Phật Lục

2) DƯỢC-SƯ LƯU-LY-QUANG PHẬT 藥師琉璃光佛

Ở các chùa ít khi có tượng thờ đức Dược-sư Lưu-ly-quang Phật (Bhaisajyaguru), nhưng thường hay tụng kinh Dược sư Lưu-ly-quang Như-lai bản-nguyện 樂師琉璃光如來本願經. Kinh ấy chép rằng : Văn thù Bồ-tát bạch đức Thích-ca mầu-ni Phật rằng : « Xin Phật diễn-thuyết danh-hiệu và những lời đại-nguyện của chư Phật cho các đệ-tử nghe ».

Phật nói rằng :

« Ở phương đông, cách cõi đất này gấp mười lần cát ở sông Hằng có một thế-giới, gọi là Tĩnh-lưu-ly 淨琉璃. Ở cõi thế-giới ấy có đức Phật, hiệu là Dược-sư Lưu-ly-quang Như-lai. Khi Ngài còn ở ngôi Bồ-tát, có phát mười-hai lời đại nguyện như sau này :

« - Nguyện khi được chính-giác thì thân ta quang-minh rực-rỡ, chiếu khắp vô-lượng vô-số thế-giới và có đủ 32 tướng lạ, 80 thứ vẻ đẹp ; thân ta đã vậy, lại làm cho hết thảy chúng sinh cũng giống như ta.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, thân ta như ngọc lưu-ly, trong-sạch sáng-tỏ hơn mặt trời, mặt trăng ; nếu chúng sinh có ai hôn-ám, sẽ nhờ cái sáng của ta mà tùy ý làm mọi sự-nghiệp.

« - Nguyện khi ta được chứng chính-quả bồ-đề, thì đem cái trí-tuệ phương-tiện vô-biên vô-hạn mà giúp cho chúng sinh được thụ-dụng không bao giờ hết.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai theo đạo khác, đều hết thảy an lập trong đạo bồ-đề.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, hết thảy chúng sinh đều tu đạo trong-sạch, không ai phá giới mà làm điều-ác.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai thân hình bất cụ, hoặc bị các bệnh tất xấu-xa khổ-sở, thì đều được đầy đủ ngay-lành đẹp-tốt.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai lo-sợ, đau-yếu, nghèo-đói, cô-đơn, hễ nghe danh-hiệu của ta, thì được no đủ yên lành.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, những người có nữ-thân đều được chứng chính-pháp.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, hết thảy chúng sinh giải-thoát ra ngoài lưới ma, mà tu bồ-tát hạnh.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai bị hình-phạt, phải tù-tội, hoặc bị tàn-hại gì, thì nhờ phúc-lực của ta mà được giải-thoát hết cả.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai đói khát mà làm những điều ác-nghiệp, thì ta làm cho được no-ấm và biết mùi đạo vị.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai rét-mướt, thì ta làm cho ấm-áp, có đủ áo quần được như ý muốn ».

Bởi có những lời đại-nguyện ấy, cho nên những khi người ta làm chay làm đàn xong, hoặc khi ai có bệnh-tật, thường hay tụng kinh Dược-sư để cầu tiêu-giải các tai-nạn.

IV. CHƯ BỒ-TÁT 諸菩薩

Bồ-tát 菩薩 là do tiếng phạm bồ-đề tát-đóa 菩提薩埵 (bodhisattva) gọi tắt mà thành ra, tức là danh-hiệu của những người tu-hành đạo Phật đã thành-tựu 76, có thể giác-ngộ được hết thảy các loài hữu-tình chúng sinh, nhưng còn kém Phật một bậc, cho nên còn phải tu một kiếp nữa mới thành Phật. Người Tàu từ đời nhà Tống trở đi, thường hay gọi các vị Đại Bồ-tát là Đại-sĩ 大士.

Các Đại Bồ-tát đối với trên thì cầu được đạo Phật, mà đối với dưới thì cầu giáo-hóa chúng sinh ; bao giờ cũng nặng về tình mà thương muôn vật, cho nên cứ tùy từng loại mà hiện thân ra để cứu-độ chúng sinh. Cái tâm của Bồ-tát là đại-từ và đại-bi. Đại-từ là yêu-mến và tưởng-nhớ đến chúng sinh, hễ ai sở cầu điều gì yên-vui, thì tùy lòng nguyện của người ấy mà nhiêu-ích cho được cái sở cầu ; đại-bi là thương-xót hết thảy chúng sinh phải chịu mọi điều khổ-não, ra sức chửng cứu phổ-độ 77. Cái lòng của Bồ-tát quảng-đại như thế, cho nên mới phát tâm tế-độ chúng sinh, khiến cho các loài ở trong tứ-sinh 78 và tam-giới 79 khắp hết đều được giải-thoát.

Chư Bồ-tát, khi mới phát tâm, ai nấy đều phát bốn điều thề lớn sau này, gọi là tứ-hoằng-thệ 四弘誓 :

- Chúng sinh vô-biên, thệ nguyện-độ 衆生無邊，誓願度. Thề xin độ hết chúng sinh vô-biên. Ấy là lấy Khổ đế làm duyên mà phát thệ.

- Phiền-não vô-số, thệ nguyện đoạn 煩惱無數，誓願斷. Thề xin dứt hết phiền-não vô-số. Ấy là lấy Tập-đế làm duyên mà phát thệ.

- Pháp-môn vô-tận, thệ nguyện học 法門無盡，誓願學. Thề xin học hết pháp-môn vô-tận. Ấy là lấy Đạo-đế làm duyên mà phát thệ.

- Phật đạo vô-thượng, thệ nguyện thành 佛道無上，誓願成. Thề xin thành đạo Phật vô-thượng. Ấy là lấy Diệt-đế làm duyên mà phát thệ.

Đối với tâm thân mình, chư Bồ-tát phát bốn điều nguyện lớn sau này :

- Tâm như đại địa 心如大地 : Nguyện cái tâm mình như đất lớn, để nuôi lớn chúng sinh cho được thành chính-quả.

- Tâm như kiều thuyền 心如橋船 : Nguyện cái tâm mình như cái cầu, cái thuyền, để đưa chúng sinh sang bến bên kia.

- Tâm như đại hải 心如大海 : Nguyện cái tâm mình như bể lớn, để nuôi chứa chúng sinh trong chỗ chân nguyên. 80

- Thân như hư không 身如虛空 : Nguyện cái thân mình như hư không bao-hàm hết thảy vạn vật, cùng với chúng sinh bình-đẳng vô nhị.

Đối với chúng sinh, chư Bồ-tát phát bốn điều thệ nguyện lớn sau này :

- Vị độ giả, linh độ 未度者, 令度 : Ai chưa độ, thì khiến được độ.

- Vị giải giả, linh giải 未解者，令解 : Ai chưa hiểu, thì khiến được hiểu.

- Vị an giả, linh an 未安者，令安 : Ai chưa được an, thì khiến được an.

- Vị nát-bàn giả, linh nát-bàn 未涅磐者，令涅磐 : Ai chưa được nát-bàn, thì khiến được nát-bàn.

Đối với phép tu-hành của chư Bồ-tát, thì có mười phép phương-tiện sau này :

- Người tu bồ-tát hạnh, thì lòng không keo-lận, bao giờ cũng sẵn lòng hỉ-xá thân mệnh và của mình, chỉ muốn lợi ích cho chúng sinh mà không cầu báo lại. Thế gọi là bố-thí phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, thì kiên giữ các điều cấm-giới, mình có đủ uy-nghi, không khinh-dể kẻ khác và đối với các trần-cảnh 81 lòng không nhiễm-trược 82. Thế gọi là trì-giới phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, thì xa lìa những sự điên-đảo sân-khuể và không có cái tưởng bỉ với ngã, đối với chúng sinh giả sử có kẻ ngang tàng xâm-phạm đến mình, cũng chịu nhịn, tâm không động. Thế gọi là nhận-nhục phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, đối với mọi việc trong sạch, phải chịu khó nhọc, dũng mãnh không lười ; học được phép gì thì tưởng nhớ suy nghĩ luôn, không để quên-nhãng. Thế gọi là tinh-tiến phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, xa bỏ hết thảy ngũ-dục (sắc-dục, thanh-dục, hương-dục, vị-dục, xúc-dục) và mọi điều phiền-não mà đối với mọi phép thiền-định giải-thoát, thì có nhuệ ý tu tập, cầu chứng được Phật quả. Thế gọi là thiền-định phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh xa lìa những điều ngu-si phiền-não, nuôi cho lớn thêm hết thảy các công-đức, mừng-rỡ yên-vui, lòng không chán-nản, khai-phát cái tuệ-giải, thành-tựu đạo bồ-đề. Thế gọi là trí-tuệ phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, vận cái tâm bình-đẳng đại-từ làm lợi-lạc cho hết thảy chúng sinh, tuy trải bao nhiêu kiếp ở trần-gian mà không mỏi-chán. Thế gọi là đại-từ phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, tuy hiểu rõ chư pháp là vốn không có tự tính, nhưng vẫn lấy cái tâm bình-đẳng đại-bi thay cho hết thảy chúng sinh mà chịu mọi điều khổ-não, dẫu trải bao nhiêu kiếp ở trần-gian cũng không mỏi chán. Thế gọi là đại-bi phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh lấy cái vô-ngại trí-tuệ mà mở bảo cho hết thảy chúng sinh, khiến cho liễu-ngộ 83 cái giác-tính bản hữu, không có điều gì nghi-hoặc nữa. Thế gọi là giác-ngộ phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, chuyển cái pháp-luân vô-thượng, hóa-đạo hết thảy chúng sinh khiến theo sự dạy mà sửa cái học, làm cho thêm lớn cái bồ-đề hạnh ở ngôi bất-thoái. Thế gọi là chuyển bất-thoái pháp-luân phương-tiện.

