Phật Lục

Tên sách : PHẬT-LỤC

Soạn giả : TRẦN TRỌNG-KIM

Nhà xuất bản : EDITIONS LE-THANG

Năm xuất bản : In lần thứ hai

Nguồn sách : Thư viện Quốc gia Việt Nam

Đánh máy : Amovo

Kiểm tra chính tả : Đoàn Duy Nam,

Nguyễn Đăng Khoa, Trương Thu Trang

Biên tập chữ Hán – Nôm : Trần Tú Linh

Biên tập ebook : Thư Võ

Ngày hoàn thành : 02/10/2019

Ebook này được thực hiện theo dự án phi lợi nhuận « SỐ HÓA 1000 QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG » của diễn đàn TVE-4U.ORG

Cảm ơn Soạn giả TRẦN TRỌNG-KIM và nhà xuất bản LE-THANG đã chia sẻ với bạn đọc những kiến thức quý giá.

MỤC LỤC

MẤY LỜI NGỎ CÙNG ĐỘC-GIẢ

LỜI MỞ ĐẦU

I. THÍCH-CA MẦU-NI PHẬT 釋迦牟尼佛

II. THẬP ĐẠI ĐỆ-TỬ 十大弟子

1) XÁ-LỊ-PHẤT 舍利弗 (Sariputra)

2) MỤC-KIỆN-LIÊN 目犍連 (Maudgalyayana)

3) ĐẠI-CA-DIẾP 大迦葉 (Maha Kacyapa)

4) TU-BỒ-ĐỀ 須菩提 (Subhuti)

5) A-NA-LUẬT 阿那律 (Anuruddha)

6) PHÚ-LÂU-NA 富樓那 (Purna)

7) CA-CHIÊN-DIÊN 迦旃延 (Kotyayana)

8) ƯU-BA-LI 優波離 (Upali)

9) RA-HẦU-LA 囉喉羅 (Rahula)

10) A-NAN-ĐÀ 阿難陀 (Ananda)

III. CHƯ PHẬT 諸佛

1) A-DI-ĐÀ PHẬT 阿彌陀佛

2) DƯỢC-SƯ LƯU-LY-QUANG PHẬT 藥師琉璃光佛

IV. CHƯ BỒ-TÁT 諸菩薩

1) DI-LẶC BỒ-TÁT 彌勒菩薩

2) QUAN-THẾ-ÂM BỒ-TÁT (PUSA) 觀世音

3) ĐẠI-THẾ-CHÍ BỒ-TÁT 大勢至菩薩

4) VĂN-THÙ BỒ-TÁT 文殊菩薩

5) PHỔ-HIỀN BỒ-TÁT 普賢菩薩

6) ĐỊA-TẠNG BỒ-TÁT 地藏菩薩

V. THẾ-GIAN VÀ THẾ-GIỚI

1) THẾ-GIAN

a) Lục đạo

b) Tam giới

2) THẾ-GIỚI

a) Ở trong không-gian

b) Ở trong thời-gian

VI. SỰ THỜ-PHỤNG VÀ CÁCH BÀI-TRÍ CÁC TƯỢNG TRONG CHÙA

1) ĐIỆN THỜ PHẬT

2) NHÀ BÁI ĐƯỜNG

3) NHÀ HÀNH-LANG

4) NHÀ TĂNG-ĐƯỜNG

PHẦN PHỤ THÊM : MẤY CẢNH CHÙA LỚN Ở BẮC-KỲ

1) CHÙA HÒA-GIAI

2) CHÙA BÀ-ĐÁ

3) CHÙA LIÊN-PHÁI

4) CHÙA BẰNG

5) CHÙA PHẬT-TÍCH

6) CHÙA BÁCH-MÔN

7) CHÙA BÚT-THÁP

8) CHÙA CÓI

9) CHÙA ĐỌI

10) CHÙA TÂY-PHƯƠNG

PHẬT-LỤC

TRẦN TRỌNG-KIM SOẠN

In lần thứ hai

EDITIONS LE-THANG

133. Rue du Coton – Tél. 391

MẤY LỜI NGỎ CÙNG ĐỘC-GIẢ

PHẬT-LỤC là sách nói về truyện nhà Phật. Sách này không phải là sách bàn về lý-thuyết cao-siêu của đạo Phật, mà cũng không phải là sách nói về lịch-sử rất phức-tạp của đạo Phật.

