Phật Lục

VI. SỰ THỜ-PHỤNG VÀ CÁCH BÀI-TRÍ CÁC TƯỢNG TRONG CHÙA

Cách bài-trí các tượng chư Phật chư Bồ-tát cùng các vị thần thánh ở trong chùa, tuy vẫn có qui-thức và ý-nghĩa rõ-ràng, nhưng vì xưa nay không có sách-vở nào ghi chép cho tinh-tường, thành thử người ta vào chùa không phân-biệt được pho tượng nào thờ vị nào. Nay ta muốn biết rõ, thì trước hết phải phân-biệt tượng thờ chư Phật và tượng thờ chư Bồ-tát.

Tượng thờ chư Phật tạc theo những tướng lạ đã nói ở trong kinh, nhất là những tướng đã biểu-lộ ra ngoài, như là trên đỉnh đầu có cái gồ thịt nổi cao lên tựa búi tóc, mặt tròn và ở phía dưới trán, chỗ hai lông mày giao với nhau, có cái nốt thịt gọi là bạch-ngọc-hào, hai tai dày và dài, ngực có ngấn chữ vạn 卐, mình vàng sắc hoàng-kim. Tượng nào cũng để ngồi lối phù-già, nghĩa là ngồi xếp-bằng trên tòa sen, dáng-điệu thuyết-pháp hoặc làm hiệu bố-thí. Bởi vì tượng Phật thường làm lộ viên-đỉnh 100 không mấy khi đội mũ, để tóc xoăn như con ốc, cho nên tục gọi là tượng Bụt ốc.

Tượng thờ chư Đại Bồ-tát, thì đầu đội mũ bào-quan, cổ đeo anh-lạc, nghĩa là đeo dây châu báu, hoặc ngồi, hoặc đứng trên tòa sen, có khi cưỡi trên con thú, tay cầm pháp bảo hay cầm quyết, là hiệu riêng của từng vị.

Tại sao tượng chư Phật và chư Đại-Bồ-tát thường để ngồi hay đứng trên hoa sen ? Nguyên trong các thứ hoa, có hoa sen biểu-thị được rõ-ràng cái ý-nghĩa đạo Phật. Một là đạo Phật, nói rút lại, là đạo nói về nhân với quả : nhân không lìa quả, quả không lìa nhân, mà hoa sen là hoa có cả nhân và quả, đồng thời cùng sinh ra một lúc. Hai là hoa sen sinh trưởng ở chỗ có bùn có nước, nổi lên trên mặt bùn mặt nước, mà không nhiễm mùi bùn mùi nước. Ví như Phật sinh trưởng ở thế-gian, làm những điều ra ngoài thế-gian, mà không nhiễm chư pháp của thế-gian. Vậy nên nhà Phật lấy hoa sen làm biểu-hiệu để hiện-lộ ra cái chính-giác của Phật không có chút gì là nhiễm-trược cả. (Trung A-hàm uế-phẩm thanh-bạch liên-hoa dụ, quyển VI)

Vì cái nghĩa ấy, cho nên nói rằng : « Liên-hoa li chư nhiễm-ố 蓮花離諸染汙 : hoa sen lìa bỏ các thứ dơ bẩn », và thường lấy hoa sen mà đặt những tên như Diệu-pháp liên-hoa kinh 妙法蓮花經, liên-hoa ấn 蓮花印, liên-hoa tọa 蓮花座, v.v…

Phái Tĩnh-thổ trong đạo Phật cũng lấy hoa sen mà ví đất Tĩnh-thổ, bởi vậy mới nói rằng : « Di-đà chi Tĩnh-thổ, dĩ liên-hoa vi sở cư, cố chỉ Tĩnh-thổ viết liên 彌陀之淨土，以蓮花為所居，故指淨土曰蓮 : Đất Tĩnh-thổ của Phật Di-đà là lấy hoa sen làm chỗ ở, cho nên gọi Tĩnh-thổ là sen ». Cũng vì thế, cho nên nói rằng những người được Phật độ về cõi Tĩnh-thổ đều do hoa sen mà hóa sinh ra ở cõi ấy.

Cái nghĩa chư Phật và chư Đại Bồ-tát ngồi trên tòa sen là thế. Đã lấy hoa sen làm cái biểu-hiệu xuất thế-gian, tức là có cái nghĩa hàm tàng cả thế-gian, cho nên trong kinh nói rằng : « Chư Phật thường dĩ liên-hoa vi tọa sàng giả, cái thủ liên-hoa tàng thế-giới chi nghĩa. Liên hoa tàng thế-giới giả, báo thân Phật chi Tĩnh-thổ giã : 諸佛常以蓮花為坐床者，蓋取蓮花藏世界之義。蓮花藏世界者，報身佛之淨土也 : Chư Phật thường lấy hoa sen làm chỗ ngồi, là lấy cái nghĩa hàm tàng thế-giới, tức là cõi Tĩnh-thổ của báo-thân Phật ».

Vậy chư Phật và chư Đại Bồ-tát là bậc ra ngoài thế-gian, cho nên để ngồi trên tòa sen, còn những bậc thần thánh ở trong thế-gian, thì có tượng thờ Phạm-thiên và Đế-Thích mặc áo long-bào, đội mũ miện, ngồi ngai như vị hoàng-đế ; tượng thờ bốn vị Bồ-tát hình dáng thiên-thần ; tượng thờ tám vị Kim-cương mặc áo giáp, đội mũ trụ, cầm binh khí, hình dáng vô tướng.

Ta đã nhận rõ hình dáng các tượng ở trong chùa như thế rồi bây giờ muốn biết cách bài-trí các tượng ở trong chùa thế nào là đúng qui-thức, thì tưởng nên chia nhà chùa ra làm bốn lớp như sau này : Điện thờ Phật, nhà bái-đường ở trước điện thờ Phật, nhà hành-lang ở hai bên chùa, nhà tăng-đường hay nhà tổ.

1) ĐIỆN THỜ PHẬT

Chùa nào ở trước chính điện cũng có ba cửa Tam-quan làm rộng lớn, tầng trên thường để làm gác chuông. Tam quan 三觀 nghĩa là ba điều xem-xét cho rõ trong đạo Phật. Ba điều ấy là không-quan 空觀, dả-quan 假觀 và trung-quan 中觀. Không-quan là xét sự vật gì cũng không có thực tính và thực tướng, tức là cái gì cũng không cả ; dả-quan là xét đủ hết cả chư pháp đều biến hoa vô thường, tức là dả cả ; trung-quan là xét theo cái lẽ không phải là không và không phải là dả, trung chính ở giữa có cả không và dả, đó là chỗ yếu-trọng ở con đường vào cửa Phật. Bởi vậy người ta mới làm ba cái cửa để biểu-thị ba cái lẽ chân thực ấy.

Khi đã vào trong chùa, thì chỗ cần xem nhất là điện thờ Phật. Cách bài-trí các tượng ở trong chùa rất có ý-nghĩa : lớp trên cùng ở trong xa, thờ hết thảy chư Phật ; lớp dưới ở giữa điện thờ Phật và Bồ-tát chủ việc tiếp-dẫn chúng sinh về Cực-lạc ; lớp thứ ba thờ Phật và Bồ-tát chủ việc giáo-hóa chúng sinh ở cõi Sa-bà, là cõi thế-giới ta ở đây ; lớp thứ tư thờ Phật Thích-ca mới giáng sinh ra ở đời và hai vị Thiên-vương làm chủ-tể trên cõi trời ; các lớp ngoài nữa thờ bốn vị Thiên-vương và Thiên-thần chủ việc hộ-trì Phật pháp. Theo cái ý-nghĩa ấy, thì ở trong điện thờ Phật phải có bốn lớp hay là sáu lớp kể từ trong cùng điện ra đến ngoài bái-đường.

Tượng tam-thế : Lớp trên cùng tột, ở chỗ giáp vách gần nóc chùa, có ba pho tượng nhỏ để ngang một dãy, khuôn khổ bằng nhau, hình dáng giống nhau, gọi là tượng Tam-thế 三世. Tam-thế là nói tổng-hợp hết thảy chư Phật ở đời quá-khứ, đời hiện-tại và đời vị-lai, tức là trỏ chung các cõi Phật trong thời-gian, cho nên để chỗ rất cao mãi trong xa.

Tượng Di-đà tam-tôn : Lớp thứ hai có ba pho tượng lớn ; pho tượng ngồi giữa là tượng đức A-di-đà, pho tượng đứng bên tả là tượng đức Quan-thế-âm, pho tượng đứng bên hữu là tượng đức Đại-thế-chí. Ba pho tượng này thờ đức Phật và hai đức Bồ-tát ở Tây-phương Cực-lạc, chủ việc cứu độ chúng sinh. Tuy cõi Cực-lạc là cõi Phật, nhưng có duyên với cõi Sa-bà là cõi trần ta này, cho nên để gần hơn lớp thờ Phật tam thế.

Tượng đức Thích-ca giáo-chủ : Lớp thứ ba có ba pho tượng lớn : Pho tượng lớn ngồi giữa là đức Thích-ca mầu-ni, pho tượng ở bên tả hoặc đứng trên tòa sen, hoặc ngồi trên con sư-tử xanh, là tượng đức Văn-thù Bồ-tát, pho tượng ở bên hữu hoặc đứng trên tòa sen, hoặc ngồi trên con voi trắng là tượng đức Phổ-hiền Bồ-tát.

Ở lớp thứ ba này có nhiều chùa làm tượng đức Thích-ca mầu-ni ngồi cầm hoa sen, gọi là tượng niêm-hoa để ở giữa, bên tả để tượng Ca-diếp tôn-giả vẻ mặt già, bên hữu để tượng A-nan-đà tôn-giả vẻ mặt trẻ, là hai vị đại đệ-tử của Phật Thích-ca lúc còn ở thế-gian. Tượng hai vị tôn-giả ấy đều tạc đứng, hình dáng hai người tỉ-khâu.