Đại khái cái thực-đức của chư Bồ-tát là mở rộng lòng từ-bi, khéo dùng các phương-tiện ở trong tam-giới, không ở hẳn ở cõi nát-bàn, vẫn cứ ra vào chỗ sinh tử, để hóa độ chúng sinh, lấy phép « tự giác giác tha 自覺覺他 » làm cốt-yếu. Vậy nên công-đức của các vị đại Bồ-tát thật là rộng lớn. Sau này nói lược qua sự-tích và danh-hiệu của mấy vị đại Bồ-tát, thờ ở các chùa và thường hay tụng niệm đến luôn, như Di-lặc Bồ-tát, Quan-thế-âm Bồ-tát, Đại-thế-chí Bồ-tát, Văn-thù Bồ-tát, Phổ hiền Bồ-tát và Địa-tạng Bồ-tát.

1) DI-LẶC BỒ-TÁT 彌勒菩薩

Di-lặc Bồ-tát là do tiếng phạm Maitreya Bodhisattva phiên dịch ra theo nghĩa thì gọi là Từ-thị 慈氏 và hiệu là A-dật-đa 阿逸多 (Adjita). Cứ như lời đức Thích-ca mầu-ni nói ra khi Ngài thuyết pháp, thì hiện nay đức Di-lặc Bồ-tát còn ở trên tầng trời Đâu-suất, đợi đến ngày giáng sinh làm người ở trần-gian để tu thành Phật, tức là một vị Phật tương-lai nối sau đức Thích-ca mầu-ni vậy.

Theo sách Phật-tổ thống-kí 佛祖統記 thì đức Thích-ca mầu-ni Phật giáng-thế vào cuối thời giảm, trong tiểu-kiếp thứ chín, khi thọ-mệnh của người ta là một trăm tuổi ; rồi trải qua hết thời tăng, trong tiểu-kiếp ấy, sang thời giảm trong tiểu-kiếp thứ mười, khi thọ mệnh người ta giảm đến tám vạn tuổi, bấy giờ đức Di-lặc mới giáng-sinh. Vậy tính theo số năm trong các tiểu-kiếp, thì từ đời đức Thích-ca đến đời đức Di-lặc thành Phật, cách nhau 8 triệu 10 vạn 8 nghìn (8.108.000) năm.

Khi đức Thích-ca đã thành Phật mà còn ở thế-gian, thì đức Di-lặc thường xuống nghe Phật thuyết-pháp, tức là một đệ-tử của Phật ở trên cõi Trời.

Ở bên Ấn-độ và Tây-Tạng, người ta làm tượng đức Di-lặc hình dung hoặc đứng hoặc ngồi như các vị Bồ-tát khác. Nhưng bên Tàu và bên Việt-nam ta thì hay làm tượng ngài hình-dung một người ngồi có cái sắc tướng béo lớn, dáng mặt vui-vẻ, miệng cười tươi tốt, rõ ra cái thái độ sung-sướng vô cùng. Ấy là tỏ cái ý rằng người đã tu đắc-đạo gần thành Phật, thì bao giờ trong lòng cũng thư-thái, không có chút gì là lo buồn cả.

Đức Di-lặc Bồ-tát tuy chưa thành Phật, nhưng ngài vẫn lấy lòng từ-bi mà phổ-độ chúng-sinh, cho nên người ta thờ ngài cũng như thờ một vị đã thành Phật rồi. Thường ở chùa, người ta thờ đức Di-lặc ngồi giữa, bên tả có đức Pháp-hoa-lâm Bồ-tát 法花林菩薩, bên hữu có đức Đại-diệu-tướng Bồ-tát 大秒相菩薩, gọi chung là Di-lặc tam-tôn 彌勒三尊.

Có sách chép rằng đức Di-lặc Bồ-tát ở trên tầng trời Đâu-xuất xuống giảng cái thuyết « phi không phi hữu, trung đạo diệu lý 非空非有, 中道妙理 » làm ra sách Du-già sư địa-luận 瑜伽師地論 truyền cho Vô trước bồ-tát (Asangha) ở đất Ấn-độ. Sách ấy là sách cốt-yết của phái Du-già, tức là một phái chuyên bàn về cái tôn-chỉ Duy-thức 唯識.

Những kinh nói về đức Di-lặc Bồ-tát, có bộ Di-lặc bản kinh 米勒本經 : Di-lặc thượng-sinh kinh 彌勒上生經, nói Ngài sinh lên cõi trời ; Di-lặc hạ-sinh kinh 彌勒下生經, nói : Ngài sẽ sinh xuống trần-thế ; Di-lặc đại-thành Phật kinh 米勒大成佛經, nói lúc Ngài sẽ thành Phật.

2) QUAN-THẾ-ÂM BỒ-TÁT (PUSA) 觀世音

Quan-thế-âm là một vị Đại Bồ-tát rất có lòng từ-bi hay cứu khổ cứu nạn, cho nên ở đâu đâu cũng thờ Ngài và tụng niệm danh-hiệu của Ngài. Ba chữ Quan-thế-âm 觀世音 có cái nghĩa rất sâu-xa, tỏ ra là trong thế-gian chỗ nào, lúc nào, cũng có tiếng kêu đau, kêu khổ, thật là đáng thương đáng xót. Nhờ có Phật và có Bồ-tát mở lòng từ-mẫn đem phép mầu-nhiệm mà cứu vớt chúng sinh, cho nên đạo Phật là đạo từ-bi bác-ái vô cùng.

Kinh Pháp-hoa nói rằng : Khổ não chúng sinh, nhất tâm xưng danh, Bồ-tát tức thì quan kỳ âm thanh, giai đắc giải-thoát. Dĩ thị danh Quan-thế-âm 苦惱衆生一心稱名，菩薩即時觀其音聲，皆得解説. 以是名觀世音 : Những chúng sinh bị khổ-não mà nhất tâm đọc đến tên Bồ-tát, tức thì Ngài xem âm thanh của chúng sinh mà độ cho được giải-thoát. Bởi thế gọi tên Ngài là Quan-thế-âm.

Đức Quan-thế-âm mà có cái danh-hiệu ấy là do một đức Phật đã thụ-ký cho Ngài, cho nên chính Ngài nói trong kinh Lăng-nghiêm rằng : « Về vô-số kiếp đời xưa có đức Phật ra đời hiệu là Quan-thế-âm Như-lai 觀世音如來. Ta đến trước Phật mà phát bồ-đề tâm. Phật dạy ta theo ba phép văn 聞, tư 思, tu 修, nghĩa là nghe lời giảng dạy, suy nghĩ về đạo lý và tu-hành mà vào tam-ma-đề (Samadhi). Phật khen ta chóng được viên-thông pháp-môn và tức thì ở ngay chỗ đại hội thụ-ký cho ta cái hiệu là Quan-thế-âm ». Như thế là Ngài được lấy cái danh-hiệu của bản-sư làm danh-hiệu của mình vậy.

Người đời thường gọi tắt là Quan-âm có người cho là về đời nhà Đường bên Tàu, người trong nước kiêng chữ thế 世, là tên vua Thái-tôn, cho nên mới bỏ chữ ấy đi, rồi sau thành quen.

Quan-thế-âm Bồ-tát còn có hiệu là Quan-tự-tại Bồ-tát 觀自在菩薩, lấy nghĩa chữ quan 觀 là khảo xét khắp trong thế-giới, và chữ tự tại 自在, là bao giờ cũng tự kỷ thường tại để trừ sự khổ, ban sự vui cho chúng sinh. Quan-thế-âm Bồ-tát hay Quan-tự-tại Bồ-tát đều do nghĩa chữ phạm là Avalokitésvara Bodhisattva mà dịch ra. Tiếng phạm còn gọi Quan-thế-âm là Padmapâni, dịch nghĩa ra là Liên-hoa-thủ 蓮花手.

Bởi vì đức Quan-thế-âm có phép thần-thông quảng đại, thường hay biến hiện ra nhiều sắc-tướng để trừ sự khổ-não, cho nên trong kinh nhà Phật có nơi nói có sáu vị Quan-thế-âm, có nơi nói có bảy vị Quan-thế-âm, lại có nơi nói có ba-mươi-ba vị Quan-thế-âm. Nhưng thường thì chỉ xưng-hô một tiếng Quan-thế-âm, tức là gồm hết cả các vị Quan-thế-âm khác.