Đạo Phật sâu rộng vô cùng, không thể lấy cái học-thức thô-thiển và cái ý-kiến tầm-thường mà bàn luận cho tinh-tường được.

Song vì chúng tôi thấy nhiều người tuy nói là tín-đồ nhà Phật, nhưng ngoài mấy câu kinh câu kệ và sự đi đến chùa lễ-bái để cầu phúc cầu đức ra, hỏi đến Phật, đến Bồ-tát là thế nào, thì chưa hầu dễ đã có mấy người biết rõ mà nói được. Thậm chí đến cách bài-trí ở trong chùa, thấy có tượng thì gọi là tượng Phật, tượng Thánh mà thôi, chứ không biết đích-xác là ngôi tượng nào thờ vị nào, và bày ra như thế là có ý-nghĩa gì.

Chúng tôi thấy thế, cho nên mới làm ra quyển sách nhỏ này, nói lược qua mấy cái đại ý về đạo cứu-thế của nhà Phật cùng cái ý-nghĩa thờ-phụng chư Phật và chư Bồ-tát ở trong chùa, để giúp thêm cho sự hiểu-biết của các tín-đồ và họa may có bổ-ích được một đôi chút cho những người muốn biết đại khái đạo Phật là thế nào chăng.

Cái mục-đích sách PHẬT-LỤC này chỉ thiển-cận như thế thôi. Nhưng lúc làm, chúng tôi cũng đã kê-cứu cẩn-thận và có nhờ ông NGUYỄN TRỌNG THUẬT tìm giúp các điển-tích để tránh khỏi sự sai lầm.

Vậy xin có lời cảm tạ ông THUẬT, và mong rằng cái việc làm này, tuy nhỏ mọn, nhưng cũng không đến nỗi vô ích cho sự Phật-học của nước nhà.

T.T.K

LỜI MỞ ĐẦU

Chữ Phật 佛 là tiếng gọi tắt chữ Phật-đà 佛陀 dịch theo âm chữ phạm Bouddha. Lấy cái nghĩa chân-đế 真諦 là cái nghĩa chân-thực tuyệt-đối 1 mà xét, thì Phật là hoàn-toàn chân-tính, chân-như bất sinh, bất diệt, độc nhất vô nhị ở trong vũ-trụ. Cái chân-tính ấy thường gọi là Pháp-thân 2, tức là phần sáng tỏ thiêng-liêng, vạn vật nhờ đó mà có, rồi chung qui lại quay về đó. Theo cái nghĩa chân-đế ấy thì chỉ có một Phật chứ không có hai, nhưng lấy cái nghĩa tục-đế 俗諦 là cái nghĩa luân-chuyển tương-đối 3 của sự báo-ứng biến-hóa mà người ta có thể hiểu biết được mà xét, thì Phật là giác-giả 覺著, tức là cái danh-hiệu để gọi những bậc có trí-tuệ cực minh-triệt 4, cực cao-siêu, hiểu thấu hết thảy mọi sự mọi vật ở trong vũ-trụ. Những bậc ấy đã chứng được cái pháp-thân chân-thực, vượt qua khỏi cuộc luân-hồi biến-hóa, và lại đem sự hiểu biết của mình mà tuyên truyền ra để tế-độ chúng sinh, cứu vớt các giống hữu tình 5 ở chốn hôn-mê, đưa sang bến giác-ngộ yên-lặng.

Theo cái nghĩa « tục-đế » ấy, thì Phật không phải là cái danh-hiệu để gọi riêng một vị nào, nhưng để gọi chung hết thảy những bậc đã tu thành chính quả viên-mãn, không sót chút gì là mờ-đục ngại-trở và không mắc tí nào vào trong sự biến-hóa vô-thường nữa.

Vậy theo « chân-đế », thì ở trong vũ-trụ chỉ có một pháp-thân, mà theo « tục-đế » thì cái Pháp-thân biến hiện ra nhiều báo-thân và ứng-thân cho nên mới nói rằng từ đời vô-thủy đến nay có Hằng-hà sa số Phật. 6

Nay theo lịch-sử thì người đã thành Phật và đã sáng lập ra đạo Phật là đức Thích-ca mầu-ni. Khi Ngài đã đắc đạo rồi, Ngài đem đạo-lý dạy người ta biết bởi đâu mà có thế-gian và vạn vật, và tại sao mà có sự khổ-não ở đời, rồi Ngài chỉ bảo cho mọi người tự mình nên lấy cái bản-tính sáng-suốt mà phá tan cái mờ-tối, để giải-thoát ra ngoài luân-hồi sinh tử. Đến khi ngài diệt độ, nghĩa là Ngài đã về chỗ chân-như yên-lặng rồi, các đồ-đệ làm tượng Ngài thờ như lúc sống. Bởi vậy mới thành ra có sự thờ-phụng ở các chùa.