Lớp này thờ đức Phật làm giáo-chủ ở Sa-bà thế-giới và các vị Bồ-tát giúp Phật mà giáo-hóa chúng sinh, cho nên để gần ở ngoài.

Tượng Cửu-long : Lớp thứ tư có pho tượng Cửu-long để giữa. Tượng này làm theo điển nói khi đức Thích-ca mầu-ni mới giáng sinh, có chín con rồng xuống phun nước cho ngài tắm, đoạn rồi ngài bước đi bảy bước, tay tả chỉ lên trời, tay hữu chỉ xuống đất mà kêu lên rằng : « Thiên thượng, thiên hạ, duy ngã độc tôn 天上天下為我獨尊 : Trên trời, dưới trời chỉ có ta là tôn-quí hơn cả ». Bởi vậy tượng Cửu-long làm chín con rồng vây bọc chung quanh và ở trên những đám mây có chư Phật, chư thiên, nhã nhạc, cờ phướn và bát bộ Kim-cương, ở giữa có một pho tượng nhỏ, đứng một tay chỉ lên trời và một tay chỉ xuống đất. Đó là tượng đức Thích-ca mầu-ni lúc sơ sinh.

Bên tả tượng Cửu-long có tượng Đế-Thích ngồi ngai, mặc áo đội mũ hoàng-đế, bên hữu có tượng Đại-Phạm-thiên cùng một kiểu như tượng Đế-Thích. Đó là theo điển nói hai vị Đại-Thiên-vương này làm chủ-tể ở cõi Sa-bà thế-giới và lúc nào cũng hộ-trì đức Thích-ca khi ngài chưa thành Phật. Sa-bà thế-giới là cõi đời ta ở đây, cho nên mới để tượng Cửu-long và tượng Phạm-thiên Đế-Thích ở lớp ngoài cùng.

Những chùa thường, ở trong điện thờ Phật chỉ bày có thế mà thôi. Còn những chùa rộng lớn thì bày thêm hai lớp tượng nữa, là :

Tượng tứ Thiên-vương : Ở ngoài tượng Cửu-long để bốn pho tượng tứ Thiên-vương mặc áo vương phục, bày làm hai dãy đối nhau, tức là bốn vị hộ-thế.

Tượng tứ Bồ-tát : Có chùa bỏ tượng tứ Thiên-vương mà bày tượng bốn vị Bồ-tát, tạc hình thiên thần, gọi là Ái Bồ-tát 愛菩薩, tay cầm cái tên ; Sách Bồ-tát 索普薩, tay cầm cái dây ; Ngữ Bồ-tát 語菩薩 tay cái lưỡi ; Quyển Bồ-tát 拳譜薩 tay nắm lại và để vào ngực.

Tượng bát bộ Kim-cương : Có nhiều chùa tạc tượng tám vị Kim cương, là thần tướng trên trời, thường gọi là bát bộ Kim-cương :

- Thanh-trừ-tai Kim-cương 青除災金剛.

- Tích-độc-thần Kim-cương 積毒神金剛.

- Hoàng-tùy-cần Kim-cương 黃隨求金剛.

- Bạch-tĩnh-thúy Kim-cương 白淨水金剛.

- Xích-thanh-hóa Kim-cương 赤青火金剛.

- Định-trừ-tai Kim-cương 定除災金剛.

- Tử-hiền Kim-cương 紫賢金剛.

- Đại-thần-lực Kim-cương 大神力金剛.

Bốn vị Bồ-tát và tám vị Kim-cương này, theo những điển ở trong các kinh, thì có nhiều thuyết khác nhau, song đại ý là nói những bậc thần đã phát bồ-đề-tâm, đem thần lực mà hộ-trì Phật pháp.

Theo cho đúng qui-thức, thì ở trong điện thờ Phật phải bày như thế, mới có ý-nghĩa. Vì rằng chư Phật là bậc đại-giác viên-mãn đã xuất thế-gian rồi, thì ở xa trên cùng. Đức Phật A-di-đà chủ việc cứu-thế ở cõi Cực-lạc và đức Phật Thích-ca mầu-ni chủ việc giáo-hóa ở cõi Sa-bà, thì để chính giữa điện. Các vị Bồ-tát là những bậc có lòng từ-bi bác-ái đem trí-tuệ và chân-lý mà giúp Phật trong việc cứu-độ chúng sinh, thì để hai bên cạnh Phật. Còn những bậc ở trong thế-gian mà có thần-uy thế-lực như các vị Thiên-vương và có sức mạnh rất lớn như các vị Kim-cương, thì để ở ngoài cùng để hộ-trì Phật pháp.

Cách bài trí khác ở các chùa : Ở các chùa, có nhiều chùa hoặc vì không biết, hoặc vì tùy tiện, hoặc vì lẽ gì ta không rõ, bày các tượng thờ ở trong điện không đúng cái qui-thức đã nói ở trên. Đại khái thì chùa nào cũng có tượng Tam-thế, và tượng đức A-di-đà, nhưng từ lớp thứ ba trở xuống thì có mấy cách khác như sau này :

- Một cách là ở lớp thứ ba bỏ ba pho tượng Thích-ca mầu-ni, Văn-thù và Phổ-hiền, mà để tượng đức Di-lặc thay vào.

Tượng Di-lặc ở nước ta thường làm một ông rất béo đẫy, bụng phệ-nệ, ngồi ngửa lưng về đằng sau, miệng cười hớn-hở có vẻ rất sung-sướng, tỏ ý là không có lo buồn điều gì. Bởi vậy tục thường gọi là « ông Vô-lo ». Cũng có chùa làm đủ ba pho tượng Di-lặc tam-tôn : ở giữa là đức Di-lặc, bên tả là tượng Pháp-hoa-lâm Bồ-tát, bên hữu là tượng Đại-diệu-tướng Bồ-tát. Có nhiều người không biết, gọi lầm hai vị Bồ-tát ấy là Quan-thế-âm và Đại-thế-chí.

Cũng có chùa trên để tượng Tuyết-sơn là tượng đức Thích-ca khi tu phép khổ-hạnh ở trong núi Tuyết-sơn, hình-dáng gầy-còm, da bọc lấy xương ; dưới để thêm tượng Di-lặc. Người thường thấy tượng Di-lặc béo tốt, chỉ mặc có manh áo lơ-thơ, để phơi cả ngực và bụng ra, mà tượng Tuyết-sơn thì lại gầy-còm mà lại có áo che kín, bèn gọi là tượng Di-lặc là « ông nhịn mặc mà ăn » và tượng Tuyết-sơn là « ông nhịn ăn mà mặc ».

- Một cách là ở lớp thứ ba để tượng Di-lặc và ở lớp dưới để tượng Thiên-thủ thiên-nhãn Quan-thế-âm, rồi mới đến tượng Cửu-long. Cũng có chùa gọi tượng Thiên-thủ ấy là tượng đức Chuẩn-đề Quan-âm.

- Một cách là có nhiều chùa bỏ hai tượng Đại-Phạm-thiên và Đế-Thích, mà bày ra ngoài tượng Cửu-long ba pho : giữa là tượng Ngọc-hoàng, bên tả là tượng thần Nam-tào, bên hữu là tượng thần Bắc-đẩu. Ngọc-hoàng là chủ-tể trên cõi trời, Nam-tào là thần coi việc sinh, Bắc-đẩu là thần coi việc tử. Ba vị thần này thuộc về Đạo-giáo, nhưng không hiểu tại sao lại đem vào thờ với Phật. Có lẽ là về những đời Đường đời Tống bên Tàu, Đạo-giáo rất thịnh-hành, có khi lấn cả Phật-giáo, chư tăng bên Phật-giáo mới đem những vị thần bên Đạo-giáo vào thờ trong chùa, để tỏ ý dung-hòa cả hai tôn-giáo chăng. Có người lại nói rằng đó là chỉ để thờ những vị thần coi việc sinh tử họa phúc ở thế-gian mà thôi, chứ không có ý gì khác cả.

- Một cách là bày thêm ở hai bên nách chùa về phía trong cùng, tượng đức Quan-thế-âm và tượng đức Đại-thế-chí, hoặc tượng đức Văn-thù và tượng đức Phổ-hiền. Có khi lại bày một bên là tượng đức Phật-bà Diệu-Thiện, một bên là tượng đức Quan-âm tọa-sơn hay là tượng đức Quan-âm tống-tử, tức là đức Quan-âm Thị-Kính. Cũng có khi cả hai bên bày hai tượng hóa-thân của đức Quan-âm, hoặc tượng đức Di-lặc và tượng đức Địa-tạng.

Đại khái cách bài-trí trong điện thờ Phật ở những chùa xứ Bắc-kỳ là thế. Ít lâu nay có nơi làm chùa mới, chỉ tạc có một pho tượng Phật để thờ ở giữa điện. Như thế, người ta không biết rõ là tượng thờ đức A-di-đà hay là tượng thờ đức Thích-ca mầu-ni, thành ra lại khó hiểu lắm và không đúng cái ý-chí của phái Đại-thặng.

Các kiểu tượng : Ta nên biết rằng trong chư Phật chư Bồ-tát thờ ở các chùa nước Nam ta, chỉ có tượng đức Thích-ca và đức Quan-thế-âm là có nhiều kiểu hơn cả.

Tượng đức Thích-ca có bốn kiểu như sau này :

- Tượng Cửu-long tạc theo điển lúc đức Thích-ca sơ sinh.

- Tượng Tuyết-sơn tạc theo điển lúc đức Thích-ca tu khổ-hạnh.