Trong các danh-hiệu và sắc-tướng của đức Quan-thế-âm, ta nên biết mấy danh-hiệu sau này :

- Quan-âm vô-úy 觀音無畏. Danh-hiệu này là do ở phẩm Phổ-môn trong kinh Pháp-hoa nói rằng : « Quan-thế-âm Đại Bồ-tát thường dùng phép bố-thí vô-úy để cứu chúng sinh trong cơn cấp-nạn sợ-hãi ».

- Nam-hải viên-thông giáo-chủ đại-từ đại-bi, tầm thanh cứu khổ linh-cảm Quan-thế-âm Bồ-tát 南海圓通教主，大慈大悲，尋聲救苦，靈感觀世音菩薩. Nghĩa là đức Quan-thế-âm làm giáo-chủ đạo viên-thông ở miền Nam-hải, thường tìm tiếng kêu mà cứu khổ, rất cảm-ứng và rất thiêng-liêng. Bởi vì ngài tuy đã gần thành Phật, nhưng vì lòng thương-xót chúng sinh, muốn ở miền thế-gian để cứu khổ cứu nạn. Vậy nên trong kinh nói rằng ngài thường trụ ở miền Nam-hải.

- Thiên-thủ thiên-nhỡn Quan-thế-âm Bồ-tát 千手千眼觀世音菩薩. Ngài có thần-thông quảng-đại, cứu-độ chúng-sinh, không đâu là Ngài không thấy, không việc gì là Ngài không làm được, cho nên Ngài có sắc-tướng là một vị có nghìn tay nghìn mắt.

- Chuẩn-đề Quan-âm 準提觀音. Ngài là một ứng-thân trong sáu Quan-âm. Theo đúng trong sách thì tượng Ngài tạc có ba mắt và mười-tám tay, mình mặc áo sắc trắng vẽ hoa.

- Phật-bà Quan-âm. Xem trong các kinh-điển và những bức tranh vẽ của các nhà danh-họa từ đời Đường về trước, thì không đâu tỏ ra đức Quan-âm có tướng đàn-bà. Bởi vì Phật và Bồ-tát không có phân biệt nam tướng hay nữ tướng gì hết cả.

Thế mà ta thường nghe gọi là đức Phật-bà Quan-âm và lại thấy các tượng của Ngài hình-dung là người đàn-bà.

Nguyên về đời nhà Nguyên bên Tàu có tăng-nhân, tức là Đạo-tuyên luật-sư 道宣律師 ở Nam-sơn làm ra một truyện nói rằng : Luật sư thường hỏi thiên-thần về cái duyên khởi của đức Quan-thế-âm. Thiên-thần đáp lại rằng : Về kiếp quá-khứ có một người tên là Hoa-nghiêm, vợ là Báo-ứng, sinh ra được ba người con gái. Người chị cả tên là Diệu-Nhan 妙顏, chị thứ tên là Diệu-Âm 妙音, em thứ ba tên là Diệu-Thiện 妙善. Diệu-Thiện đi tu đắc-đạo có tướng thiên-thủ thiên-nhỡn, tức là tượng của đức Quan-thế-âm. Về sau có nhà làm tiểu-thuyết nhân truyện ấy mà đặt ra một truyện nói vua Trang-vương nước Sở có ba người con gái, người con út tên là Diệu-Thiện đi tu thành Phật. Người Việt-nam ta cũng nhân truyện ấy mà làm ra truyện Phật-bà Quan-âm, nói rằng Ngài tu ở động Hương-tích, thành Phật, có thiên-thủ thiên-nhỡn. Bởi vậy ở trong truyện ấy có câu :

« Rằng trong cõi nước Nam ta.

Bể Nam có đức Phật-bà Quan-âm ».

Truyện ấy lưu truyền ra ở chỗ dân-gian, ai cũng cho đức Quan-âm là Phật-bà, và khi vào các chùa thấy pho tượng có nhiều tay nhiều mắt, thì người ta gọi là tượng Mụ-Thiện, hay tượng Phật-bà.

Lại xét trong các sách của người Tàu, có nhiều chuyện nói đức Quan-âm hiện ra hình-dung người đàn-bà đẹp để cứu-độ những người mắc phải tai-nạn hoặc để giáo-hóa người đời. Ngay như truyện Thị-Kính là truyện người đàn bà có tính nhẫn-nhục mà tu đắc-đạo, người ta cũng nói là đức Quan-âm hiện hình ra, cho nên ta vẫn gọi là đức Quan-âm Thị-Kính, và cũng có tượng để thờ ở trong chùa. Tượng đức Quan-âm Thị-Kính thường gọi là tượng Quan-âm tông-tử.

Bởi những chuyện như thế lưu truyền ở dân-gian, và lại có những nơi khuê-các, các bà thờ tượng đức Quan-âm làm thành nữ-thân, lâu dần người ta tin ngài là đàn-bà. Song xét kỹ ra, sự tin ấy không phải là sự sai lầm hẳn, là vì xem ở trong kinh Lăng-nghiêm có chỗ nói rằng : « Đức Quan-âm tu được cái thể viên-thông, trên hợp với cái diệu-tâm của chư Phật, dưới đồng với sự trông ngóng xót-thương của chúng-sinh, mà hiện ra ba-mươi hai sự ứng-hóa và làm mười-bốn phép bố-thí vô-úy để tế-độ chúng-sinh ».

Vì thế có khi Ngài hiện ra làm Phạm-thiên-vương hoặc làm Đế-Thích, có khi Ngài hiện ra làm một vị Thiên-vương hoặc làm một vị Thiên-tướng ; có khi Ngài hiện ra làm ông vua, hoặc làm ông quan ; có khi Ngài hiện ra làm người trưởng-giả, hoặc người cư-sĩ, hoặc người tu-hành ; có khi Ngài hiện ra làm vị sư-ni, hoặc làm người đàn-bà, hoặc người con gái, v.v… Ngài dùng đủ 32 phép ứng-hóa ấy để ở đâu và hạng người nào có sự khổ-não, thì Ngài theo hạng người ấy mà hiện ra ở đây, hoặc để thuyết-pháp giảng đạo, hoặc để cứu vớt những người bị khổ ách. Nếu vậy dù người ta có tin ngài là nữ-thân, thì cũng chỉ là một cái ảnh-tượng về cái hóa-thân của Ngài mà thôi. Và trong kinh Đình-thủy 停水經 nói rằng : đức Quan-âm có năm trăm hóa-thân, vậy thì dù Ngài có là nữ-thân nữa, cũng không phải là một hóa-thân nhất định của Ngài.

Xét về những công-đức và sự-trạng của đức Quan-thế-âm Bồ-tát ở trong Phật-giáo, thì phái Đại-thặng có thuyết nói rằng : đức Quan-thế-âm là do đức Phật A-di-đà phát hiện ra để trông coi sự sinh-hóa của thế-gian hiện-tại bây giờ ; có thuyết thì nói rằng : đức Quan-thế-âm là một vị Bồ-tát hiện ra sau khi đức Thích-ca-mầu-ni Phật đã vào nát-bàn rồi, để hộ-trì Phật pháp, cho đến khi đức Di-lặc giáng thế thành Phật. Nhất là ở bên Tây-tạng, người ta cho là Ngài hóa thân làm Đạt-lại La-ma 大賴喇嘛 (Dalai Lama) tức là vị Phật-sống ở xứ ấy. Mỗi khi vị Đạt-lại La-ma mất, thì Ngài lại hiện vào một đứa trẻ, để dân Tây-tạng tìm mà rước về tôn lên làm Đạt-lại La-ma khác. Hiện nay tục ấy hãy còn.

Câu thần-chú rất linh-diệu của Quan-thế-âm Bồ-tát là : Úm ma-ni bát-mê hùm ! 唵嘛呢叭𡁠吽 (Om mani padmê hùm).

Nay ở các chùa thờ Di-đà tam-tôn, để tượng đức A-di-đà ở giữa, tượng đức Quan-thế-âm bên tả, và tượng đức Đại-thế-chí bên hữu, và người ta vẫn tin theo cái thuyết đã nói ở trong kinh Bi-hoa, cho đức Phật A-di-đà là vua Vô-tránh-niệm, mà đức Quan-thế-âm Bồ-tát là người con trưởng và đức Đại-thế-chí là người con thứ của vua. Song đạo pháp của Phật vô-thượng vô-biên, ta không thể lấy cái trí thấp hèn mà suy lượng cho hết các ý nghĩa được. Ta chỉ biết rằng đức Quan-thế-âm là một bậc đại Bồ-tát đã tu gần thành Phật, có thần-thông rất lớn, thế mà chỉ vì trông thấy chúng sinh đau-đớn khổ-sở ở chỗ trần gian, đem lòng đại-từ đại-bi, phát lời thệ-nguyện cứu cho hết mọi loài, rồi mới thành Phật. Ngài nói rằng : « Hễ ở đâu có con ruồi con muỗi phải đau khổ là có ta ở đó ». Mấy lời từ-ái chứa-chan ấy, thật là chứng rõ đạo Phật là đạo từ-bi bác-ái vô-cùng vậy.

