_p0673a18║由斯善根力 願佛恒攝受

T11n0310_p0673a19║時勝鬘夫人說此偈已。及諸眷屬一切大眾。
T11n0310_p0673a20║頂禮佛足。爾時世尊。即為勝鬘而說偈言

T11n0310_p0673a21║我昔為菩提 曾已開示汝

T11n0310_p0673a22║今復值遇我 及來世亦然

T11n0310_p0673a23║說此偈已。即於會中。授勝鬘夫人阿耨多羅
T11n0310_p0673a24║三藐三菩提記。汝今稱歎如來殊勝功德。以
T11n0310_p0673a25║此善根。當於無量阿僧祇劫天人之中為自
T11n0310_p0673a26║在王。諸所受用皆悉具足。所生之處常得遇
T11n0310_p0673a27║我。現前稱歎如今無異。復當供養無量無數
T11n0310_p0673a28║諸佛世尊。過二萬阿僧祇劫。當得作佛號曰
T11n0310_p0673a29║普光如來應正等覺。彼佛國土無諸惡趣衰
T11n0310_p0673b01║老病苦。亦無不善惡業道名。其中眾生形色
T11n0310_p0673b02║端嚴。具五妙境純受快樂。蔽於他化自在諸
T11n0310_p0673b03║天。彼諸眾生皆趣大乘。諸有如是學大乘者。
T11n0310_p0673b04║悉來生彼。時勝鬘夫人得授記已。無量天人
T11n0310_p0673b05║心懷踊躍。咸願往生彼佛世界。是時世尊。皆
T11n0310_p0673b06║與授記當生彼國。時勝鬘夫人聞佛記已。於
T11n0310_p0673b07║如來前合掌而立。發十弘誓。作如是言。世尊
T11n0310_p0673b08║我從今日乃至菩提。於諸受戒不起犯心。世
T11n0310_p0673b09║尊。我從今日乃至菩提。於諸師長不起慢心。
T11n0310_p0673b10║世尊。我從今日乃至菩提。於諸眾生不起恚
T11n0310_p0673b11║心。世尊。我從今日乃至菩提。於諸勝已及諸
T11n0310_p0673b12║勝事。不起妒心。世尊。我從今日乃至菩提。雖
T11n0310_p0673b13║有少食不起慳心。世尊。我從今日乃至菩提。
T11n0310_p0673b14║不自為己受畜財物。凡有所受為濟貧苦有
T11n0310_p0673b15║情之類。世尊。我從今日乃至菩提。不求恩
T11n0310_p0673b16║報行四攝事。無貪利心。無厭足心。無限礙
T11n0310_p0673b17║心。攝受眾生。世尊。我從今日乃至菩提。見諸
T11n0310_p0673b18║眾生無有依怙。幽繫疾惱種種危厄。終不捨
T11n0310_p0673b19║離必願安隱。以善饒益令免眾苦。世尊。我從
T11n0310_p0673b20║今日乃至菩提。若見一切諸惡律儀。毀犯如
T11n0310_p0673b21║來清淨禁戒。凡我所攝城邑聚落。應調伏者
T11n0310_p0673b22║而調伏之。應攝受者而攝受之。何以故。以
T11n0310_p0673b23║調伏攝受故。則正法久住。正法久住故。天人
T11n0310_p0673b24║充滿惡道減少。能令如來法輪常轉。世尊。我
T11n0310_p0673b25║從今日乃至菩提。攝受正法終不忘失。何以
T11n0310_p0673b26║故。忘失正法則忘大乘。忘大乘者則忘波羅
T11n0310_p0673b27║蜜。忘波羅蜜者則捨大乘。若諸菩薩。有於大
T11n0310_p0673b28║乘不決定者。攝受正法則不堅固。便不堪任
T11n0310_p0673b29║超凡夫境。則為大失。世尊。現在未來。攝受
T11n0310_p0673c01║正法諸菩薩等。具足無邊廣大利益。發斯弘
T11n0310_p0673c02║誓。聖主世尊雖復證知。而諸有情善根微薄。
T11n0310_p0673c03║或起疑網。以十弘誓難成就故。彼或長夜習
T11n0310_p0673c04║不善法。受諸苦惱。為欲利益如斯眾生。今
T11n0310_p0673c05║於佛前發誠實誓。世尊。我今發此十弘誓願。
T11n0310_p0673c06║若實不虛。於大眾上。當雨天花出天妙音。勝
T11n0310_p0673c07║鬘夫人。於如來前作斯言已。時虛空中即雨
T11n0310_p0673c08║天花出天妙音。歎言善哉勝鬘夫人。如汝所
T11n0310_p0673c09║說真實無異。爾時眾會既睹斯瑞。無諸疑惑
T11n0310_p0673c10║生大歡喜。同聲唱言。願與勝鬘夫人。所生之
T11n0310_p0673c11║處同其願行。時佛世尊。悉記大眾如其所願。
T11n0310_p0673c12║爾時勝鬘夫人。復於佛前發三弘願。以茲願
T11n0310_p0673c13║力。利益無邊諸有情類。第一願者。以我善
T11n0310_p0673c14║根。於一切生得正法智。第二願者。若我所生
T11n0310_p0673c15║得正智已。為諸眾生演說無倦。第三願者。我
T11n0310_p0673c16║為攝受護持正法。於所生身不惜軀命。爾時
T11n0310_p0673c17║世尊聞斯願已。告勝鬘言。如一切色悉入空
T11n0310_p0673c18║界。如是菩薩恒沙諸願悉入茲願。此三願者
T11n0310_p0673c19║真實廣大。爾時勝鬘夫人復白佛言。世尊。今
T11n0310_p0673c20║當承佛威神辯才之力。欲說大願。幸垂聽許。
T11n0310_p0673c21║佛言勝鬘。恣汝所說。勝鬘夫人言。菩薩所
T11n0310_p0673c22║有恒沙諸願。一切皆入一大願中。一大願者。
T11n0310_p0673c23║所謂攝受如來正法。如是攝受正法。真實廣
T11n0310_p0673c24║大。佛言。善哉勝鬘。汝久修習。智慧方便甚
T11n0310_p0673c25║深微妙。有能解了汝所說義。彼於長夜植諸
T11n0310_p0673c26║善本。如汝所說攝受正法。皆是過去未來現
T11n0310_p0673c27║在諸佛。已說今說當說。我得無上正等菩提。
T11n0310_p0673c28║亦復常以種種相說攝受正法。如是稱揚攝
T11n0310_p0673c29║受正法。所有功德無有邊際。如來智慧亦無
T11n0310_p0674a01║邊際。何以故。是攝受正法有大功德。有大利
T11n0310_p0674a02║益。時勝鬘夫人復白佛言。世尊。我當承佛威
T11n0310_p0674a03║神之力。更復演說攝受正法廣大之義。佛言
T11n0310_p0674a04║聽汝所說。勝鬘夫人言。攝受正法廣大義者。
T11n0310_p0674a05║為得無量一切佛法。乃至能攝八萬行蘊。譬
T11n0310_p0674a06║如劫初興諸色雲雨眾寶雨。如是攝受正法
T11n0310_p0674a07║善根之雲。能雨無量福報之雨。世尊。又如劫
T11n0310_p0674a08║初大水之中能生三千大千界藏及四百億種
T11n0310_p0674a09║種類洲。如是攝受正法。出生大乘無量界藏。
T11n0310_p0674a10║并諸菩薩神通之力。種種法門。一切世間及
T11n0310_p0674a11║出世間。安樂具足。一切天人所未曾有。又如
T11n0310_p0674a12║大地荷四重擔。何等為四。一者大海。二者諸
T11n0310_p0674a13║山。三者草木。四者眾生。如是攝受正法。諸
T11n0310_p0674a14║善男子及善女人。堪能荷負四種重任逾彼
T11n0310_p0674a15║大地。何等為四。謂離善友無聞非法。諸有情
T11n0310_p0674a16║類。以人天善根而成熟之。求聲聞者授聲聞
T11n0310_p0674a17║乘。求獨覺者授獨覺乘。求大乘者授以大乘。
T11n0310_p0674a18║是名攝受正法。諸善男子及善女人。堪能荷
T11n0310_p0674a19║負四種重任逾彼大地。世尊。如是攝受正法。
T11n0310_p0674a20║善男子善女人等。建立大地。堪能荷負四種
T11n0310_p0674a21║重任。普為眾生作不請友。大悲利益哀愍有
T11n0310_p0674a22║情為世法母。又如大地是四種寶所生之處。
T11n0310_p0674a23║何等為四。一者無價。二者上價。三者中價。四
T11n0310_p0674a24║者下價。如是攝受正法。善男子善女人。建立
T11n0310_p0674a25║大地有情遇已獲四大寶。一切寶中最為殊
T11n0310_p0674a26║勝。何等為四。謂諸有情遇斯善友。或有獲得
T11n0310_p0674a27║人天善根。有證聲聞及辟支佛或無上乘善
T11n0310_p0674a28║根功德。是名攝受正法善男子善女人。建立
T11n0310_p0674a29║大地有情遇已。便能獲得四種大寶。世尊。出
T11n0310_p0674b01║大寶者。名為真實攝受正法。世尊。言攝受正
T11n0310_p0674b02║法者。謂無異正法無異攝受正法。正法即是
T11n0310_p0674b03║攝受正法。世尊。無異波羅蜜。無異攝受正
T11n0310_p0674b04║法。攝受正法即是波羅蜜多。何以故。攝受
T11n0310_p0674b05║正法善男子善女人。應以施成熟者以施成
T11n0310_p0674b06║熟。乃至捨身隨順彼意而成熟之。令彼有情
T11n0310_p0674b07║安住正法。是名施波羅蜜。應以戒成熟者。守
T11n0310_p0674b08║護六根淨身語意乃至威儀。隨順彼意而成
T11n0310_p0674b09║熟之。令彼有情安住正法是名戒波羅蜜。應
T11n0310_p0674b10║以忍成熟者。若彼有情罵詈毀辱誹謗擾亂。
T11n0310_p0674b11║以無恚心及利益心最上忍力。乃至顏色亦
T11n0310_p0674b12║不變異。隨順彼意而成熟之。令彼有情安住
T11n0310_p0674b13║正法。是名忍波羅蜜。應以精進而成熟者。於
T11n0310_p0674b14║彼有情不起懈怠下劣之心。起大樂欲最上
T11n0310_p0674b15║精進。於四威儀隨順彼意而成熟之。令彼有
T11n0310_p0674b16║情安住正法。是名精進波羅蜜。應以靜慮而
T11n0310_p0674b17║成熟者。於彼有情以無散亂成就正念。曾
T11n0310_p0674b18║所作事終不忘失。隨順彼意而成熟之。令彼
T11n0310_p0674b19║有情安住正法。是名靜慮波羅蜜。應以智慧
T11n0310_p0674b20║而成熟者。彼諸有情為利益故。問諸法義以
T11n0310_p0674b21║無倦心。而為演說一切諸論一切明處乃至種
T11n0310_p0674b22║種工巧之處。令得究竟隨順彼意而成熟之。
T11n0310_p0674b23║令彼有情安住正法。是名智慧波羅蜜。是故
T11n0310_p0674b24║世尊。無異波羅蜜。無異攝受正法。攝受正法
T11n0310_p0674b25║即是波羅蜜。時勝鬘夫人復白佛言。世尊。我
T11n0310_p0674b26║今承佛威神辯才之力。復說大義。佛言云何
T11n0310_p0674b27║大義。世尊。攝受正法者。無異攝受正法。無異
T11n0310_p0674b28║攝受正法者。攝受正法善男子善女人。則是
T11n0310_p0674b29║攝受正法。何以故。若攝受正法善男子善女
T11n0310_p0674c01║人為正法故捨身命財。如是人等以捨身故。
T11n0310_p0674c02║證生死後際。遠離老病得不壞常。無有變易
T11n0310_p0674c03║究竟寂靜。不可思議如來法身。以捨命故。證
T11n0310_p0674c04║生死後際。永離於死得無邊常。成就不可思
T11n0310_p0674c05║議諸善功德。安住一切佛法神變。以捨財故。
T11n0310_p0674c06║證生死後際。超過有情。無盡無減果報圓滿。
T11n0310_p0674c07║具不思議功德莊嚴。為諸有情尊重供養。世
T11n0310_p0674c08║尊。捨身命財攝受正法善男子善女人等。為
T11n0310_p0674c09║諸如來之所授記。世尊。若善男子善女人正
T11n0310_p0674c10║法欲滅。有諸比丘比丘尼優婆塞優婆夷。互
T11n0310_p0674c11║相朋黨起諸諍訟。以不諂曲不欺誑心。愛樂
T11n0310_p0674c13║佛之所授記。世尊。我見攝受正法有斯大力。
T11n0310_p0674c14║如來以此為眼為法根本。為引導法為通達
T11n0310_p0674c15║法

T11n0310_p0674c16║爾時世尊。聞勝鬘夫人所說攝受正法有大
T11n0310_p0674c17║威力。歎言如是如是。善哉勝鬘。如汝所說攝
T11n0310_p0674c18║受正法大威德力。如大力士。微觸末摩生大
T11n0310_p0674c19║苦痛。更增重病。如是勝鬘。假令少分攝受正
T11n0310_p0674c20║法。令魔波旬痛切愁惱悲號歎息。亦復如是。
T11n0310_p0674c21║勝鬘。我常不見餘一善法令魔愁惱。猶如少
T11n0310_p0674c22║分攝受正法。勝鬘。譬如牛王形色端正。身量
T11n0310_p0674c23║殊特蔽於諸牛。如是勝鬘。修大乘者。設令少
T11n0310_p0674c24║分攝受正法。即能蔽於聲聞獨覺一切善法。
T11n0310_p0674c25║勝鬘。又如須彌山王高廣嚴麗蔽於眾山。如
T11n0310_p0674c26║是勝鬘。初趣大乘。以饒益心不顧身命。攝受
T11n0310_p0674c27║正法便能超過。顧其身命。久住大乘一切善
T11n0310_p0674c28║根。是故勝鬘。當以攝受正法開示教化一切
T11n0310_p0674c29║有情。如是勝鬘。攝受正法。獲大福利及大果
T11n0310_p0675a01║報。勝鬘。我於無數阿僧祇劫。稱讚如是攝受
T11n0310_p0675a02║正法所有功德。不得邊際。是故攝受正法。成
T11n0310_p0675a03║就如是無量功德。佛告勝鬘。汝今復應演我
T11n0310_p0675a04║所說攝受正法。一切諸佛共所愛樂。勝鬘白
T11n0310_p0675a05║言。善哉世尊。攝受正法者則名大乘。何以
T11n0310_p0675a06║故。大乘者出生一切聲聞獨覺。世出世間所
T11n0310_p0675a07║有善法。如阿耨達池出八大河。如是大乘。出
T11n0310_p0675a08║生一切聲聞獨覺。世出世間所有善法。世尊。
T11n0310_p0675a09║又如一切種子草木叢林。皆依大地而得生
T11n0310_p0675a10║長。如是一切聲聞獨覺。世出世間所有善法。
T11n0310_p0675a11║皆依大乘而得生長。是故世尊。住於大乘攝
T11n0310_p0675a12║受大乘。即住攝受聲聞獨覺。世出世間所有
T11n0310_p0675a13║善法。如佛世尊所說六處。謂正法住。正法滅。
T11n0310_p0675a14║別解脫。毘奈耶。正出家。受具足。為大乘故
T11n0310_p0675a15║說此六處。所以者何。正法住者為大乘說。大
T11n0310_p0675a16║乘住者即正法住。正法滅者為大乘說。大乘
T11n0310_p0675a17║滅者即正法滅。別解脫毘奈耶。此之二法。義
T11n0310_p0675a18║一名異。毘奈耶者即大乘學。所以者何。為佛
T11n0310_p0675a19║出家而受具足。是故大乘戒蘊是毘奈耶。是
T11n0310_p0675a20║正出家是受具足。世尊。阿羅漢者。無有出家
T11n0310_p0675a21║及受具足。何以故。阿羅漢。不為如來出家
T11n0310_p0675a22║受具足故。阿羅漢。有怖畏想歸依如來。何以
T11n0310_p0675a23║故。阿羅漢。於一切行住怖畏想。如人執劍欲
T11n0310_p0675a24║來害己。是故阿羅漢。不證出離究竟安樂。世
T11n0310_p0675a25║尊。依不求依。如諸眾生無有歸依彼彼恐怖。
T11n0310_p0675a26║為安隱故求於歸依。世尊。如是阿羅漢。有恐
T11n0310_p0675a27║怖故歸依如來。是故阿羅漢及辟支佛。生法
T11n0310_p0675a28║有餘。梵行未立。所作未辦。當有所斷未究竟
T11n0310_p0675a29║故。去涅槃遠。何以故。唯有如來應正等覺。證
T11n0310_p0675b01║得涅槃。成就無量不可思議一切功德。所應
T11n0310_p0675b02║斷者皆悉已斷。究竟清淨。為諸有情之所
T11n0310_p0675b03║瞻仰。超過二乘菩薩境界。阿羅漢等則不如
T11n0310_p0675b04║是。言得涅槃佛之方便。是故阿羅漢等去涅
T11n0310_p0675b05║槃遠。世尊。說阿羅漢及辟支佛。觀察解脫四
T11n0310_p0675b06║智究竟得蘇息者。皆是如來隨他意語不了
T11n0310_p0675b07║義說。何以故。有二種死。何等為二。一者分
T11n0310_p0675b08║段。二者變易。分段死者。謂相續有情。變易
T11n0310_p0675b09║死者。謂阿羅漢及辟支佛自在菩薩。隨意生
T11n0310_p0675b10║身乃至菩提。二種死中。以分段死說阿羅漢
T11n0310_p0675b11║及辟支佛。生於我生已盡之智。由能證得有
T11n0310_p0675b12║餘果故。生於梵行已立之智。一切愚夫所不
T11n0310_p0675b13║能作。七種學人未能成辦。相續煩惱究竟斷
T11n0310_p0675b14║故。生於所作已辦之智。世尊。說生不受後有
T11n0310_p0675b15║智者。謂阿羅漢及辟支佛。不能斷於一切煩
T11n0310_p0675b16║惱。不了一切受生之智。何以故。是阿羅漢及
T11n0310_p0675b17║辟支佛。有餘煩惱不斷盡故。不能了知一切
T11n0310_p0675b18║受生。煩惱有二。謂住地煩惱。及起煩惱。住
T11n0310_p0675b19║地有四。何等為四。謂見一處住地。欲愛住地。
T11n0310_p0675b20║色愛住地。有愛住地。世尊。此四住地。能生
T11n0310_p0675b21║一切遍起煩惱。起煩惱者。剎那剎那與心相
T11n0310_p0675b22║應。世尊。無明住地。無始時來心不相應。世尊。
T11n0310_p0675b23║四住地力。能作遍起煩惱所依。比無明地。算
T11n0310_p0675b24║數譬喻所不能及。世尊。如是無明住地。於有
T11n0310_p0675b25║愛住地。其力最大。譬如魔王色力威德及眾
T11n0310_p0675b26║眷屬。蔽於他化自在諸天。如是無明住地蔽
T11n0310_p0675b27║四住地。過恒沙數煩惱所依。亦令四種煩惱
T11n0310_p0675b28║久住。聲聞獨覺智不能斷。唯有如來智所能
T11n0310_p0675b29║斷。世尊。如是如是。無明住地其力最大。世
T11n0310_p0675c01║尊。如取為緣有漏業因而生三有。如是無明
T11n0310_p0675c02║住地為緣無漏業因能生阿羅漢及辟支佛。
T11n0310_p0675c03║大力菩薩隨意生身。此之三地隨意生身及
T11n0310_p0675c04║無漏業。皆以無明住地為所依處。彼雖有緣
T11n0310_p0675c05║亦能為緣。世尊。是故三種隨意生身及無漏
T11n0310_p0675c06║業。皆以無明住地為緣。同於有愛。世尊。有
T11n0310_p0675c07║愛住地。不與無明住地業同。無明住地異四
T11n0310_p0675c08║住地。異四住地唯佛能斷。何以故。阿羅漢辟
T11n0310_p0675c09║支佛。斷四住地。於漏盡力不得自在。不能
T11n0310_p0675c10║現證。何以故。世尊。言漏盡之增語。是故阿羅
T11n0310_p0675c11║漢辟支佛。及最後有諸菩薩等。為無明地所
T11n0310_p0675c12║覆蔽故。於彼彼法不知不見。以不知見於彼
T11n0310_p0675c13║彼法。應斷不斷。應盡不盡。於彼彼法不斷不
T11n0310_p0675c14║盡故。得有餘解脫。非一切解脫。得有餘清
T11n0310_p0675c15║淨。非一切清淨。得有餘功德。非一切功德。世
T11n0310_p0675c16║尊。以得有餘解脫非一切解脫。乃至有餘功
T11n0310_p0675c18║餘滅。修有餘道