Hiện nay ở Bắc-kỳ, chùa Tây-phương, thuộc phủ Quốc-oai, tỉnh Sơn-tây, có cái tượng Tuyết-sơn tạc rất khéo, và chùa Bút-tháp thuộc phủ Thuận-thành tỉnh Bắc-ninh, có pho tượng Tuyết-sơn cũng có mỹ-thuật. Hai pho tượng ấy thật đáng xem.

- Tượng Thuyết-pháp hay tượng Niêm-hoa tạc theo điển lúc đức Thích-ca đã thành Phật.

- Tượng Nát-bàn tạc theo điển lúc đức Thích-ca vào Nát-bàn, nằm nghiêng về bên tả, gối đầu về bên cánh tay tả. Kiểu này ở nước ta không có mấy, chỉ ở bên Lào và bên Xiêm, thuộc về phái Tiểu-thặng mới có nhiều.

Tượng đức Quan-thế-âm có sáu kiểu như sau này :

- Tượng đức Chuẩn-đề Quan-âm, theo đúng trong sách, thì phải làm có 3 mắt và 18 tay cầm pháp bảo, nhưng thường chỉ làm có nhiều tay mà thôi.

- Tượng đức Thiên-thủ Thiên-nhỡn Quan-thế-âm, tạc theo điển bà Diệu-Thiện, nhưng thường chỉ làm được một trăm tay là cùng. Chỉ có chùa Búp-tháp, thuộc tỉnh Bắc-ninh, làm được một kiểu có nhiều đầu và có nghìn tay nghìn mắt rất là tinh-xảo.

- Tượng Phật-bà Quan-âm đội mũ ni, hoặc đứng hoặc ngồi trên tòa-sen, tay cầm lọ nước cam-lộ và cành dương-liễu.

- Tượng Quan-âm tọa-sơn, làm ngồi trên núi đá.

- Tượng Phật-bà Quan-âm ngồi trên tòa sen để trên đầu một người. Đó là theo cái điển nói có giống yêu-quái hay hiện ra làm tên lái-đò để quấy-nhiễu hành khách. Đức Quan-âm làm phép bắt nó phải đội tòa sen, để trừ hại cho chúng sinh.

- Tượng Phật-bà Thị-kính hay là Quan-âm tống-tử, tạc theo điển nàng Thị-Kính, người nước Cao-ly, lấy chồng là Thiện-sĩ, bị chồng ngờ là thất tiết. Nàng bên cải nam hình đi tu, pháp-danh là Kính-tâm, lại bị Thị-mầu đổ oan tình cho, nàng phải nuôi một đứa trẻ thơ. Sau được chứng chính-quả thành Phật. Tượng này làm ngài ngồi bế đứa trẻ ở bên cạnh có con vẹt đậu trên núi đá. Con vẹt ấy là hậu thân của Thiện-sĩ.

Những tượng Quan-âm ở nước ta thường là nữ tướng cả chỉ có tượng Chuẩn-đề và tượng Thiên-thủ thiên-nhỡn là không phân biệt nam hay nữ.

2) NHÀ BÁI ĐƯỜNG

Tượng Hộ-pháp : Ở nhà bái-đường là nhà ngang liền với điện thờ Phật, thì các chùa thường có hai pho tượng rất lớn, mặc áo giáp đội mũ trụ, cầm binh khí, hình dáng hai người võ sĩ rất dữ tợn, hoặc đứng hoặc cưỡi trên hai con sấu. Đó là tượng hai vị Hộ-pháp, bên tả là vị Khuyến-thiện, bên hữu là vị Trừng-ác. Người ta thường gọi tắt là ông Thiện và ông Ác. Những điển nói về hai ông Hộ-pháp này có nhiều chỗ khác nhau. Nhưng chung qui cũng là hai vị thiên thần có sức mạnh chuyên coi việc hộ-trì Phật pháp.

Những chùa thật cổ chỉ làm có một vị Hộ-pháp gọi là Vi-đà thiên-tướng-quân 韋馱天將軍, tức là một vị thiên tướng vâng sắc chỉ của Phật hộ-trì Phật pháp trong ba châu là Đông-châu, Tây-châu và Nam-châu, cho nên người ta thường gọi là Tam-châu Hộ-pháp 三洲護法.

Ban thờ Thổ-địa-thần : Ở nhà bái-đường có ban thờ Thổ-địa-thần, tức là vị thần coi giữ cõi đất. Sách Tượng-khí 像器 nói rằng : « Thổ-địa-đường, tức là nhà bái-đường, thờ Thổ-địa-thần và Hộ-pháp-thần, mà ban thờ Thổ-địa-thần thì ở phía đông phật điện ». Ở các chùa, thì ban thờ Thổ-địa-thần để về bên tả bái-đường, có pho tượng tạc mặt đỏ, trông rất uy-nghiêm, tục gọi là đức ông trông-coi tài-sản và các khí vật trong chùa, khiến kẻ gian-phi không được xâm-phạm. Cũng có chùa tạc tượng Thổ-địa-thần làm một người già râu bạc, mặt trông hiền-hậu. Nhưng người ta cho như thế không đúng cái nghĩa thờ Thổ-địa-thần.

Ban thờ Long-thần : Ở bên cạnh ban thờ Thổ-địa-thần có ban thờ Long-thần. Người ta nói vị Long-thần này là một Long-vương đã quy Phật và có công hộ-trì Phật pháp. Nhưng xét ra trong các kinh thường nói rằng : « Khi Phật thuyết pháp thì có thiên long bát bộ 天龍八部 đều đến nghe ». Thiên là các bậc ở cõi trời, long là các long-thần, và sáu bậc quỉ thần khác nữa, gọi gồm cả là bát bộ. Có lẽ người ta không hiểu rõ nghĩa bốn chữ ấy mà nhận lầm là một vị Long-thần chăng.

Ban thờ thánh-tăng : Ở phía bên hữu nhà bái-đường, các chùa ta còn có ban thờ vị Thánh-tăng. Sự thờ vị Thánh-tăng sẽ nói ở mục nhà tăng-đường.

Động Thập-điện : Ở nhà bái-đường những chùa lớn thường làm ở vách hai bên tả hữu mười cái động ở âm-ty, gọi là động thập-điện. Đáng lẽ nên để tượng 18 vị La-hán ở hai bên nhà bái-đường, mà để động thập-điện ở nhà hành-lang thì mới đúng. Vì các vị La-hán là đệ-tử Phật, vâng sắc-lệnh của Phật ở lại thế-gian mà gửi Phật pháp. Nhưng có lẽ vì không đủ chỗ, cho nên mới đem để các vị La-hán ở nhà hành-lang mà để động thập-điện ở nhà bái-đường.

Những động này thường làm theo điển đã nói ở trong kinh Địa-tạng bản-nguyện, phô bày những hình phạt ở âm-ty để trừng-giới những kẻ gian-ác. Trong những động ấy có tượng các vua Diêm-vương, các phán quan cùng những ngục-tốt là quỉ-sứ đầu trâu mặt ngựa rất là hung-tợn, và bày ra các ngục hình, như bàn chông, vạc dầu, v.v… rất gớm ghê.

Sách nhà Phật nói rằng : Ở dưới âm-ty có 10 ông vua coi 10 điện, gọi là Thập-điện Diêm-vương. Mười ông vua ấy là :

- Tần-quang-vương 秦廣王, coi điện thứ nhất.

- Sở-giang-vương 楚江王, coi điện thứ hai.

- Tống-đế-vương 宋帝王, coi điện thứ ba.

- Ngũ-quan-vương 伍官王, coi điện thứ tư.

- Diêm-la-vương 閻羅王, coi điện thứ năm.

- Biến-thành-vương 變成王, coi điện thứ sáu.

- Thái-sơn-vương 泰山王, coi điện thứ bảy.

- Bình-đẳng-vương 平等王, coi điện thứ tám.

- Đô-thị-vương 都市王, coi điện thứ chín.

- Chuyển-luân-vương 轉輪王, coi điện thứ mười.

Theo các điện trong sách, hễ người nào chết, thì linh hồn phải qua mười điện ấy để Diêm-vương xét hỏi các công-đức và các tội-lỗi mà định sự thưởng - sự phạt theo cái nghiệp-báo của người ấy.

Chùa nào có động Thập-điện thì hay làm riêng ra một chỗ ở đàng sau điện thờ Phật. Cũng có nhiều chùa không làm thành động chỉ làm tượng mười vị Diêm-vương và đặt ban thờ hoặc ở hai bên điện thờ Phật, hoặc ở hai bên nhà bái-đường, mỗi ban để thờ năm-vị.

3) NHÀ HÀNH-LANG

Nhà hành-lang là hai dãy nhà dài làm ở hai bên chùa đi thông vào nhà hậu-đường. Ở giáp tường nhà hành-lang thường có mỗi bên chín pho tượng, có khi làm to bằng người thật, ngồi trên núi đá hoặc ở gốc cây, hình-dáng pho nào cũng có bộ nghĩ-ngợi trầm-mặc, gọi gồm cả la Thập-bát La-hán 十八羅漢.

La-hán là do chữ phạm A-la-hán 阿羅漢 (Arahat) gọi tắt. Đạo Phật gọi A-la-hán là những bậc đã tu đến chỗ không sinh không tử, không có gì phải học nữa, cho nên có nghĩa là vô-học 無學, hay là vô-sinh 無生 và lại có nghĩa là sát-tặc 殺賊, tức là nói giết được cái giặc phiền-não.

Ở các chùa bên Tây-tạng, bên Tàu và bên Việt-nam ta thường làm mười-tám vị La-hán, nhưng trong các sách chỉ nói có mười-sáu vị mà thôi. Sách Pháp-trụ-ký 法住記 chép rằng. « Mười-sáu vị A-la-hán vâng sắc-mệnh của Phật ở lại thế-gian mà thủ hộ chính pháp, đến nay vẫn chưa nhập diệt ». Mười-sáu vị A-la-hán ấy là :

- Tân-độ-la Bạt-ra-nọa-xa Tôn-giả 賓度羅跋囉惰闍尊者 (Pindola Bharadvaja)

- Ca-nặc-ca Phạt-xa Tôn-giả 迦諾迦伐蹉尊者 (Kanakavatsa).