3) ĐẠI-THẾ-CHÍ BỒ-TÁT 大勢至菩薩

Đại thế-chí là một vị Bồ-tát cùng với Quan-thế-âm giúp rập đức Phật A-di-đà để tế-độ chúng sinh. Đại-thế-chí Bồ-tát là dịch theo nghĩa tiếng phạm Mahasthanaprâta Bodhisattva, tức là nói cái thế lực rất lớn mạnh do sự cầu-nguyện Phật mà có. Kinh Lăng-nghiêm nói rằng : « Về vô-số kiếp đời xưa, có đức Phật, hiệu là Siêu-nhật-nguyệt-quang Như-lai 超日月光如來 ra đời, dạy Ngài tu phép niệm Phật tam-muội, thu cả lục căn là nhãn, nhĩ, tỵ, thiệt, thân, ý, định tâm chuyên-nhất về việc niệm Phật, bởi thế tâm khai, ngộ đạo viên-thông, được danh-hiệu là Đại-thế-chí. Cũng có khi gọi là Thế-chí ».

Theo cái thuyết nói ở trong kinh Bi-hoa, thì đức Đại-thế-chí Bồ-tát là hoàng-tử Ni-ma con thứ hai vua Vô-tránh-niệm về kiếp Thiện-trì trong thế-giới San-đề-lam. Vì hoàng-tử Ni-ma phát bồ-tát tâm, nguyện làm bậc Bồ-tát để cứu độ chúng sinh, cho nên đức Bảo-tạng Như-lai thụ-ký cho Ngài sẽ làm Đại-thế-chí Bồ-tát ở cõi Cực-lạc để cùng với A-di-đà Phật và Quan-thế-âm Bồ-tát tiếp-dẫn chúng sinh ra khỏi chỗ khổ-não, chờ đến khi quả phúc viên-mãn ngài sẽ thành Phật.

Kinh Quan-vô-lượng-thọ 觀無量壽經 tán công-đức của đức Đại-thế-chí Bồ-tát rằng : « Ngài đem ánh sáng trí-tuệ soi khắp hết thảy, khiến chúng sinh đều thoát khỏi ba nơi ác-đạo, mà có cái sức mạnh vô-thượng ».

Bởi cái công-đức của Đại-thế-chí to lớn như thế, cho nên Vân-thê thiền-sư làm bài Tân-định Tây-phương nguyện-văn 新定西方願文 có câu rằng : « Đức Phật A-di-đà, với đức Quan-thế-âm và đức Đại-thế-chí cùng các đấng hiền-thánh, phóng hào-quang ra mà tiếp-dẫn chúng sinh giắt tay đề-huề, chỉ trong một nhoáng là người mệnh chung được sinh về cõi Cực-lạc ». Vì thế cho nên ở các chùa, người ta làm tượng đức Đại-thế-chí và đức Quan-thế-âm đứng hai bên tả hữu đức A-di-đà, gọi là hai vị hiệp-sĩ 協士.

4) VĂN-THÙ BỒ-TÁT 文殊菩薩

Văn-thù là tiếng gọi tắt chữ Văn-thù sư-lỵ 文殊師利 dịch theo âm tiếng phạm Manjuçri. Chữ phạm này có sách dịch là Mãn-thù thi-lị 滿殊尸利 hay là Man-thù thất-lị 曼殊室利 và cắt nghĩa là Diệu-đức 妙德, Diệu-âm 妙音 hay là 妙吉祥. Đại ý là nói một vị Bồ-tát biết rõ Phật tính và có đủ ba đức là pháp-thân, bát-nhã và giải-thoát, và đem ba đức ấy tuyên-truyền ra để giáo-hóa chúng sinh.

Trong kinh nhà Phật có chỗ nói rằng Văn-thù là một vị đại Bồ-tát ở cõi Phật trong một thế-giới rất xa, có khi đức Thích-ca mầu-ni phóng hào quang triệu đến cõi Sa-bà-thế-giới này để thuyết-pháp cho các đệ tử nghe những phép mầu-nhiệm của Phật. Có chỗ thì lại nói Văn-thù Bồ-tát hiện xuống-làm một vị tỉ-khâu đứng đầu hết thảy các đệ-tử và rất thân-cận đức Thích-ca mầu-ni.

Văn-thù Bồ-tát hiểu thấu đến chỗ sâu xa của Phật pháp, cho nên có tên gọi là Pháp-vương-tử 法王子. Sách Hoa-nghiêm sở 華嚴疏 nói rằng : « Sau khi đức Thích-ca mầu-ni vào nát-bàn rồi, Văn-thù Bồ-tát cùng với A-nan-đà tôn-giả làm ra bộ kinh Hoa-nghiêm. Khi kinh ấy làm xong, Long-thân đem xuống để dưới Long-cung. Sáu bảy trăm năm về sau, Long-thụ Bồ-tát (Nagarjuna) xuống Long-cung thấy bộ kinh ấy có ba bản, là thượng-bản, trung-bản và hạ-bản. Ông thấy hai bản trên nghĩa-lý cao quá và khó quá, cho nên ông chỉ chép lấy hạ-bản đem lên truyền ra ở đời. Những đạo lý ở trong kinh ấy là do ba đấng thánh là đức Thích-ca mầu-ni Phật, đức Văn-thù Bồ-tát và đức Phổ-hiền Bồ-tát nói ra, cho nên mới gọi là Hoa-nghiêm tam thánh 華嚴三聖 ».

Song xét theo cái ý nghĩa nói ở trong các kinh, thì Văn-thù-sư-lị tức là trí-tuệ. Xem như trong kinh Phóng-bát 放鉢經, đức Thích-ca mầu-ni nói rằng : « Nay ta thành Phật là nhờ cái ơn của Văn-thù-sư-lị. Về đời quá-khứ vô-số chư Phật đã trải qua làm đệ-tử của Văn-thù sư-lị, mà chư Phật sau này ra đời cũng sẽ phải nhờ uy-thần của Văn-thù-sư-lị cả. Ví như ở thế-gian đứa tiểu-nhi phải có cha mẹ, Văn-thù-sư-lị là cha mẹ của đạo Phật ». Lấy cái nghĩa câu ấy mà suy, thì thấy rõ cái ý của đức Thích-ca lấy Văn-thù-sư-lị mà biểu-thị trí-tuệ vậy.

Vì có cái ý nghĩa ấy, cho nên các tượng của Văn-thù Bồ-tát làm trên đầu có năm búi tóc để biểu-thị năm cái trí của Phật, tay cầm thanh gươm để biểu-thị cái lợi-khí của trí-tuệ, mình cưỡi con sư-tử xanh để biểu-thị cái sức mạnh của trí-tuệ. Lại cũng bởi cái ý nghĩa ấy mà có khi người ta làm tượng Văn-thù Bồ-tát hình-dung một đứa đồng-tử để biểu-thị cái nghĩa còn nguyên thiên-tính. Ở các chùa bên Tàu lại hay làm tượng ngài hình-dung một tăng-nhân để thờ ở nơi tăng đường hoặc ở nơi giới-đàn, cốt để tỏ ý phải có trí-tuệ mới tu được đạo.

Ở bên Tàu và bên Nhật-bản, người ta rất sùng-bái Văn-thù Bồ-tát mà nhất là phái Mật-tôn Chân-ngôn thờ ngài làm một vị Bồ-tát rất trọng-yếu, và nói rằng Ngài có câu thần-chú tám chữ : Úm ác vĩ ra hồng khứ tá lạc 唵惡尾囉吽佉咯, cho là linh-ứng lắm.

Ở các chùa khi có tượng Thích-ca mầu-ni ngồi cầm ấn lôi thuyết-pháp, thì bên tả có tượng đức Văn-thù Bồ-tát chủ về đường trí-tuệ, và bên hữu có tượng đức Phổ-hiền Bồ-tát chủ về đường chân-lý. Cái thâm ý trong sự bày-đặt như thế, là cốt tỏ ra rằng có trí-tuệ và có chân-lý thì mới có Phật ; mà Phật sở dĩ thành được chính-quả viên-mãn là nhờ có trí-tuệ và chân-lý vậy.

5) PHỔ-HIỀN BỒ-TÁT 普賢菩薩

Phổ-hiền Bồ-tát là dịch theo tiếng phạm Tam-man đa-bạt-đà-la Bồ-tát 三曼多跋陀羅菩薩 (Samantabhadra Bodhisattta). Hai chữ Phổ-hiền là nói cái tính-thể bao-la khắp cả hết thảy, tức là nói cái chân-lý trị được những vô-minh rất vi-tế mới khởi lên, và dứt được những vô-minh-hoặc, gần ngang bằng Phật. Như vậy Phổ-hiền là vị Bồ-tát chủ về chân-lý, về thiền-định, và sự hành-vi của chư Phật. Tượng Ngài làm ngồi lên trên con voi trắng, biểu-thị cái chân-lý chắc-chắn trong-sạch, để ở bên hữu tượng đức Thích-ca mầu-ni.

Sách Bí-tạng-ký 祕藏記 tả cái hình-dáng của Phồ-hiền Bồ-tát, sắc trắng tay cầm cái hoa sen, ở trên có thanh kiếm sáng lòe. Theo cái thuyết của phái Mật-giáo chân-ngôn, thì Phổ-hiền Bồ-tát tương-lai sẽ thành Phật để nối đức Đại-nhật Như-lai.