T11n0310_p0675c19║爾時勝鬘夫人復白佛言。世尊。若復知有餘
T11n0310_p0675c20║苦。斷有餘集。證有餘滅。修有餘道。是名少分
T11n0310_p0675c21║滅度。證少分涅槃向涅槃界。若知一切苦。斷一
T11n0310_p0675c22║切集。證一切滅。修一切道。彼於無常敗壞世
T11n0310_p0675c23║間。得證常寂清涼涅槃。世尊彼於無護無依
T11n0310_p0675c24║世間。為護為依。何以故。於諸法中。見高下
T11n0310_p0675c25║者不證涅槃。智平等者。解脫等者。清淨等
T11n0310_p0675c26║者。乃證涅槃。是故涅槃名等一味。云何一味
T11n0310_p0675c27║謂解脫味。世尊。若無明地不斷不盡。不得涅
T11n0310_p0675c28║槃一味等味。何以故。無明住地不斷不盡故。
T11n0310_p0675c29║過恒沙等一切過法。應斷不斷。應盡不盡。過
T11n0310_p0676a01║恒沙等一切過法。不斷不盡故。過恒沙等諸
T11n0310_p0676a02║功德法。不了不證。是故無明住地。與於一切
T11n0310_p0676a03║所應斷法諸隨煩惱為生處故。從於彼生。障
T11n0310_p0676a04║心煩惱。障止煩惱。障觀煩惱。障靜慮煩惱。
T11n0310_p0676a05║如是乃至障三摩缽底。加行智果證力無畏。
T11n0310_p0676a06║所有過恒沙等一切煩惱。如來菩提。佛金剛
T11n0310_p0676a07║智之所能斷。諸起煩惱。一切皆依無明住地。
T11n0310_p0676a08║無明住地為因緣故。世尊。此起煩惱。剎那剎
T11n0310_p0676a09║那與心相應。世尊。無明住地從無始來心不
T11n0310_p0676a10║相應。世尊。若復過恒河沙如來菩提。佛金剛
T11n0310_p0676a11║智所應斷法。一切皆是無明住地。依持建立。
T11n0310_p0676a12║譬如一切種子叢林。皆依大地之所生長。若
T11n0310_p0676a13║地壞者彼亦隨壞。如是過恒沙等如來菩提。
T11n0310_p0676a14║佛金剛智所應斷法。一切皆依無明住地之
T11n0310_p0676a15║所生長。若彼無明住地斷者。過恒沙等如來
T11n0310_p0676a16║菩提。佛金剛智所應斷法。皆亦隨斷。如是過
T11n0310_p0676a17║恒沙等所應斷法。一切煩惱及起煩惱。皆已
T11n0310_p0676a18║斷故。便能證得過恒沙等不可思議諸佛之
T11n0310_p0676a19║法。於一切法。而能證得無礙神通。得諸智見
T11n0310_p0676a20║離一切過。得諸功德為大法王。於法自在。證
T11n0310_p0676a21║一切法自在之地。正師子吼。我生已盡。梵
T11n0310_p0676a22║行已立。所作已辦。不受後有。是故世尊。以師
T11n0310_p0676a23║子吼。依於了義一向記說。世尊。不受後有智
T11n0310_p0676a24║有二種。何謂為二。一者謂諸如來以調御力。
T11n0310_p0676a25║摧伏四魔超諸世間。一切有情之所瞻仰。證
T11n0310_p0676a26║不思議清淨法身。於所知地得法自在。最勝
T11n0310_p0676a27║無上更無所作。不見更有所證之地。具足十
T11n0310_p0676a28║力。登於最勝無畏之地。於一切法無礙觀察。
T11n0310_p0676a29║正師子吼。不受後有。二者謂阿羅漢及辟支
T11n0310_p0676b01║佛。得度無量生死怖畏。受解脫樂。作如是念。
T11n0310_p0676b02║我今已離生死怖畏。不受諸苦。世尊。阿羅
T11n0310_p0676b03║漢辟支佛。如是觀察謂不受後有。不證第一
T11n0310_p0676b04║蘇息涅槃。彼等於未證地不遇法故。能自解
T11n0310_p0676b06║三藐三菩提。何以故。聲聞獨覺皆入大乘。而
T11n0310_p0676b07║大乘者即是佛乘。是故三乘即是一乘證一
T11n0310_p0676b08║乘者得阿耨多羅三藐三菩提。阿耨多羅三
T11n0310_p0676b09║藐三菩提者即是涅槃。言涅槃者即是如來
T11n0310_p0676b10║清淨法身。證法身者即是一乘。無異如來。無
T11n0310_p0676b11║異法身。言如來者即是法身。證究竟法身者
T11n0310_p0676b12║即究竟一乘。究竟一乘者即離相續。何以故。
T11n0310_p0676b13║世尊。如來住時無有限量。等於後際。如來
T11n0310_p0676b14║能以無限大悲無限誓願。利益世間。作是說
T11n0310_p0676b15║者是名善說。若復說言如來是常是無盡法
T11n0310_p0676b16║一切世間究竟依者。亦名善說。是故能於無
T11n0310_p0676b17║護世間無依世間。與等後際。作無盡歸依常
T11n0310_p0676b18║住歸依究竟歸依者。謂如來應正等覺。法者
T11n0310_p0676b19║是一乘道。僧者是三乘眾。此二歸依非究竟
T11n0310_p0676b20║依。名少分依。何以故。說一乘道證究竟法
T11n0310_p0676b21║身。於後更無說一乘道。三乘眾者有恐怖故。
T11n0310_p0676b22║歸依如來求出修學。有所作故。向阿耨多羅
T11n0310_p0676b23║三藐三菩提故。二依非究竟依。是有限依。若
T11n0310_p0676b24║諸有情。如來調伏歸依如來。得法津潤。由信
T11n0310_p0676b25║樂心。歸依於法及比丘僧。是二歸依。由法津
T11n0310_p0676b26║潤信入歸依。如來者非法津潤信入歸依。言
T11n0310_p0676b27║如來者是真實依。此二歸依以真實義。即名
T11n0310_p0676b28║究竟歸依如來。何以故。如來不異此二歸依。
T11n0310_p0676b29║是故如來即三歸依何以故。說一乘道。如來
T11n0310_p0676c01║最勝具四無畏。正師子吼。若諸如來。隨彼所
T11n0310_p0676c02║欲而以方便。說於二乘即是大乘。以第一義
T11n0310_p0676c03║無有二乘。二乘者同入一乘。一乘者即勝義
T11n0310_p0676c04║乘。世尊。聲聞獨覺初證聖諦。非以一智斷諸
T11n0310_p0676c05║住地。亦非一智證四遍知諸功德等。亦非以
T11n0310_p0676c06║法能善了知此四法義。世尊。於出世智。無
T11n0310_p0676c07║有四智漸至漸緣。世尊。出世間智無漸至法。
T11n0310_p0676c08║如金剛喻。世尊。聲聞獨覺。以於種種聖諦之
T11n0310_p0676c09║智。斷諸住地。無有出世第一義智。唯有如來
T11n0310_p0676c10║應正遍知。非諸聲聞獨覺境界。以不思議空
T11n0310_p0676c11║性之智。能破一切諸煩惱[穀-禾+卵]。世尊。破煩惱[穀-禾+卵]
T11n0310_p0676c12║究竟之智。是名出世第一義智。初聖諦智非
T11n0310_p0676c13║究竟智。是於趣向阿耨多羅三藐三菩提智。
T11n0310_p0676c14║世尊。真聖義者即非二乘。何以故。聲聞獨覺。
T11n0310_p0676c15║唯能成就少分功德。名之為聖。世尊。言聖諦
T11n0310_p0676c16║者。非諸聲聞獨覺之諦及彼功德。而此諦者
T11n0310_p0676c17║唯有如來應正等覺。初始了知。然後為彼無
T11n0310_p0676c18║明[穀-禾+卵]藏世間眾生。開示演說故名聖諦。世尊。
T11n0310_p0676c19║此聖諦者。甚深微妙難見難了。不可分別。非
T11n0310_p0676c20║思量境。一切世間所不能信。唯有如來應正
T11n0310_p0676c21║等覺之所能知。何以故。此說甚深如來之藏。
T11n0310_p0676c23║如來藏說聖諦義。此如來藏甚深微妙。所說
T11n0310_p0676c24║聖諦亦復深妙。難見難了不可分別。非思量
T11n0310_p0676c25║境。一切世間所不能信。唯有如來應正等覺
T11n0310_p0676c26║之所能知。若於無量煩惱所纏如來之藏。不
T11n0310_p0676c27║疑惑者。於出一切煩惱之藏。如來法身亦無
T11n0310_p0676c28║疑惑。世尊。若有於此如來之藏及佛法身。不
T11n0310_p0676c29║可思議佛祕密境。心得究竟。於彼所說二聖
T11n0310_p0677a01║諦義。能信能了能生勝解。何等名為二聖諦
T11n0310_p0677a02║義。所謂有作及以無作。作聖諦者。是不圓
T11n0310_p0677a03║滿四聖諦義。何以故。由他護故。而不能得
T11n0310_p0677a04║知一切苦斷一切集證一切滅修一切道。是
T11n0310_p0677a05║故不知有為無為及於涅槃。世尊。無作諦
T11n0310_p0677a06║者。是說圓滿四聖諦義。何以故。能自護
T11n0310_p0677a07║故。知一切苦。斷一切集。證一切滅。修一切
T11n0310_p0677a08║道。如是所說八聖諦義。如來但以四聖諦說。
T11n0310_p0677a09║於此無作四聖諦義。唯有如來應正等覺作
T11n0310_p0677a10║事究竟。非阿羅漢及辟支佛力所能及。何以
T11n0310_p0677a11║故。非諸勝劣下中上法能證涅槃。云何如來。
T11n0310_p0677a12║於無作諦得事究竟。謂諸如來應正等覺。遍
T11n0310_p0677a13║知諸苦。斷諸煩惱。及超煩惱所攝苦集。能
T11n0310_p0677a14║證一切意生身蘊所有苦滅。及修一切苦滅
T11n0310_p0677a15║之道。世尊。非壞法故。名為苦滅。何以故。言
T11n0310_p0677a16║苦滅者。無始無作。無起無盡。常住不動。本
T11n0310_p0677a17║性清淨。出煩惱[穀-禾+卵]。世尊。如來成就過於恒沙
T11n0310_p0677a18║具解脫智不思議法。說名法身。世尊。如是法
T11n0310_p0677a19║身不離煩惱。名如來藏。世尊。如來藏者。即是
T11n0310_p0677a20║如來空性之智。如來藏者。一切聲聞獨覺所
T11n0310_p0677a21║未曾見。亦未曾得。唯佛了知及能作證。世
T11n0310_p0677a22║尊。此如來藏空性之智。復有二種。何等為二。
T11n0310_p0677a23║謂空如來藏。所謂離於不解脫智一切煩惱。
T11n0310_p0677a24║世尊。不空如來藏。具過恒沙佛解脫智不思
T11n0310_p0677a25║議法。世尊。此二空智諸大聲聞。由信能入。世
T11n0310_p0677a26║尊。如是一切聲聞獨覺空性之智。於四倒境
T11n0310_p0677a27║攀緣而轉。是故一切聲聞獨覺。所未曾見亦
T11n0310_p0677a28║未曾證。一切苦滅唯佛現證。壞諸煩惱修苦
T11n0310_p0677a29║滅道。世尊。此四諦中。三諦無常。一諦是常。
T11n0310_p0677b01║何以故。如是三諦入有為相。有為相者。則是
T11n0310_p0677b02║無常。言無常者是破壞法。破壞法者非諦非
T11n0310_p0677b03║常非歸依處。是故三諦以第一義。非諦非常
T11n0310_p0677b04║非歸依處。世尊。一苦滅諦離有為相。離有為
T11n0310_p0677b05║相則性常住。性常住者非破壞法。非破壞者
T11n0310_p0677b06║是諦是常。是歸依處。世尊。是故苦滅聖諦以
T11n0310_p0677b07║勝義故。是諦是常是歸依處。世尊。此苦滅諦
T11n0310_p0677b08║是不思議。過諸有情心識境界。亦非一切聲
T11n0310_p0677b09║聞獨覺智所能及。譬如生盲不見眾色。七日
T11n0310_p0677b11║夫心識所緣。亦非一切聲聞獨覺智之境界。
T11n0310_p0677b12║凡夫識者。謂二邊見。一切聲聞獨覺智者。名
T11n0310_p0677b13║為淨智。言邊見者。於五取蘊執著為我。生
T11n0310_p0677b14║異分別。邊見有二。何者為二。所謂常見及以
T11n0310_p0677b15║斷見。世尊。若復有見生死無常涅槃是常。非
T11n0310_p0677b16║斷常見。是名正見。何以故。諸計度者見身
T11n0310_p0677b17║諸根。受者思者。現法滅壞。於有相續不能了
T11n0310_p0677b18║知。盲無慧目起於斷見。於心相續剎那滅壞。
T11n0310_p0677b19║愚闇不了意識境界。起於常見。世尊。然彼彼
T11n0310_p0677b20║義。過諸分別及下劣見。由諸愚夫妄生異想
T11n0310_p0677b21║顛倒執著。謂斷謂常。世尊。顛倒有情。於五取
T11n0310_p0677b22║蘊。無常常想。苦為樂想。無我我想。不淨淨
T11n0310_p0677b23║想。聲聞獨覺所有淨智。於如來境及佛法身。
T11n0310_p0677b24║所未曾見。或有眾生信如來故。於如來所。起
T11n0310_p0677b25║於常想樂想我想及於淨想。非顛倒見即是
T11n0310_p0677b26║正見。何以故。如來法身是常波羅蜜。樂波
T11n0310_p0677b27║羅蜜。我波羅蜜。淨波羅蜜。若諸有情作如是
T11n0310_p0677b28║見。是名正見。若正見者名真佛子。從佛口
T11n0310_p0677b29║生。從正法生。從法化生。得佛法分。世尊。言
T11n0310_p0677c01║淨智者。則是一切聲聞獨覺智波羅蜜。此之
T11n0310_p0677c02║淨智。於苦滅諦尚非境界。況苦滅諦。是四入
T11n0310_p0677c03║流智之所行。何以故。三乘初業。不愚法者。能
T11n0310_p0677c04║於彼義當證當了。世尊。為何義故說四入流。
T11n0310_p0677c05║世尊。此四入流是世間法。世尊。能一入流。於
T11n0310_p0677c06║諸入流為最為上。以第一義是為入流。是為
T11n0310_p0677c07║歸依。是苦滅諦。世尊。生死者依如來藏。以
T11n0310_p0677c08║如來藏故。說前際不可了知。世尊。有如來藏
T11n0310_p0677c09║故得有生死。是名善說。世尊。生死者。諸受根
T11n0310_p0677c10║滅無間相續。未受根起名為生死。世尊。生死
T11n0310_p0677c11║二法是如來藏。於世俗法名為生死。世尊。死
T11n0310_p0677c12║者諸受根滅。生者諸受根起。如來藏者則不
T11n0310_p0677c13║生不死。不昇不墜離有為相。世尊。如來藏者
T11n0310_p0677c14║常恒不壞。是故世尊。如來藏者。與不離解脫
T11n0310_p0677c15║智藏。是依是持。是為建立。亦與外離不解脫
T11n0310_p0677c16║智諸有為法。依持建立。世尊。若無如來藏
T11n0310_p0677c17║者。應無厭苦樂求涅槃。何以故。於此六識及
T11n0310_p0677c18║以所知如是七法。剎那不住不受眾苦。不堪
T11n0310_p0677c19║厭離願求涅槃。如來藏者。無有前際無生無
T11n0310_p0677c20║滅。法受諸苦。彼為厭苦願求涅槃。世尊。如來
T11n0310_p0677c21║藏者。非有我人眾生壽者。如來藏者。身見有
T11n0310_p0677c22║情。顛倒有情。空見有情。非所行境。世尊。如
T11n0310_p0677c23║來藏者是法界藏。是法身藏。出世間藏。性清
T11n0310_p0677c24║淨藏。此本性淨。如來藏者如我所解。縱為客
T11n0310_p0677c25║塵煩惱所染。猶是不可思議如來境界。何以
T11n0310_p0677c27║能染。何以故。煩惱不觸心。心不觸煩惱。云何
T11n0310_p0677c28║不觸法而能得染心。世尊。由有煩惱有隨染
T11n0310_p0677c29║心。隨煩惱染難解難了。唯佛世尊為眼為智
T11n0310_p0678a01║為法根本為尊為導。為正法依。如實知見
T11n0310_p0678a02║爾時世尊歎勝鬘夫人言。善哉善哉。如汝所
T11n0310_p0678a03║說。性清淨心隨煩惱染。難可了知。復次勝鬘。
T11n0310_p0678a04║有二種法難可了知。何等為二。謂性清淨心
T11n0310_p0678a05║難可了知。彼心為煩惱染。亦難了知。如此二
T11n0310_p0678a06║法。汝及成就大法菩薩。乃能聽受。諸餘聲聞
T11n0310_p0678a07║由信能解。勝鬘。若我弟子增上信者。隨順法
T11n0310_p0678a08║智。於此法中而得究竟。順法智者。觀根識
T11n0310_p0678a09║境。觀察業報。觀羅漢眠觀心自在愛樂禪樂。
T11n0310_p0678a10║觀聲聞獨覺聖神變通。由成就此五善巧觀。
T11n0310_p0678a11║現在未來聲聞弟子。因增上信隨順法智。善
T11n0310_p0678a12║能解了性清淨心。煩惱所染而得究竟。勝鬘。
T11n0310_p0678a13║是究竟者為大乘因。汝今當知信如來者。於
T11n0310_p0678a14║甚深法不生誹謗。爾時勝鬘夫人白佛言。世
T11n0310_p0678a15║尊。復有餘義能多利益。我當承佛威神之力。
T11n0310_p0678a16║演說斯事。佛言善哉。今恣汝說勝鬘夫人言。
T11n0310_p0678a17║有三種善男子善女人。於甚深法離自毀傷。
T11n0310_p0678a18║生多功德入大乘道。何等為三。若善男子善
T11n0310_p0678a19║女人等。能自成就甚深法智。或有成就隨順
T11n0310_p0678a20║法智。或有於此甚深法中不能解了。仰推如
T11n0310_p0678a21║來。唯佛所知非我境界。除此三種善男子善
T11n0310_p0678a22║女人已。諸餘有情於甚深法。隨己所取執著
T11n0310_p0678a23║妄說。違背正法習諸外道。腐敗種子。設在餘
T11n0310_p0678a24║方應往除滅。彼腐敗者。一切天人應共摧伏。
T11n0310_p0678a25║勝鬘夫人說是語已。與諸眷屬頂禮佛足。時
T11n0310_p0678a26║佛世尊讚言。善哉。勝鬘。於甚深法方便守護。
T11n0310_p0678a27║降伏怨敵善能通達。汝已親近百千俱胝諸
T11n0310_p0678a28║佛如來。能說此義。爾時世尊放勝光明普照
T11n0310_p0678a29║大眾。身昇虛空高七多羅量。以神通力足步
T11n0310_p0678b01║虛空。還舍衛城。時勝鬘夫人與諸眷屬。瞻仰
T11n0310_p0678b02║世尊目不暫捨。過眼境已歡喜踊躍。遞共稱
T11n0310_p0678b03║歎如來功德。一心念佛還無鬥城。勸友稱王
T11n0310_p0678b04║建立大乘。城中女人七歲已上。化以大乘。友
T11n0310_p0678b05║稱大王亦以大乘。化諸男子七歲已上。舉國
T11n0310_p0678b06║人民無不學者

T11n0310_p0678b07║爾時世尊入逝多林。告尊者阿難及念天帝。
T11n0310_p0678b08║時天帝釋與諸眷屬。應念而至住於佛前。爾
T11n0310_p0678b09║時世尊告帝釋言。憍尸迦。汝當受持此經演
T11n0310_p0678b10║說開示。為三十三天得安樂故。復告阿難。汝
T11n0310_p0678b11║亦受持。為諸四眾分別演說。時天帝釋白佛
T11n0310_p0678b12║言。世尊。當何名斯經。云何奉持。佛告天帝。
T11n0310_p0678b13║此經成就無邊功德。一切聲聞獨覺力不能
T11n0310_p0678b14║及。況餘有情。憍尸迦當知。此經甚深微妙大
T11n0310_p0678b15║功德聚。今當為汝略說其名。諦聽諦聽善思
T11n0310_p0678b16║念之。時天帝釋及尊者阿難白言。善哉世尊。
T11n0310_p0678b17║唯然受教。佛言。此經讚歎如來真實功德。應
T11n0310_p0678b18║如是持。說不思議十種弘誓。應如是持。以一
T11n0310_p0678b19║大願攝一切願。應如是持。說不思議攝受正
T11n0310_p0678b20║法。應如是持。說入一乘。應如是持。說無邊
T11n0310_p0678b21║諦。應如是持。說如來藏。應如是持。說佛法
T11n0310_p0678b22║身。應如是持。說空性義隱覆真實。應如是持。
T11n0310_p0678b23║說一諦義。應如是持。說常住不動寂靜一依。
T11n0310_p0678b24║應如是持。說顛倒真實。應如是持。說自性清
T11n0310_p0678b25║淨心煩惱隱覆。應如是持。說如來真子。應如
T11n0310_p0678b26║是持。說勝鬘夫人正師子吼。應如是持。復次
T11n0310_p0678b27║憍尸迦。此經所說斷一切疑。決定了義入一
T11n0310_p0678b28║乘道。憍尸迦。今以所說勝鬘夫人師子吼經。
T11n0310_p0678b29║付囑於汝。乃至法住。於十方界開示演說。天
T11n0310_p0678c01║帝釋言。善哉世尊。唯然受教。時天帝釋尊者
T11n0310_p0678c02║阿難。及諸大會天人阿修羅健闥婆等。聞佛
T11n0310_p0678c03║所說。皆大歡喜信受奉行

T11n0310_p0678c04║大寶積經卷第一百一十九

SÁCH DẪN TỔNG QUÁT

A

ác đạo, 89, 116, 182, 185

ác luật nghi, 43, 184

ác thú, 182

A-du-xà quốc, 178

ái ngữ, 43, 61, 184

ái và kiến, 89, 100

A-la-hán, 79, 91, 92, 94, 95, 100, 101, 112, 113, 114, 115, 120, 121, 135, 138, 142, 143, 145, 156, 159, 160, 161, 200, 201, 202, 203, 204, 207, 208, 210, 213, 214, 224, 227, 228, 233, 235, 236, 244

A-lại-da, 96, 98, 121, 134, 139, 238

Ấm ma, 213

A-nậuđại, 199

a-nậuđa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề tâm, 30

A-nậuđạt, 83

a-tăng-kỳ kiếp, 36, 151, 181, 198, 243

A-thị-la-phạtđể, 199

A-thuyết-thị, 124

A-tìđàm, 205

A-xà-thế, 21

B

ba nghìn đại thiên thế, 190

Bạc địa, 208

Bà-di-lỵ, 177

Ba-lađề-mộc-xoa, 84, 86, 87, 200

ba-la-di, 37, 39, 40, 41, 45, 46

ba-la-mật,, 53, 62, 75, 129, 130, 151, 161, 165, 235

ba-la-thị-ca = ba-la-di 39

Bản lai tự tính thanh tịnh Niết bàn, 112

bản tánh thanh tịnh, 225

Bản tế, 128, 237

báo chướng, 116

bảo tạng, 67, 95, 192

bất động, 72, 90, 94, 127, 158, 213, 225, 231, 248

Bất động địa, 80, 151

Bất hoàn hướng, 204

Bất không, 154, 157, 228

bất liễu nghĩa, 203

bất luật nghi, 184

Bát nhân địa, 208

bất nhị Thánh đế trí, 218

bát quan trai, 36

bất quyện, 187

bất tham lợi tâm = bất ái nhiễm tâm 184

bất tịnh, 115, 150, 159, 161, 228, 233, 235, 236, 241

Bất tịnh địa hoặc, 160

bất tư nghị địa, 179

bất tư nghị Không tính chi trí, 218

bất tư nghị Không trí, 218

bất viên mãn Tứ Thánh đế nghĩa, 223

Bát-nhã ba-la-mật, 75, 94, 95, 118, 194, 253

Ba-tư-nặc, 21, 28, 177

Bệ-lan-nhã, 125

bỉ bỉ pháp, 208

Bích-chi-Phật địa, 208

Bích-chi-Phật thân, 152

biên chấp kiến, 101, 157, 233

biến dịch sinh tử, 91, 93, 201, 202, 204

biến khởi phiền não, 205, 206

Biến thú hành trí lực, 214

biệt giải thoát, 35, 200

biệt tướng, 53, 131

bình đẳng pháp giới, 78

bình đẳng ý lạc, 78, 79

Bồ tát địa, 39, 45, 51, 160

Bồ tát hành, 16, 38, 72, 151

Bồ tát hạnh, 15, 49, 50, 53, 54, 55, 79

Bồ tát nguyện, 49, 151

Bồ tát sơ phát tâm, 150

Bồ tát tăng, 35, 37

Bồ tát xuất gia, 46

bố thí, 43, 58, 61, 75, 128, 148, 184, 192, 195

bố thí ba-la-mật, 75

bố úy tưởng, 201

bộc lưu, 51

Bồ-đề, 27, 30, 31, 32, 36, 41, 45, 49, 52, 55, 58, 79, 80, 81, 82, 83, 86, 106, 107, 117, 120, 127, 129, 130, 133, 150, 151, 153, 159, 175,