Về sau dần dần số tín-đồ nhiều ra, đạo-lý mỗi ngày một mở rộng. Trong số tín-đồ, có phái tu theo cái nghĩa tiểu-thặng, cố tu-hành để giải-thoát lấy mình ; có phái tu theo cái nghĩa đại-thặng, lấy lòng từ-bi bác-ái mà tu-hành, không những là để cứu mình mà lại còn lo cứu người. Tiểu-thặng là cỗ xe nhỏ chỉ chở được một người, đại-thặng là cỗ xe lớn chở được nhiều người. Dùng sang nghĩa bóng là nói một phái tu lấy tự giác, tự lợi 7 ; một phái tu để tự giác giác tha 8. Cái nghĩa của hai phái Tiểu-thặng và Đại-thặng khác nhau là thế.

Phái Tiểu-thặng tuy cũng nhận có nhiều Phật khác, nhưng chỉ riêng thờ một đức Thích-ca mà thôi. Phái Đại-thặng thì không những thờ đức Thích-ca và đức A-di-đà, mà lại thờ cả các vị Bồ-tát, là những bậc đã tu đắc đạo, nhưng chưa được viên-mãn 9 như chư Phật. Các vị Bồ-tát đều có công-đức lớn ở lại trong thế-gian mà tế-độ chúng sinh. Vì thế, sự thờ-phụng và đạo-lý của hai phái Tiểu-thặng và Đại-thặng có nhiều chỗ không giống nhau.

Đạo Phật ở nước Việt-nam ta, thuộc về phái Đại-thặng, cho nên ta cần phải biết rõ danh-hiệu và sự tích của chư Phật và chư Bồ-tát cùng các vị thần thánh thờ ở trong các chùa.

Sách này chia ra làm năm mục : Mục đầu nói về Phật-tổ là đức Thích-ca mầu-ni Phật cùng thập đại-đệ-tử ; mục thứ hai nói về chư Phật ; mục thứ ba nói về chư Bồ-tát ; mục thứ tư nói về thế-gian và thế-giới ở trong không-gian và thời-gian ; mục thứ năm nói về các tượng và cách bài-trí ở các chùa. Sau cùng phụ thêm một mục nói mấy cảnh chùa lớn và cổ ở Bắc-kỳ. Chủ-đích là dùng lời giản-ước và rõ-ràng mà bày tỏ những điều các tín-đồ cần phải biết trong đạo Phật, để tránh khỏi những sự lầm-lẫn về đường tín-ngưỡng.

I. THÍCH-CA MẦU-NI PHẬT 釋迦牟尼佛

Đức Thích-ca mầu-ni Phật (Cakyamuni) là tị-tổ 10 Phật-giáo ở thế-gian này. Ngài giáng thế từ năm nào ? Xưa kia ta theo các kinh Đại-thặng ở bên Tàu, thường cho là Ngài sinh vào ngày mồng 8 tháng tư năm thứ 26 đời vua Chiêu-vương nhà Chu, là vào năm 1027 trước Tây-lịch kỷ-nguyên. Song xem các kinh truyện ở Tây-tạng, thì thấy chép rằng. Phật nhập diệt năm 544 trước Tây-lịch ; ở đảo Tích-lan (Cey-lan), thì chép là năm 546 ; ở Diến-điện, thì chép là vào năm 481. Theo những năm ấy mà tính lên 80 năm về trước, thì Ngài sinh vào quãng năm 624, hay năm 628, hay năm 561 trước Tây-lịch. Đến ngày nay, các nhà khảo-cứu bên Âu-tây và bên Nhật-bản đều công-nhận là Ngài sinh vào khoảng năm 560 trước Tây-lịch, tức là vào đời vua Linh-vương nhà Chu bên Tàu. Còn ngày Phật giáng đản 11, thì thường nhận là ngày mồng tám tháng tư.