- Ca-nặc-ca Bạt-lị-nọa-xa Tôn-giả 迦諾迦跋厘惰闍尊者 (Kanaka Bharadvaja).

- Tô-tần-đà Tôn-giả 蘇頻陀尊者 (Suivinda).

- Nặc-cự-la Tôn-giả 諾距羅尊者 (Nakula).

- Bạt-đà Tôn-giả 跋陀尊者 (Bhadra).

- Ca-ri-ca Tôn-giả 迦理迦尊者 (Karika).

- Phạt-xa-la phất-đa-la Tôn-giả 伐闍羅弗多羅尊者 (Vajravutra).

- Thú-bác-ca Tôn-giả 戍博迦尊者 (Svaka).

- Bán-thác-ca Tôn-giả 半託迦尊者 (Panthaka).

- Ra-hộ-la Tôn-giả 羅怙羅尊者 (Râhula).

- Na-ka-tê-na Tôn-giả 那伽犀那尊者 (Nagaséna).

- Nhân-kết-đà Tôn-giả 因揭陀尊者 (Ingata).

- Phạt-na-bà-tư Tôn-giả 伐那婆斯尊者 (Vanavâsin).

- A-thị-đa Tôn-giả 阿氏多尊者 (Ajita).

- Chú-đồ bán-thác-ca Tôn-giả 注荼半托迦尊者 (Cudapanthaka).

Tương truyền rằng tượng 16 vị La-hán này là do người Quán Hưu 貫休 đời nhà Lương nằm chiêm bao thấy mà vẽ ra.

Sách La-hán-đồ-tán-tập 羅漢圖讚集 vẽ 18 vị, là thêm một vị tên là Khánh-hữu Tôn-giả 慶友尊者 và một vị tên là Tân-đầu-lư Tôn-giả 賓頭慮尊者. Người ta cho Tân-đầu-lư chính là Tân-độ-la Bạt-ra-nọa-xa, nhưng chỉ lấy hai chữ tên tự ở trên dịch hơi sai âm của tiếng phạm và bỏ mấy chữ tên họ ở dưới đi, mà đặt ra một vị khác. Còn Khánh-hữu là dịch theo nghĩa tiếng Nan-đề-mật-đa-la 難提密多羅 là tên người làm bộ sách Pháp-trụ-ký vào quãng tám trăm năm sau Phật Thích-ca đã nhập diệt.

Lại có một thuyết nói rằng : Họ Trương ở Kim-thủy đất Thục vẽ tranh 18 vị La-hán và Tô Đông-pha làm bài tụng tán. Theo thuyết này thì hai vị thêm vào sau là Ca-diếp Tôn-giả và Quân-đồ bát-thán Tôn-giả 軍徒鉢歎尊者.

Bên Tây-tạng, thì tương truyền rằng hai vị sau là Ma-gia phu-nhân và Di-lặc.

Vậy theo đúng trong sách, thì chỉ có 16 vị mà thôi, còn hai vị nữa là đời sau người ta nhận lầm mà thêm ra và không biết đích xác là danh hiệu người nào.

Dù thế nào mặc lòng, bởi có những điển nói về những vị A-la-hán ấy, mà gây thành ra nhiều kiểu rất đẹp về nghề điêu-khắc hay là nghề hội-họa. Hiện nay còn nhiều chùa cổ có những tượng A-la-hán rất khéo và một đôi khi thấy có những bức tranh vẽ các vị A-la-hán rất có tinh-thần.

4) NHÀ TĂNG-ĐƯỜNG

Tượng Thánh-tăng : Nhà tăng-đường hay là nhà tổ ở sau điện thờ Phật, có ban thờ các vị sư tổ đã tu ở chùa. Ở trên ban thờ ấy có pho tượng thờ vị Thánh-tăng.

Vị Thánh-tăng này, theo như sách Tượng-khí, thì bên Tiểu thặng thờ một vị đại đệ-tử của Phật, như Kiều-trần-như (Kaundinya) hoặc là Đại-Ca-diếp (Kacyapa) hoặc là Tu-bồ-đề (Subhuti) mà bên Đại-thặng thì thờ đức Văn-thù bồ-tát làm hình-dáng một người tăng nhân. Song ở bên Việt-nam ta ở các nhà tổ trong chùa thấy thờ đức A-nan-đà làm Thánh-tăng.

Thờ đức Văn-thù là có ý lấy trí-tuệ mà tu đạo Phật, mà thờ đức A-nan-đà là lấy sự nghe nhiều nhớ nhiều mà tu đạo Phật. Tuy hai vị cùng là đệ-tử Phật, nhưng cái ý-nghĩa có chỗ khác nhau như thế.

Theo trong sách thì vị Thánh-tăng chỉ thờ ở nhà tăng-đường mà thôi, song ở nước ta, các chùa đặt thêm ban thờ ở nhà bái-đường nữa.

Tượng đức Tổ-tây : Trên bàn thờ các vị tổ ở tăng-đường, thường có một pho tượng tạc dung-mạo người Tây-trúc (Ấn-độ), mũi cao, tóc quăn, râu quai nón, tục gọi là đức Tổ-tây hay là Tổ Đạt-ma.

Chính pháp-danh của Ngài là Bồ-đề-đạt-ma 菩提達磨 (Bodhidharma), người dòng-dõi phái quí-tộc ở phía nam Ấn-độ, xuát-gia tu hành đạo Phật và chuyên học về môn Thiền-na (Dhyana). Năm Phổ-thông nguyên-niên (520) đời vua Võ-đế nhà Lương, ngài đi đường biển sang Quảng-châu. Vua Lương Võ-đế mời ngài vào kinh-đô ở Kiến-nghiệp tức là thành Nam-kinh bây giờ. Ngài vào yết-kiến vua Võ-đế, nhưng thấy vua không hiểu đến chỗ mầu-nhiệm của đạo Phật, Ngài bèn qua sông Dương-tử, sang nước Bắc-Ngụy, trụ ở chùa Thiếu-lâm, tu pháp tham-thiền, suốt ngày ngồi nhìn vào vách, tục gọi là ông thầy tu xem vách.

Tương truyền rằng Bồ-đề-đạt-ma là tổ thứ 28 của phái Thiền-tôn bên Ấn-độ, sang Tàu làm sơ tổ ở cõi Đông-thổ truyền đạo pháp và áo cà-sa cho đệ-tử là Tuệ-khả 慧可 làm đệ nhị tổ. Ngài tịch vào ngày rằm tháng mười năm Đại-thông thứ hai (530) đời vua Võ-đế nhà Lương.

Ban thờ Chư-vị : Đáng lẽ ở nhà tăng-đường chỉ thờ vị Thánh-tăng và chư tổ đã tu ở chùa mà thôi, song thường thấy ở gian giữa nhà ấy có ban thờ Phật, gian bên tả có ban thờ Chư-vị và gian bên hữu có ban thờ các tổ.

Chư-vị là nói chung các vị thần thánh của phái đồng-bóng, đại khái như tứ phủ, là Thiên-phủ, Địa-phủ, Thủy-phủ và Nhạc-phủ, cùng các Thánh-mẫu, các Đức-ông, các quan-lớn, v.v… Phái Chư-vị không có quan-hệ gì đến đạo Phật, nhưng vì sự mê-tín của dân-gian thường tin là các vị thần thánh ấy hay can-thiệp đến việc họa phúc của người đời, cho nên có nhiều người, nhất là đàn-bà, con gái hay theo về phái ấy và rất sùng sự thờ-phụng Chư-vị. Bởi vậy nhà chùa muốn có nhiều người đến lễ bái, mới lập ra ban thờ Chư-vị, để các con-công đệ-tử đến dâng bát hương, hoặc là ngày rằm, ngày mồng-một, sau khi lễ Phật rồi, ra ngồi đồng, ngồi bóng. Cũng vì thế, cho nên có chùa phải làm ra điện riêng bên cạnh để thờ Chư-vị.

Cách thờ-phụng như thế thật là hỗn-tạp 101, không đúng với cái tôn-chỉ của đạo Phật chút nào, vì rằng đạo Phật là đạo tối kị sự mê-hoặc 102 mà lại đem sự mê-hoặc để làm mờ-tối lòng người, thì thật là một sự rất trái đạo vậy.

Nói tóm lại, sự thờ-phụng, cách bài-trí ở trong chùa, tuy có ý-nghĩa và qui-thức rõ-ràng, nhưng vì người trong tăng-già hiểu không rõ và lại hay lạm-dụng hai chữ « phương-tiện », thành ra có nhiều sự sai-lầm, làm mất cái ý nhất-trí 103 của tôn giáo.

Xét kỹ ra, thì căn-do là bởi hai lẽ này : Một là các sơn-môn không có mối thống-nhất và sự học đạo không được uyên-thâm, việc gì cũng tùy tiện, lâu sinh ra nhiều sự hồ-đồ bác-tạp 104 mà không ai biết. Hai là người ta cho đạo Phật là đạo viên-dung 105, cốt có thờ Phật thờ thánh thì thôi, còn sự thờ-phụng thêm bớt và cách bài-trí bề ngoài, dù có một đôi chỗ sai-lầm, cũng không ai lấy làm quan-ngại và cũng chẳng có ai bẻ-bắt gì, thành thử dần dần hóa quen, không muốn thay đổi nữa.

Đó là những chỗ khuyết-điểm trong sự thờ-phụng của đạo Phật ở nước ta, ta nên biết mà sửa đổi lại cho thích-hợp với cái đạo tôn-nghiêm của Phật-giáo.