Bồ-đề đạo tràng, 46

Bồ-đề tâm, 30, 32, 49, 80, 81, 151

C

Ca-chiên-diên, 14

Ca-diếp, 14

căn bản phiền não, 101, 210

căn bản trí, 158

căn bản vô minh, 205

căn bản vô phân biệt trí, 158

căn luật nghi, 35

cận sự luật nghi, 37

căn thi thiết, 156

cận trụ luật nghi, 37

Càn tuệ địa, 208

Căng-già, 199

cảnh giới, 13, 54, 55, 57, 79, 80, 115, 119, 120, 132, 134, 138, 142, 233, 234, 235, 236, 239, 240, 243, 244, 245

Cát tường hoa man, 21

Ca-tỳ-la-vệ, 74

Câu-(Kiêu)-tát-la, 177

chân không, 100, 218

chân lạc, 161

chân ngã, 161

Chân như, 78, 112, 117, 131, 132, 133, 152, 158, 160, 186, 205, 210, 243

chân thường,, 161

chân tịnh, 161

Chânđề-la, 178

chánh niệm pháp tích, 84

Chánh pháp diệt, 84, 86, 87, 200

Chánh pháp giới, 39

Chánh pháp tạng, 134, 240

Chánh pháp trí, 56, 58, 187

Chánh pháp trụ, 84, 86, 87, 200

chánh sư tử hống, 248

chánh xuất gia, 201

chết,, 81, 89, 90, 93, 141, 195, 204, 213

Chiênđàn tạng, 127

Chiênđồ-la, 178

chính cảnh vô tỷ, 132

chính hành vô tỷ, 132

chính quả vô tỷ, 132

Chư pháp hiện đẳng giác vô úy, 216

Chủng chủng công xảo chư sự, 194

Chủng chủng giới trí lực, 214

Chủng chủng thắng giải trí lực, 214

chủng chủng Thánh đế chi trí, 218

Chủng loại câu sanh vô tác hành ý thành thân, 94

chúng sinh giới, 56, 57, 128, 129

chúng sinh thân, 152

chủng tính địa, 208

chướng chỉ tùy phiền não, 211

chướng quán tùy phiền não, 211

chướng tâm tùy phiền não, 211

chướng tam-ma-bát-để, 211

chướng tĩnh lự phiền não, 211

Chuyển luân thánh vương, 85

chuyển thức, 94, 98, 139, 145

chuyển y, 121, 129, 131, 132, 145, 166

cô độc, 103, 161, 177, 184

cụ túc giới, 200

cùng tử, 14

cứu cánh an lạc, 102, 202

Cứu cánh địa, 243

D

Dĩ tác địa, 208

dị tướng, 53, 131

Diễn đàn tri thức, 105

Diệt đế, 95, 109, 121, 122, 233

diệt tẩn, 41

Diệu phong, 76

Di-lặc, 30, 35, 46, 51, 251, 252

Dự lưu hướng, 100, 204, 210

Dự lưu quả, 204, 208, 210

dục ái trụ địa, 97, 205

Dục giới, 101, 108, 109, 114, 116, 158, 159, 182, 205, 206

Dục hữu, 207

dục tham, 207, 214

Duy thức, 100, 128, 129, 131, 139, 144, 145, 173, 205

duyên, 218, 227, 228, 229, 233, 234, 239, 244

Duyên giác thừa, 67, 82, 102, 107, 112, 191, 192, 214

Duy-ma-cật, 16, 17, 95, 106, 201, 252

Đ

điên đảo chân thật, 248

Đa văn quốc, 105

đại dục tâm, 193

đại lạc dục, 193

đại nghĩa, 194, 195

đại nguyện, 27, 49, 50, 55, 56, 65, 74, 83, 120, 187, 188, 189, 248

đại phương tiện, 23, 24, 26, 80

đại thiên, 49, 66, 190

đại thọ, 27, 35, 38, 39, 40, 41, 49, 50, 173, 183, 186, 247

Đại thừa giới uẩn, 201

Đại thừa học, 201

Đại thừa oai nghi giới, 201

Đại Tuệ, 73, 121, 138, 221, 222, 237

Đại Tuyết sơn, 199

Đàn ba-la-mật, 193

đạo ý, 178

Đế, 125, 126, 128, 130, 134, 219, 247, 248, 253, 254

Đệ bát địa, 119

Đệ cửu địa, 119

Đệ lục địa, 118

Đệ ngũ địa, 118

Đệ nhất nghĩa thừa, 216

Đệ nhị địa, 116

Đệ tam địa, 116, 117

Đệ thất địa, 118

Đệ tứ địa, 117

đỉnh, 21, 76, 83, 117, 177

đố tâm, 183

đoạn diệt luận, 141, 233

đoản thời nhiếp thọ, 63

Độc giác thừa, 191

Độc tử bộ, 233

đốn phổ nhiếp thọ, 63

độn sử, 157

đồng sự, 43, 61, 184

Đông thắng thân, 85

Đức Vân, 76

G

gia hành, 46, 117, 158, 211

già nạn, 47

giác, 209, 211, 212, 214, 215, 216, 217, 218, 219, 221, 224, 236, 237

Giác pháp tự tánh ý thành thân, 94

giải thoát đồng, 78

giáo hóa, 17, 52, 53, 54, 58, 61, 63, 69, 78, 79, 110, 118, 197, 246

giới ba-la-mật, 75, 193

giới cấm thủ, 101

Giới tạng, 190

H

Hải Vân, 57, 76

Hằng, 65, 147, 154, 189, 199, 208, 210, 212, 225, 228, 240

hành, 97, 98, , 240, 243, 244

hậu đắc vô phân biệt trí, 158

hậu tế, 154, 195, 215

hiện chứng, 208, 228, 241

hiện quán Thánh đế, 108, 211

Hi-mã-lạp sơn, 76

hộ trì chánh pháp, 63, 68, 70

Hòa Duyệt, 177

Hoa nghiêm tông, 45, 99

hỏa tai, 65

hoại tướng, 53

Hoan hỉ địa, 62

Hoàng lô viên, 125, 126

hoằng nguyện, 187

Học giới ni, 35

hủ bại chủng tử, 246

hư không giới, 57, 129, 188

hư không thân, 152

hư ngụy, 93, 98, 122, 196, 203, 204

hư vọng pháp, 231

Hương túy, 199

hữu ái số, 206

hữu ái trụ địa, 97, 144, 205, 207

Hữu dư y Niết-bàn, 112

hữu lậu nghiệp nhân, 207

hữu phần, 140, 141, 142, 143

hữu thân kiến, 101, 157

hữu tình vô đảo nhiếp thọ, 62, 189

hữu vi, 118, 133, 201, 203, 207, 223, 229, 231, 234, 238, 240

Hữu Xứng, 21, 167, 246

K

khách trần, 128, 154, 157, 221, 240, 241

khai thị, 14, 40, 78, 107, 153, 197, 219

khi cuống, 196

khổ, 231, 233, 235, 236, 237, 238, 239, 240

khổ đế trí, 213

Khổ diệt, 225, 228, 233, 236

khổ loại trí, 109

khổ pháp trí, 109

khởi nguyên của thế giới, 123, 124

khởi phiền não, 96, 144, 205, 211, 212, 225, 240

không kiến hữu tình, 239

không loạn ý chúng sinh, 239

Không Như Lai tạng, 157, 227

Không tính, 131, 132, 133, 154, 218, 227

Không trí, 154, 187, 227, 228

kiến, 97, 100, 200, 205, 209, 212, 221, 233, 234, 235, 238, 239, 240

kiến đạo, 100

kiến nhất xứ trụ địa, 97, 144, 205

kiến sở đoạn, 100, 205

kiến sở đoạn hoặc, 100

kiến thủ, 101, 157

Kiên Tuệ, 130, 252

kiếp sơ, 190

Kiêu-tát-la, 177

Kiều-thi-ca, 247, 248

Kim cang dụ, 218

kim cang tâm, 160, 179, 218

Kim cang trí, 211

Kim Cang vương đồng nữ, 21

Kỳ viên, 29

kỳ-dạ, 25

Kỳ-hoàn lâm, 246

L

lạc ba-la-mật, 130, 161, 165, 235

lãnh thọ, 38, 41, 44

lão, 14, 16, 73, 179, 229, 247, 249

lậu, 207, 208, 216, 223, 224, 243

lậu tận, 208

Lậu tận trí lực, 214

liễu nghĩa, 203, 212, 248

lợi sử, 157

Lô-xá-na, 45

luận nghị, 25

luật nghi giới, 37, 38, 39, 56

Ly cấu địa, 116, 210

Ly dục địa, 208

Ly nhất thiết phiền não tạng, 225

ly tương tục, 215

Ly Ưu Diệu Đức thiên, 74

M

Ma Ba-tuần, 197, 206

Ma-kiệtđà, 21

mạn, 39, 42, 101, 157, 183

Man Đồng tử, 123

Mật ý, 78

mạt-lị-thất-la, 21

Mạt-lỵ Phu nhân, 177

mạt-ma, 197

mạt-na thức, 238

Mây lớn, 65

minh tín, 152, 243, 244

Mục-kiền-liên, 14

N

Nam diêm-phùđề, 85

nan phục địa, 179

Nan thắng địa, 118

nan tư nghị, 180

nghiệp báo, 152, 156, 158, 159, 244

nghiệp báo thân, 152

nghiệp chướng, 115

Nghiệp dị thục trí lực, 213

ngũ minh xứ, 194

ngũ trụ địa hoặc, 144, 205

ngũ uẩn ma, 213

nguyện lực bất khả tư nghị, 50

Nguyệt Quang, 177

Nhạc viện Bồ tát, 74

nhẫn, 10, 63, 73, 75, 108, 109, 117, 193, 205, 240

Nhập tam-muội lạc chánh thọ ý thành thân, 94

Nhất lai hướng, 204

Nhất lai quả, 204

Nhất pháp giới, 128

nhất thiết, 24, 56, 174, 180, 187, 194, 196, 201, 216, 224, 225, 227, 235, 248

Nhất thiết hữu bộ, 108

Nhất thiết lậu tận trí vô úy, 216

nhất vị, 210, 217

nhất vị bình đẳng trí, 217

nhất y, 231, 248

nhị biên kiến, 233

nhĩ diệm, 179, 213, 214

nhiếp pháp, 38, 43, 52, 58, 83, 151, 184

nhiếp sự, 16, 43, 46, 61, 64, 72, 184

nhiếp thiện pháp giới, 38, 56

nhiếp thọ Chánh pháp, 44, 64, 65, 66, 68, 69, 70, 81, 82, 190, 191, 192, 195, 197, 198

nhiếp thủ nhiếp thọ, 63

nhiêu ích hữu tình giới, 38

nhiêu ích tâm, 197

Như Lai, 93, 102, 103, 113, 121,

Như Lai giới, 129

Như Lai hung tử, 134

Như Lai tại triền, 126, 127

Như Lai tạng, 17, 122, 125, 126, 127, 128, 129, 131, 132, 133, 134, 135, 137, 138, 139, 142, 145, 146, 154, 157, 160, 165, 221, 223, 225, 227, 228, 237, 238, 240, 248, 252

Như Lai tạng không trí, 154, 227

Như Lai tạng trí, 227

Như Lai tính, 131, 132, 133

Như Như, 131

như thị ngữ, 25

Niết-bàn giới, 95, 102, 121, 202, 203, 209, 214

Niết-bàn vô dư, 93, 120

noãn, 117

Nội minh, 194

P

phá hoại pháp, 229, 231

phàm phu, 204, 208, 233, 244

phàm phu địa, 186

phần đoạn sinh tử, 90, 201

pháp căn bản, 196, 241

Pháp chủ, 186, 212

pháp đồng, 78

pháp giới nhất thể tuyệt đối, 205

Pháp giới tạng, 134

Pháp mẫu, 67, 192

Pháp thân, 45, 58, 70, 80, 223, 225, 235, 239, 240, 248

Pháp thân tạng, 240

Pháp thân thường trụ, 29

pháp tích, 84

Pháp Trí, 244

pháp tự tại, 180, 212, 213, 243

pháp túc, 85

pháp vô vong thất, 180

Phật âm thanh, 178

Phật địa, 208

Phật độ, 191

Phát quang địa, 117

Phật sát, 191

phi đế, 229

phi phước, 158

phiền não chủng tử,, 98

phiền não chướng, 78, 91, 112, 115

phiền não hiện khởi, 154, 206, 210, 240

phiền não ma, 213

phiền não tạng, 153, 162, 218, 223, 225, 227, 228

phiền não trụ địa, 100, 145

phiền não xác, 218, 225

Phổ hiện pháp giới ảnh tượng quang minh cung điện, 74

Phổ Quang Như Lai, 181

phòng hộ, 35, 36, 37, 200

phú tệ, 208

phúng tụng, 25

phước nghiệp, 158, 180, 243

Phương đẳng, 25

Phương quảng, 25, 26

phương tiện quyền xảo, 23, 79, 211

Phương tiện sinh tử, 115

phương tiện trí, 24, 58

Q

quá ác, 179, 212

quá xứng lượng, 180

quán thượng phiền não, 211

Quảng bác, 25

Quảng giải, 25

Quảng kinh, 25

quốc độ thân, 152

Quyết định hành địa, 243

S

sắc ái trụ địa, 97, 144, 205

Sắc giới, 101, 205, 211

sắc hữu, 207

Sa-di, 35, 47

Sa-di-ni, 35

sân, 18, 39, 42, 85, 101, 127, 157, 158, 208, 214

Sằn (sản)đề ba-la-mật, 193

sát cẩu nhân, 178

sát-na hoại diệt, 234

si mê, 127, 208

siểm khúc, 196

siêu tư duy, 180

sinh nhân, 225

sinh tử biến dịch, 143, 208

sinh tử phần đoạn, 93, 110, 120

sinh tự tại, 204

Sinh tử trí lực, 214

Sơ địa, 52, 89, 100, 115, 126, 151, 159, 160, 186, 245

sở tác, 202

Sơ Thánh đế trí, 218

sở thức, 180

sở tri, 91, 112, 113, 119, 129, 146, 160, 180, 213, 221, 238

sở tri cảnh giới, 180

sở y, 25, 94, 112, 119, 121, 122, 128, 129, 206, 207, 224, 236, 238, 239, 248

sư tử hống, 22, 23, 24, 26, 166, 173, 212, 216, 248

T

tác chứng, 208, 217

Tác Thánh đế, 223

tâm bất tương ưng, 206

tâm địa giới, 36, 41, 42, 45, 87

tâm duyên vô, 187

tam giới, 115, 159, 201, 207, 223, 240

Tam hữu, 207

tâm sở, 57, 196, 210, 233, 238

Tam thừa sơ nghiệp, 236

tâm thượng phiền não, 211

tâm tương tục, 234

tam-muội, 93, 94, 119, 161, 195, 213

tận trí, 214

tạng, 66, 72, 122, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133

tăng ngữ, 208

tạng thức, 125

tăng thượng nhiếp thọ, 63

tăng thượng tham sân si kết sử phiền não, 158

tăng thượng ý lạc, 60

tăng-già, 190

tập, 225, 229, 236, 239, 240, 243, 246, 251, 252, 254, 255

tập địa phiền não, 96

tập khí, 96, 98, 141, 221

tập khí phiền não, 96

tát-ca-da kiến, 239

Tha hóa tự tại, 182, 206, 213

tham, 16, 18, 31, 40, 48, 66, 71, 72, 73, 74, 76, 83, 85, 99, 101, 127, 138, 140, 148, 157, 158, 179, 184, 196, 205, 208, 211, 236

thâm nghĩa, 128, 245

thâm pháp, 245

thân kiến hữu tình, 239

thân phần, 197, 243

tà kiến, 101

thân tứ chủng, 179

thắng giải hành, 243

Thắng giải hành địa, 243

Thắng Man, 17, 18, 20, 21, 22

Thắng Man phu nhân, 26, 44, 68, 71, 79, 80, 81, 82, 85, 102, 122, 128, 153, 166, 173, 174, 175, 248

thắng nghĩa thừa, 216

Thánh đế bình đẳng, 107, 108

Thánh đế hiện quán, 108

Thánh đế hữu tác, 111, 112, 146, 217, 218

Thánh đế sai biệt trí, 218

Thánh đế vô tác, 111, 146, 158, 218

thanh minh, 19, 53

Thánh thai, 135, 145, 147, 160, 165

thanh tịnh bình đẳng, 109, 110, 210

Thánh tự tại thông, 160, 244

thành tướng, 53

Thanh văn thừa, 18, 67, 79, 82, 102, 159, 191, 192, 208

thành ý, 143, 178

Thập (đại) thọ, 183

thập địa, 79, 119, 185

Thập nhị bộ kinh, 25

thập nhị phần giáo, 25

tháp thờ xá-lợi, 129

thật trí, 24, 58, 189, 196, 218, 241

thất-lị-ma-la, 21

Thâu-na quốc, 105

thế đệ nhất, 118, 218

thế giới tạng, 66

Thệ nguyện,, 49

Thế Thân, 78, 130, 173, 178, 251, 253

Thệ-đa lâm, 246

thí ba-la-mật, 193

thí dụ, 25, 65, 66, 71, 83, 126, 127, 156, 157, 158, 159, 206

Thị xứ phi xứ trí lực, 213

Thích Thiên Chủ, 105

Thiền ba-la-mật, 194

Thiên đế Thích, 246, 249

Thiên Ma Ba-tuần, 206

Thiện Tài đồng tử, 15, 16, 32, 50, 51, 57, 74

Thiên Thân Bồ tát, 254

thiền thượng phiền não, 211

Thiện Tú, 123

thọ, 35, 36, 37, 38, 39, 43 54, 56

thọ ấm, 224

Thọ cụ, 84, 200

thọ ký, 71, 182, 196

thông đạt, 100, 117, 118, 119, 120, 196, 241, 246

thủ, 207, 224, 233, 235, 239, 240

Thủ hộ lục căn, 193

Thủ trưởng giả, 46

thủ uẩn, 161, 233

thừa Phật oai thần, 189

thường ba-la-mật, 130, 161, 165, 235

Thường Đề, 94, 95

thường kiến, 140, 142, 143, 234

thượng phiền não, 98, 206, 211

thuyết chướng đạo vô sở úy, 216

Thuyết Nhất thừa đạo, 215, 216

thuyết tận khổ đạo vô sở úy, 216

thuyết trí nguyện, 187

tiệm chí, 108, 109, 218

tiền tế, 154, 195, 237

tiểu thiên thế giới, 190

Tín độ, 199

tín tăng thượng, 152, 243, 244, 245

tịnh ba-la-mật, 115, 130, 161, 165, 235

tính biệt, 78

Tính địa, 208

Tịnh địa hoặc, 160

Tịnh hạnh, 50

tĩnh lự ba-la-mật, 194

Tĩnh lự giải thoát đẳng trì đẳng chí trí lực, 213

tinh tấn ba-la-mật, 75, 193

Tịnh thắng ý lạc địa, 60, 243

tịnh trí, 233, 236

tình yêu, 27, 28, 29

tình yêu và trí tuệ, 27, 28, 83

Tô tức xứ, 203, 214

tối hậu hữu, 208

tối hậu nhiếp thọ, 63

tối hậu thân, 180, 208

Tônđà-la Nanđà, 95

trạch pháp, 75

trâu chúa, 72, 197

Trí ba-la-mật, 236

trí cảnh, 180, 235

trí mẫu, 180

Trí thân, 152, 180

trí tuệ thân tự tại, 180

trí vô phân biệt, 100, 117

triền, 30, 93, 95, 205

trọng đởm, 191

trọng nhiệm, 191

trụ, 229, 231, 238, 243, 248, 255

Trụ địa phiền não, 96, 97, 144, 205

Trúc Mộc thiền sư, 94

trung ấm, 204

trung thiên thế giới, 190

trứng thối, 126

trường thời nhiếp thọ, 63

tu đạo, 19, 100, 200, 201, 209, 210, 213, 217, 225

tử huyệt, 71

Tử ma, 213

tu sở đoạn hoặc, 100, 101, 160

tu sở đoạn phiền não, 210

Tự Tại Chủ, 105, 106

Tự tại vương, 181

tự tính thanh tịnh, 17, 18, 112, 128, 140, 154, 155, 240, 241, 244

Tự tính thanh tịnh tạng, 134, 240

Tu-bồ-đề, 14, 107, 132

Túc trụ tùy niệm trí lực, 214

tuđa-la, 25

Tu-di, 57, 72, 197

tuệ ba-la-mật, 62, 75, 194

tương tục hữu tình, 203

tương tục phiền não, 204

tùy chuyển, 185

tùy miên, 101

tùy pháp hành, 243

tùy phiền não, 97, 98, 210, 212, 225

tùy thuận pháp trí, 152, 243, 245

tùy tín hành, 243

Tỳ-bà-sa, 203, 204, 213

Tỷ-đa, 199

Tỳ-kheo, 35, 37, 39, 46, 47, 234

Tỳ-lê ba-la-mật, 193

Tỳ-lô-giá-na, 45, 253

Tỳ-ni, 86, 87, 200

Ư

ưng điều phục, 185

Ưu-bà-di, 35

Ưu-bà-tắc, 35, 40, 46, 47, 254

Ưuđàm-bà-la, 22

ưuđà-na, 25

V

Văn-thù, 15, 32, 35, 50, 73, 75, 77, 80, 95, 105, 148

vị bình đẳng, 110, 210

Vị chứng nhất thiết cụ túc xuất đạo như tánh vô úy, 216

vị giải thoát, 110, 210

vị tằng hữu, 25

Viễn hành địa, 62, 69

vô biên pháp, 180

Vô đấu thành, 178

vô dị nhiếp thọ chánh pháp, 195

vô dư Niết-bàn, 22, 93, 112, 215

vô dư y (hay vô dư) Niết-bàn, 224

Vô dư y Niết-bàn, 112

vô gián tương tục, 238

Vô học chánh trí, 203

vô hữu thị hộ, 184

vô khởi, 225

vô luân, 180

vô minh, 98, 99, 101, 102, 205, 206, 207, 208, 210, 211, 212, 217, 218, 221

vô minh trụ địa, 98, 159, 206, 207, 208, 210, 212

vô ngã, 78, 108, 120, 137, 138, 161, 222, 228, 233, 235, 236, 240

vô ngại nguyện, 49

Vô nhiệt, 199

Vô nhiệt não, 199

vô phân biệt trí, 158

vô quái ngại tâm, 184

Vô sắc giới, 101, 109, 158, 204, 205, 211

vô sân pháp tích, 85

vô sinh trí, 213

vô số a-tăng-kỳ kiếp, 198

vô tác Thánh đế, 223, 224

Vô tận, 225

vô tận cú, 57

vô tận giới, 36

vô tham pháp tích, 85

vô thí loại, 180

vô thủ trước niết-bàn, 75

vô thường, 18, 19, 58, 68, 70, 74, 90, 108, 109, 111, 135, 140, 143, 148, 149, 161, 201, 209, 221, 228, 229, 233, 234, 235, 236, 239

vô thượng bồ-đề tâm, 30

Vô thượng điều ngự, 213

Vô thượng y,, 129

vô thủy, 19, 98, 144, 205, 206, 212, 221, 225, 237

vỏ trứng vô minh, 125, 126, 147, 219

Vô Trước, 77, 173, 178, 252

Vô Ưu Đức, 74

vô văn, phi pháp, 191

vọng tưởng kế trước, 234

X

Xá-lợi-phất, 13, 17, 22, 75, 79, 106, 112, 113, 124, 128

Xá-vệ quốc, 177

xuất gia, 35, 47, 52, 55, 86, 87, 201

Xuất thế gian thượng thượng tạng,, 134

xuất thế gian thượng trí, 218

Xuất thế tạng, 240

Y

ý giới, 238

ý sinh thân, 94, 114, 115, 151, 159, 203, 207

yêm-la, 159

Nhất tâm cầu nguyện Giác Linh Ni Trưởng

THÍCH NỮ HẠNH VIÊN

Viện chủ chùa Linh Sơn – Nha Trang

Cao Đăng Phật Quốc

(Đại 9, tr. 10c23). Cf. Saddh, tr. 45: aho' smi parivañcitu pàpacittais tulyeṣu dharmeṣu anāsraveṣu/ yan nāma traidhātuki agradharmaṃ na deśayiṣyāmi anāgate' dhve. Pháp hoa, phẩm 3 «Thí dụ.»