Sách Phật-bản-hạnh 佛本行 chép rằng : « Trước khi đức Thích-ca giáng sinh xuống cõi Sa-bà (Sabaloka) là cõi thế-giới ta ở đây, Ngài là Hộ-minh Bồ-tát 護明菩薩 ở trên tầng trời Đâu-suất, là tầng trời thứ tư trong thế-giới. Vì Ngài thấy chúng sinh ở cõi trần, đời đời mắc phải nghiệp-báo luân-hồi, cứ chìm đắm trong bể khổ, Ngài bèn phát nguyện 12 giáng sinh mà độ thế ».

Ngài giáng sinh vào đất trung Ấn-độ làm con vua Tĩnh-phạn (Suddhodana) ở nước Ca-bỉ-la (Kapila-vastu), họ là Cồ-đàm (Gautama), tên là Tất-đạt-đa (Siddharta). Ngài sinh được bảy ngày thì bà thân-mẫu là Ma-gia phu-nhân (Mâvâ) mất.

Tĩnh phạn-vương giao cho bà dì ruột là Ba-xa-ba-đề (Pradjapati) nuôi Ngài.

Sách chép rằng : khi đức Thích ca sinh ra, trong thế-giới có nhiều điềm lạ, như : cả trên trời dưới đất đều rung động, và có ánh sáng chiếu khắp mười phương, cùng là những chuyện như có chín con rồng xuống phun nước tắm cho Ngài, và các thiên thần hòa nhạc tung hoa, v.v… Ngài lại có 32 tướng lạ, đại khái như là ở trên đỉnh đầu có thịt gồ lên, mặt tròn như vành nguyệt, ở dưới trán, chỗ hai lông mày giao với nhau, có nốt thịt gọi là bạch-ngọc-hào, mũi cao, mắt xanh và sáng quắc, miệng rộng, tay dày và dài, ngực đầy đặn có ngấn chữ vạn 卍, v.v…

Vua Tĩnh-phạn triệu một vị tiên đến xem tướng cho Ngài, vị ấy nói rằng : « Ngày sau nếu Ngài không xuất gia đi tu, thì làm một đấng thánh vương cả thiên-hạ, mà nếu xuất gia thì thành Phật ».

Ngày lớn lên, thiên-tư rất là dĩnh-ngộ 13, học gì cũng hiểu hết thảy và lại có sức khỏe khác thường, hàng phục được những kẻ rất mạnh. Vua phong làm Thái-tử và cưới nàng Gia-du-đà-ra 耶輪陀曪 (Yasodhara) cho Ngài, sau sinh ra được người con tên là Ra-hầu-la 侯羅 (Rahula).

Thiên tính Ngài vốn nhân từ, hay thương xót hết thảy mọi loài vật. Khi Ngài mới mười tuổi, một hôm đi theo phụ-vương xem dân làm ruộng, Ngài thấy người nông-phu khó-nhọc vất-vả, con trâu kéo cầy khổ-sở, chỗ đất ruộng cày lên, sâu bọ ngổn-ngang, chim-chóc tranh nhau mổ ăn. Ngài thấy cái cảnh khổ của chúng sinh như thế, lấy làm thương-xót lắm, đi tìm chỗ ngồi một mình mà nghĩ-ngợi. Về sau, khi Ngài đã lớn lên, vào quãng mười chín, hai-mươi tuổi, mấy lần đi ra chơi ngoài cửa thành, lần thì gặp người ốm lọm-khọm, lần thì gặp người có bệnh-tật đau-đớn rền-rĩ, lần thì gặp người chết, thân thích đem đi chôn, kêu gào khóc-lóc. Ngài trông thấy những cảnh khổ của người ta ở đời, rất lấy làm buồn rầu. Lần sau cùng Ngài đi chơi ra ngoài cửa thành gặp người đi tu, hình dáng đoan-trang. Ngài hiểu là chỉ có sự tu-hành mới giải-thoát được mọi sự ưu-bi khổ-não 14 ở trong thế-gian. Từ đó đêm ngày Ngài nghĩ cách xuất gia đi tu đạo.