Thiên Hành-nguyện phẩm, trong kinh Hoa-nghiêm, nói rằng : « Khi ở hội Hoa-nghiêm trong rừng Thệ-đa, Phổ-hiền khen ngợi công-đức của Phật, rồi bảo các vị Bồ-tát và các vị thiện-tài rằng : Công-đức của thập phương chư Phật, thì nhiều lắm, không thể nào nói cho xiết được. Nếu muốn vào pháp-môn để thành-tựu được cái công-đức ấy, nên tu mười thứ hành-nguyện lớn, gọi là thập chủng quảng đại hành-nguyện 十種廣大行願 ».

Mười thứ hành-nguyện ấy là :

- Lễ kính chư Phật 禮敬諸佛.

- Xưng tán Như-lai 稱讚如來 : Khen ngợi đức Như-lai.

- Quảng-tu cúng-dàng 廣修供養 : Rộng mở sự cúng-dàng.

- Sám-hối nghiệp-chướng 懺悔業障 : Sám hối các điều nghiệp-chướng.

- Tùy hỉ công-đức 隨喜功德 : Vui mừng mà thuận theo công-đức của chư Phật và chư Bồ-tát.

- Thỉnh chuyển pháp luân 請轉法輪 : Xin quay cái bánh xe phép để cho chúng sinh hiểu biết.

- Thỉnh Phật trụ thế 請佛住世 : Xin Phật ở lại thế-gian để làm lợi-lạc cho chúng sinh.

- Thường tùy Phật học 常隨佛學 : Xin thường theo Phật mà học đạo.

- Hằng thuận chúng-sinh 恆順衆生 : Thường cứu giúp chúng-sinh, làm cho được yên-vui sung-sướng.

- Giai hồi-hướng 皆迴向 : Đem hết công-đức hồi-hướng về chúng sinh, khiến cho cứu-cánh được thành-tựu đạo bồ-đề.

Mười điều hành-nguyện ấy sâu rộng như biển, cho nên gọi là Phổ-hiền nguyện hải 普賢願海, cốt là khiến cho hết thảy chúng sinh đều được biết rõ chỗ nương cậy mà tìm đến chỗ sáng tỏ để giải-thoát mọi điều khổ-não.

6) ĐỊA-TẠNG BỒ-TÁT 地藏菩薩

Địa-tạng là dịch theo nghĩa tiếng phạm Khất-xoa-để-nghiệt-sa 乞叉底孽沙 (Ksutigarbha). Địa-tạng là nói cái nghĩa yên-nhẫn 84, bất-động như đất lớn, nghĩ-ngợi sâu-xa kín-đáo như cái kho kín chứa đồ báu.

Địa-tạng Bồ-tát ở trên tầng trời Điêu-lị là tầng trời thứ ba và Ngài cũng như các vị Đại Bồ-tát khác lấy từ-bi cứu-khổ làm đầu việc bản nguyện của mình, cho nên Ngài có câu phát nguyện rằng : « Địa ngục vị không, thệ bất thành Phật. Chúng sinh tận độ, phương chứng bồ-đề : 地獄未空, 誓不成佛。衆生盡度方證菩提 : Địa-ngục chưa sạch không, thề không thành Phật. Chúng sinh độ hết, mới chứng đạo bồ-đề ».

Kinh Địa-tạng bản nguyện 地藏本經 chép rằng : Khi đức Thích-ca mầu-ni lên tầng trời Điêu-lị để thuyết pháp cho Thánh-mẫu nghe, giữa chốn đại-hội đủ hết thảy chư Phật, chư Bồ-tát và các vị thánh chúng. Ngài ân-cần phó-chúc 85 cho Địa-tạng Bồ-tát rằng : « Ta đem việc chúng sinh ở cõi trời và cõi người chưa thoát khỏi tam giới, lục đạo 86, còn vị ở trong nhà lửa, nhờ cậy ở Bồ-tát. Bồ-tát đừng để cho chúng sinh ấy đầy đọa trong mọi nơi ác đạo ». Kinh ấy có chỗ chép rằng : « Ở vào khoảng sau khi đức Thích-ca mầu-ni diệt độ rồi, mà đức Di-lặc chưa ra đời thì đức Địa-tạng Bồ-tát thường hiện thân vào cõi nhân-gian, cõi thiên-giới và cõi địa-ngục để cứu khổ cho các chúng sinh ».

Bởi có lời phó chúc của Phật và lại có thần-thông rất lớn cho nên Địa-tạng thường hay biểu hiện lên xuống trong lục đạo để hóa-độ chúng sinh.

Tượng của Địa-tạng Bồ-tát thường làm đầu tròn, một tay cầm bảo-châu và một tay cầm gậy tích-trượng. Nhưng vì ngài có nhiều phép ứng-hóa cho nên ngài có sáu danh-hiệu gọi là lục Địa-tạng như sau này :

- Đàn-đà Địa-tạng 檀陀地藏, tay cầm cái tràng-phan có hình đầu người để đi hóa-độ nơi địa-ngục.

- Bảo-châu Địa-tạng 寳珠地藏, tay cầm bảo-châu để đi hóa-độ loài ngã-quỷ

- Bảo-ấn Địa-tạng 寳印地藏, tay cầm như-ý bảo-ấn để đi hóa-độ loài súc-sinh.

- Trì-địa Địa-tạng 持地地藏, tay cầm cõi đại-địa để đi hóa-độ loài A-tu-la.

- Trừ-cái-chướng Địa-tạng 除蓋障地藏, đi hóa-độ loài người và trừ bỏ mọi sự che lấp ngại trở.

- Nhật-quang Địa-tạng 日光地藏, đi hóa-độ ở cõi trời, trừ bỏ mọi điều khổ-não.

Kinh Liên-hoa tam-muội 蓮花三昧經, lại chép rằng : « Địa-tạng Bồ-tát có hiệu là Thắng-quân Địa-tạng 勝軍地藏, đầu đội mũ trụ, mặc áo giáp « đà-la-ni », đeo con giao lớn « kim-cương-trì », vác cành phướn « phát tâm tu hành » cầm thanh gươm « trảm ác-nghiệp phiền-não quân ». Hai bên tả hữu có hai đồng-tử tên là Chướng-thiện 掌善, và Chướng-ác 掌惡, đứng hầu ».

Đó là hình-dung cái tướng của Địa-tạng rất dũng-mãnh về sự đánh phá những điều tàn-ác làm cho những sự quang-minh từ-thiện được thắng lợi vậy. Kinh Địa-tạng bản nguyên còn chép nhiều chuyện như nói : Ngài thường hiện ra người nhi-nữ để cứu cho cha mẹ thoát khỏi nơi địa-ngục, mà sinh về cõi cực-lạc. Bởi vậy người ta gọi kinh ấy là sách Hiếu-kinh của nhà Phật. Trong kinh ấy có chỗ nói rõ : Khi người ta chết rồi, cứ bảy ngày vong-nhân bị một lần xét hỏi về cái nghiệp-quả của mình, đến ngày thứ bốn-mươi-chín là ngày bảy lần bảy, thì định xong : ai có cái nghiệp-báo thế nào phải chịu như thế. Kinh ấy lại tả rất tường các thứ địa-ngục ở âm-phủ. Vậy nên người ta theo đó mà làm ra các động Thập-điện ở trong chùa để trừng-giới những kẻ gian-ác.

V. THẾ-GIAN VÀ THẾ-GIỚI

Đạo Phật, nói chung về toàn-thể là đạo bao-quát cả không-gian và thời-gian nghĩa là gồm hết vũ-trụ viên-mãn tuyệt-đối, không có gì sót ra ngoài cả. Nhưng xét riêng về từng phương-diện, thì đạo ấy có phần thế-gian và phần xuất thế-gian.

Phần xuất-thế-gian là nói cõi của chư Phật, chư Bồ-tát cùng những bậc đã tu đắc đạo, chứng được A-la-hán quả 87 ra ngoài cõi đời ở nơi yên-lặng, trong-sạch, chân-thực, bình-đẳng, thường-định, không biến hóa. Phần thế-gian là nói cõi đời có vạn tượng sâm-nhiên 88 sinh sinh hóa hóa, vô-thường vô-định.

Phật, Bồ-tát, Duyên-giác, Thanh-văn, gọi là tứ thánh 四聖 hay là bốn bậc thánh, tức là những bậc bất sinh bất diệt, thường-trụ tự-tại, phổ-biến 89 khắp cả. Những bậc ấy tuy là xuất-thế-gian, nhưng thường vẫn ra vào ở thế-gian, để tế-độ chúng sinh, mà không mắc vào cuộc luân-hồi biến-hóa nữa. Những hữu-tình ở cõi trời hay cõi người, đều gọi là lục phàm 六凡 hay là sáu bậc phàm, tức là những loài có sinh có hóa, cứ luân-chuyển bất-thường và phải chịu mọi điều khổ-não. Những hữu-tình ấy phải ở trong không-gian và thời-gian nghĩa là có giới-hạn lớn nhỏ nhiều ít và có thọ-mệnh 90 dài ngắn, thọ yểu, không nhất-định.