Saddh, tr.375: namo' stu buddhāya kṛtaikavāraṃ yehī tadā dhātudhareṣu teṣu/ vikṣiptacittair api ekavāraṃ te sarvī prāptā imam agrabhodhim. Cf, Pháp hoa, phẩm 2 «Phương tiện» (Đại 9, tr. 9a7).

Saddh, tr. 3311: evaṃ ca bhāṣāmy ahu nityanirvṛtā ādipraśāntā imi sarvadharmāḥ/ caryāṃ ca so pūriya buddhaputro anāgate' dhvāni jino bhaviṣyati. Cf. Pháp hoa, tr. 8b26: «chư pháp tùng bản lai, thường tự tịch diệt tướng. Phật tử hành đạo dĩ, lai thế đắc tác Phật.»

Pháp hoa, phẩm 4, «Tín giải» (Đại 9, tr. 16b25). Cf. Saddh., tr. 72ff.

Skt. Sudhanaśreṣṭhidāraka.

Cf. Gaṇḍa, tr. 4523: tan mahāmahitalācalopamaṃ karuṇa vegabalabhāravāhitaṃ/ jñāna- saṃpajagatopajīvitaṃ agrayānam abhirohayāhi me. Cf. Hoa nghiêm (Thật), q. 62, phẩm Nhập pháp giới, Đại 10 tr.333b21; Hoa nghiêm (Bát), Đại 10, T.293, tr. 678c19; Hoa nghiêm (Phật), Đại 9 tr. 689a18.

Nāgavalokitenāvalokya, Gaṇḍa., 46.

Duy-ma-cật, phẩm vii. «Quán chúng sinh»; Đại 14, tr.547c

Pháp hoa, phẩm ii. «Phương tiện,» Đại 9, tr. 9a5.

Dh. 188: bahuṃ ve saraṇaṃ yanti, pabbatāni vanāni ca / ārāmarukkhacetyāni, manussā bhayatajjitā.

Trung (kinh số 213), «Pháp trang nghiêm 法莊嚴» (Đại 2, tr.795tt). Cf. Pāli: M.89 Dhammacetiya.

Pāli, S. i.83.

Đại 37, tr. 2b24.

Skt. Śrīmāla.

Khuy Cơ, Thành duy thức luận Thuật ký, Đại 43, tr. 536b6.

Skt. Mālyaśrī.

Cát Tạng, Thắng Man Bảo khốt, Đại 34, tr. 3a18, dẫn Phức pháp sư, giải thích theo kinh Tư ích: Tư Ích Phạm thiên sở vấn kinh, Cưu-ma-la-thập dịch, Đại 15 (No 586).

Đại 2, tr. 645tt. Tham chiếu Pāli: A, iv.23.

Trường, kinh số 18, «Tự hoan hỷ», Đại 1, tr. 76. Tham chiếu Pāli: D.28 Sampadānīya.

Pāli: D.25 Udumbarika-sīhanāda; Trường, kinh số 8, «Tánđà-na», Đại 1, tr. 47. Cf. Trung, kinh số 104, «Ưuđàm-sa-la», Đại 1, tr. 591.

Skt. vaipulya, hay mahā-vaipulya. Pāli: vedalla.

Hán: cửu bộ kinh (Skt. navāṅgaśāsana). Danh sách liệt kê theo Saddh, tr. 307 : sũtrāṇi bhāṣāmi tathaiva gāthā itivṛttakaṃ jātakam adbhutaṃ ca/ nidāna aupamyaśataiś ca citrair geyaṃ ca bhāṣāmi tathopadeśān, Hán (Pháp hoa, Đại 9, tr. 7c25): tuđa-la, giàđà, bản sự, bản sanh, vị tằng hữu, nhân duyên, thí dụ, kỳ-dạ, ưu-bađề-xá. Pāli: sutta (tuđa-la, hay khế kinh), geyya (kỳ-dạ, ứng tụng hay kệ tụng), veyyakāraṇa (thọ ký), gāthā (phúng tụng, hay thể ngâm vịnh), udāna (tự thuyết, hay kệ cảm hứng), itivuttaka (như thị ngữ), jātaka (bản sanh, hay chuyện tiền thân), vedalla (phương quảng, hay quảng giải), abbhutadhamma (pháp vị tằng hữu).

Thập nhị bộ kinh, hay thập nhị phần giáo (Skt. dvādaśāṅga-buddhavacana): tuđa-la (sūtra), kỳ-dạ (geya), thọ ký (vyākaraṇa), phúng tụng (gāthā), ưuđàna (udāna), nhân duyên (nidana), thí dụ (avadāna), như thị ngữ (itivṛttaka), bản sanh (jātaka), phương quảng (vaipulya), vị tằng hữu (adbhutadharma), luận nghị (upadeśa).

Đại bát-niết-bàn kinh, q.14, Đại 12, tr. 684a8.

Đại 31, tr. 686b16.

quyển 33, Đại 25, tr. 34a4.

Tên kinh được dẫn chứng bởi Śikṣ, tr. 27: Śrīmālāsiṃha-nādasūtra.

Kinh: Chương 1, «Phẩm tính siêu việt của Như lai.»

Lăng-già a-bạtđà-la bảo kinh (4 quyển), Cầu-na-bạtđà-la dịch, Đại 16, tr. 480a.- Bài tụng này, Nhập Lăng-già kinh (10 quyển), Bồ-đề-lưu-chi dịch, (Đại 16, tr. 519a8) có hơi khác: Phật tuệ đại bi quán, thế gian ly sinh diệt, do như hư không hoa, hữu vô bất khả đắc. Tham chiếu, Đại thừa nhập Lăng-già kinh (7 quyển), Thật-xoa-nanđà dịch, Đại 16, tr. 590b29; Laṇkā, tr. 10: utpādabhaṅgarahito lokaḥ khapuṣpasaṃnibhaḥ/ sad-asannopalabdhas te prajñayā kṛpayā ca te.

Bồ-đề tâm (Skt. Bodhicitta), nói đủ là vô thượng bồ-đề tâm, hay a-nậuđa-latam-miệu-tam-bồ-đề tâm (Skt. anuttara-samyak-saṃbodhi-citta), tức tâm nguyện thành tựu sự giác ngộ tối thượng. Đại trí độ (Đại 25, tr. 362c28): «Bồ-tát sơ phát tâm, lấy vô thượng Bồ-đề làm đối tượng, nói rằng: Mong tôi sẽ thành Phật. Đó gọi là bồ-đề tâm.» Bồ tát Di-lặc nói với Thiện Tài, Cf. Gaṇḍa, tr. 39617ff. bodhicittaṃ hi kulaputra bījabhūtaṃ sarvabuddhadharmāṇām/ kṣetrabhūtaṃ sarvajagacchukladharmaviro-haṇatayā, dharaṇibhūtaṃ sarvalokapratisaraṇatayā, vāribhūtaṃ sarvakleśamalanir-dhāvanatayā (…). «Bồ-đề tâm là hạt giống của hết thảy Phật pháp. Bồ-đề tâm là ruộng phước vì nuôi lớn pháp bạch tịnh. Bồ-đề tâm là cõi đất lớn, vì nâng đỡ hết thảy thế gian. Bồ đề tâm là tịnh thủy, vì rửa sạch tất cả cáu bợn phiền não…» Tham chiếu, Hoanghiêm (Phật), quyển 59 (Đại 9, tr. 775)

Dh. 146 : ko nu hāso kimānando, niccaṃ pajjalite sati / andhakārena onaddhā, padìpaṃ na gavesatha.

Đại 25, tr. 63a1.

Xem cht. 3, tr. 10 trên.

Gaṇḍ, tr. 4196: sādhu sādhu kulputra, na śakyaṃ śraddhen-driyavirahitaih khinnacittaiḥ līnacittair anabhyastaprayogaiḥ pratyudāvartyavīryair itvaraguṇasaṃtuṣṭair ekakuśalamūla tan-mayaiś caryā-praṇidhānābhinirhārā-kuśalaiḥ kalyāṇamitrā-parigṛhītair buddhasamanvāhṛtair iyaṃ dharmatā jñātum, eṣa nayaḥ, eṣa gocaraḥ, eṣa vihāro jñātum vā avagāhayituṃ vā avatarituṃ vā adhimoktuṃ vā kalpayituṃ vā pratyavagantuṃ vā pratilabdhuṃ vā iti. Cf. Hoa nghiêm (Phật), Đại 9, tr. 783c2; Hoa nghiêm (Thật), Đại 10, tr. 439b9; Hoa nghiêm (Bát), tr. 836c21.

Anh lạc, quyển hạ, tr. 1020b22.

Đại trí độ, quyển 34, Đại 35, tr. 311c10: «Chư Phật phần nhiều chỉ có Thanh văn tăng, không lập riêng Bồ tát tăng. Bởi vì Phật Thích-ca không có Bồ-tát tăng riêng biệt, nên các Bồ-tát như Di-lặc, Văn-thù, khi vào chúng, được phân ngôi thứ theo thứ tự của Thanh văn tăng.»

Đại trí độ, quyển 10, sđd., tr. 130b13: «Đệ tử của Phật có 7 chúng: Tỳ-kheo (Skt. Bhikṣu), Tỳ-kheo-ni (Bhikṣuni), Học giới ni (Śikṣamāṇā) Sa-di (Śrāmaṇera), Sa-di-ni (Śrāmaṇerikā), Ưu-bà-tắc (Upāsaka), Ưu-bà-di (Upāsikā).»

Phòng hộ căn môn, hay căn luật nghi, Skt. indriya-saṃvara, hay Pāli: indriyesu guttadvāro, «canh chừng cánh cửa nơi các giác quan.» Cf. M.i. 269: So cakkhunà rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti (…) rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena (…), «Vị tỳ-kheo ấy, khi nhìn thấy sắc, không nắm chặt các hình tướng (…), giữ gìn giác quan con mắt, canh chừng nơi giác quan con mắt.» Phòng hộ (Skt. saṃvara), Hán cũng dịch là luật nghi. Có ba loại luật nghi: căn luật nghi (Skt. indrya-saṃvara), phòng hộ các giác quan; biệt giải thoát luật nghi (Skt. prātimokṣa-saṃvara), phòng hộ bằng các điều học giới đã phát nguyện thọ; và vô lậu luật nghi (Skt. anāsravasaṃvara), phòng hộ do chứng pháp vô lậu. Về bản chất, có ba loại luật nghi: 1. Biệt giải thoát luật nghi (prātimokṣa-saṃvara); 2. Tĩnh lự luật nghi (dhyānajasaṃvara), năng lực phòng hộ phát sanh do thiền định; 3. Vô lậu luật nghi (anāsrava-saṃvara), phòng hộ tự nhiên vì không còn phiền não nhiễm ô.

Quan điểm của Hữu bộ (Sarvāstivāda) về sự tồn tại của giới thể, xem Câuxá, quyển 14, Đại 29, tr. 74cff.

Anh lạc, quyển hạ, Đại 24, tr. 1021b: «Phật tử, sau khi thọ 10 vô tận giới, (…), từ đời này sang đời khác, giới này không mất, luôn luôn đi theo người đã thọ cho đến thành Phật. (…) Vì vậy, Bồ tát giới có thọ pháp nhưng không có xả pháp…»

Anh lạc, tr. 1021b20.

Phạm võng, Đại 24, tr. 997c4: «Ta đã trải qua hằng trăm a-tăng-kỳ kiếp tu hành tâm địa, do nhân đó mới xả phàm phu thành Đẳng chánh giác.» Cf. Trí Khải Đại sư, Bồ-tát giới nghĩa sớ, Đại 40 tr. 563a: «Luật nghi của Bồ-tát phòng hộ khắp cả ba nghiệp. Tâm, ý và thức; tự thể là đồng nhất, nhưng tên gọi thì khác. Trong ba nghiệp, ý nghiệp là chủ, còn thân và ngữ là thứ yếu. Căn cứ vào sự trổi vượt, do đó (giới Bồ-tát) được gọi là tâm địa (giới).»

Anh lạc, tr. 1020b29.

Ba thọ môn, tức ba tụ tịnh giới (Skt. tri-vidhāni śīlāni): 1. Luật nghi giới (śīla-saṃvaraśīla), 2. Nhiếp thiện pháp giới (kuśaladharma-saṃgrāhakaśīla), 3. Nhiêu ích hữu tình giới (sattvārtha-krīyā-śīla).

Đại 30 , tr. 511a11.

Liệt kê của Du-già nt: Bí-sô giới, tức giới của tỳ-kheo (bhikṣu). Bí-sô-ni giới tức giới của Tỳ-kheo-ni (bhikṣunī), Chánh học giới hay thức-xoa-ma-na (śikṣamāṇā), Cần sách nam giới tức giới của sa-di (śrāmaṇera), Cần sách nữ giới tức giới của sa-di-ni (śrāmaṇerī), Cận sự nam giới tức giới của cư sỹ nam (upāsaka), Cận sự nữ giới tức giới của cư sỹ nữ (upāsikā).

Sđd., nt. tr. 511a.

Cf. Tuệ Viễn, Thắng Man nghĩa ký (Vạn 30, tr. 568a): «Giới Bồ-tát rộng lớn, tinh thâm khó dò, nên nói là bất tư nghị. Không còn gì có thể thêm vào được, nên nói là đại. Được tiếp nhận bởi tâm, nên nói là thọ.» Cát Tạng, Bảo khốt, tr. 20b20): «Phức Pháp sư nói: Hư tâm kỉnh nạp, khắc kỷ phụng hành, nói là thọ.» Khuy Cơ, Thắng Man Thuật ký (Vạn 30, tr. 596a): «Đại, vì vượt qua Nhị thừa. Thể và dụng bao la rộng lớn, nên nói là đại. Sự dung nạp của cái đại, gọi là thọ.»

Thọ (Skt. samādāna), có nghĩa là thọ giới, cũng có nghĩa thọ trì, thọ sanh, nhiếp thọ, nhiếp thủ, thệ nguyện. «Nhiếp thọ» trong Hán dịch thường do từ Skt. saṃgrāha, hoặc parisaṃgrāha.

Vạn 30, tr. 0568ff.

Ba-la-di (Skt. pārājika), nguyên thủy, chỉ nhóm tội cực trọng của luật Tỳ-kheo. Tứ phần, Đại 22, tr. 571c6): «Cũng như người đã bị chặt đầu không còn sống dậy được nữa. Tỳ-kheo cũng vậy. Phạm điều khoản này, không còn là tỳ-kheo nữa, nên gọi là ba-la-di.» Căn bản Tát-bàđa bộ luật nhiếp (Đại, tr. 522c21): «Ba-la-thị-ca, có nghĩa là cực ác. Ai phạm tội này, cực kỳ đáng kinh tởm. Cũng có nghĩa là tha thắng. Vì kẻ phạm điều khoản này, bị các vị tịnh hạnh khác khinh thường, bị thua kém.» Đoạn sau, tr. 523b12, giải thích tiếp: «Kẻ phạm ba-la-thị-ca, như con của Pháp vương đã bị quân địch đánh bại, không còn được tôn kính nữa.» Cf. Bồ-tát địa trì kinh (Đại 30, tr. 913bff): bala-di xứ pháp; Du-già (Đại 30, tr. 515c): tha thắng xứ pháp.

Đại 39, T. 1744, tr. 21cff.

Khuy Cơ, Thuật ký (Vạn 30, tr. 597a).

Du già, tr. 515b22.ff.

Về các ba-la-di của Bồ-tát giới, luật Phạm võng và luật Anh lạc có 10; Du-già có 4; Bồ tát thiện giới kinh có 8; luật Ưu-bà-tắc giới kinh có 6.

Nhiếp sự, hay cũng nói là nhiếp pháp; Skt. saṃgrāhavastu. Về 4 nhiếp sự của Bồ-tát, xem Du-già (Đại 30, tr. 529c.ff).

Về nghi thức thọ Bồ tát giới lưu hành tại Trung quốc, trước sau có sáu truyền bản : 1. Phạm võng bản, y theo Phạm võng Bồ tát giới kinh, do Cưu-ma-la-thập truyền. 2. Địa trì kinh, do Đàm-vô-sấm truyền, theo bản dịch Bồ tát địa trì kinh, bản dịch khác của Du-già sư địa. 3. Bản Cao xương, do Đạo Tiến, vốn được truyền bởi Đàm-vô-sấm, nhưng Đạo Tiến tự thọ do lễ sám 7 ngày đêm mộng thấy Phật Thích-ca trực tiếp truyền; so với chính bản của Đàm-vô-sấm có ít nhiều canh cải. 4. Anh lạc bản, y theo Bồ tát Anh lạc bản nghiệp kinh. 5. Tân soạn bản, lưu hành đời Tùy do các luật sư Đại thừa thời bấy giờ tập thành. 6. Bản chùa Chế chỉ, do Cầu-na-bạt-ma truyền, Xem Trí Khải, Bồ tát giới nghĩa sớ, Đại 40, tr. 568a.ff.

Lô-xá-na (Skt. Rocana), trong Hoa nghiêm tông, đồng nhất với Tỳ-lô-giá-na (Skt. Vairocana: Đại Nhật), danh hiệu chỉ Pháp thân Phật. Thiên thai tông phân biệt: Tỳ-lô-giá-na là danh hiệu chỉ Pháp thân (Dharma-kāya); Lô-xá-na chỉ Báo thân (Saṃbhoga-kāya); Thích-ca chỉ Hoá thân (Nirmāṇa-kāya).

Cộng đồng Bồ tát, tiếng Skt. gọi là gaṇa, chứ không gọi là saṅgha, mặc dù cả hai từ đều có Hán dịch là chúng.

Bồ-tát thiện giới kinh, tuy có 8 ba-la-di, nhưng cũng thuộc vào hệ này, vì cùng xuất xứ từ Du-già sư địa.

Đại 30, tr. 514b14. Xem thêm, Bồ-tát giới yết-ma văn,Đại 24, tr 1104c.ff.

Xem Trung, quyển 9, có hai kinh về Thủ trưởng giả; Đại 1, tr. 482ff. Theo tài liệu Pāli, A.i. 26, ông tên là Hatthaka, chứng quả A-na-hàm, hướng một tập thể tại gia gồm 500 người, bằng bốn nhiếp sự (catūhi vatthūhi parisaṃ saṇgaṅhantānaṃ).

Đại 24, tr. 1047c27.

Đại 24, T. 1484, tr. 1004b7.

Đại 24, T. 1485, tr. 1020c.ff.

Xem Thư mục tham khảo ở cuối sách.

Pháp Tạng, Thám huyền, Đại 35, tr. 184c21.

Hoa nghiêm (Phật), «phẩm 34. Nhập pháp giới, Đại 9, tr. 676ff. Hoa nghiêm (Thật), «39 phẩm. Nhập pháp giới», Đại 10, tr. 319ff.

Hoa nghiêm (Phật), «7 phẩm. Tinh hạnh», Đại 9, tr. 430ff. Hoa nghiêm (Thật), «11 phẩm. Tịnh hạnh», Đại 10, tr. 1ff.

Hoa nghiêm (Phật), «31 phẩm. Phổ Hiền Bồ tát hạnh», Đại 9, tr. 607ff. Hoa nghiêm (Thật), «36 phẩm. Phổ Hiền hạnh», Đại 19, tr. 257ff.

Thông thường chỉ các Bồ tát địa thứ tám trở lên.

Bốn bộc lưu (Skt. catvāra oghāḥ): Dục bộc lưu (kāmaugha), dòng xoáy của dục vọng, hữu bộc lưu (bhavaugha), dòng xoáy của tồn tại, kiến bộc lưu (dṛṣṭyogha), dòng xoáy của kiến chấp, vô minh bộc lưu (avidyaugha), dòng xoáy vô minh.

Gaṇḍa, tr. 3955: eṣa hi kulaputrāḥ satpuruṣaḥ sattvānāṃ catur oghottaraṇtāyai mahādānaṃ mahādharmanāvaṃ samudānetu-kāmo, dṛṣṭipaṅkanimagnānāṃ mahādharmasetuṃ sthāpayitu- kāmo, mohāndhakāraprāptānāṃ jñānālokaṃ kartukāmaḥ saṃsāra kāntārapranaṣṭānām āryamārgaṃ saṃdarśayitukāmaḥ. Cf. Hoa nghiêm (Thật), Đại 10, tr. 429a 8.

Đại 30, tr. 543b17.

Hoa nghiêm (Phật), Đại 9, tr. 545b.ff. Hoa nghiêm (Thật), Đại 10, tr. 181c.ff. Cf. Daśa, tr. 9ff.

Phân tích ý nghĩa tên gọi các nguyện, xem Pháp Tạng, Thám huyền, quyển 11, Đại 35, tr. 306ff. Tham chiếu, theo Nhiếp luận thích (Chân), quyển 10, Đại 31, tr. 225c8.

Đại 26, tr. 30b21.

Cf. Daśa, tr. 9.30ff: 1. mahāpūjopasthānāya…
2. budhotpāda- saddharmaparigāhāya,
3. yāvanmahāparinirvāṇopasaṃkramaṇāya,
4. cittotpādābhinirhārāya…,
5. sarvasattvadhātuparipācanāya…
6. lokadhātuvaimātryavatāraṇāya…,
7. sarvabuddhakṣetrapariśodha- nāya…,
8. ahāyānavataraṇāya…,
9. amoghasarvaceṣṭatāyai…,
10. abhi-saṃbodhimahājñānābhijñābhinirhārāya… Về giải thích 10 nguyện này, xem Thập trụ, tr. 30b10ff.

Thắng Man kinh nghĩa ký, Vạn 30, tr. 752b.

Đại 37, tr. 26a8.

Sđd., Vạn 30, tr. 573b.