PHẦN PHỤ THÊM : MẤY CẢNH CHÙA LỚN Ở BẮC-KỲ

Trong mục thứ năm đã nói rõ cách bài-trí các tượng để thờ trong chùa, nay muốn có trưng-chứng rõ-ràng, tưởng không gì bằng vẽ ra mấy cảnh chùa lớn và cổ ở Bắc-kỳ để ai xem cũng có thể nhận biết được một cách chắc-chắn hơn nữa. Những chùa này có nơi chúng tôi vẽ cả toàn cảnh, có nơi chỉ vẽ riêng chính-điện thờ Phật, cốt để người ta thấy rõ cách bài-trí khác nhau thế nào. Còn cách phân-biệt tả hữu, thì theo vị-trí của người đứng trong chùa trông ra.

1) CHÙA HÒA-GIAI

Chùa Hòa-giai, chính danh là Hồng-phúc-tự, là một chùa rất cổ ở Hà-nội thuộc về phái Tào-động bên Thiền-tôn. Tương truyền chùa này làm từ đời Lý ; nhưng đến năm Chính-hòa thứ tám (1687) đời vua Lê Hy-tôn có làm lại. Năm Thành-thái thứ hai (1899) lại chữa lại. Chùa này cũng khá rộng, nhưng trừ pho tượng Cửu-long cổ để ở nhà trai-đường ra, không có gì là lạ, cho nên chỉ vẽ cái chính-điện thờ Phật mà thôi.

(1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng A-di-đà ; (5) Tượng Quan-thế-âm ; (6) Tượng Đại-thế-chí ; (7) Tượng Thế tôn Thích-ca ; (8) Tượng Ca-diếp ; (9) Tượng A-nan-đà ; (10) Tượng một vị Phật đầu trọc, ngực có chữ vạn, ngồi trên tòa sen. Không biết rõ là vị nào, có người bảo là đức Dược-sư ; (11, 12) Tượng hai vị Bồ-tát ; (13) Tượng Cửu-long ; (14) Tượng Đế-Thích ; (15) Tượng Phạm-thiên ; (16) Hương-án ; (17) Tượng một vị Phật đầu-trọc, ngực có chữ vạn ngồi trên lưng một ông vua nằm phục xuống. Có lẽ là theo điển vua Đế-Thích tình-nguyện làm giường cho Phật Thích-ca ngồi thuyết pháp ; (18, 19) Tượng hai vị Thiên-vương ; (20) Tượng Quan-âm tống-tử (Thị-Kính) ; (21, 22) Tượng hai vị Thiên-vương ; (23, 24) Tượng 10 vị Diêm-vương ; (25, 26) Tượng hai vị Hộ-pháp bằng đồng mới đúc ; (27) Tượng Thánh-tăng và hai vị thị-giả ; (28) Tượng đức chúa, tức là Thổ-địa-thần và hai vị thị-giả.

Đáng lẽ ban thờ Thổ-địa-thần để bên tả, mà ban thờ Thánh-tăng để bên hữu, nhưng đây lại đặt ngược.

2) CHÙA BÀ-ĐÁ

Chùa Bà-đá, chính danh là Linh-quang-tự ở Hà-nội, thuộc về phái Lâm-tế bên Thiền tôn. Các chùa của ta, phi thuộc về phái Tào-động thì thuộc về phái Lâm-tế, vì rằng bên Thiền-tôn chỉ có hai phái ấy truyền sang nước Nam ta mà thôi.

Chùa Bà-đá có một điều nên chú ý là các tượng thờ ở trong điện làm rất to và ở ngoài nhà bái-đường không có hai vị Hộ-pháp. Chùa này tương truyền làm từ đời Hồng-đức, vào khoảng thế-kỷ thứ XV. Đến đời Lê mạt bị quân Tây-sơn tàn phá. Rồi đến năm Thiệu-trị thứ bảy (1847) mới trùng tu.

(1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng A-di-đà ; (5) Tượng Quan-thế-âm ; (6) Tượng Đại-thế-chí ; (7) Tượng Thích-ca Thế-tôn ; (8) Tượng Văn-thù ; (9) Tượng Phổ-hiền ; (10) Tượng Cửu-long ; (11) Hương-án ; (12) Tượng đức chúa, tức là Thổ-địa-thần và hai vị thị-giả ; (13) Tượng Thánh-tăng ; (14, 15) Tượng hai vị Thiên-vương ; (16, 17) Tượng 10 vị Diêm-vương.

3) CHÙA LIÊN-PHÁI

Chùa Liên-phái, thuộc huyện Hoàn-Long, tỉnh Hà-đông, là một cảnh chùa rất phồn thịnh ở gần Hà-nội. Chùa này nguyên trước là nhà tư của Trinh-Thập. Năm Chinh-hòa thứ 17 (1696) ông xuất gia, lấy nhà riêng làm chùa, đặt tên là Liên-tôn-tự. Sau tị húy, đổi là Liên-phái. Lâu ngày đổ nát. Năm Bảo-thái thứ bảy (1726) đã trùng tu, đến năm Minh-mệnh thứ 20 (1839) và năm Tự-đức thứ 17 (1864) lại chữa lại.

(1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng A-di-đà ; (5) Tượng Đại-thế-chí ; (6) Tượng Quan-thế-âm ; (7) Tượng Thích-ca Thế-tôn đội mũ ngọc ; (8) Tượng Văn-thù Bồ-tát, ngồi tòa sen ; (9) Tượng Phổ-hiền Bồ-tát, ngồi tòa sen ; (10) Tượng Cửu-long ; (11) Hương-án ; (12, 13) Tượng Hộ-pháp ; (14) Tượng đức chúa, tức là tượng Thổ-địa-thần và hai thị-giả ; (15) Thánh-tăng ; (16, 17) Hai bàn thờ nhỏ và thấp để thờ hậu.

4) CHÙA BẰNG

Chùa Bằng, chính danh là Báo-quốc-tự, ở làng Bình-vọng, tục gọi là làng Bằng, thuộc phủ Thường-tín, tỉnh Hà-đông. Chùa này tương truyền là làm từ đời nhà Trần và có cái kiểu không giống như các chùa khác.

(A) Cửa Tam-quan : (1, 2) Tượng hai vị Hộ-pháp ; (3, 4) Tượng tám vị Kim-cương.

(B) Nhà Bái-đường : (1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng A-di-đà ; (5) Tượng Quan-thế-âm ; (6) Tượng Đại-thế-chí ; (7) Tượng Thích-ca Thế-tôn ; (8) Tượng Văn-thù ; (9) Tượng Phổ-hiền.

(C) Chính điện : (10) Tượng Cửu-long ; (11) Tượng bốn vị Thiên-vương ; (12) Hương-án ; (13) Tượng Quan-âm tọa-sơn, tay phải chống ra đằng sau, tay trái để lên đầu gối, hai bên có Thiện-tài và Long nữ ; (14) Tượng Quan-âm thiên-thủ thiên-nhãn ; (15) Tượng Thổ-địa-thần đầu bạc ; (16) Tượng Thánh-tăng ; (17, 18) Tượng mười vị Diêm-vương.

(D) Nhà hành-lang : (1) Động núi đá ; (2) Tượng đức chúa (Thổ-địa-thần) và hai vị thị-giả ; (3) Tượng Thánh-tăng ; (4, 5) Tượng hai thị-giả là Tiêu-diện và Lực-sĩ ; (6) Khám thờ hậu ; (7, 8) Tượng 18 vị La-hán.

(E) Nhà hậu-đường : (1) Ba tượng Phật ; (2) Tượng tổ Đạt-ma ; (3) Tượng sư tổ ; (4, 5) Ban thờ tổ.

(F) Tăng phòng

(G) Nhà chân, sân, vườn

5) CHÙA PHẬT-TÍCH

Chùa Phật-tích, chính danh là Vạn-phúc-tự, thuộc làng Phật-tích, tổng Thụ-phúc, huyện Tiên-du, tỉnh Bắc-ninh. Chùa này làm từ năm Thông-thụy thứ tư (1037), đời vua Thái-tôn nhà Lý. Năm Chính-hòa thứ tám (1687), đời vua Hy-tôn nhà Lê trùng tu, đến năm Thiệu-trị thứ sáu (1846) có chữa lại. Hiện nay có nhiều chỗ đổ nát, trường Bác-cổ đang trù-liệu sửa-sang lại.

(A) Chính điện : (1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng Thích-ca Thế-tôn làm bằng đá, hình-dáng người Ấn-độ ; (5) Tượng Ca-diếp ; (6) Tượng A-nan-đà ; (7) Tượng Di-lặc ; (8) Tượng Phổ-hiền cưỡi voi ; (9) Tượng Văn-thù cưỡi sư-tử ; (10) Tượng Thích-ca sơ-sinh ; (11) Tượng Đế-thích ; (12) Tượng Phạm-thiên ; (13) Tượng bốn vị Thiên-vương ; (14) Hương-án ; (15) Tượng Quan-âm tống-tử ; (16, 17) Hai tượng Quan-âm tọa-sơn ; (18) Tượng A-di-đà ; (19) Tượng Quan-thế-âm ; (20) Tượng Đại-thế-chí ; (21) Tượng Thánh-tăng ; (22) Tượng Thổ-địa-thần ; (23, 24) Tượng 18 vị La-hán ; (25, 26) Tượng hai vị Hộ-pháp.

(B) Nhà Hậu đường : (1) Các tượng của người lập hậu ; (2) Tượng Quan-công ; (3) Tượng vua nhà Lý ; (4) Tượng ông Nguyễn Đồng Khoa ; (5) Tượng một vị Tổ trông rất linh-hoạt ; (6) Tượng các tổ ; (7) Bia ; (8) Tượng một bà lão đội khăn, tương truyền là bà bán trầu trước ở chùa ấy, rồi sau được lập hậu.