1) THẾ-GIAN

a) Lục đạo

Ở thế-gian, các loài hữu-tình chúng sinh biến-hóa trong lục đạo 六道 và tam giới 三界. Do lục đạo mà thành ra có lục phàm. Lục đạo là sáu con đường tương thông với nhau trong cuộc luân-hồi sinh tử. Sáu con đường ấy là :

- Thiên đạo 天道, cõi trời.

- Nhân đạo 人道, cõi người.

- A-tu-la đạo 阿修羅道, cõi những loài hữu-tình không phải là thần mà cũng không phải là quỉ, thường ở những nơi bờ biển, hoặc hang núi hay có tính nghi-kị, hay tức giận và hay 惡鬼道, cõi quỉ đói, hình dáng hoặc giống như người, hoặc giống như loài thú, ở những nơi rừng núi, hoặc bờ sông bãi biển, không được ăn uống.

- Súc-sinh đạo 畜生道, cõi cầm thú có lông có vảy thường hay ăn lẫn nhau.

- Địa-ngục đạo 地獄道, cõi tối-tăm dưới đất thường phải chịu sự đau-đớn khổ-sở.

b) Tam giới

Tam giới là ba cõi có giới-hạn phân-biệt là : dục-giới, sắc-giới và vô-sắc-giới.

Dục-giới : Dục-giới là cõi đời mà các hữu-tình chúng sinh có đủ các tình dục như ăn uống, thức ngủ, trai gái, dâm-dục, v.v… Trừ cõi người trở xuống, Dục-giới còn có sáu cõi trời, gọi là Lục-dục-thiên 六欲天. Sáu cõi trời ấy là :

- Tứ Thiên-vương thiên 四天王天, tức là cõi trời có bốn vị Thiên-vương giúp vua Đế-Thích ở lưng chừng núi Tu-di. Phương đông có Đông-phương Trì-quốc Thiên-vương 東方持國天王, là một vị Thiên-vương hộ-trì quốc-thổ. Phương nam có Nam-phương Tăng-trưởng Thiên-vương 南方增長天王, là một vị Thiên-vương làm cho thiện căn của chúng sinh tăng trưởng lên. Phương tây có Tây-phương Quảng-mục Thiên-vương 西方廣目天王, là một vị Thiên-vương lấy thiên-nhãn trong sạch, mà xem xét ủng-hộ chúng sinh. Phương bắc có Bắc-phương Đa-văn Thiên-vương 北方多聞天王, là một vị Thiên-vương có tiếng phúc-đức nghe khắp bốn phương.

- Điêu-lợi thiên 忉利天 là cõi trời có vua Đế-Thích cùng với ba-mươi-hai vị thần khác cùng ở trên đỉnh núi Tu-di. Bởi có tất cả là ba-mươi-ba vị thần ở cõi ấy, cho nên gọi là Tam-thập-tam thiên 三十三天.

- Dạ-ma thiên 夜摩天 là cõi trời lúc nào cũng có hát-xướng vui-vẻ.

- Đâu-suất thiên 兜率天 là cõi trời đối với cái cảnh ngũ dục 91, thì lấy tri túc 92 làm vui.

- Hóa-lạc thiên 化樂天 là cõi trời tự hóa ngũ trần 93 ra làm vui thú.

- Tha-hóa thiên 他化天 là cõi trời có Ma-vương Tự-tại-thiên, tên là Ba-tuần 波旬, tức là Mara, làm chủ-tế cả Dục-giới. Ở cõi trời ấy, lấy sự biến-hóa của kẻ khác làm vui.

Sắc-giới : Sắc-giới là cõi trời tuy đã lìa bỏ hết cái sắc chất dơ-bẩn xấu-xa của Dục-giới, nhưng còn có cái sắc chất trong sạch, do ngũ uẩn mà thành ra. Ngủ uẩn là năm cái tích-tập là : sắc, thụ, tưởng, hành, thức. Trong Sắc-giới tuy có sắc chất, nhưng các hữu-tình không có nữ hình và không có các thứ dục-nhiễm 94 nữa.

Sắc-giới chia làm tứ Thiền-thiên, gồm có 18 cõi trời. Thiền-thiên là cõi trời có những hữu-tình tu phép thiền-định. Tứ Thiền-thiên là :

Sơ Thiền-thiên 初禪天 :

- Phạm-chúng-thiên 梵眾天 là cõi trời có dân chúng của Sơ-thiền Thiên-chủ.

- Phạm-phụ-thiên 梵輔天 là cõi trời có những thần liêu 95 của Sơ-thiền Thiên-chủ.

- Đại-phạm-thiên 大梵天 là cõi trời của Sơ-thiền Thiên-chủ. Sơ-thiền Thiên-chủ tức là Brahmâ làm chủ-tế cả vạn vật ở trong thế-giới.

Nhị Thiền-thiên 二禪天 :

- Thiểu-quang-thiên 少光天 là cõi trời ít có quang-minh.

- Vô-lượng-quang-thiên 無量光天 là cõi trời có nhiều quang-minh.

- Quang-âm thiên 光音天 là cõi trời lấy quang-minh làm tiếng nói.

Tam Thiền-thiên 三禪天 :

- Thiểu-tĩnh thiên 少淨天 là cõi trời có ít thanh-tĩnh.

- Vô-lượng-tĩnh thiên 無量淨天 là cõi trời có nhiều thanh-tĩnh.

- Biến-tĩnh thiên 徧淨天 là cõi trời có thanh tĩnh khắp cả mọi nơi.

Tứ Thiền-thiên 四禪天 :

- Vô-vân thiên 無雲天 là cõi trời không có mây.

- Phúc-sinh thiên 福生天 là cõi trời để những người tu có nhiều phúc được sinh lên đó.

- Quảng-quả thiên 廣果天 là cõi trời có nhiều quả báo lớn.

- Vô-tưởng thiên 無想天 là cõi trời đã sinh ra đó là chung thân không có tưởng niệm nào khác.

- Vô-phiền thiên 無煩天 là cõi trời không có phiền-não.

- Vô-nhiệt thiên 無熱天 là cõi trời thanh lương tự tại không có nhiệt não.

- Thiện-kiến thiên 善見天 là cõi trời thấy rõ thập phương thế-giới.

- Thiện-hiện thiên 善現天 là cõi trời không có ngại chướng, cái gì cũng hiện rõ ra.

- Sắc-cứu-cánh thiên 色究竟天 là cõi trời đến đó là không có sắc tính nữa.

Vô-sắc-giới : Vô-sắc giới là những cõi trời cùng tột trong thế-gian, các hữu-tình ở cõi ấy chỉ có tâm-thức mà không có sắc-chất. Tâm-thức là nói có thụ, tưởng, hành, thức, tức là không có hình sắc nữa, nhưng vẫn có cảm-xúc, tư-tưởng, hành-động và trí-thức. Những hữu-tình ở các cõi trời ấy phải nương vào cái cảnh của tâm đã sở chứng và nhờ cái cảnh-pháp giữ cho cái tâm không phân-tán ra, mà vui-thú ở trong cảnh-giới của tứ Không-thiền-định. Vô-sắc-giới chia ra làm tứ Không-thiền thiên, là :

- Không-vô-biên-xứ thiên 空無邊處天 : Ở cõi trời này không có các thứ sắc-chất nữa, chỉ có chỗ hư-không. Tâm với hư-không-pháp tương ứng với nhau mà có.

- Thức-vô-biên-xứ thiên 識無邊處天 : Ở cõi trời này không có hư-không xứ nữa. Tâm với thức-pháp tương ứng với nhau mà có.

- Vô-sở-hữu-xứ thiên 無所有處天 : Ở cõi trời này không có thức-xứ nữa. Tâm không nương vào đâu cả, chỉ tương ứng với vô-sở-hữu-pháp mà có.

- Phi-tưởng phi phi-tưởng-xứ thiên 非想非非想處天 : Ở cõi trời này không có thức-xứ, tức là không có hữu-tưởng, và không có vô-sở-hữu-xứ, tức là không có vô-tưởng, nghĩa là không có cái định ở vô-tưởng, gọi là phi-phi-tưởng. Tâm tự đối với tâm mà thấy rõ cái chân-thực thanh-tĩnh, vô-vi, ở cõi cùng-cực trong vô-sắc vậy.

Các cõi trời từ Lục-dục thiên lên đến Phi-tưởng phi phi-tưởng-xứ thiên, cộng tất cả là hai-mươi-tám cõi, gọi là tam-giới nhị-thập-bát thiên 三界二十八天.

Những hữu-tình chúng sinh ở trong hai-mươi-tám cõi ấy, càng lên cao bao nhiêu, thì thọ-mệnh càng lâu dài bấy nhiêu. Song vì hãy còn lậu-nghiệp 96 và ái-hoặc 97, cho nên chưa thoát khỏi được luân-hồi ở trong thế-gian. Bởi vậy trong các kinh thường nói rằng những bậc làm chủ-tể trên trời, như Phạm-thiên, Đế-thích, vẫn phải tu-luyện để được giải-thoát.