Thánh Đức Thái tử, Thắng Man kinh nghĩa sớ, Đại 58, tr. 4c23. Cf. Tuệ Viễn, Thắng Man kinh nghĩa ký, Vạn 30, tr. 573b7.

Hoa nghiêm (Phật), Đại 9, tr. 690ff; Hoa nghiêm (Thật), Đại 10, tr. 335aff; Hoa nghiêm (Bát), Đại 10, tr. 680c. Cf. Gaṇḍa, «5. Sāgaramegha, » tr. 51.ff.

Mười vô tận cú (daśa niṣṭhāpada), hay phạm trù vô hạn, xem Hoa nghiêm (Thật), Đại 10, tr. 182b11; Hoa nghiêm (Phật), Đại 9, tr. 546a. Cf. Daśa, tr. 115: daśabhir niṣṭhāpadau (…) yad uta sattvadhātuniṣṭhayā ca lokadhātuniṣṭhayā ca ākāśadhātuniṣṭhayā ca dharmadhātu-niṣṭhayā ca nirvāṇadhātuniṣṭhayā ca buddhotpādadhātuniṣṭhayā ca tathāgatajñānadhātuniṣṭhayā ca cittālambanadhātuniṣṭhayā ca buddhaviṣayajñānapraveśadhātuniṣṭhayā ca lokavartanīdharmavartanījñānavartanī dhātuniṣṭhayā ca.

Đại 37, tr. 26c27.

Sđd., Vạn 30, tr. 573b11.

Đại 30, tr. 564b16.

Nhiếp luận thích (huyền), Đại 31, tr. 354c28: «Thanh tịnh tăng thượng ý lạc có những đặc tính gì? … Sự mong cầu và tin hiểu đều thanh tịnh, nói là thanh tịnh ý lạc.» Skt. śuddhādhyāśaya, Du-già, tr. 565a 2: Bồ Tát từ sơ phát tâm cho đến thành Phật, trải qua 7 địa vị khác nhau: 1. Chủng tính địa (Skt. gotrabhūmi), 2. Thắng giải hành địa (Skt. adhimukti-caryā-bhūmi), 3. Tịnh thắng ý lạc địa (Skt. śuddhādhyāśaya), 4. Hành chính hành địa (Skt. caryāpratipattibhūmi), 5. Quyết định địa (Skt. niyatā-bhūmi), 6. Đáo cứu cánh địa (Skt. niṣṭhagamana-bhūmi), 7. Tạp địa (Skt. vỳmiśrà-bhūmi). Tiếng Phạn, adhyāśaya (tăng thượng ý lạc, hay thắng ý lạc) thường xuyên gặp trong các luận của Đại thừa, chỉ tâm nguyện và ý chí của Bồ Tát. Có nơi dịch là thâm tâm, chánh trực tâm, hay cao chí. Xem thêm, Du-già, tr. 551c8 ff.

Giai đoạn «địa tiền» (Skt. pṛthgjanabhūmi: phàm phu địa hay dị sinh địa) trước khi chứng nhập mười địa (daśabhūmikā) khi đó còn gọi là Bồ Tát phàm phu; và «địa thượng» (Skt. Āryabhūmi: Thánh địa) từ đây trở đi được gọi là Bồ Tát Thánh giả.

Sūtrālaṅ, tr. 1138 dānaṃ samaṃ priyākhyānam arthacaryā samārthatā/ tad deśanā samādāya svānuvṛttibhir iṣyate, «bố thí cùng với ái ngữ, lợi hành, đồng sự; sau khi thọ lãnh giáo pháp ấy, tích cực tự mình thục hành.»

Sūtrālaṅ, 11410: parṣatkarṣaṇaprayuktairvidhireṣasamāśritaḥ sarvārthasiddhau sarveṣāṃ sukhopāyaś ca śasyate, Bồ Tát muốn duy trì đoàn thể, dựa vào bốn nhiếp sự, vì đó là phương tiện tốt đẹp được ca ngợi trong tất cả sự thành tựu mục đích.

Cf. Trường «16. Thiện sanh kinh», Đại 1, tr. 72. Cf. Phật thuyết Thi-ca-laviệt lục phương lễ bái kinh, An Thế Cao dịch, Đại 1, tr. 250. Phật thuyết Thiện sinh tử kinh, Chi Pháp Độ dịch,Đại 1, tr. 252. Pāli: Singālovāda, D. iii. tr. 192: dānañ ca peyye-vajjañ ca, attha-cariyā ca yā idha, samānattatā ca dhammesu, tattha tattha yathā 'rahaṃ, ete kho saṅgahā loke rathass'āṇīva yāyato. Tham khảo thêm, Du-già,Đại 30, tr. 529c.ff; Trang nghiêm kinh, Đại 31, tr. 633c.ff; Sūtrālaṅ, tr. 113ff.

Daśā, tr. 823: pṛthagjanabhūmimavakrānto bhavati (…) tathāgatakule'navadyo bhavati (…) lokottarāṃ gatiư sthito bhavati (…); evaṃ-rūpadharmavyavasthito bhavanto jinaputrā bodhisattvaḥ prāmu-ditāyāṃ bodhisattvabhūmau vyavasthito bhavaty acalanayogena: «Siêu việt địa vị phàm phu, … sinh vào trong gia tộc Như Lai, … trụ vững trên hướng đi siêu xuất thế gian; khi an trụ trong các pháp như vậy, Bồ Tát chứng nhập Bồ Tát địa gọi là Hoan hỷ địa, vì là không còn bị dao động nữa.»

Nhiếp luận thích (Huyền), tr. 425b11: «Trong tất cả các địa không phải không tu tất cả ba-la-mật, (…) nhưng ở đây nói về ý nghĩa đặc thắng của sự tu tập.»

Sūtrālaṅ, tr. 174 20 : sā hi prajñāpāramitāśrayeṇa nirvāṇa- saṃsārayor apratiṣṭhānāt saṃsāranirvāṇayor abhimukhì: «Bồ Tát ở địa thứ sáu, do y trên bát-nhã ba-la-mật, có thể không trụ sinh tử cũng không trụ Niết-bàn, do đó hướng đến cả hai (nên gọi là hiện tiền).» Cf. Trang nghiêm kinh, tr. 659b3.

Sūtrālaṅ, tr. 174.21: ekāyanapathaśleṣād bhūmir dūraṅgamà matā: do đã tiếp cận nhất thừa đạo, nên địa vị này được nói là viễn hành. Cf. Trang nghiêm kinh, tr. 659b6.

Sūtrālankā, tr. 17423 dvayasaṃjñāvicalanād acalā ca nirucyate: «do không còn bị dao động bởi các ấn tượng (hữu tướng hay vô tướng) nên được gọi là Bất động (acalā).» Cf. Trang nghiêm kinh, tr. 659b9.

Du-già 48 (Đại 30, tr. 563b.29): Bồ Tát đối với chúng sanh có sáu trường hợp thi hành ân huệ chiếu cố chính đáng làm lợi ích cho chúng sinh, gọi là «hữu tình vô đảo nhiếp thọ» (Skt. samyak-sattva-parigraha), Bồ Tát địa trì kinh, quyển 10, (Đại 30, tr. 953b), gọi là «đẳng nhiếp thọ.» Sáu nhiếp thọ kể theo Du-già: 1. Đốn phổ nhiếp thọ (Skt. sakṛt-sarvasattva-parigraha), 2. Tăng thượng nhiếp thọ (Skt. adhipatya-parigraha), 3. Nhiếp thủ nhiếp thọ (Skt. upādāna-parigraha), 4. Trường thời nhiếp thọ (Skt. dīrgha-kālika-parigraha),
5. Đoản thời nhiếp thọ (Skt. adīrgha-kālika-parigraha), 6.Tối hậu nhiếp thọ (Skt. varama-parigraha).

Từ Skt. parigraha, do gốc động từ pari+GRAH, nghĩa đen là nắm bắt (hay nắm giữ) hoàn toàn (hay toàn diện). Hán cũng có khi dịch là «hộ niệm.» Xem, Saddh., tr. 1185: saddharmapuṇḍarīkaṃ nāma dharmaparyāyaṃ sūtrāntaṃ (…) sarvabuddhaparigrahaṃ (…), bản dịch Hán tương đương đoạn này, «Đại thừa kinh danh Diệu Pháp liên hoa, giáo Bồ Tát pháp, Phật sở hộ niệm.» (Pháp hoa, Đại 9, tr. 25a 28). Trong dẫn chứng của Śikṣ (tr. 27.2), từ Skt. của Nhiếp thọ Chánh pháp là saddharma-parigraha. Hán dịch, Tập học, đoạn tương đương, Đại 32, tr. 82b.ff, dịch là «hộ trì chánh pháp.»

Śikṣa tr, 26.20: ye te dharmabhāịakā eṣām evaṃrūpāṇāṃ sūtrāntānāṃ deśayitāraḥ pratipattisārāś ca, teṣām api dharmabhāịakānāṃ yat sevanaṃ(…) parigrahaścīvarapiṇḍapātra- śayanāsanaglāna pratyayabhaiṣajyapariṣkāradānaṃ (…), ayam api saddharmaparigrahaḥ. (…) tasya yā nivāraṇā parirakṣā ekāgrìbhāvo damaḥ śama upaśamo vinayaḥ, ayam uccyate saddharmaparigrahaḥ. «Những pháp sư diễn giảng các kinh điển như thế và kiên cố thực hành; với những vị ấy, ai thân cận, (…) hộ trì, cung cấp các thứ nhu dụng…., người ấy như vậy là hộ trì Chánh pháp. Những ai loại trừ các chướng ngại, tâm chuyên nhất, thuần hóa, an tĩnh, tịch tĩnh, tự điều phục, người ấy cũng được nói là hộ trì Chánh pháp.»

Bảo khốt, tr. 27b19: «Về địa vị của Nhiếp thọ, ở Giang nam có ba thuyết. 1. Bân Pháp sư: khởi từ phàm phu ngoài Phật pháp, tu hành bao quát cả vạn hạnh, giáo hóa chúng sanh, làm xuất sinh thiện căn của năm thừa. Đó là nhiếp thọ Chánh pháp; 2. Tông Pháp sư: khi bước vào Bồ Tát địa, mới thật sự thành tựu vạn hạnh, thâu nhiếp và xuất sinh năm thừa…; 3. Đàm Đạt sư: từ Bát địa trở lên, chỉ trong một tâm mà đủ cả vạn hạnh, giáo hóa chúng sanh…»

Daśa, tr. 40.7: evameva…asyāṃ saptamyāṃ bodhisattvabhūmau pratiṣṭhito bodhisattvaḥ sarvajñajñānamahāsāgarāvatīrịaḥ pāra-mitāmahāyānapātrābhir ūḍho bhūtakoṭivihāreṇa ca viharati, na ca nirodhaṃ sākṣātkaroti, «cũng vậy, Bồ Tát đã đứng vững trong địa thứ bảy này, bằng con thuyền lớn ba-la-mật mà vào đại dương Nhất thiết trí trí, phân định rõ giới hạn thực tế, nhưng không chứng nhập tịch diệt.» Cf. Hoa nghiêm (Phật), tr. 562b18.

Gaṇḍavyūha, sđd., tr. 43.23: karmayantravidhiṣū viśāradā dharmayānarathayantrakovidā/ jñānayānavidhiṣū viniścitā bodhi-yānamupadaśayāhi me// prārthanāpraṇidhicakramaṇḍalaṃ kṣānti vajrakṛpa-akṣa-saṃsthitam/ śraddhaiṣaguṇaratnacitritaṃ bodhi-yānam abhirohayāhi me// Tham chiếu, Hoa nghiêm (Phật) Đại 9, tr. 688c18; Hoa nghiêm (Thật) tr. 333a; Hoa nghiêm (Bát), tr. 678b20.

Xem cht. 28 tr. 27 chương ii trên.

Sūtrālaṅ tr. 15.25: kiṃ mūla … bodhisattvānāṃ cittotpādaḥ? (…) āha: karuṇāmūlaḥ. Cf. Đại 31, tr. 595c21.

Gopā Śākyakanyāở Kapilavastu, Gaṇḍa tr. 300ff. Cf. Hoa nghiêm (Bát), Đại 10, tr. 784a 27; Hoa nghiêm (Thật), tr. 405c; Hoa nghiêm (Phật), tr. 754cff.

Gaṇḍa, tr. 300.6 Aśokaśrīr nāma bodhisattvasaṃgītiprasāda-devatā, vị thiên thần coi nhạc viện của Bồ Tát tên là Aśokaśrī. Các bản Hán, Hoa nghiêm (Phật), Đại 9, tr. 754c5: Bồ Tát hội trang nghiêm giảng đường Ly Ưu Diệu Đức thiên; Hoa nghiêm (Thật), Đại 10, tr. 405c6: Bồ Tát tập hội Phổ hiện pháp giới quang minh giảng đường thần hiệu Vô Ưu Đức; Hoa nghiêm (Bát), Đại 10, tr. 784b2: Bồ Tát tập hội Phổ hiện pháp giới ảnh tượng quang minh cung điện, thần danh Vô Ưu Đức.

Gaṇḍa, tr. 300.24: ahaṃ khalu devate sarvasattvakleśasantāpa-vyupaśamena paramāṃ prītiṃ vindāmi. Cf. Hoa nghiêm (Bát), Đại 10, tr. 784b24; Hoa nghiêm (Thật), tr. 405c26; Hoa nghiêm (Phật), tr. 754c19.

Gaṇḍa, tr. 301.5: api tu khalu punar devate bodhisattvā bhavasamudragatānām aparimitaduḥkhaprapīḍitānāṃ sattvānāmantike mahākaruṇnāṃ saṃjanayitvā sarvajagatsaṃgrahamahā praṇi-dhim abhinirharanti. Cf. Hoa nghiêm (Bát), Đại 10, tr. 784c11; Hoa nghiêm (Thật), tr. 406a 10; Hoa nghiêm (Phật), tr. 755a4.

Gaṇḍa, tr. 302.5: dṛṣṭvà lokaṃ viparyastamajñānatimirāvṛtam / mahākṛpāṃ saṃjanayya prasthito' si svayaṃbhutām. Cf. Hoa nghiêm (Bát), Đại 10, tr. 785c25; Hoa nghiêm (Thật), tr. 406b5; Hoa nghiêm (Phật), tr. 755b1.

Kośa, kārikā 3 (a-b): dharmāṇāṃ pravicayam antareṇa nāsti kleśānāṃ yata upaśāntaye'bhyupāyaḥ, «ngoại trừ sự tư duy thẩm sát về các pháp, không có phương tiện nào thù thắng hơn để dập tắt phiền não.» Tư duy thẩm sát (dharmapravicaya: trạch pháp) ở đây được hiểu là tuệ. Kośa, tr. 2.4: tatra prajñā dharmapravicaya. Xem Hoa nghiêm (Thật), Đại 10, T. 68b9: «Văn-thù nói…Trong Phật pháp, trí là đứng đầu.»

Trung «9. Thất xa kinh», Đại 1, tr. 429. Pāli: Rathavinīta-sutta, M.i. 154: sīlavisuddhi yāvad eva cittavisuddhatthā, cittavisuddhi yāvad eva diṭṭhivisuddhatthā; (…) ñāṇadassanavisuddhi yāva eva anupādā parinibbanatthā.

Thiên Thân Bồ Tát, Kim cang Bát-nhã ba-la-mật kinh luận, Đại 25, tr. 782b2: «Tất cả các Ba-la-mật đều được hiển thị bằng yếu tinh của bố thí ba-lamật.»

Xem Hoa nghiêm, (Thật) Đại 10, tr. 334aff, : Thiện Tài tham bái Đức Vân trên đỉnh Diệu phong; Cf. Gaṇḍa (tr. 48), gặp Meghaśrī trên núi Sugrīva.

Xem Hoa nghiêm (Thật) (Đại 10, tr. 335a.ff), : Thiện Tài tham bái Hải Vân bên bờ Nam hải Cf. Gaṇḍa (tr. 51); gặp Sāgaramegha tại cửa biển Sāgaramukha.

Hoa nghiêm (Phật), tr. 429b19; Hoa nghiêm (Thật), tr. 68c13.

Sūtrālaṅ, tr. 70.3: tam avasthātrayasthaṃ saṃdhāyoktaṃ bhagavatā Śrīmālāsūtre/ śrāvako bhūtvā pratyekabuddho bhavati punaś ca buddha iti. Cf. Trang nghiêm kinh,Đại 31, tr. 616a2.

Sūtrālaṅ, tr. 68.15: dharmanairātmyamuktìnāṃ tulyatvāt gotra-bhedataḥ/ dvyāśayāpteś ca nirmāṇāt paryantād ekayānatā. Cf. Trang nghiêm kinh,Đại 31, tr. 615b4; Nhiếp luận thích (Huyền), Đại 31, tr. 377c17.

Nhiếp luận thích (Huyền) 10, tr. 377c28: «Các hàng Thanh văn cũng đồng một đích quy hướng. Do đồng đẳng về đích quy hướng mà Phật thuyết Nhất thừa.»

Nhiếp luận thích (huyền), tr. 378a8: «Nhiếp thủ bình đẳng ý lạc: do đây mà nhiếp thủ hết thảy chúng sinh, rằng ‹Kia tức thị ta. Ta tức thị kia. Đây đã thành Phật, kia cũng sẽ thành Phật.›»

Cf. Sadd. tr. 27. 27: te' pi sarve śāriputra buddhā bhagavanta ekam eva yānam ārabhya sattvānāṃ dharmaṃ deśitavantaḥ, yad idaṃ buddhayānaṃ sarvajñātāparyavasānam, yad idaṃ tathāgata-jñānadarśana samādapanam eva sattvānāṃ tathāgatajñāna-darśanasaṃdarśanam eva tathāgata darśanāvatāraṇam eva tathāgatajñānadarśana pratibodhanam eva tathāgatajñāna- darśanamārgāvatāraṇam eva sattvānāṃ dharmaṃ deśitavantaḥ.

Nhiếp luận thích (Huyền), đã dẫn trên: gọi đây là «pháp tánh bình đẳng ý lạc.»

Nhiếp luận thích (Huyền), đã dẫn trên: «Như Thế Tôn nói, Ta nhớ lại, trong quá khứ, đã vô lượng trăm lần y trên Thanh văn thừa mà nhập Niết-bàn.»

Saddh. tr. 3.14: ekaṃ hi yānaṃ dvitiyaṃ na vidyate, tṛtiyaṃ hi naivāsti kadācit loke, «trong thế giới này chỉ có một thừa; không đâu tồn tại thừa thứ hai; thứ ba cũng không.»

Hoa nghiêm (bản 80, Đại 10, tr. 68c13).

Saddh. tr. 2.3: gambhīraṃ śāriputra durḍṛśaṃ duranubodhaṃ buddhajñānaṃ tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃuddhaiḥ prati-buddham, durvijñeyaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhaih, «Này Xá-lợi-phất, trí tuệ Phật mà các đức Như Lai, A-la-hán, Đẳng chánh giác đã chứng ngộ được thật là sâu xa, khó thấy, khó tỏ ngộ; và rất khó nhận thức đối với các Thanh văn, Bích-chiPhật». Cf. Pháp, Đại 9, tr. 5b26.

Bảo khốt (Đại 34, tr. 3a3): Các giải thích cũ đều nói Thắng Man là Pháp thân Bồ Tát. Phần lớn theo quan điểm của Địa trì kinh theo đó Pháp thân Bồ Tát kể từ địa thứ tám (Bất động địa: Acalabhūmika) trở lên.

Pháp hoa, phẩm Tựa.

Hoa nghiêm (Phật), Đại 9, tr. 689b.ff; Hoa nghiêm (Thật), Đại 10, tr. 333b.ff; Hoa nghiêm (Bát), Đại 10, tr. 6798c.ff.

Bảo khốt,Đại 34, tr. 40a7, Nhiếp thọ Chánh pháp cần được hiểu là chứng ngộ Chánh pháp. Theo nghĩa đó mà nói nhiếp thọ Chánh pháp tức Đại thừa.

Bảo khốt,đã dẫn trên: Quan hệ giữa nhiếp thọ Chánh pháp và Nhất thừa là quan hệ xuất sinh và thâu nhiếp. Từ nhiếp thọ Chánh pháp, xuất sinh năm thừa. Nhưng tất cả đều quy về một thừa. Đoạn dưới, tr. 42a24: nhiếp thọ có hai nghĩa, xuất sinh và thâu nhập. Chương trước nói về ý nghĩa xuất sinh. Chương này nói về ý nghĩa hội nhập.

Bảo khốt, tr. 42c4: «Nhiếp thọ Chánh pháp và Ma-ha-diễn (Skt. Mahāyāna) cùng đồng nhất thể tính nhưng ý nghĩa dị biệt. Chứng ngộ xa lìa tà vạy, gọi là nhiếp thọ. Chính đó là Chánh pháp. Vì được các bậc Đại nhân, chư Phật, thừa ngự (cỡi lên) nên gọi là Đại thừa.»

Bảo khốt, tr. 42b20: «Thừa, có hai nghĩa, là xuất sinh và thâu nhập.» Khuy Cơ, Thắng Man Thuật ký, Vạn 30, tr. 608a 17: Nhất thừa có hai phẩm tính, là xuất sinh đức và y sanh đức.

Tham chiếu Hoa nghiêm (Thật), Đại 10, tr. 208c 12: «Cũng như từ hồ Anậuđạt (Skt. Anavatapta) phát xuất bốn con sông lớn… Bồ Tát cũng vậy, từ Bồ-đề tâm tuôn trào dòng nước đại nguyện thiện căn, bằng bốn nhiếp pháp, tràn đầy khắp cúng sanh, không bao giờ cùng tận; mà trái lại, càng lúc càng rộng lớn; để cuối cùng đổ vào biển Nhất thiết trí.» Thí dụ này cũng được nhắc đến trong Niết-bàn (Đại 12, tr. 381c3), giải thích ý nghĩa trường thọ của Như Lai, tức bốn phẩm tính thường, lạc, ngã, và tịnh của Niết-bàn. Ý nghĩa này cũng đồng với Thắng Man.

Bảo khốt, tr. 43b18: «An trụ nơi Đai thừa, là thuyết minh nhân cách của Đại thừa an trụ nơi pháp tính của Đại thừa. Nhiếp thọ Đại thừa, là nói trí đã tỏ ngộ Đại thừa. Hay nói cách khác; y theo pháp mà phát khởi hành thì nói là trụ. Hành thành tựu chứng pháp, gọi là nhiếp thọ.»