(C) Nhà thờ Tổ : (1) Khám thờ tổ đệ nhất, bó cốt làm tượng ; (2, 3) Tám tượng tổ ; (4, 5) Sáu tượng tổ.

6) CHÙA BÁCH-MÔN

Chùa Bách-môn, chính danh là Lâm-cảm-tự, xây trên núi Khám-sơn, thuộc làng Long-khám, tổng Đông-sơn, huyện Tiên-du, tỉnh Bắc-ninh. Chùa làm vuông bốn mặt, thật là một kiểu chùa ít có ở nước Nam. Nguyên chùa này có từ đã lâu, trước thế-kỷ thứ XVI. Năm Quang-bảo thứ ba (1556) đời Mạc Phúc-Nguyên đã trùng-tu, đến năm Hoằng-định thứ mười-hai (1612) lại sửa lại, nhưng vẫn theo kiểu cũ. Tục truyền vào đời Trịnh-Sâm (1767-1782) bà chúa Chè là Đặng-thị Ngọc-Huệ, người làng Gióng (Phù-đổng) đứng lên trùng-tu theo kiểu hiện thời, có một trăm cái cửa cho nên gọi là Bách-môn.

(A) Mặt chính : (1, 2, 3) Tam thế ; (4) Di-lặc Bồ-tát ; (5) Pháp-hoa-lâm Bồ-tát ; (6) Đại-diệu-tướng Bồ-tát ; (7) Thiên-thủ thiên-nhỡn Quan-âm ngồi trên đầu tên quỉ ; (8) Thích-ca sơ-sinh ; (9) Thánh-tăng ; (10) Thổ-địa-thần ; (11) Ngọc-hoàng ; (12) Nam-tào ; (13) Bắc-đẩu ; (14, 15) Hộ-pháp ; (16) Đức chúa (Thổ-địa-thần) và hai thị-giả ; (17) Thánh-tăng và hai thị-giả.

(B) Mặt bên hữu : (1) A-di-đà ; (2) Quan-thế-âm ; (3) Đại-thế-chí ; (4) Thích-ca Thế-tôn ; (5) Ca-diếp ; (6) A-nan-đà ; (7) Quan-âm tống-tử.

(C) Mặt sau : (1, 2, 3) Tam-thế ; (4, 5, 6) Ba tòa Thánh-mẫu (Chư-vị).

(D) Mặt bên tả : (1) A-di-đà ; (2) Quan-thế-âm ; (3) Đại-thế-chí ; (4) Di-lặc ; (5) Pháp-hoa-lâm ; (6) Đại-diệu-tướng.

7) CHÙA BÚT-THÁP

Chùa Bút-tháp, chính danh là Ninh-phúc-tự, thuộc Phủ Thuận-thành, tỉnh Bắc-ninh. Chùa này làm vào đời vua Chân-tôn nhà Hậu-Lê, niên-hiệu Phúc-thái (1643-1649), tức là đời chúa Thanh-đô-vương Trịnh-Tráng cầm quyền, do nhà vua và nhà chúa dựng lên, cho nên qui-mô rất rộng lớn và có nhiều tượng rất đẹp.

(A) Tam-quan nhỏ thấp : (Xem bản-đồ ở trang 101).

(B) Nhà gác chuông : (1) Trên gác treo chuông. Ban thờ chúa Trịnh : tượng chúa Trịnh để giữa, bên tả, ở trong, có người thị-nữ, ở ngoài, có ông quan ngồi ; bên hữu có người quan thị ở ngoài có ông quan ngồi ; (2) Tầng dưới : Tượng Ngọc-hoàng để giữa, bên tả tượng Nam-tào, bên hữu tượng Bắc-đẩu.

(C) Hai cái bia để hai bên

(D) Nhà bái-đường : (1, 2) Tượng hai vị Hộ-pháp rất lớn ; (3) Tượng đức chúa (Thổ-địa-thần và hai thị-giả) ; (4) Tượng Thánh-tăng và hai thị-giả.

(E) Nhà dọc ở giữa : (1) Ban thờ để ba tượng : giữa để tượng Thích-ca sơ-sinh, bên tả là Quan-thế-âm, bên hữu là Đại-thế-chí ; (2) Hương-án ; (3, 4) Tượng 10 vị Diêm-vương.

(F) Chính điện : (1) Tượng Tam-thế : Tượng Tam-thế gọi lầm là tam thân, tượng này chắc ở chùa nào đem đến rồi để tạm ở chỗ này ; (3) Ban thờ để ba tượng : giữa là Quan-âm tọa-sơn, hai bên là Thiện-tài, Long-nữ ; (4, 5) Tượng tứ Bồ-tát ; (6) Tượng Thiên-thủ thiên nhỡn làm đủ nghìn tay, nghìn mắt, ngồi trên tòa sen để trên đầu con rồng. Tượng làm rất khéo ; (7) Tượng Tuyết-sơn tạc rất khéo ; (8) Tượng Văn-thù Bồ-tát ; (9) Tượng Phổ-hiền Bồ-tát ; (10, 11) Hai pho tượng này tạc hai vị đầu trọc ngồi tòa sen, không rõ là hai vị nào ; (12) Tượng Quan-âm tống-tử ; (13) Tượng Quan-âm tọa-sơn ; (14, 15) Tượng 18 vị La-hán. Ở hai dãy tượng còn bày thêm mấy pho tượng ở đâu đem đến, mà không rõ tượng những vị nào ; (16) Tượng Thánh-tổ Đông-thổ ; (17) Tượng Thánh-tổ Ấn-độ ; (18) Động Thập-điện.

(G) Cái cầu đá trên chính điện xuống nhà tháp.

(H) Nhà tháp : (1) Tháp Cửu-liên, tám mặt, chín tầng, có thể xoay quanh được ; (2, 3) Hai tượng A-di-đà ; (4) Bia.

(I) Nhà hội-đồng.

(J) Nhà thờ hậu : (1, 2) Khám thờ hai bà Chúa lập hậu ; (3, 4) Khám thờ hai ông Hoàng lập hậu.

(K) Nhà thờ tổ và chư vị : (1, 2) Hai bài bia ; (3, 4, 5, 6) Tượng bốn vị tổ ; (7) Ban thờ Tứ-phủ, ba ông Hoàng ; (8) Bàn thờ ba bà Thánh-mẫu : Liễu-hạnh, Mẫu-Thoải, Thượng-ngàn ; (9) Ban thờ tứ vị chầu bà.

(L) Nhà tăng-phòng và nhà hành-lang.

(M) Nhà thờ tổ đệ nhất : (1) Khám thờ Chuyết-chuyết-công là tổ đệ-nhất, có cái tượng bó bằng cốt, cho nên gọi là nhục-thân bồ-tát ; (2, 3) Tượng hai vị tổ ; (4, 5) Hai cái bia.

(N) Các tháp ở ngoài vườn : (1) Tháp Chuyết-chuyết-công, đệ nhất tổ ; (2) Tháp đệ nhị tổ. Hai tháp này cao hơn và trên đỉnh làm hình cái bút, bởi thế mới thành tên là chùa Bút-tháp.

8) CHÙA CÓI

Chùa Cói, chính danh là Thần-tiên-tự, ở xã Hội-hợp, huyện Tam-dương, tỉnh Vĩnh-yên. Chùa này có hai cái tháp xây bằng gạch ở trước cửa, một cái đã sụt nghiêng hẳn mà chưa đổ, vì vậy tục thường gọi là chùa Tháp nghiêng.

(A) Hai cái tháp xây bằng gạch ở trước cửa chùa.

(B) Chùa làm lối chữ công : (1) Ba tượng Tam-thế ; (2) Ba tượng nhà sư gọi là tam thân ; (3) Tượng A-di-đà ; (4, 5) Tả, tượng Quan-thế-âm ; hữu, tượng Đại-thế-chí ; (6) Tượng Thích-ca Thế-tôn đội mũ ngọc ; (7, 8) Tả Ca-diếp, hữu A-nan-đà ; (9) Ngọc-hoàng ; (10) Nam-tào ; (11) Địa-tạng Bồ-tát ; (12) Cửu-long ; (13, 14) Kim-đồng, Ngọc-nữ ; (15) Cửu-long ; (16, 17) Kim-đồng, Ngọc-nữ ; (18, 19) Nam-tào, Bắc-đẩu ; (20) Tượng Quan-thế-âm thiên-thủ đứng, có 40 tay ; (21) Tượng đức Thích-ca đứng, tay phải chỉ xuống đất, tay trái để ngang ngực. Hai pho tượng này đều có mỹ thuật ; (22) Quan-âm tống-tử ; (23) Quan-âm tọa-sơn ; (24) Thánh-tăng ; (25) Thổ-địa-thần ; (26, 27) Tượng bốn vị Thiên-vương ; (28, 29) Tượng bốn vị Kim-đồng, Ngọc-nữ ; (30, 31) Tượng hai vị Hộ-pháp ; (32, 33) Ban thờ Thánh-tăng và hai thị-giả ; (34, 35) Tượng hai vị sư tổ ; (36, 37) Tượng tám vị Kim-cương.

9) CHÙA ĐỌI

Chùa Đọi, chính danh là Duyên-ninh-tự, ở trên núi Long-đội, thuộc huyện Duy-tiên, tỉnh Hà-nam. Chùa này làm từ đời nhà Lý, sau bị quân nhà Minh tàn phá, đến nhà Lê lại trùng tu lại, có cái bia của vua Lê Thánh-tôn đề bài thơ nhắc lại chuyện ấy.

(A) Nhà gác chuông có ba cái bia

(B) Nhà thờ bách-linh.

(D) Bia khắc bài thơ của vua Lẻ Thánh-tôn.

(C) Hai dãy nhà ở trong có động Thập-điện.

(E) Sân.