2) THẾ-GIỚI

Nay ta theo cái tư-tưởng của Phật-giáo mà xét các thế-giới ở trong không-gian và thời-gian là thế nào.

a) Ở trong không-gian

Ở trong không gian có Hằng-hà sa-số thế-giới, nghĩa là không biết bao nhiêu mà kể cho xiết được. Nhưng trong các kinh nhà Phật thường gọi làm tam thiên đại-thiên thế-giới 三千大千世界. Theo cái nghĩa chú-thích ở trong các kinh, thì tam thiên đại-thiên thế-giới là nói gồm cả Đại-thiên thế-giới 大千世界, Trung-thiên thế-giới 中千世界 và Tiểu-thiên thế-giới 小千世界. Vậy sau này ta xét xem thế nào là một thế-giới và tam thiên đại-thiên thế-giới là bao nhiêu thế-giới.

Đạo Phật cho mỗi một thế-giới có một quả núi Tu-di 須彌. Tu-di-sơn là phần đất rất cao, chung-quanh có mặt trời mặt trăng và tứ thiên-hạ, tức là một cách nói như ngày nay gọi là một quả địa-cầu vậy. Ở dưới núi Tu-di là địa-ngục và ở bốn phía chung quanh núi là chỗ ở của người, a-tu-la, ngã-quỉ và súc-sinh, gọi là tứ thiên-hạ. Ở lưng chừng núi có cõi trời thứ nhất là Tứ-thiên-vương thiên, có bốn vị Thiên-vương ở, và ở trên đỉnh núi, có cõi trời thứ hai là Điêu-lợi-thiên, là cõi trời vua Đế-Thích và 32 vị thần khác ở.

Lên quá núi Tu-di, ở trên không, cõi trời thứ ba là Dạ-ma-thiên, rồi đến cõi trời thứ tư là Đâu-suất-thiên, cõi trời thứ năm là Hóa-lạc-thiên và cõi trời thứ sáu là Tha-hóa-thiên. Cõi thứ sáu này là cõi trời cùng tột trong Dục-giới, có Ma-vương Tự-tại-thiên làm chủ.

Hết Dục-giới lên đến Sắc-giới vào cõi Sơ-thiên Phạm-thế-thiên, gồm có ba cõi trời là : Phạm-chúng-thiên, Phạm-phụ-thiên, và Đại-Phạm-thiên. Ở cõi trời Đại-Phạm-thiên có đấng Phạm-thiên, tiếng phạm gọi là Brahmâ, làm chủ-tể cả vạn vật ở trong thế-giới.

Vậy, một thế-giới, kể từ địa-ngục lên đến Đại-Phạm-thiên chia làm mấy tầng, có trời thánh, quỉ thần, nhân dân, cầm thú, thảo mộc, sơn hà, đại địa, ở trong Dục-giới và trong Sơ-thiền-thiên, thuộc về Sắc-giới. Chỗ cùng tột làm giới-hạn cho một thế-giới là cõi trời Sơ-thiền Phạm-thế-thiên che phủ khắp cả.

Song ở trong không-gian, không phải là chỉ có một thế-giới mà thôi. Cả một thế-giới như vừa nói đây, chỉ là một phần rất nhỏ ở trong vũ-trụ. Đạo Phật lấy tuệ-nhãn mà thấy rõ chỗ ấy, cho nên mới chia ra làm Tiểu-thiên thế-giới, Trung-thiên thế-giới và Đại-thiên thế-giới.

Tiểu-thiên thế-giới : Tiểu-thiên thế-giới có nghìn thế-giới và một đệ-nhị Thiền-thiên che phủ chung-quanh. Đệ-nhị Thiền-thiên có ba cõi trời là Thiểu-quang-thiên, Vô-lượng-quang thiên, và Quang-âm-thiên, thuộc về Sắc-giới.

Trung-thiên thế-giới : Trên Tiểu-thiên thế-giới có Trung-thiên thế-giới. Mỗi Trung-thiên thế-giới có một nghìn Tiểu-thiên thế-giới, tức là một triệu thế-giới, một nghìn đệ nhị Thiền-thiên và một đệ tam Thiền-thiên. Đệ tam Thiền-thiên che phủ chung-quanh Trung-thiên thế-giới và có ba cõi trời là Thiểu-tĩnh thiên, Vô-lượng-tĩnh-thiên và Biến-tĩnh-thiên, thuộc về Sắc-giới.

Đại-thiên thế-giới : Trên Trung-thiên thế-giới có Đại-thiên thế-giới. Mỗi Đại-thiên thế-giới có một nghìn Trung-thiên thế-giới, tức là một nghìn triệu thế-giới, một triệu đệ nhị Thiền-thiên, một nghìn đệ tam Thiền-thiên và một đệ tứ Thiền-thiên. Đệ tứ Thiền-thiên che phủ chung quanh Đại-thiên thế-giới và có chín cõi trời là : Vô-vân-thiên, Phúc-sinh-thiên, Quảng-quả-thiên, Vô-tướng-thiên, Vô-phiền-thiên, Vô-nhiệt-thiên, Thiện-kiến-thiên, Thiện-hiện-thiên và Sắc-cứu-cánh-thiên, thuộc về tầng cùng tột của Sắc-giới. Ở cõi trời Sắc-cứu-cánh-thiên có đấng Tự-tại-thiên làm chủ cả tam-thiên Đại-thiên thế-giới.

Xem như thế, thì ta hiểu những chữ « vô-lượng », « vô biên » nói ở trong các kinh, có cái nghĩa rộng lớn bao-la là thế nào. Nay muốn cho ai xem cũng dễ hiểu biết ngay, chúng tôi kể rõ cái số các thế-giới ra ở cái biểu sau này :

- Một thế giới :

1 Tu-di sơn.

1 Mặt trời.

1 Mặt trăng.

1 Tứ thiên-hạ ở chung quanh núi Tu-di.

1 Tứ Thiên-vương-thiên ở lưng chừng núi Tu-di.

1 Điêu-lợi-thiên ở trên đỉnh núi Tu-di, cõi trời của vua Đế-Thích.

1 Dạ-ma-thiên.

1 Đâu-suất-thiên.

1 Hóa-lạc-thiên.

1 Tha-hóa-thiên, cõi trời của Ma-vương Tự-tại thiên.

1 Sơ-thiền Phạm-thế-thiên, cõi trời của Đại-Phạm-thiên.

- Tiểu-thiên thế-giới (1000 thế-giới) :

1000 Tu-di sơn.

1000 Mặt trời.

1000 Mặt trăng.

1000 Tứ thiên-hạ.

1000 Tứ Thiên-vương-thiên.

1000 Điêu-lợi-thiên.

1000 Dạ-ma-thiên.

1000 Đâu-suất-thiên.

1000 Hóa-lạc-thiên.

1000 Tha-hóa-thiên.

1000 Sơ-thiền Phạm-thế-thiên.

1 Đệ nhị Thiền-thiên.

- Trung-thiên thế-giới (1.000.000 thế-giới) :

1.000.000 Tu-di sơn.

1.000.000 Mặt trời.

1.000.000 Mặt trăng.

1.000.000 Tứ thiên-hạ.

1.000.000 Tứ Thiên-vương-thiên.

1.000.000 Điêu-lợi-thiên.

1.000.000 Dạ-ma-thiên.

1.000.000 Đâu-suất-thiên.

1.000.000 Hóa-lạc-thiên.

1.000.000 Tha-hóa-thiên.

1.000.000 Sơ-thiền Phạm-thế-thiên.

1.000 Đệ nhị Thiền-thiên.

1 Đệ tam Thiền-thiên.

- Đại-thiên thế-giới (1.000.000.000 thế-giới)

1.000.000.000 Tu-di sơn.

1.000.000.000 Mặt trời.

1.000.000.000 Mặt trăng.

1.000.000.000 Tứ thiên-hạ.

1.000.000.000 Tứ Thiên-vương-thiên.

1.000.000.000 Điêu-lợi-thiên.

1.000.000.000 Dạ-ma-thiên.

1.000.000.000 Đâu-suất-thiên.

1.000.000.000 Hóa-lạc-thiên.

1.000.000.000 Tha-hóa-thiên.

1.000.000.000 Sơ-thiền Phạm-thế-thiên.

1.000.000 Đệ nhị Thiền-thiên.

1.000 Đệ tam Thiền-thiên.

1 Đệ tứ Thiền-thiên.

Cõi Sa-bà thế-giới ta ở đây là cõi gồm có cả tam thiên Đại-thiên thế-giới ấy, tức là một nghìn triệu thế-giới. Những vị thần lớn ở các cõi trời trong một thế-giới, có Ma-vương Tự-tại-thiên ở cõi trời thứ sáu, là thường vẫn lấy sự ảo-vọng mà bắt chúng sinh phải luân-hồi biến-hóa, để làm sự vui sướng của mình, cho nên cứ phản đối đạo Phật, là đạo đem chân-lý mà làm cho mất những sự mê-hoặc, lấy ánh sáng của trí-tuệ mà phá tan những sự mờ-mịt tối-tăm. Còn các thần lớn khác như Đại-Phạm-thiên, Đế-Thích và tứ Thiên-vương đều hết sức ủng-hộ đạo Phật, để cầu sự giải-thoát. Bởi vậy ở trong chùa thờ Phật, chùa nào cũng có tượng thờ Đại-Phạm-thiên, Đế-Thích và tứ Thiên-vương.

b) Ở trong thời-gian

Ở trong thời-gian, những thế-giới ấy không phải là cứ trường-cửu mãi mãi. Theo cái thuyết nói trong sách Trí-độ-luận 智度論 và sách Phật-tổ thống-ký 佛祖統記, thì các thế-giới cũng theo sự tuần-hoàn của tạo-hóa có thời thành 成, thời trụ 住, thời hoại 壞, thời không 空. Những thời ấy tiếng nhà Phật gọi là kiếp 劫. Do chữ kiếp-ba 圬波 (Kalpa) gọi tắt mà thành ra.