Bảo khốt, tr. 43c2: «Sở dĩ nêu lên sáu xứ của sơ kỳ, vì sáu xứ này được nói trong kinh điển Tiểu thừa… Sáu pháp ấy là cơ sở phát khởi hành động, cho nên gọi là xứ.» Giải thích của Khuy Cơ chi tiết hơn. Thắng Man Thuật ký, tr. 609a 3: sáu pháp này được chia thành ba nhóm là giới học, định học và tuệ học. Phối hợp với bốn pháp tích (Skt. dharmapada). Do trụ mà pháp thiện phát sanh, nên chánh pháp trụ thuộc định học, là chánh niệm pháp tích. Do diệt, mà mê hoặc không còn, chánh pháp di ệt thuộc tuệ học, thuộc chánh định pháp tích. Bốn xứ còn lại, thuộc giới học, thuộc vô tham pháp tích và vô sân pháp tích. Về bốn pháp tích, xem Tập dị môn, Đại 26, tr. 395a10: vô tham pháp tích, vô sân pháp tích, chánh niệm pháp tích, chánh định pháp tích; Trường, kinh Chúng tập, mục bốn pháp: có bốn pháp túc: vô tham, vô sân, chánh niệm và chánh định. Pāli, Saṅgīti-sutta D.iii.207 ff, Cattāri dhamma-padāni: anabhijjhā dhamma-padam, avyāpādo dhamma-padaṃ, sammā-satidhamma-padaṃ, sammā-samādhidhamma-padaṃ.

Pāli, Cakkavatti-sīhanāda-sutta, D.iii.59: bhūta-pubbaṃ… rājā… ahosi cakkavatti dhammiko dammarājā… So imaṃ paṭhaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasi, «thửa xưa có vị Chuyển luân vương, có chánh pháp, là pháp vương…Vua chinh phục và trị yên cõi đất này cho đến tận cùng đại dương kkông bằng hình phạt, không bằng vũ khí, mà bằng chánh pháp.»

Bảo khốt, sđd., nt. , có hai loại trụ-diệt. 1. Theo thời hạn định số; 2. Có người hành thì trụ, không người hành thì diệt. Khuy Cơ (sđd., nt.) giải thích khác: trụ và diệt trên cơ sở định và tuệ, tức là an trụ theo Chánh pháp và diệt tận phiền nào theo Chánh pháp.

Đại thừa tuy có xu hướng nhập thế, nhưng vị trí của người xuất gia vẫn quan trọng. Đại trí độ, quyển 13, Đại 25, tr. 161a 5: «Tại gia thì ồn ào, bận rộn nhiều công việc, là cái kho chứa các gốc rễ xấu xa của kết sử. Cho nên tại gia mà tu tập là khó. Nếu xuất gia, người ấy như tự do giữa quãng trời trống, tâm chuyên nhất, vô tư vô lự; tạp niệm bên trong đã trừ mà đa sự bên ngoài cũng không.» Đây cũng là ý nghĩa xuất gia nguyên thủy. Pāli, kinh Sāmañña-phala-sutta (D. i. tr. 63): sambādho gharāvaso rajo patho, abbhokāso pabbajā. Na idaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekanta-paripuṇịaṃ ekanta-paisuddhaṃ saṃkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Du-già (Đại 30, tr. 551b21), nêu những nét ưu việt của xuất gia so với tại gia: Tại gia bị ràng buộc bởi cha mẹ, vợ con, thân thuộc; xuất đã được thoát ly… Bồ Tát xuất gia có thể nhanh chóng chứng được hết thảy Bồ-đề phần pháp, chứng đắc thông tuệ, thực hành điều thiện dễ dàng; tại gia không được như vậy… Bồ Tát xuất gia sống theo luật nghi thanh tịnh một cách kiên định, nên nói gì đều được tín phụng; tại gia không được như vậy.

Tham khảo quan điểm Niết-bàn (Đại 12, tr. 384a24): Người tuy đã thọ năm giới vẫn chưa thể được gọi là người Đại thừa, vì không hộ trì Chánh pháp. Người tuy không thọ năm giới, nhưng cũng được gọi là Đại thừa, nếu người ấy hộ trì Chánh pháp, ngay cả việc cầm vũ khí để bảo vệ người thuyết pháp.

Đại trí độ, Đại 25, tr. 110b2: «Phiền não có hai loại, một thuộc ái và một thuộc kiến.» Trung luận, «Quán pháp phẩm» (Đại 30, tr. 25b9), «Có hai loại hý luận: ái luận và kiến luận.»

Cf. Pali, Bhaya-sutta (A.i. 178f): có ba sự sợ hãi chia rẻ mẹ con: già, bịnh và chết (tīṇi bhayāni: vyāpadha-bhayaṃ, jarā-bhayaṃ, maraṇa-bhayaṃ). Đại thừa thường hay nói đến năm thứ sợ hãi, mà cho đến khi lên bực Sơ địa Bồ Tát mới thoát khỏi: 1. Sợ thiếu phương tiện sống, 2. Sợ tiếng xấu, 3. Sợ chết, 4. Sợ đọa ác đạo, 5. Sợ đám đông. Xem Hoa nghiêm (Thật), tr. 181b14 Cf. Daśa tr. 9.8: yad idaṃ ājīvikābhayaṃ vā aślokabhayaṃ vā maraṇabhyayaṃ vā durgatibhayaṃ vā parṣac chāradyabhayaṃ vā tāni sarvāṇi vyapagatāni bhavanti.

Dh.188.

Tham chiếu Thành duy thức, quyển 8, Đại 31, tr. 45a14: «Sinh tử có hai, 1. Phần đoạn sinh tử. Đó là quả dị thục thô hiển (được chín mùi) của các nghiệp thiện và bất thiện thuộc hữu lậu chiêu cảm bởi thế lực trợ duyên của phiền não chướng. Quả ấy là (tuổi thọ) dài ngắn của thân mạng tùy theo sức mạnh của nhân duyên mà có hạn lượng xác định. Do đó gọi là phần đoạn…; 2. Bất tư nghị biến dịch sanh tử. Đó là quả dị thục vi tế và thù thắng của nghiệp vô lậu có phân biệt, được chiêu cảm bởi năng lực trợ duyên của sở tri chướng. Quả ấy, do bi nguyện, chuyển đổi thân mạng thành không hạn định. Do đó gọi là biến dịch.»

Tham chiếu Lăng-già, Đại 16, tr. 618b 26: «Tam-muội (tức chánh định) mà Bồ Tát địa thứ tám đạt được cũng đồng với Niết-bàn của Thanh văn và Duyên giác. Nhưng do năng lực hỗ trợ của chư Phật nên Bồ Tát ở nơi tam-muội môn mà không nhập Niết-bàn. Vì nếu không được duy trì, thì Bồ Tát sẽ không còn hóa độ hết thảy chúng sinh được nữa; không thể thành tựu viên mãn địa vị Như Lai, và như thế là làm dứt chủng tính Như Lai. Cho nên, chư Phật giảng thuyết các công đức vĩ đại, bất khả tư nghị của Như Lai, khiến cho Bồ Tát không triệt để nhập Niết-bàn. Thanh văn và Duyên giác vì còn bị dính mắc vào lạc thú của tam-muội cho nên ở trong đó mà có ấn tượng là nhập Niết-bàn.» Cf. Laṅkā, tr. 86.20: aṣṭamyāṃ Mahāmate nirvāṇāṃ śrāvakapratyeka-buddhodhisattvānāṃ/ bodhisattv ca samādhibuddhairvidhāryante tasmāt samādhisukhād, yena na parinirvānti aparipūrịatvāt tathāgatabhūmeḥ/ sarvakāryaprati prasrambhaṇaṃ ca syāt, yadi na saṃdhārayet, tathāgatakula- vaṃśocchedaśca syāt/ acintyabuddha-mahātmayaṃ ca deśayanti te buddhā bhagavantaḥ/ ato na parinirvānti/ śrāvaka-pratyekabuddhās tu samādhisukhenāpahriyante/ atas teṣāṃ tatra parinirvāṇabudhir bhavati.

Ý sinh thân (Skt. manomaya-kāya) cũng nói là ý thành thân. Lăng-già, quyển 4, Đại 16, tr. 607b22: «Có ba loại ý thành thân: 1. Nhập tam-muội lạc chánh thọ ý thành thân (samādhisukhasamāpattimanomaya): Bồ Tát ở các địa thứ ba, thứ tư và thứ năm khi nhập tam muội, dứt mọi tạp loạn, tâm tịch nhiên bất động; biển tâm không nổi lên các sóng chuyển thức; tâm nhận thức cảnh toàn triệt, nhưng không có gì tồn tại. Đó là thân được ý tạo thành do lạc thú của tam-muội; 2. Giác pháp tự tánh ý thành thân (svabhāvāvabodhamanomaya), Ở địa thứ tám, Bồ Tát nhận thức rõ các pháp là như huyễn, thảy đều không yếu tính. Tâm chuyển biến sở y của nó mà an trụ vào định như huyễn và các chánh định khác, có khả năng hóa hiện vô lượng thần thông, như hoa nở, nhanh chóng theo ý muốn; như huyễn, như mộng, như ảnh, như tiếng vang; thân không do bốn đại tạo thành hay tương tợ, nhưng đầy đủ trang nghiêm mọi sắc tướng, nhập vào khắp cùng cõi Phật, thấu triệt tự thể của hết thảy các pháp, Đó gọi là thân được sáng tạo bởi sự giác ngộ về tự thể của pháp. 3. Chủng loại câu sanh vô tác hành ý thành thân (dharmanikāyasahajasaṃskārakriyāmano-maya) Thấu suốt tất cả pháp tướng tự chứng của Phật. Đó là thân được sáng tạo do vô tác hành cùng tồn tại với mọi chủng loại.» Cf. Lăng-già (bản 4 quyển), Đại 16, tr. 497c17; Nhập Lăng-già kinh, Đại 16, tr. 540b16. Cf. Laṅkā, tr. 56.5

Lăng-già, Đại 16, tr. 618c15: «Các Bồ Tát khi nhìn thấy cánh cửa dẫn vào lạc thú tam muội, liền nhớ ngay đến bản nguyện đại bi của mình, tu hành đầy đủ mười phạm trù vô tận, do đó không nhập Niết-bàn ngay.» Cf. Laṅkā, tr. 87.3: bodhisattvāḥ punar… nirodhasamādhisukhamukhaṃ dṛṭvā pūrvapraṇidhānakṛpākaruṇopetà niṣṭhapadagativibhāgajñā na parinirvānti.

Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật kinh (Tiểu phẩm, La-thập), «27. Phẩm Tátđà-bàluân», Đại 8, tr. 27ff.; Đại bát-nhã (Huyền Tráng), quyển 399, «77. Thường Đề Bồ Tát phẩm», (Đại 6, tr. 1059ff0). Đại trí độ, quyển 96 (Đại 25, tr. 732a 12): «Vị Bồ Tát này thực hành đại bi, tâm rất nhu nhuyến, thấy chúng sanh trong đời ác trược chịu cảnh nghèo khốn, già bịnh, đau khổ ưu sầu, nên thường buồn khóc.» Cf. Aṣṭasāhasrikā, xxx. Sadāprarudita.

Tạp bảo tạng kinh, T. 203, Đại 4, tr. 447ff. Chuyện được kể trong A. i (Pali Text Society), về một thương gia tên Kappaṭa và con lừa đực của ông ta.

Trung «153. Man-nhànđề», Đại 1, tr. 670ff. Cf. M. i. 502 ff. Māgandiya.

Trụ địa phiền não (Sk. vāsanābhūmi-kleśa); cũng nói là tập địa phiền não hay tập khí phiền não. Do gốc động từ VAS: vasati, có hai nghĩa: 1. trùm kín người hay khoác y phục; và 2. đình trú hay cư ngụ. Cũng có thể do động từ vāsayati: xông hương hay ướp lấy mùi. Vāsanā, do đó chỉ ấn tượng còn lưu lại, hay tàn dư của tập quán. Cũng có nghĩa cái đã được xông ướp, tức tập khí, tàn dư của hơi cũ; nó cũng được dịch là huân tập, tức sự xông ướp, hay tập quán đã được xông ướp. Ở đây, trụ địa phiền não, hay tập khí phiền não, hiểu theo nghĩa đen, là loại ô nhiễm tồn tại như là mảnh đất đã được xông ướp. Về ý nghĩa xông ướp, Nhiếp luận thích (Chân), Đại 31, tr. 162b20ff: «Pháp gì được gọi là tập khí? Cái xông ướp tương ưng với cái được xông ướp, cùng sinh cùng diệt; sau đó biến thành cái làm tác nhân cho sinh khởi cho cái được xông ướp. Như người ta đem hoa ướp vừng. (…). Người đa văn thì có tập khí đa văn. Tức thức được xông ướp nhiều lần bởi sự đa văn. Sự kiện đa văn sinh rồi diệt nhiều trong ý thức, xông ướp thức A-lại-da. Xông ướp tái diễn, trở thành thông minh bác học.»

Vô minh trụ địa, Thành duy thức 8, Đại 31, tr. 45a 23 gọi là «vô minh tập địa.» Laṅkā, tr. 90.9: anādikālavividha prapañcadauṣṭhulya vāsanāvāsitaḥ ālayavijñānasaṃśabdito' vidyāvāsanābhūmijaiḥ saptabhir vijñānaiḥ saha mahodadhitaraṃga vannityam avyu-cchinna śarīraḥ pravartate anityatādoṣarahita ātmavādavini-vṛtto' tyantaprakṛtipriśuddhaḥ, «cái được gọi là A-lạida thức, vốn được xông ướp bởi các tàn dư tập khí tệ hại của những hý luận từ lâu đời, mà bản thân liên tục không gián đoạn, chuyển động như lớp sóng của đại dương cùng với bảy thức vốn là những mảnh đất của tàn dư tập khí vô minh.» Hán dịch tương đương: Lăng-già 5 (Đại 16, tr. 619c5), «Cái được huân tập bởi ác tập hư ngụy từ vô thủy, được gọi là Tạng thức, sinh ra bảy thức, là những vô minh trụ địa. Ví như biển lớn mà nổi sóng, nhưng tự thể của nó vẫn tiếp nối liên tục hằng lưu chuyển không ngừng.»

Chủng tử. Skt. bīja, hạt giống. Du-già 52 (Đại 30, tr. 589a 8): «Hạt giống được xác định (an lập chủng tử), đó là tập khí, tồn tại trong thức A-lại-da, với quan niệm phân biệt sai lầm về tự thể của các pháp. Tập khí này được hiểu theo ý nghĩa thế tục.» Nhiếp luận thích 2 (Chân), Đại 31, tr. 163b1): «Như thóc được gọi là hạt giống nếu nó có công năng nảy mầm. Do để quá lâu, hay do hỏng vì lửa, nó không còn công năng nảy mầm, bấy giờ tuy vẫn là hạt lúa như trước nhưng không còn được xem là hạt giống nữa…»

Hiện hành (Skt. abhisaṃskāra), cái đang hoạt động. Thành duy thức 7 (Đại 31, tr. 40a 22), quan hệ chủng tử và hiện hành là quan hệ giữa tiềm thế và hiện thế: chủng tử, là các công năng sai biệt của cái giới địa, tức các môi trường tồn tại, với tính chất thiện, ô nhiễm hay không xác định, tồn tại trong Bản thức tức A-lại-da thức (Ālaya-vjñāna). Hiện hành, là bảy chuyển thức (pravṛtti-vijñāna) cùng với các giới địa là những biến tướng tương ưng với chúng.

Hai giai đoạn trong toàn bộ quá trình: Kiến đạo (Skt. darśaṇa-mārga) và Tu đạo (Skt. bhavana-mārga). Kośa, kārikā vi.1: kleśaprahāṇam ākhyātaṃ satyadarśanabhāvanāt, «sự ô nhiễm được diệt trừ do sự thấy chân lý và tu tập phát triển.» Câu-xá 23 (Đại 9, tr. 121a 23ff): Ngay khi đạt đến điểm cao của sự quán sát về bốn Thánh đế, một cách trực tiếp, và liên tục, mười sáu sát-na tâm khởi lên, nhận thức bản chất hiện thực trong bốn Thánh đế. Đó là giai đoạn vào kiến đạo, chứng Dự lưu hướng (Śrotaāpatti-pratipannaka). Ở đây, những phiền não ô nhiễm hoạt động do ảnh hưởng nhận thức sai lầm về bản chất tồn tại được diệt trừ. Những phiền não ấy được gọi là phiền não kiến sở đoạn hay kiến sở đoạn hoặc (darśanaprahātavya-kleśa). Đó cũng gọi là những phiền não do mê lý. Sau đó tiếp tục tu tập, lần lượt diệt trừ các phiền não do mê sự, được gọi là tu sở đoạn hoặc (bhāvana-prahātavya-kleśa), và lần lượt chứng các quả Thánh, cho đến diệt trừ hoàn toàn các phiền nào thì chứng quả A-la-hán (Arhattva-phala). Trong Đại thừa Duy thức, Thành duy thức 9 (Đại 31, tr. 50a 5ff): «Qua quá trình nỗ lực không ngừng, khi trí vô phân biệt (nirvikalprajñā) phát sinh, nhận thức được chân như (bhūtatathatā), lúc ấy Bồ Tát bước vào giai đoạn thông đạt (prativedhavastha). Do mới bắt đầu soi sáng lý tánh, nên gọi là kiến đạo. Đối tượng quán sát ở đây cũng là bốn Thánh đế, nhưng được quán sát theo nghĩa chân không (śūnyatā) cho nên lý thể của Thánh đế là chân như… Lúc đó Bồ Tát bắt đầu chứng nhập Sơ địa (Pramuditā). Sau đó là giai đoạn tu đạo, trải qua cho hết mười địa.»

Kiến sở đoạn hoặc (darśanamārga-prahātavya-anuśaya) và tu sở đoạn hoặc (bhavanamārga-prahātavya-anuśaya); điển hình, dẫn Câu-xá19 (Đại 29, tr. 98b.ff). Về tác nhân tâm lý ô nhiễm chủ yếu, tức căn bản phiền não hay tùy miên (kleśa, anuśaya), có sáu: tham (rāga), sân (pratigha), mạn (māna), vô minh (avidyā), kiến (dṛṣṭi) và nghi (vicikitsā). Trong đó, kiến hay quan điểm triển khai thành 5: hữu thân kiến (satkāyadṛṣṭi), tà kiến (mithyadṛṣṭi), biên chấp kiến (antagrāha-dṛṣṭi), kiến thủ kiến (dṛṣṭiparāmarśa-dṛṣṭi), giới cấm thủ (śīlavrataparāmarśa-dṛṣṭi). Mười phiền não này, do tác động bởi nhận thức sai lầm về bốn Thánh đế trong ba giới tồn tại khác nhau nên chúng hoạt động như là 88 chức năng tâm lý khác nhau. Phân bố như sau: A. Dục giới, 1. Mê lầm khổ đế, có đủ 10 phiền não; 2. Mê tập đế, có 7 (trừ thân kiến, biên kiến, giới cấm thủ); 3. Mê diệt đế, có 7 (như tập đế), 4. Mê đạo đế có 8 (trừ thân kiến, biên kiến). Cộng: 32. Sắc và Vô sắc giới đều có 28 (trong mỗi đế trừ sân). Tổng cộng 88. Tất cả dứt sạch một lần khi nhận thức được bốn Thánh đế. Về tư hoặc, còn lại 4 trong số 10 căn bản phiền não: tham, sân, mạn và vô minh. Tất cả gồm chung thành một nhóm, do tính chất sâu cạn, được chia thành ba cấp, mỗi cấp lại có ba bậc, thành 9 phẩm, nhân cho chín giới địa (1 Dục giới, 4 Sắc giới và 4 Vô sắc giới). Chúng được lần lượt được dứt trừ, cho đến khi sạch tuyệt. Do trình độ diệt trừ khác nhau nên các quả Thánh được chứng cũng khác.

Gaṇḍa, tr. 102ff.: Indriyeśvara-dāraka, Hán có bản đọc là Indreśvaradāraka. Hoa nghiêm (Phật), Đại 9, tr. 704b 13ff: Thích Thiên Chủ (Skt. Indreśvara); Hoa nghiêm (Thật), Đại 10, tr. 350b18ff: Tự Tại Chủ (Skt. như bản 60); Hoa nghiêm (Bát), Đại 10, tr. 704a 2: Căn Tự Tại (Skt. như Gaṇḍa)

Gaṇḍa, tr. 102.6: śramaṇamaṇḍalejanapade sumukhaṃ nagaraṃ, thành phố Sumukha ở vương quốc Śramaṇamaṇḍala (các bản Hán đọc là Śravaṇamaṇḍala). Hoa nghiêm (Phật), Đại 9, tr. 704b13: Thâu-na quốc; Hoa nghiêm (Thật), Đại 10 tr. 350b18: Đa văn quốc; Hoa nghiêm (Bát), Đại 10, tr. 704a 1: Viên mãn đa văn quốc, Diệu môn thành.

Duy-ma-cật «Phẩm Phật quốc» Đại 14, tr. 538c6.

Sadd, tr. 32.25: mātsaryadoṣo hi mahyaṃ spṛśitva bodhiư virajāṃ viśiṣṭàm/ yadi hīnayānasmi pratiṣṭhapeyam ekaṃ pi sattvaṃ na mametu sādhu. «Sau khi chứng đắc trí giác tối thắng, siêu việt, nếu Ta an lập dù chỉ một chúng sinh trong Tiểu thừa; Ta như vậy có khuyết điểm là keo kiệt.» Cf. Pháp hoa, «Phẩm phương tiện», Đại 9, tr. 8a25.

Câu-xá luận, quyển 22, Đại 29, tr. 114a15.

Đại trí độ 94, tr. 719a 1: «(Kinh Bát nhã nói) sau khi chứng đắc A-nậuđa-la tam-miệu-tam-bồ-đề, vì chúng sinh mà thuyết bốn Thánh đế… khai thị, phân biệt hết thảy thiện pháp trợ đạo, thảy đều nhập vào trong bốn Thánh đế.»

Dẫn và giải bởi Đại trí độ 94, tr. 719a 14.

Đại trí độ quyển 94, dẫn kinh văn và giải thích; Đại 25, tr. 719a14.

Câu-xá 23, tr. 121c9: «Lần lượt 16 tâm (tám nhẫn, kṣānti, và tám trí, jñāna, do quán bốn Thánh đế mà đạt được), gọi chung là Thánh đế hiện quán (satyābhisamaya)».

Câu-xá luận, Đại 29, tr. 119b15.

Hoa nghiêm (Phật), Đại 9, tr. 555c11; Hoa nghiêm (Thật), Đại 10, tr. 191b13: Mười tâm thanh tịnh bình đẳng. Daśa, tr. 27.3: sa daśabhiś cittāśayaviśuddhisamantābhir avatarati (…) yaduta atītabuddha-dharmaviśuddhyāśayasamantayā ca anāgata buddhadharma- viśuddhyāśayasamantayā ca pratyutpannabuddhadharma-viśuddhyāśayasamantayā ca śīlaviśudhyā-śayasamantayā ca citta-viśuddhyāśayasamantayā ca dṛṣṭikāṅkṣāvimativilekhāpanayana-viśuddhyāśayasamantayā ca mārgāmāgajñānaviśuddhy āśaya-samantayā ca pratipatprah ṇajñāna viśuddhyāśayasamantayā ca sarvabodhipakṣyadharmottarottaravibhāvanaviśuddhyāśaya saman ayā ca sarvasattvaparipācanaviśuddhy āśaya samantayā ca.

Rừng cây Siṃsapā ở Kosambī. Cf. Samyutta, vol. v (PTS), tr. 437.