(F) Điện thờ Phật : (1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng A-di-đà, lớn hơn cả ; (5, 6) Tả, tượng Quan-thế-âm, hữu, tượng Đại-thế-chí ; (7) Tượng Thích-ca Thế-tông, đứng ; (8, 9) Tả, tượng Văn-thù ; hữu, tượng Phổ-hiền ; (10) Tượng Di-lặc bằng đồng ; (11, 12, 13, 14) Tượng tứ Thiên-vương ; (15) Tượng Cửu-long, Thích-ca sơ sinh ; (16) Tượng Quan-âm ngồi thuyết-pháp ; (17) Tượng Quan-âm thiên-thủ ; (18) Tượng Thánh-tăng ; (19) Tượng Thổ địa đầu bạc ; (20, 21, 22, 23) Tượng bốn vị Thiên-vương khá đẹp ; (24, 25) Tượng hai vị Hộ-pháp cưỡi con sấu ; (26, 27) Tượng bốn vị Bồ-tát ; (28, 29, 30) Tượng ba vị Kim-cương.

(G) Nhà hậu-đường và hai bên hành lang : (1) Ban thờ Quan âm tống-tử ; (2, 3, 4) Ban thờ hậu ; (5) Ban thờ bà Nhân tôn Hoàng-hậu ; (6) Tượng Thánh-tăng ; (7) Ban thờ đức chúa (thổ-địa) và một vị quan có công đức ; (8, 9) Tượng hai vị Kim-cương ; (10, 11) Tuợng 18 vị La-hán.

10) CHÙA TÂY-PHƯƠNG

Chùa này ở trên núi Tây-phương, chính danh là Sùng-phúc-tự, thuộc làng An-thôn, xã Thạch-xá, huyện Thạch-thất tỉnh Sơn-tây.

Tương truyền rằng chùa này khởi đầu có từ cuối đời, nhà Đường, vào lúc Cao-Biền sang làm Đô-hộ ở đất Giao-châu. Kể thực ra, thì không có di-tích gì làm bằng chứng cả, nhưng có mấy điều sau này làm cho ta phải chú ý : một là cái kiểu chùa này làm theo lối chữ tam, thì ở nước Nam không đâu có ; hai là ở trong chùa chỉ có một vị Hộ-pháp là Vi-thiên-tướng quân 韋天將軍, rất đúng với sách cổ, chứ không làm hai vị Hộ-pháp là ông Thiện và ông Ác như đời sau ; ba là từ đời Đường về trước ở các chùa chỉ làm tượng 16 vị La-hán, chứ không làm 18 vị như từ đời Tống về sau.

Lấy những điều ấy mà suy, thì dù chùa Tây-phương không phải làm từ đời Đường, chắc cũng là làm vào quãng trước đời Tống. Dẫu thế nào mặc lòng, chùa này là chùa cổ nhất ở Bắc-kỳ.

Cứ như lời sư bản-tự nói, thì chùa này đã trùng tu lại nhiều lần rồi, mà thật có sự-tích rõ-ràng, là một lần về đời vua Hi-tôn nhà Hậu-Lê, niên-hiệu Chính-hòa (1676-1705), tức là vào đời chúa Tây-vương Trịnh Tạc cầm quyền. Lần ấy làm cái Tam-quan có khắc chữ vào gỗ. Cái Tam-quan ấy hiện nay đổ nát, không còn nữa, chỉ còn có mấy đoạn gỗ mà thôi. Đến cuối đời nhà Nguyễn Tây-sơn lại trùng-tu lần nữa ; lần này có đúc cái chuông và có tên những người như Phan Huy Ích và các quan triều Tây-sơn cúng tiền để đúc chuông ấy.

Chùa Tây-phương tường ngoài xây liền theo lối chữ công 工 mà nhà ở trong thì làm ba cái nhà cách nhau hai cái thiên-tỉnh nhỏ, thành ra hình chữ tam 三. Mỗi cái nhà có hai tầng mái, ở ngoài trông vào như là nhà hai tầng. Cách chạm trổ, thì chỗ nào cũng làm rồng năm móng cả.

Các tượng ở trong chùa hết thảy tạc bằng gỗ, có nhiều pho rất khéo. Pho tượng Tuyết-sơn, thì ai xem cũng công nhận là rất có mỹ-thuật, pho tượng Thiên-thủ Quan-âm có một trăm tay và hai pho tượng Quan-thế-âm và Đại-thế-chí đứng cạnh tượng A-di-đà cũng có vẻ đẹp, tám pho tượng Kim-cương rất có vẻ linh-hoạt và mười-sáu pho tượng La-hán đều hiển-lộ được cái trạng thái nghĩ-ngợi tư-tưởng.

Hiện nay pho tượng Tuyết-sơn và mấy pho tượng để thờ ở chính điện đều róc hết cả sơn vàng, chỉ có màu gỗ đen mà thôi.

Chùa Tây-phương không có tượng thờ Thánh-tăng ở bái-đường và ban thờ Thổ-địa-thần lại đem ra thờ ở cái miếu riêng ở bên cạnh sân.

Đại-khái kiểu chùa và cách bài-trí các tượng ở trong chùa ấy như thế này :

(A) Nhà bái-đường năm gian : (1) Thiên-thủ Quan-thế-âm một trăm tay ; (2) Thiện-tài ; (3) Long-nữ ; (4) Vị-đà Thiên-tướng-quân làm Hộ-pháp cả Đông, Tây, Nam ba châu ; (5) Thổ-địa-thần ; (6) Sơn-thần ; (7, 8, 9, 10) Bốn vị Kim-cương.

(B) Thiên-tỉnh : (1, 2) Hai cái bể cạn.

(C) Nhà chính-điện ba gian : (1) Tượng A-di-đà, đứng ; (2) Tượng Quan-thế-âm, đứng ; (3) Tượng Đại-thế-chí, đứng ; (4) Tượng Tuyết-sơn, róc hết cả sơn, khéo nhất trong chùa ; (5) Ca-diếp ; (6) A-nan-đà ; (7) Di-lặc, róc-sơn ; (8) Pháp-hoa-lâm Bồ-tát ; (9) Đại-diệu-tướng Bồ-tát ; (10) Tượng Cửu-long ; (11) Đế-thích ; (12) Phạm-thiên ; (13) Hương-án ; (14, 15) Hai vị La-hán ; (16, 17) Tượng Thập-điện Diêm-vương ; (18, 19) Hai pho tượng người lập hậu.

(D) Nhà hậu-đường năm gian : (1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) A-di-đà ; (5) Quan-thế-âm ngồi tòa sen để trên đầu tên quỉ ; (6) Quan-âm tống-tử ; (7) Tượng Cửu-long ; (8, 9) Tượng hia vị nữ tướng quì, gọi là Kim-đồng và Ngọc-nữ ; (10, 11, 12) Tượng Tam-tòa Thánh-mẫu ; (13) Tượng chư-vị các cô. Tượng Thánh-mẫu và các cô, là tượng Chư-vị, chắc về sau mới thêm vào ; (14) Hương-án ; (15, 16) Tượng 14 vị La-hán rất khéo ; (17, 18, 19, 20) Tượng 4 vị Kim-cương.

Tượng đức Thích-ca mầu-ni Phật thuyết pháp

Tượng đức A-di-đà Phật

Tượng đức Quan-âm có 32 tay

Tượng đức Văn-thù Bồ-tát ngồi trên con Thanh-sư

Tượng đức Phổ-hiền Bồ-tát ngồi trên con Bạch-tượng

Tượng Tam thế : quá-khứ, hiện-tại, tương-lai Phật

Tượng Hộ-pháp

Tượng Hộ-pháp

NHỮNG SÁCH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ XUẤT BẢN

- Sơ-học luân-lý (hết) : 1 quyển

- Sư-phạm yếu-lược (hết) : 1 quyển

- Việt-nam văn-phạm : 1 quyển

- 47 điều giáo-hóa đời Lê-triều (hết) : 1 quyển

- Nho-giáo : 4 quyển

- Truyền Kiều (hết) : 1 quyển

- Việt-nam sử-lược (đang in lại) : 2 quyển

- Grammaire Annamite : 1 quyển

- Tiểu-học Việt-nam văn phạm giáo-khoa-thư : 1 quyển

ĐANG SOẠN

- Lão giáo : 1 quyển

- Thế-giới đại quan : 1 quyển

Notes

[←1]

Tuyệt-đối : Cùng tột, không có gì sánh ngang được.

[←2]

Pháp-thân : Cái thân thuần là lý, không có sắc, không có tướng.

[←3]

Tương-đối : Sánh ngang cái nọ đối với cái kia.

[←4]

Minh-triệt : Sáng suốt.

[←5]

Hữu-tình : Giống sinh vật có cảm-giác.

[←6]

Hằng-hà sa số : Số cát ở sông Hằng, nghĩa bóng vô-số.

[←7]

Tự giác tự lợi : Biết lấy cho mình, lợi lấy cho mình.

[←8]

Tự giác giác tha : Biết cho mình rồi làm cho người biết.

[←9]

Viên-mãn : Toàn vẹn.

[←10]

Tị-tổ : Ông tổ đầu tiên lập ra một học-thuyết hay một tôn-giáo.

[←11]

Giáng đản : Giáng sinh.

[←12]

Phát-nguyện : Phát lời cầu nguyện.

[←13]

Dĩnh-ngộ : thông minh chóng hiểu biết.

[←14]

Ưu bi khổ-não : lo buồn khổ-sở.

[←15]

Phát thệ : Phát lời thề.

[←16]

Vô-thượng chính đẳng chính giác : Đạo chân-thực của Phật.

[←17]

Cứu-cánh : Cùng tột sau hết.

[←18]

Ảo-hóa : Sự biến-hóa không chân-thực.

[←19]

Mê-hoặc : Mờ tối sai lầm.

[←20]

Pháp-lực : Sức mạnh của phép mầu.