Kiếp có ba thứ : đại-kiếp, trung-kiếp và tiểu-kiếp. Mỗi đại-kiếp có bốn trung-kiếp là : thành-kiếp, trụ-kiếp, hoại-kiếp, và không-kiếp, và mỗi trung-kiếp có hai-mươi tiểu kiếp. Vậy một đại-kiếp có bốn trung-kiếp và tám-mươi tiểu-kiếp.

Cái số-lượng 98 của các kiếp tính theo cái số-lượng của trụ-kiếp, là kiếp đã có người sinh ra ở trần-gian. Cái số-lượng ấy định như thế này : Mỗi tiểu-kiếp có hai thời là thời giảm và thời tăng. Thời giảm khởi đầu từ thọ-mệnh của người ta lâu được 84.000 năm, rồi cứ môi một trăm năm giảm đi một năm, giảm mãi đến khi thọ-mệnh của người ta chỉ còn có mười năm. Hết cái khoảng một trăm năm mà người ta chỉ sống có mười năm, thì sang thời tăng, nghĩa là từ đó trở đi lại cứ mỗi một trăm năm lại tăng lên một năm, tăng mãi đến khi thọ-mệnh của người ta lại lâu được 84.000 năm như lúc đầu. Theo cái số-lượng ấy mà tính, thì :

- Mỗi thời giảm hay thời tăng có : (84.000 10) 100 = 8.399.000 năm.

- Mỗi tiểu-kiếp (gồm cả thời giảm và thời tăng) có : 8.399.000 2 = 16.798.000 năm.

- Mỗi trung-kiếp có : 16.798.000 20 = 335.960.000 năm.

- Mỗi đại-kiếp có : 335.960.000 4 = 1.343.840.000 năm.

Hết một đại-kiếp là hết một tam thiên Đại-thiên thế-giới. Nhưng tam thiên Đại-thiên thế-giới này hết, thì tam thiên Đại-thiên thế-giới khác lại thành ra, cứ luân-chuyển mãi mãi như thế ở trong thời-gian.

Trong thời-kỳ thuộc về không-kiếp của đại-kiếp trước, thì thế-gian từ Sơ-Thiền Phạm-thế-thiên trở xuống là hư-không cả, sang đến thành-kiếp của Đại-kiếp sau thì các thế-giới khác lại thành-lập, khí-thế-gian 器世間 thành lập trước, rồi hữu-tình thế-gian 有情世間 thành lập sau.

Khí-thế-gian là nói riêng về phần sơn hà, đại địa ở trong thế-gian, tức là núi sông đất đai, mà hữu-tình thế-gian là nói riêng về các sinh vật như người và các loài cầm thú, côn trùng, v.v…

Sách Phật-tổ thống-ký nói rõ bốn thời thành, trụ, hoại, không trong một đại-kiếp như thế này.

Thành-kiếp : Trong đệ nhất tiểu-kiếp của thành-kiếp ở trong tầng trời Quang-âm thiên là tầng trời thứ ba của đệ-nhị Thiền-thiên, thuộc về Sắc-giới có mây vàng che phủ, rồi đổ cơn mưa lớn xuống, nước mưa tích lại ở trên cái phong-luân, nghĩa là trên luồng gió quay. Sau có gió lớn thổi mạnh làm cho nước thành ra có bọt ; bọt ấy thành ra núi Tu-di. Ấy thế là khởi đầu có khí-thế-gian. Khi ấy hết thẩy các giống hữu-tình ở cả trên tầng trời Quang-âm-thiên chen chúc đông-đúc lắm. Trong những hữu-tình ấy có ai đã kém phúc rồi, thì phải sinh xuống cõi dưới, thoạt đầu tiên có một vị người trời chết ở trên tầng trời Quang-âm rồi sinh xuống cõi trời Đại-phạm thiên làm Phạm-vương thọ được 60 tiểu-kiếp.

Sang tiểu-kiếp thứ ba các vị người trời ở cõi Quang-âm thiên lại xuống sinh ra ở Sơ-thiền Phạm-thế-thiên làm Phạm chúng thiên, mỗi người thọ được 20 tiểu-kiếp. Rồi sau cứ dần dần sinh xuống các tầng trong Dục-giới. Sau rốt những bậc người trời ở trên cõi Quang âm thiên, có ai hết phúc xuống trần thế, hóa sinh làm người ta ở cõi đời. Lúc đầu người ta hoặc bay, hoặc đi, tùy ý và không có hình tướng đàn ông đàn bà gì cả. Bấy giờ ở đất có suối ngọt, chảy ra những chất có vị ngọt như sữa, như mật, người ta mới nếm quen, thành ra cái tính ưa vị ngọt, rồi mất cả thần-thông và cái sáng ở thân mình. Dần dần thế-gian mờ tối, gió đen thổi xuống biển, làm cho mặt trời mặt trăng nổi lên ở lưng chừng núi Tu-di, chiếu khắp bốn thiên-hạ, sinh ra có ngày có đêm. Chúng sinh lúc ấy do sự ham-mến các vị ở đất mà nhan sắc xấu kém đi, và lại ăn lúa gạo mà có tàn uế 99 ở trong mình. Vì có cái lòng dục cứ muốn kén chọn, mới sinh ra hai đạo là có trai và có gái ; vì có cái sức tập quen lâu ngày, mới sinh ra dâm-dục mà có vợ chồng ở với nhau. Từ đó những người ở tầng trời Quang-âm thiên giáng sinh, thì phải đầu thai ở trong bụng mẹ, thành ra có thai sinh.

Trụ-kiếp : Qua sang trụ-kiếp là thời-kỳ các thế-giới đã yên trụ rồi, đến tiểu-kiếp thứ tám, tức là Trung-nghiêm kiếp có ba vị Phật ra đời, là Tì-bà-thi Phật, Thi-khí Phật và Tì-xá-phù Phật. Đến tiểu-kiếp thứ chín là Hiền-kiếp bây giờ, vào thời giảm, khi thọ-mệnh của người ta giảm đến 50.000 năm, thì có Câu-lưu-tôn Phật ra đời ; giảm đến 40.000 năm, thì có Câu-na-hàm Phật ; giảm đến 20.000 năm, thì có Ca-diếp Phật ; giảm đến 100 năm thì có Thích-ca-mâu-ni Phật. Đến tiểu-kiếp thứ mười, khi thọ mệnh của người ta giảm đến 80.000 năm, thì có Di-lặc Phật sẽ ra đời. Từ tiểu-kiếp thứ mười-lăm đến tiểu-kiếp thứ hai-mươi còn có 992 vị Phật nữa ra đời, cộng tất cả là 1.000 vị ra đời trong trụ-kiếp.

Hoại-kiếp : Hoại-kiếp là thời-kỳ các thế-giới tan nát hết. Từ tiểu-kiếp thứ nhất đến tiểu-kiếp thứ 19 trong trung-kiếp này, hóa tai khởi từ địa-ngục lên đến Sơ-thiền Phạm-thế-thiên trong Sắc-giới, các loài hữu-tình mất hết, chỉ còn trơ cái khí-thế-gian bỏ không. Đến tiểu-kiếp thứ 20 có bảy mặt trời ở đáy biển mọc lên, biển lớn cạn khô, núi Tu-di lở nát, gió thổi lửa bốc lên mạnh, cháy đến cõi Phạm-thế thiên. Ấy thế là tam thiên Đại-thiên thế-giới đều thành ra tro hết.

Không-kiếp : Không-kiếp là thời-kỳ sau hoại-kiếp, từ cõi Sơ-thiền Phạm-thế-thiên trở xuống các thế-giới đều không có nữa. Trong khoảng 20 tiểu-kiếp về thời-kỳ ấy, thế-gian bỏ trống không như cái hang tối, không có mặt trời mặt trăng, không có ngày đêm gì cả, chỉ là tối tăm mờ mịt. Song hết không-kiếp ấy lại khởi đầu có thành kiếp khác.

Đó là nói đại khái cái tư-tưởng của Phật-giáo về thế-gian ở trong vũ-trụ. Nguyên lúc đầu đạo Phật chỉ chú lấy sự hiểu đạo để cầu giải-thoát mà thôi, sau dần dần các nhà Phật-học mới đem đạo lý bàn rộng ra và lập ra các thuyết. Từ đó cái tư-tưởng về thế gian mới thành ra phổ-thông ở trong Phật-giáo. Cái tư-tưởng ấy huyền-diệu bao-la, ta không thể lấy cái trí phàm trần nhỏ hẹp mà xét đoán được. Nhưng ta cần phải biết rõ mọi thuyết, để mà so sánh với sự học-thức của ta ở đời nay vậy.