Thành duy thức 10, tr. 54b7: «Niết bàn nghĩa có bốn thứ: 1. Bản lai tự tính thanh tịnh Niết bàn (prakṛti-svabhāva-pariśuddha-nirvāṇa), chỉ lý tính Chân như của tất cả mọi biểu hiện của pháp…ở đây, mọi tư duy đều bịt lối, mọi con đường ngôn ngữ đều bị đoạn tuyệt; duy chỉ là sở chứng nội tại của Chân Thánh giả; 2. Hữu dư y Niết-bàn (sopadhiśeṣa-nirvāṇa): Chân như (bhūtatathatā) đã xuất ly phiền não chướng, nhưng còn sở y (upadhi) của khổ vi tế chưa được diệt trừ…; 3. Vô dư y Niết-bàn (nir-upadhiśeṣa-nirvāṇa): Chân như đã thoát ly sinh tử, phiền não đã tận, dư y cũng diệt, mọi nỗi khổ đều vắng bặt; 4. Vô trụ xứ Niết-bàn (apratiṣṭhita-nirvāṇa): Chân như xuất khỏi sở tri chướng (jñeyāvaraṇa), luôn luôn vận chuyển với hai cánh đại bi và đại trí cho nên không chìm trong sinh tử cũng không an trụ Niết-bàn…»

Trường «18. Kinh tự hoan hỷ»; Đại 1, tr. 76. Cf. D. 28 Sampadānīya; D.iii (PTS), tr. 99-116.

Phật tính luận, quyển 2, Đại 31, tr. 799a6-b4. Tham khảo thêm Sūtrālaṅ, tr. 169.14: catur vidhā bodhisattvānām upapattiḥ karmādhipatyena yādhimukticaryābhūmisthitānāṃ karmavaśenā-bhipretasthànopapattiḥ praṇidhānavaśena yā bhūmipraviṣṭānāṃ sarvasattvaparipācanārthaṃ tirthagādihīnasthānopapattiḥ/ samādhyādhipatyena yā dhyānāni vyāvartya kāmadhātāv upapattiḥ/ vibhutvādhipatyena yā nirmāṇais tuṣitabhavanādy upattisaṃ-darśanāt, «Có bốn hình thái thọ sinh khác nhau của Bồ Tát: 1. Do ảnh hưởng của nghiệp, những vị thuộc tín hành địa thọ sinh tùy theo sự chi phối của nghiệp lực; 2. Tùy theo nguyện, những vị đã chứng nhập Bồ Tát địa nhưng vì muốn thành thục hết thảy chúng sinh nên thọ sinh vào các chỗ thấp kém như súc sinh; 3. Do năng lực thiền định, những vị sau khi xả các định thọ sinh xuống Dục giới; 4. Do uy lực thần thông, những vị do biến hóa có thể xuất hiện thọ sinh những cõi như Đâu-suất v.v…»

Nhiếp luận thích (Chân) 10, Đại 31, tr. 225c23. (hai bản Hán khác không có đ oạn giải thích này).

Cf. Sūtrālaṅ, tr. 174: paśyatāṃ bodhim āsannāṃ sattvārthasya ca sādhanaṃ/ tīvra upadyate modo muditā tena kathyate; «thấy rằng đang tiếp cận trí giác và đã thành tựu chúng sinh, một niềm hoan hỷ thâm sâu dấy lên; do đó được gọi là Hoan hỷ địa.»

Đây gọi là ba chướng của Bồ Tát: hai loại vô minh đầu tương đương hai chướng, theo thứ tự: phiền não chướng (kleśāvaraṇa), nghiệp chướng (karmāvaraṇa); thứ ba là báo chướng (vipākāvaraṇa). Các chướng ngại này cản trở tu tập Thánh đạo.

Sūtrālaṅ, 174 : dauḥśīlyamalasyānyayānamanasikāramalasya cātikramād vimalety ucyate, «Do ly nhiễm đối với sự phạm giới và sự có ý nghĩa sang Thừa khác nên được gọi là Ly cấu địa.»

Sūtralaṅ, tr. 174: …samādhibalenàpramāṇadharmaparyeṣaṇadhāraṇāt mahāntaṃ dharmāvabhāsaṃ pareṣāṃ karoti (prabhākarī), «bằng năng lực chánh định, tìm cầu đại pháp để rọi sáng những người khác (nên được gọi là Phát quang địa).»

«Pháp giới thắng lưu nghĩa», Luận đoạn trước (Đại 31, tr. 222b3): «Do duyên Chân như mà khởi trí vô phân biệt. Vô phân biệt trí là dòng chảy phát xuất từ Chân như. Trí này tối thắng trong các trí.»

Chỉ 37 phẩm trợ đạo, tức các thành của Bồ-đề hay trí giác. Skt. saptatriṃśad bodhipākṣikā dharmāḥ.

Sūtrālaṅ, xxi.34, tr. 174: arcir bhūtā yato dharmā bodhi-pakṣāḥ/ arciṣmatīti tad yogāt sā bhūmir dvayadāhataḥ; «cái tia sáng chân thật làm rực sáng các pháp bồ-đề phần, cái đó được gọi là ‹ánh lửa của tuệ› (arciṣmati: diệm tuệ). Vì vậy, địa này có hai sự cháy sáng.»

Nhiếp luận thích, đã dẫn trên : «Bồ Tát tìm thấy ý nghĩa vô nhiếp trong thắng Chân như và pháp được lưu xuất từ Chân như. Nghĩa là, pháp này không thuộc về ta, cũng không thuộc về kẻ khác. Vì sao? Tự, tha và pháp, cả ba ý nghĩa này đều bất khả đắc.» Bản Huyền Tráng, Đại 31, tr. 358a2: «vô nhiếp thọ nghĩa.»

Tứ phương tiện (Skt. prayoga), cũng thường dịch là gia hành, chỉ bốn dấu hiệu phát sinh khi dụng công thêm để bước vào Thánh đạo: noãn (Skt. uṣma), hơi nóng của Thánh đạo vô lậu phát sinh; đỉnh (Skt. mūrdha), phát triển cao độ như lên đến đỉnh đầu; nhẫn (kṣānti), khả năng chấp nhận các dấu hiệu của Thánh đế; thế đệ nhất (Skt. agradharma), đỉnh cao nhất của thế gian- Kośa, kārikā vi. 17-20.

Sūtrālaṅ, xxi.35, tr. 174: sattvānaṃ paripākaś svacittaysa ca rakṣaṇā dhīmadbhir jāyate duḥkhaṃ durjayā … «giáo hóa chúng sinh và tự hộ tâm mình, bằng hiền trí mà chiến thắng đau khổ, Nan thắng địa.»

Sūtrālaṅ, xxi.36: ābhimukhyād dvyasyeha saṃsārasyāpi nirvṛteḥ/ uktā hy abhimukhī bhūmiḥ prajñāpāramitāśrayāt. «Do năng lực Bát-nhã ba-la-mật mà sinh tử và niết bàn đều hiện tiền nên gọi là Hiện tiền địa.»

Nhiếp luận thích (Huyền), Đại 31, tr. 385b11: «Bản lai không tạp nhiễm, vì tự tính vốn vô nhiễm. Đã không nhiễm, tức cũng không thanh tịnh. Nhận thức được như vậy thì nhập Thất địa.»

Sūtrālaṅ, xxi.38, tr. 174: pratisavinmatisādhutvāt bhūmiḥ sādhumatī matā, «Do công năng của tuệ vô ngại mà địa này được gọi là Thiện tuệ địa.»

Nhiếp luận thích (Huyền), Đại 31, tr. 385b22: «Ý nghĩa y chỉ trí tự tại, pháp giới này là sở y tự tại của trí vô ngại biện (pratisaṃvin-mati).»

Sūtrālaṅ, xxi.37, tr. 174: dharmameghà dvayavyāpter dharmā-kāśasya meghavat. «Do sung mãn cả hai (các tam-muội môn và đà-la-ni môn) như bầu trời pháp đầy mây, nên nói là Pháp vân địa.»

Đã nói ở trên, trong đệ nhị địa.

Nhiếp luận thích (Huyền), Đại 31, tr. 358b24: «…Pháp giới này là sở y tự tại của nghiệp, và sở y tự tại của các đà-la-ni, tam-mađịa môn. Nhận thức được như vậy, vào Thập địa.»

Laṅkā, 27.4: …saṃsāravikalpaduḥkhabhayabhītā nirvāṇam anveṣante/ saṃsāranirvāṇayor aviṣeśajñāḥ sarvabhāvavikalpā-bhāvād indriyāṇām anāgataviṣayoparamāc ca mahāmate nirvāṇā-ṇaṃ vikalpayanti napratyātmagati vijñānālayaṃ parāvṛtti-pūrvakaṃ …. Lăng-già, Đại 16, tr. 597a15.

Pāṭika-sutta, D.iii.1ff, tỳ-kheo Sunakkhatta, người Licchavi. Trường «15 A nậu-di kinh», tỳ-kheo tên Thiện Tú; Đại 1, tr. 66ff.

Pāṭika, D.iiitr. 4: na hi pana me bhante Bhagavā aggaññaṃ paññāpetīti.

Pāṭika,đã dẫn trên: paññatte vā aggaññe apaññatte vā aggaññe yass' atthāya mayā dhammo desito so niyyāti takkarassa sammā-dukkha-kkhayāya.

Ngoài trường hợp Thiện Tú (Pāli Sunakkatta), trường hợp rất nổi tiếng khác, Man Đồng tử (Pāli Māluṅkyaputta) với ví dụ về mũi tên; xem Cūla-Māluṅkyasutta, M.i. tr. , 426ff; Trung «221. Tiễn dụ kinh», Đại 1, tr. 804ff.

Ngũ phần, quyển 16, Đại 22, tr. 110; Tứ phần, quyển 33, Đại 16, tr. 798cff.; Mahāvagga, Bihar, tr. 39.

Skt. Aśvajit; Hán: An-bệ, A-thuyết-thị, A-thấp-bà, Mã Thắng.

Pāli: ye dhammā hetuppabhavā hetuṃ tathāgato āha/ tesaṃ yo nirodho evaṃ vādī mahāsamaṇo.

Pāli: svākkhato Bhagavatā dhammo… ehipassiko.

Madhy, kārikā 3 (nửa sau): utpannā jātu vidyante bhāvāḥ kvacana kecana.

Bảo khốt, tr. 67b.

Đại 1, tr. 679. Pāli tương đương, Verañja-sutta, A.iv. tr. 172ff.

Pāli: apagabbho bhavaṃ Gotamo. Câu này thực ra là một là câu rủa.

Bản Chân Đế, Đại 31, tr. 226a 6.

Phậtđà-bạtđà-la (Skt. Buddhabhadra, Hán dịch: Giác Hiền); bản dịch được thực hiện dưới triều Đông Tấn, niên hiệu Nguyên hy thứ 2 (A, D.420); Skt. Tathāgatagarbha-sūtra; hoặc Ārya-tathāgatagarbha nāma mahāyānasūtra.

Bản dịch được thực hiện trong khoảng Thiên bảo 5 và Đại lịị 774). Tam tạng Bất Không hay nói đủ là Bất Không Kim Cang (Skt. Amoghavajra), dịch giả lớn của kinh điển hệ Mật giáo, truyền thừa dòng Thai tạng giới (Garbha-dhātu) tại Trung hoa.

Bản dịch thực hiện vào niên hiệu Chính quang, Nguyên Ngụy (A.D, 525), trước thời gian Bồ-đề-lưu-chi tập đại thành Đại bảo tích kinh (niên hiệu Trường thọ 2, A.D. 693) mà «Thắng Man Phu nhân hội» là một hội trong đó.

Bản dịch được thực hiện dưới triều Lương, niên hiệu Thiệu thái (A.D. 557). Tam tạng Chân Đế (Paramārtha) là dịch giả lớn, người đã dọn nền móng cho Duy thức tông Trung Hoa.

Dhātu trong cụm từ dhātu-garbha-kumbha, «bình đựng di cốt» (wogihara, Honwadaijiten), hoặc trong (buddhānāṇāṃ) dhātustūpāḥ SP.7.3, «tháp thờ di cốt của chư Phật.» (Fr. Edgerton, Buddhist Hybrid Sanskrit Grammar and Dictionary).

Vô thượng y, tr. 470c20: «Cái gì là tự tính của Bồ-đề? Mười địa, mười bala-mật, như lý và như lượng mà tu tập con đường xuất ly; sự minh tịnh, tịch tĩnh, đạt được do chuyển y… được gọi là tự tính của Bồ-đề.»

Chuyển y (Skt. āśraya-parivṛtti, hoặc āśraya-parāvṛtti). Nhiếp luận thích (Huyền) 9, tr. 369a27: «Chuyển y là gì? Khi phát sinh sự đối trị đối với tự tính ấy, xả bỏ phần ô nhiễm mà được phần thanh tịnh thì nói là chuyển y.»

Vô thượng y, tr. 470c24.

Phật tính luận. 4 quyển, Thiên Thân Bồ Tát tạo; Trần, Thiên trúc Tam tạng Chân Đế dịch, đời Trần trong khoảng niên hiệu Vĩnh định 2 - Thái kiến 1 (A.D. 558-569). Đại 31, tr. 794-812.

Kiên Tuệ (Skt. Sāramati), người Trung Ấn độ, xuất hiện sau Thế Thân (Vasubandhu), được tôn sùng là bậc Bồ Tát địa thượng. 1. Cứu cánh nhất thừa bảo tính luận (Skt. Mahāyānottaratantraśātra), 4 quyển, Lặc-na-mađề (Ratnamati: Bảo Ý) dịch, Hậu Ngụy, niên hiệu Chính thủy 5 (A.D.508-); Đại 31, tr. 813ff.- 2. Đại thừa pháp giới vô sai biệt luận, cũng gọi là Như Lai tạng luận, Đề-vân Bát-nhã (Devaprajñā) dịch, Đường niên hiệu Thiên thụ 2 (A.D.692); Đại 31, tr. 894ff.

Phật tính luận (Đại 31, tr. 796b1) phân thành 10 tiết mục để luận về Như Lai tạng: 1. Tự thể tướng; 2. Nhân tướng; 3. Quả tướng; 4. Sự năng tướng; 5. Tổng nhiếp tướng; 6. Phân biệt tướng; 7. Giai vị tướng; 8. Biến mãn tướng; 9. Vô biến dị tướng; 10. Vô sai biệt tướng.

Đại 31, tr. 795c23.

Xem cht. 209 trên.

Bát nhã Tâm kinh. Hṛdaya: …sarvadharmāḥ śūnyatā lakṣaṇā anutpannā aniruddhā amalā na vimalā nonā na paripūrṇāḥ. Xem thêm dẫn và giải thích của Vô sai biệt, Đại 31, tr. 893b19.

Đại 31, tr. 796a15.

Đại 31, tr. 796a.

Trong các trường hợp này, phát âm Hán Việt đúng phải là «tàng» như trong từ «tàng ẩn.» Nhưng theo thói quen, nên đây vẫn phát âm là «tạng».

Vajra. tr. 74.12: tathāgata iti subhūte bhūtatathatāyā etad adhivacanam/ tathāgata… anutpādadharmatāyā etad adhivacanam/ …dharmocchedasyaitad adhivacanam/ …atyāntānutpannasyatad adhivacanam, «Này Tu-bồ-đề, Như Lai là từ đồng nghĩa với Chân như, với vô sinh pháp tính, pháp đoạn diệt, cứu cánh không sinh khởi».

Madhy., kārikā 22.16: tathāgato yat svabhāvas tat svabhāvam idaṃ jagat/ tathāgato niḥsvabhavo niḥsvabhāvam idaṃ jagat, Như Lai có tự thể cho nên thế gian này có tự thể. Như Lai không có tự thể, thế gian này cũng không có tự thể.

Madhy, Kārikā 24.14: sarvaṃ ca yujyate tasya śūnyatā yasya yujyate/ sarvaṃ na yujyate tasya śūnyaṃ yasya na yujyate, «tất cả thích ứng vì nó thích ứng với Không tính. Tất cả không thích ứng vì nó không thích ứng với cái Không».

«Con ruột của Phật» (Tathāgata-putra, hay Tathāgata-suta?) chưa xác định được Skt. Có lẽ: Tathāgata-bhūta-suta/putra (Skt. bhūta, có nghĩa là chân thật, cũng có nghĩa là con đích thực; V. Sh. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary). Các bản Hán dịch của Thắng Manđều nói là «Như Lai chân tử.»
Trong Phật tính luận (Đại 31, tr. 798b26), Chân Đế dịch là «Như Lai hung tử» nghĩa là «Người con trong lòng Như Lai» và luận giải thích sở dĩ nói thế vì luôn luôn ở trong lòng (tâm hung) của Phật.

Dẫn bởi Phật tính luận (Đại 31, tr. 796b26).

Đại nhật kinh sớ, quyển 14: «Pháp giới tạng, tiếng Phạn ở đây có âm là Câuxá. Nó có nghĩa là ‹bao kiếm›». Theo đó Pháp giới tạng ở đây Skt. là Dharmadhātu-kośa (thay vì là Dharmadhātu-garbha) cũng như trong Abhidharma-kośa (A-tỳ-đạt-ma Câu-xá ).

Đại 31, tr. 796b 10.

Bảo khốt, Đại 34, tr. 85b23.

Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tạp tập luận (An Tuệ), Đại 31, tr. 704b25: «Nghĩa của giới là gì? Nghĩa là, hạt giống của hết thảy pháp. Tức là, căn cứ hạt giống của các pháp trong A-lại-da thức mà nói là giới. Vì giới có nghĩa là nhân vậy.»

Đại 31, tr. 796b12.

Hán: chí đắc. Mochiyuki đọc là chí đức, theo âm Nhật đều là shitoku.

Đại 31, tr. 796b16.

Phật tính luận, Đại 31, tr. 796b21.

Skt. Garbhadhātu. Giải thích của Đại nhật kinh sớ 3 : «Hành giả khi vùa phát tâm mong cầu Nhất thiết trí, giống như bắt đầu gieo hạt giống của thức vào trong thai do nhân duyên hòa hiệp của cha mẹ…»

Laṅkā, tr. 90.7: tathagatagarbho mahāmate kuśalākuśala-hetukaḥ sarvagatikartā pravartate. Cf. Lăng-già 5, Đại 16, tr. 619c1.

Laṅkā, tr. 33.10. Cf. Lăng-già 11, Đại 16, tr. 599b9.

Laṅkā, tr. 90.18: aparāvṛtte ca tathāgatagarbhaśabda-saṃśabdite ālayavijñāne nāsti saptānāṃ pravṛttivijñānānāṃ nirodhaḥ. Cf. Đại thừa nhập Lănggià 5, Đại 16, tr. 619c13.

Hữu tương tục (Skt. bhavāṅga-santati).

Mahāparinibbānasutta, D.ii. tr 157: khi đức Thế Tôn vừa nhập diệt, các tỳ-kheo chưa diệt trừ tham ái thì vật vã khóc lóc; còn các tỳ-kheo đã ly dục thì với chánh niệm, chánh trí, bình thản chấp nhận: anicca vata saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā, «Ôi, các hành là vô thường; ở đâu trong đời này có thể tránh?»

Mahāparinibbānasutta, D..ii., tr. 154: Yo vo, Ananda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā.

Câu hỏi định hình theo văn chuẩn Pāli: kiṃ nu kho hoti tathāgato param maraṇā…, «Như Lai có tồn tại sau khi chết?» với bốn trường hợp.

Niết-bàn 2, lược dẫn, Đại 12, tr. 373b-375a.

Pāli: aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino, uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho ti. Cf. D.ii.157; S.i. tr. 6, 158.

Saddh., tr. 193.1: nirvāṇabhumiṃ cupadarśayāmi vinayārtha sattvāna vadāmy upāyam/ na cāpi nirvāmy ahu tasmi kāle ihaiva co dharmu prakāśayāmi. Cf. Pháp hoa,Đại 9, tr. 43b16.

Trường «2. Du hành kinh» phần 2; Pāli: Mahāparinibbāna-sutta, D.ii.109.

Vakkali-sutta, S.iii. 119 ff: tỳ-kheo Vakkali bịnh nặng, rất muốn nhìn thấy Phật. Phật xuất hiện, nói với Vakkali: alaṃ Vakkali kiṃ te pūtikāyena diṭṭhena. Yo kho Vakkali dhammaṃ passati so maṃ passati. Yo maṃ passati so dhammaṃ passati, «Ích lợi gì cho ngươi, này Vakkali, với thân hư hoại này của Ta? Ai thấy Pháp, này Vakkali, người ấy thấy Ta. Ai thấy Ta, người ấy thấy Pháp.»

Vajra. tr. 88.22 : Ye maṃ rūpeṇa cadrākṣur ye māṃ ghoṣeṇa cānvaguh/ mithyāprahāṇaprasṛtā na māṃ drakṣyanti te janāḥ.

Daśa, tr. 48.7, Hoa nghiêm (Phật) 26, tr. 566b6; Hoa nghiêm (Thật) 38, tr. 201a6: «Bồ Tát an trụ trong địa này, phần nhiều thọ sinh làm Đại phạm thiên, Thiên chúa của nghìn thế giới, tối thắng tự tại (bhūyastvena Mahābrahmā bhavati sāhasrādhipati, abhibhur…)».

Hoa nghiêm (Phật) 26, TR. 565b17: «Bồ Tát nhận biết chúng sinh thân, quốc độ thân, nghiệp báo thân, Thanh văn thăn, Bích-chi-Phật thân, Bồ Tát thân, Như Lai thân, Trí thân, Pháp thân, hư không thân.» Cf. Hoa nghiêm (Thật) 38, tr. 200a 20. Cf. Daśa, tr. 45.17: sa sattvakāyaṃ ca prajānāti, kṣetrakāyaṃ ca…, karmavipākakāyaṃ… śrāvakakāyaṃ… pratyeka- buddhakāyaṃ…bodhisattvakāyaṃ…tathāgatakāyaṃ…jñānakayaṃ… dharmakāyaṃ… ākāśakāyaṃ…

Câu-xá 23, tr. 122b15: (lược dẫn) «Trong kiến đạo (darśanamārga), có hai hạng Thánh giả: 1. Tuỳ tín hành (śraddhānusārin), những vị có căn tính chậm lụt, do tùy theo tin mà thực hành. 2. Tùy pháp hành (dharmānusārin), những vị có căn tính nhạy bén, trước đó tự mình tìm tòi, nghiên cứu trong các kinh điển, rồi y theo pháp mà tu hành.» Kośa, tr. 354.16.

Hoa nghiêm (Phật) 6, tr. 433a; Hoa nghiêm (Thật) 14, tr. 72b.

Như Lai tạng, Đại 16, tr. 457b, 461b.

Bảo tính luận,Đại 31, tr. 837b20.

Sử, nghĩa là sai sử, một từ khác để chỉ phiền não. 5 lợi sử (nhạy bén): hữu thân kiến (sat-kāya-dṛṣṭi), biên chấp kiến (anta-grāha-dṛṣṭi), tà kiến (mithyā-dṛṣṭi), kiến thủ (dṛṣṭi-parāmarśa), giới cấn thủ (śīla-vrata-parāmarśa). Có 5 độn sử (chậm lụt): tham (rāga), sân (pratigha), si (mùđha), mạn (māna), nghi (vicikitsā).