[←21]

Ngũ-trọc : Năm cái dơ đục là : kiếp-trọc, kiến-trọc, phiền-não-trọc, chúng-sinh-trọc và mệnh-trọc.

[←22]

Tham-dục : Tham muốn.

[←23]

Sân-khuể : Tức giận.

[←24]

Tà-kiến : Tư-tưởng không ngay chính.

[←25]

Kiêu-mãn : Kiêu-ngạo tự-đắc.

[←26]

Phỉ-báng : Báng-bổ.

[←27]

Phương-tiện : Cách-thức tùy tiện cho người ta dễ theo, dễ hiểu.

[←28]

Xá-lị : Hài cốt còn lại.

[←29]

San-định : Xếp đặt thành sách.

[←30]

Sưu-tập : Nhặt-nhạnh.

[←31]

Tuyên-dương : Tuyên-truyền tán-dương.

[←32]

Tham-khảo : Tra-xét so-sánh.

[←33]

Khất-thực : Xin ăn.

[←34]

Chỉnh-túc : Đứng-đắn nghiêm-trang.

[←35]

Phong-độ : Đáng vẻ.

[←36]

Ám-chướng : Tối-tăm che-lấp.

[←37]

Ngã-kiến : Cái tư-tưởng về sự có cái ngã.

[←38]

Đầu-đà : Phép tu khổ-hạnh.

[←39]

Khai-ngộ : Mở trí ra để hiểu biết.

[←40]

Sa-di : Chú tiểu.

[←41]

Đa-văn : Nghe nhiều.

[←42]

Thường trụ : Có luôn luôn.

[←43]

Khế-hợp : Hợp đúng.

[←44]

Phổ-ứng quần-cơ : Ứng khắp cả các cơ của chúng-sinh.

[←45]

Xem ở mục thứ V.

[←46]

Thể : Phần nhất-định không biến đổi.

[←47]

Dụng : Sự ứng dụng ở việc hành-vi.

[←48]

Tự tính luân thân : Tự cái tính bản-nhiên mà luân chuyển hóa ra thân khác.

[←49]

Ô-trọc : Du đục.

[←50]

Thanh-tĩnh : Trong sạch.

[←51]

Uế-thổ : Đất bẩn.

[←52]

Tĩnh-thổ : Đất sạch.

[←53]

Thụ ký : Trao ghi, nghĩa là ghi nhận cho vào đạo quả.

[←54]

Thiên-nhỡn : Mắt của bậc trời, trông rõ hết thảy mọi vật ở trong thế-gian.

[←55]

Sân-nộ : Nóng giận.

[←56]

Tham-trược : Tham-lam bám-víu.

[←57]

Chư-căn : Nói gồm cả lục căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý.

[←58]

Túc-mệnh : Việc sống ở kiếp trước.

[←59]

Thụ-trì : Theo giữ.

[←60]

Tha-tâm-trí : Biết tâm-trí của kẻ khác.

[←61]

Thần-túc : Chân thần, phép đi đâu cũng được.

[←62]

Ba-la-mật : Phép tu lục-độ.

[←63]

Bất-thoái-chuyển : Không lui chuyển.

[←64]

Ngũ-nghịch : Năm tội nghịch là : giết cha, giết mẹ, giết a-la-hán, phá sự hòa-hợp của tăng-nhân, làm cho máu ở trong thân Phật chảy ra.

[←65]

Ác-đạo : Ngã-quỉ-đạo, súc-sinh đạo và địa-ngục đạo.

[←66]

Tuyên-thuyết : Nói rõ cho mọi người biết.

[←67]

Nghiêm-tĩnh : Nghiêm trang trong-sạch.

[←68]

Do-tuần : Số đo của người Ấn-độ.

[←69]

Nghiêm-tĩnh quang-lệ : Nghiêm-trang trong-sạch sáng-sủa đẹp-đẽ.

[←70]

Cùng vi cực diệu : Nhỏ vô cùng và rất linh-diệu.

[←71]

Tiếng nói hồng-sướng :Tiếng nói rõ-ràng.

[←72]

Tam-muội thanh-tĩnh : Phép tam-muội trong sạch.

[←73]

Tam-muội phổ-đẳng : Phép tam-muội biết khắp hết thảy.

[←74]

Bất-thoái-chuyển-địa : Chỗ không lùi lại.

[←75]

Ba Phép nhẫn của bậc đắc đạo.

[←76]

Thành-tựu : Thành công, kết quả.

[←77]

Chửng-cứu phổ-độ : Cứu vớt và độ khắp cả chúng sinh.

[←78]

Tứ-sinh : Bốn cách sinh là : ở trứng sinh ra, ở thai sinh ra, ở nước sinh ra, hóa mà sinh ra.

[←79]

Tam-giới : Ba cõi dục-giới, sắc-giới, và vô-sắc-giới.

[←80]

Mối đầu chân-thực phát-sinh ra vạn vật.

[←81]

Trần-cảnh : Cảnh ở trần-gian.

[←82]

Nhiễm-trược : Thấm nhuộm bám bíu.

[←83]

Liễu-ngộ : Hiểu biết rõ.

[←84]

Yên-nhẫn : Yên lặng và chịu-đựng chắc-chắn.

[←85]

Phó-chúc : Dặn-dò.

[←86]

Lục-đạo : Sáu cõi là cõi trời, cõi người, cõi A-tu-la, cõi ngã-quỉ, cõi súc-sinh và cõi địa-ngục.

[←87]

A-la-hán quả : Cái kết-quả của sự tu-luyện đến bậc bất sinh bất diệt, không phải học gì nữa.

[←88]

Vạn-tượng sâm-nhiên : Muôn tượng đông-đúc.

[←89]

Phổ-biến : Rộng khắp hết mọi nơi.

[←90]

Thọ-mệnh : Sự sống lâu.

[←91]

Ngũ-dục : Năm lòng dục là : Sắc-dục, thanh-dục, hương-dục, vị-dục, xúc-dục.

[←92]

Tri-túc : Biết lấy làm đủ.

[←93]

Ngũ-trần : Năm cái trần-tục là : Sắc-trần, thanh-trần, hương trần, vị-trần và xúc-trần.

[←94]

Dục-nhiễm : Thẩm quan các trần-dục.

[←95]

Thần-liêu : Thần-thuộc quan-liêu.

[←96]

Lậu-nghiệp : Cái nghiệp còn sót lại.

[←97]

Ái-hoặc : Sự mê, sự lầm của lòng ái.

[←98]

Số-lượng : Cách lường tính theo số.

[←99]

Tàn-uế : Bã bẩn.

[←100]

Viên-đỉnh : Đỉnh đầu tròn.

[←101]

Hỗn-tạp : Lẫn lộn.

[←102]

Mê-hoặc : Mờ-tối lầm-lỗi.

[←103]

Nhất-trí :Suốt là một.

[←104]

Hồ-đồ bác-tạp : Không rõ-ràng rành-mạch.

[←105]

Viên-dung : Tròn-vẹn hòa-hợp.

Table of Contents

MẤY LỜI NGỎ CÙNG ĐỘC-GIẢ

LỜI MỞ ĐẦU

I. THÍCH-CA MẦU-NI PHẬT 釋迦牟尼佛

II. THẬP ĐẠI ĐỆ-TỬ 十大弟子

1) XÁ-LỊ-PHẤT 舍利弗 (Sariputra)

2) MỤC-KIỆN-LIÊN 目犍連 (Maudgalyayana)

3) ĐẠI-CA-DIẾP 大迦葉 (Maha Kacyapa)

4) TU-BỒ-ĐỀ 須菩提 (Subhuti)

5) A-NA-LUẬT 阿那律 (Anuruddha)

6) PHÚ-LÂU-NA 富樓那 (Purna)

7) CA-CHIÊN-DIÊN 迦旃延 (Kotyayana)

8) ƯU-BA-LI 優波離 (Upali)

9) RA-HẦU-LA 囉喉羅 (Rahula)

10) A-NAN-ĐÀ 阿難陀 (Ananda)

III. CHƯ PHẬT 諸佛

1) A-DI-ĐÀ PHẬT 阿彌陀佛

2) DƯỢC-SƯ LƯU-LY-QUANG PHẬT 藥師琉璃光佛

IV. CHƯ BỒ-TÁT 諸菩薩

1) DI-LẶC BỒ-TÁT 彌勒菩薩

2) QUAN-THẾ-ÂM BỒ-TÁT (PUSA) 觀世音

3) ĐẠI-THẾ-CHÍ BỒ-TÁT 大勢至菩薩

4) VĂN-THÙ BỒ-TÁT 文殊菩薩

5) PHỔ-HIỀN BỒ-TÁT 普賢菩薩

6) ĐỊA-TẠNG BỒ-TÁT 地藏菩薩

V. THẾ-GIAN VÀ THẾ-GIỚI

1) THẾ-GIAN

a) Lục đạo

b) Tam giới

2) THẾ-GIỚI

a) Ở trong không-gian

b) Ở trong thời-gian

VI. SỰ THỜ-PHỤNG VÀ CÁCH BÀI-TRÍ CÁC TƯỢNG TRONG CHÙA

1) ĐIỆN THỜ PHẬT

2) NHÀ BÁI ĐƯỜNG

3) NHÀ HÀNH-LANG

4) NHÀ TĂNG-ĐƯỜNG

PHẦN PHỤ THÊM : MẤY CẢNH CHÙA LỚN Ở BẮC-KỲ

1) CHÙA HÒA-GIAI

2) CHÙA BÀ-ĐÁ

3) CHÙA LIÊN-PHÁI

4) CHÙA BẰNG

5) CHÙA PHẬT-TÍCH

6) CHÙA BÁCH-MÔN

7) CHÙA BÚT-THÁP

8) CHÙA CÓI

9) CHÙA ĐỌI

10) CHÙA TÂY-PHƯƠNG