Đại 16, tr. 462a.

Đại 16, 462b.

Câu-xá 15, Đại 29, tr. 81a.5: «Thuộc về Dục giới, nghiệp thiện được gọi là phước nghiệp (puṇya-karma)…, nghiệp bất thiện được gọi là phi phước (apuṇya). Nghiệp thiện thuộc hai giới trên gọi là bất động (āniñjya).»

Đây chỉ căn bản vô phân biệt trí, hay nói gọn, căn bản trí (mūla-jñāna). Về vô phân biệt trí (nir-vikalpa-jñāna), Nhiếp luận thích (Huyền) 6, tr. 351c29: «Lúc bấy giờ vô phân biệt trí của Bồ Tát khởi lên, đối với sở duyên và năng duyên đều bình đẳng, bình đẳng. Sở duyên ở đây là Chân như. Năng duyên là Chân trí.» Vô phân biệt trí có ba: gia hành vô phân biệt trí, căn bản vô phân biệt trí và hậu đắc vô phân biệt trí. Về căn bản vô phân biệt trí, Nhiếp luận thích (Huyền) 8, tr. 366a.22: «Vô phân biệt trí như hư không, phổ biến, vô nhiễm, không phải năng phân biệt cũng không phải sở phân biệt.»

Đại 16, 462b.

Bảo tính luận, tr. 837b: tăng thượng tham sân si kết sử phiền não, chỉ hành các nghiệp phước và phi phước, chỉ dẫn đến quả báo ở Dục giới.

Đại 16, tr. 462c. Niết-bàn 7, Đại 12, tr. 407b12, thí dụ là một người đàn bà nghèo khốn.

Đại 16, tr. 463a.

Xem cht. 150, Ch.vi, tr. 120 đoạn trên.

Yêm-la (Skt. āmra), hoặc amra, amalaphala, amarapuspa, amarapuṣpaka, cũng phiên âm là yêm-ma-la, yêm một la. Chú Duy ma kinh 1 nói: «Yêm-la, trên quả một loại cây. Hình dáng như quả đào, nhưng không phải đào.» Tên khoa học, Mangifera indica, thường gọi là Mango, tức quả xoài. Mochiyuki.

Đại 16, tr. 463b.

Xem cht. 150, Ch. vi, tr. 120 đoạn trên.

Đại 16, tr. 463c.

Đại 16, tr. 464a.

Về ý nghĩa đối trị của bốn ba-la-mật này, Phật tính luận 2, tr. 797a ff: Tu hành bốn nhân, đối trị bốn chướng, thành tựu bốn đức Pháp thân. 1. Tín lạc Đại thừa, đối trị hạng nhất-xiểnđề (icchantika) tức hạng chúng sinh thuộc nhóm tà định chủng tính không bao giờ chấp nhận có Niết-bàn, thành tựu tịnh ba-la-mật (śuci-pāramitā); 2. Tu vô phân biệt bát-nhã, đối trị ngoại đạo chấp ngã (ātmagrāha), thành tựu ngã ba-la-mật (ātma-pāramitā); 3. Phá hư không tammuội, đối trị tâm trạng sợ sinh tử của Thanh văn muốn chứng Niết-bàn nhanh chóng, thành tựu lạc ba-la-mật (sukha-pāramitā); 4. Tu đại bi của Bồ Tát, đối trị tâm trạng ưa tịch tĩnh cô độc của Bích-chi Phật không quan tâm đến lợi ích của chúng sinh, thành tựu thường ba-la-mật.

«Phẩm 16.Như Lai thọ lượng», Đại 9, tr. 42a ff.

Thắng Man kinh sớ nghĩa tư sao勝鬘經疏義私鈔, Tục tạng kinh (chữ Vạn), tập 30.

Đại 34, No 1744.

Tục tạng kinh (chữ Vạn), tập 30.

Tục tạng kinh, nt.

Đại 56, No 2185.

Shōtoku Taishi, thời đại Asukaji; nhiếp chánh từ năm 593.

Đại 85, No 2761.

In bổ khuyết vào ấn bản Đại chánh, tập 85, «Cổ dật bộ.»

Đại 85, No 2761.

Đại 85, No 2762.

Đại 85, No 2763.

Đại bảo tích kinh (Mahāratnakūṭa-sūtra), 120 quyển, Bồ-đề-lưu-chi dịch. Đại 11 No 310.

«Như Lai chân thật công đức chương đệ nhất» 如 來 真 實 功 德 章 第 一 (Skt. Tathāgata-bhūtaguṇa-prathamaparivarta). Tên khác: «Thán Như Lai chân thật đệ nhất nghĩa công đức 歎 如 來 真 實 第 一 義 功 德»; bản B: «Tán thán Như Lai chân thật công đức 讚 歎 如 來 真 實 功 德.» (Skt. Tathāgataparamārthabhūtaguṇa-praśaṃsā). Xem chương XV.

Xá-vệ quốc 舍衛國 (Skt. Śravastī), tên đô thị, thủ phủ của nước Câu-(Kiêu)tát-la 拘 (憍)薩羅 (Skt. Kauśala), cũng thường dùng gọi thay tên nước. Bảo khốt (tr 9a): theo Kinh Nhân vương, Kiêu-tát-la và Xá-vệ là hai nước khác nhau.

Skt. Jetavane 'nāthapiṇḍadayārāme.

Ba-tư-nặc 波 斯 匿 (Skt. Prasenajit), vua nước Kauśala (Pali: Kosala). Bảo khốt (tr 10a): Ba-tư-nặc, Hán dịch là Hòa Duyệt 和 悅, Kinh Nhân vương gọi là Nguyệt Quang 月 光.- Bản B: Kiêu-tát-la Ba-tư-nặc vương 憍 薩 羅 波 斯 匿 王 (Skt. Kauśalyarājan Prasenajit; Pāli: Kosala-rājā Pasenadi).

Mạt-lỵ Phu nhân 末 利 夫 人 (Skt. Mallika-Devī), chánh cung của vua Ba tư-nặc.

Bảo khốt, 10b29, đây chỉ mới tin Đại thừa; còn tin Tiểu thừa thì đã từ lâu. Các tài liệu về nhân duyên vua tin Phật: Trung 60, «216. Ái sinh kinh» (Bảo khốt dẫn nhầm là Thiện sinh), Đại 1, tr. 800; Trung bản khởi, «10. Phẩm Độ Ba-tư-nặc vương», Đại 4, tr. 147. Về nhân duyên vua tin Đại thừa: Đại pháp cổ kinh, Đại 9, tr. 290. Bản B: sơ chứng Pháp dĩ初 證 法 已, sau khi vừa chứng Pháp.

Tài liệu Pāli, M ii.87, Piyajātika-sutta (Hán: Trung «216. Ái sinh kinh», Đại 1, tr. 800, Vua và Phu nhân có một người con gái duy nhất tên là Vajirakumārī, hay Vajirī (Hán phiên âm: Bà-di-lỵ婆 夷 利).

Khiển tín 遣 信; Bản B: linh thiện dụ giả令 善 諭 者, sai người giỏi thuyết phục. Skt. dūtaṃ preṣayati.

Đạo ý 道 意; bản B: thành ý 誠 意 (Skt. bodhi-citta: bồ-đề tâm).

Chiênđề-la 旃 提 羅; bản B: Chânđề-la 真 提 羅; Bảo khốt, 11b12: bốn từ tiếng Phạn hay bị lẫn lộn: 1. Chiênđề-la 旃 提 羅, Hán dịch là yểm nhân 奄 人, người bị hoạn, hoạn quan, Skt. Śaṇḍa; 2. Phiếnđề-la 扇 提 羅, Hán dịch thạch nữ石 女, người đàn bà không sinh sản, Skt. Vandhyā (Cf. Laṅka, tr. 44 và rải rác); 3. Chiênđà-la 旃 陀 羅, Hán dịch sát cẩu nhân 殺 狗 人, người thịt chó, chỉ tầng lớp cùng đinh, Skt. Caṇḍāla; 4. Chiênđồ-la 旃 荼 羅, Hán dịch nguyệt 月, mặt trăng, Skt. canda.

A-du-xà quốc 阿 踰 闍 國, bản B: Vô đấu thành 無 鬥 城 (Skt. Ayodhyā, Pali: Ayojjhā). Tây vực ký 5 Đại 51, tr 896b: A-duđà quốc 阿 踰 陀 國, chép một số di tích của Vô Trước (Asaṅga) và Thế Thân (Vasubandhu).

Phật âm thanh 佛 音 聲 (Skt Buddhaśabda), danh từ (danh xưng) «Phật»; bản B: Như Lai thanh 如 來 聲.

Bảo khốt, 12a21: theo bản Phạn, dịch sát sẽ là: «Nếu lời ấy mà chân thật, ta sẽ thưởng y phục cho ngươi.»

Hán: tâm quá ác 心 過 惡 (Skt. citta-doṣa), sự sai lầm của tâm.

Hán: thân tứ chủng 身 四 種. Bảo khốt, tr. 16a11, nêu hai giải thích: 1. Chỉ 4 thứ sinh, lão, bịnh, tử; 2. Chỉ 4 đại chủng (mahābhūta). Nghĩa sớ theo giải thích thứ 2.

Hán: nan phục địa 難 伏 地. Bảo khốt, 16a 19., «Đã đến địa vị không thể bị khuất phục của Phật quả. Đối với Như Lai, sự sinh không thể làm cho sinh, sự già không thể làm cho già, bịnh không thể làm cho bịnh, sự chết không thể làm cho chết; do đó nói là nan phục địa. Phật có thể nhiếp phục mọi hệ lụy mà không bị các hệ lụy khuất phục. (…) Nói là nan phục địa, chỉ cho kim cang tâm (vajracitta). Tâm kim cang có thể diệt trừ các mê hoặc mà không bị các mê hoặc xâm phạm» (Skt. duryodhana-bhūmi), tham chiếu Gaṇḍa: duryodhanacitta. Bản B: bất tư nghị địa 不 思 議 地 (Skt. acintya-bhūmi), cho thấy phát âm tương tợ: ajita-bhūmi, mà có thể dịch là nan thắng địa 難 勝 地 (không nhầm lẫn với Sudurjaya-bhūmi, thứ sáu trong 10 địa của bồ tát, Daśabhūmika), hoặc dịch nan phục địa như bản Hán ở đây.

Nhĩ diệm 爾 焰 (Skt. jñeyam), cái được nhận thức, đối tượng nhận thức. Hán dịch: sở tri 所 知, sở thức 所 識, cảnh giới 境 界, sở tri cảnh giới 所 知 境 界. Bảo khốt, 16b19: «Nhĩ diệm, tức là trí mẫu 智 母, vì là khả năng làm phát sinh nhận thức (trí). Cũng gọi là trí cảnh 智 境; các pháp, ngũ minh vv., có khả năng phát sinh trí giải cho nên nói là trí mẫu, và do được phản chiếu bởi trí cho nên được gọi là trí cảnh.»

Hán: trí tuệ thân tự tại 智 慧 身 自 在 (jñānakāya-vaśita); bản B: Trí thân vô quái ngại 智 身 無 罣 礙 (jñānakāya-anāvaraṇa). Trí thân (jñāna-kāya), bản thân do trí tuệ tạo thành, một trong 10 thân (Phật) mà Bồ Tát địa thứ tám nhận thức được; xem Hoa nghiêm (Phật) 26, tr. 565b; Hoa nghiêm (Thật) 38, tr. 200a; Daśa, tr. 45.19.

Hán: nhiếp trì nhất thiết pháp 攝 持 一 切 法 (sarvadharma-saṃgraha/ sarvadharma-parigraha); bản B: ư pháp vô vong thất 於 法 無 忘 失 (dharmaaparihāṇa).

Hán: quá xứng lượng 過 稱 量 (Skt. pramāṇa-atikrānta, aprameya).

Hán: vô thí loại 無 譬 類 (anupama-sama); bản B: vô luân 無 倫 (asamasama).

Hán: vô biên pháp 無 邊 法 (anantadharma); bản B: pháp tự tại 法 自 在 (dharmavaśitā).

Hán: nan tư nghị 難 思 議 (Skt. acintya); bản B: siêu tư duy 超 思 惟 (cintyātikrānta).

Hán: thử thế cập hậu sinh 此 世 及 後 生; bản B: đãi cập tối hậu thân 逮 及 最 後 身, cho đến sinh thân cuối cùng, cho đến khi thành Phật.

Bản B còn thêm một bài tụng trước câu này: (đãi cập tối hậu thân) thường tại Như Lai tiền. Ngã sở tu phước nghiệp, thử thế cập dư sinh, do tư thiện căn lực (nguyện Phật hằng nhiếp thọ) 常 在 如 來 前 我 所 修 福 業 此 世 及 餘生 由 斯 善 根 力 願 佛 恆 攝 受.

Trước bài kệ Phật trả lời, bản B có một đoạn văn xuôi giới thiệu.

Hán: ngã cửu an lập nhữ我 久 安 立 汝; bản B: ngã tích vị bồ đề 我 昔 為 菩 提. Hai bản khác nhau có lẽ do phát âm tương tự: adhi-sthāpya: dựng đứng, an lập, và bodhiṃ sthāpya: an trú bồ-đề.

Hán: kim phục nhiếp thọ nhữ今 復 攝 受 汝; bản B: kim phục trị ngộ ngã 今 復 值 遇 我, «Nay con lại gặp Ta.» Có lẽ do phát âm gần tương tợ: samGRAH: nhiếp thọ, và sam-GAM: trị ngộ (gặp gỡ).

Bài kệ trả lời của Thắng Man, không có trong bản B.

Thọ ký 受 記; bản B: thọ (…) a-nậuđa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề ký 授 阿 耨 多 羅 三 藐 三 菩 堤 記; Skt. anuttara-samyak saṃbodhiṃ vyākaroti.

Vô lượng a-tăng-kỳ kiếp 無 量 阿 僧 祇 劫 (Skt. aprameyaasaṃkhyakalpa), vô số kiếp, không thể ước lượng.

Tự tại vương 自 在 王(Skt. Īśvara-rājan); Hoa nghiêm (Phật) 26, tr. 566b6; Hoa nghiêm (Thật) 38, tr. 204a 6: Bồ Tát an trụ địa thứ tám phần nhiều thọ sinh làm Đại Phạm thiên, chúa tể của nghìn thế giới (Daśa 48.7 bhūyastvena mahābrahmā bhavati sāhasrādhipatih).

Phổ Quang Như Lai 普 光 如 來 (Skt. Samantaptabhāsa).

Ác thú 惡 趣 (Skt. durgati/ āpāyikā), hay ác đạo 惡 道; chỉ các định hướng tái sinh thấp kém ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh.

Ác bất thiện nghiệp đạo 惡 不 善 業 道 (Skt. pāpākuśala-karmapātha).

Tha hóa tự tại thiên 他 化自 在 天 (Skt. Paranirmita-vaśa-vartin); chư thiên ở tầng cao nhất trong sáu tầng trời thuộc Dục giới.

Bản Hán: «Thập đại thọ chương đệ nhị十 大 受 章 第 二.» Tên khác: «Bất tư nghị đại thọ不 思 議 大 受»; bản B: «Bất tư nghị thập chủng hoằng thệ不 思 議 十 種 弘 誓». Skt. acintya-mahāsamādāna (daśavidha). Xem chương XV.

Thập (đại) thọ十 大 受 (Skt. daśa[-mahā]-samādānāni).

Phạm tâm 犯 心 (Skt. àūpatti-citta).

Mạn tâm 曼 心 (Skt. māna-citta).

Nhuế tâm 恚 心 (Skt. pratigha).

Tật tâm 嫉 (疾) 心; bản B: đố tâm 妒 心 (Skt. īrṣyā). Bản B: «Đối với những kẻ hơn mình và những sự việc hơn mình, không khởi tâm ganh tị.»

Xan tâm 慳 心 (mātsarya). Bản B: «Dù có chút ít thức ăn, không khởi tâm keo kiệt.»

Thọ súc tài vật 受 畜 財 物(Skt. dhanaṃ saṃcīyate).

Bản B: «Không vì sự trả ơn mà hành bốn nhiếp sự.» -Bốn nhiếp pháp, hay nhiếp sự四 攝 法 (事) (Skt. catvāri saṃgraha-vastāni): bố thí 布 施 (Skt. dānaṃ); ái ngữ愛 語 (priyavāditā); lợi hành 利 行 (arthacaryā); đồng sự同 事 (samānārthatā). Về bốn nhiếp sự, tham khảo: Trường 11, «16. Thiện sinh kinh» (Đại 1, tr. 70); Trung 33, «135. Thiện sinh kinh» (Đại 1, tr. 638); Phật thuyết Thi-ca-la-việt lục phương lễ bái kinh (Đại 1, tr. 250 ff); Phật thuyết thiện sinh tử kinh (Đại I, tr. 252 ff); Tập dị môn 9 (Đại 26, tr. 402c26); Du-già 43 (Đại 30, tr. 529c20); Đại trí độ 88 (Đoạn 25, tr. 677c27); Pali: D.ii. 180-93, Siígālovāda-suttanta.

Bất ái nhiễm tâm 不 愛 染 心; bản B: bất tham lợi tâm 不 貪 利 心 (Skt. anabhidhyācitta/ an-artha-tṛṣṇā citta).

Vô yểm túc tâm 無 厭 足 心 (Skt. asantuṣṭa/ akilāntaka).

Vô hạn ngại tâm 無 限 礙 心; bản B: vô quái ngại tâm 無 罣 礙 心 (Skt. anāvaraṇa).

Cô độc 孤 獨 (Skt. a-nātha); bản B: vô hữu thị hộ無 有 依 怙, không chỗ nương cậy.

U hệ幽 繫(Skt. kārābaddha, kālābaddha).

Dĩ nghĩa nhiêu ích 以 義 饒 益 (Skt. arthakāryena); bản B: dĩ thiện nhiêu ich 以 善 饒 益.

Ác luật nghi 惡 律 儀 (Skt. pāpa-saṃvara = asaṃvara: bất luật nghi). Về luật nghi và bất luật nghi, xem Câu-xá 15 (Kośa, Kārikā iv. 36), Đại 29, tr. 78c5: «Thế nào gọi là bất luật nghi? Những kẻ làm nghề mổ dê, giết gà, bắt chim, lướí cá, săn thú, trộm cướp… Vì luôn luôn có tâm ác hại.»

Bản B: «Hủy phạm Như Lai thanh tịnh cấm giới.»

Ưng chiết phục 應 折 伏 (Skt. vinītavya); bản B: ưng điều phục 應 調 伏: cần được khuất phục, chế ngự.

Ưng nhiếp thọ應 攝 受 (Skt. saṃgrahītavya), cần được che chở, giúp đỡ.

Tùy chuyển 隨 轉 (Skt. anu-vartati), chuyển động theo, đi theo sau.

Bản B: «Khiến cho Pháp luân của Như Lai luôn luôn chuyển động.»

Nhiếp thọ chánh pháp 攝 受 正 法 (saddharma-saṃgrah/ saddharmaparigraha).

Bất dục Đại thừa 不 欲 大 乘; Bản B: tắc xả Đại thừa 則 捨 大 乘 . Đoạn này, Bảo khốt tr. 24c9 phân tích ba dục: nhiếp thọ chánh pháp dục, ba la mật dục và đại thừa dục, tức ý hướng duy trì chánh pháp, ý hướng thực hành các bala-mật (để chứng nhập lần lượt mười địa của Bồ Tát) và ý hướng thành tựu Đại thừa (thành Phật). Thắng Man kinh nghĩa sớ, phân tích ba hành và ba dục. Ba hành: nhiếp thọ chánh pháp hành, ba-la-mật hành, và Đại thừa hành. Tương ứng với ba hành là ba dục; tức ba dục của Bảo khốt.

Bất quyết định 不 決 定 (nirviniścita), Bảo khốt, 24c5: không xác tín 不 信 (Skt. ???).

Lưu ý cách ngắt câu của các bản sớ giải: bất năng đắc nhiếp thọ chánh pháp dục 不 能 得 攝 受 正 法 欲; bản B: nhiếp thọ chánh pháp tắc bất kiên cố攝 受 正 法 則 不 堅 固, sự nhiếp thọ chánh pháp sẽ không vững chắc.

Hán: tùy sở lạc nhập 隨 所 樂 入 bản B không có. Bảo khốt, tr. 25c: Từ bất năng đắc 不 能 得, chi phối hai nhóm từ: bất năng đắc nhiếp thọ chánh pháp dục và bất năng đắc tùy ý lạc nhập.

Phàm phu địa 凡 夫 地 (Skt. pṛthag-jana-bhūmi); bản B: phàm phu cảnh 凡 夫 境. Chỉ trình độ dưới thập địa (daśabhūmika), trước khi nhận thức được Chân như (tathābhūta). Hoa nghiêm (Phật) 23, tr. 544c18: «Bồ Tát phát tâm như vậy, tức thời vượt qua phàm phu địa, chứng nhập Bồ Tát vị (chỉ Sơ địa), sinh vào trong gia tộc Như Lai.» Cf. Hoa nghiêm (Thật) 34, tr. 181a 22; Daśa 8.22: yena cittopadena sahotpannena bodhisattvo'tikarānto pṛthagjānabhūmim avakrānto bhavati, bodhisattvaniyāmaṃ jāto bhavati, bhavati, tath āgatakule'navadyo bhavati.

Pháp chủ法 主 (Skt. dharma-pati/ dharma-svāmin) (xuất xứ, Śikṣ., Wogihara). Bản B: Thánh chủ (chúa) 聖 主.

Các bản in: duy 唯 (惟); bản Tri ân viện: tuy. Bản B: tuy 雖.

Nghi võng 疑 網 (Skt. vicikitsā-jāla).

Cực nan độ極 難 度; bản B: nan thành tựu 難 成 就.

Hán: phi nghĩa nhiêu ích, bất đắc an lạc 非 義 饒 益 不 得 安 樂; bản B: tập bất thiện pháp, thọ chư khổ não 習 不 善 法 受 諸 苦 惱: , «tập quán theo pháp bất thiện, mà chịu các điều khổ sở.»

Bản B: sở sinh chi xứ, đồng kỳ nguyện hành 所 生 之 處 同 其 願 行: bất cứ tái sinh nơi nào, cũng đồng nguyện và hành với phu nhân.

Bản Hán: «Tam nguyện chương đệ tam三 願 章 第 二; » tên khác: «Nhất thiết nguyện nhiếp đại nguyện 一 切 願 攝 大 願»; bản B: «Nhất (tam?) đại nguyện nhiếp nhất thiết nguyện 一 (三?) 大 願 攝 一 切 願» (Skt. sarvapraṇidhānasaṃgrahamahāpraṇidhāna). Xem chương XV.

Đại nguyện大 願 (mahāpraṇidhāna); bản B: hoằng nguyện 弘 願. Skt. mahāpraṇidhāna, hay praṇidhāna-mahā-trayas.

Dĩ thử thiện căn 以 此 善 根. Bản B: dĩ ngã thiện căn 以 我 善 根.