Vua Tĩnh-phạn biết ý ấy, can ngăn mãi không được, bèn một mặt thì bày ra các trò vui chơi để Ngài khuây-khỏa đi, không nghĩ đến sự đi tu ; một mặt thì xuống lệnh bắt quân lính canh phòng nghiêm-nhặt không cho Ngài đi. Nhưng việc Ngài xuất gia tu đạo là một việc nhân-duyên lớn, đến ngày giờ là Ngài phải đi. Một hôm ở trong cung mở tiệc yến, đàn-địch hát múa đến quá nửa đêm. Mọi người đều đắm-thắm say-sưa, duy chỉ có Ngài là hững-hờ như không. Đến khi tan cuộc, ai nấy về phòng riêng, Ngài đi qua trông thấy những ca-nhi mỹ-nữ khi nãy hương thơm nồng-nàn, sắc đẹp rực-rỡ, bây giờ thấy nằm ngổn-ngang, đầu tóc rũ-rợi, bồ-hôi bồ-hám nhễ-nhại, mùi hôi tanh xông lên, khác nào như một đống thây người chết. Ngài trông thấy thế, thở dài mà than rằng : « Có khác gì một đống thịt thối không ! Sự ảo-vọng vô-thường ghê gớm thay ! » Nói đoạn, đi gọi tên hầu ngựa thân-cận là Xa-nặc 車匿 (Channa) bảo đóng ngựa để trốn đi. Khi sắp ra đi, Ngài ghé qua vào phòng bà Gia-du-đà-ra, mở hé cửa buồng, trông thấy vợ và con đang ngủ, Ngài thở dài mà khép cửa lại, rồi lên ngựa cùng với tên hầu ngựa đi ra ngoài thành. Nhân vì đêm hôm ấy lính canh cửa ngủ say cả, cho nên Ngài mở cửa đi không ai biết. Ra khỏi cửa thành, Ngài phát thệ 15 rằng : « Nếu ta không dứt được sự ưu-bi khổ-não và không được cái đạo vô-thượng chính-đẳng chính-giác 16 thì ta không về qua cửa này nữa ».

Ngài đi lên phía bắc, về miền núi Tuyết-sơn đến rừng khổ-hạnh, là nơi có những người đi tu ở đó. Ngài vào đó rồi cho tên hầu ngựa giắt ngựa về, và lấy gươm cắt tóc, cởi áo đổi cho người đi săn, một mình đi tìm các danh-sư tu ở vùng ấy mà hỏi đạo. Bấy giờ Ngài vừa 29 tuổi và từ đó người ta gọi Ngài là Cồ-đàm sa-môn (Cramana Cautama) và sách thì thường chép là Bồ-tát, chứ không gọi tên nữa.

Khi vua Tĩnh-phạn biết Thái-tử đã xuất gia đi tu, liền sai các quan đại-thần đi khuyên Ngài về. Ngài nhất-quyết không về. Vua biết chí Ngài đã không đổi, cho nên không nài ép nữa, bèn sai ngầm bọn Kiều-trần-như 憍陳如 (Kaundinya) năm người đi tu để theo hộ-trì Ngài trong sự tu-hành.

Ngài vào rừng đi tìm những bậc tiên để hỏi đạo. Trước hết Ngài đến hỏi đạo một vị tiên, tên là Bạt-ca-bà 跋迦婆 (Bhargava) tu phép khổ-hạnh, sau Ngài đến hỏi hai vị tiên tên là A-la-ra 阿羅囉 (Alara) và Ca-lam 迦藍 (Kalâma), tu theo học-phái Tăng-kia 僧佉 (Samkhya), sau cùng Ngài đến hỏi đạo vị tiên tên là Uất-đà-ca 鬰陀伽 (Udraka tu theo học phái Du-ca 瑜伽 (Yoga), tức là tu phép thiền-na (Dhyana) của đạo Bà-la-môn. Các vị tiên ấy, ai cũng nói tu để sinh lên cõi trời. Ngài cho những người tu lên cõi trời rồi hết kiếp lại phải luân-hồi, như thế vẫn còn ở trong vòng sinh, bệnh, lão, tử, chưa thật là đạo cứu-cánh 17 giải-thoát. Ngài cùng với bọn Kiều-trần-như đi đến chỗ gần sông Ni-liên-thiền-na 尼連禪那河 (Nairandhana), ngồi tu phép khổ-hạnh, giữ giới nhịn ăn, nhịn mặc, cứ mỗi ngày chỉ ăn cầm hơi một hạt gạo và một hạt kê. Ngài tu như thế trong sáu năm giòng mà vẫn không thấy được đạo. Ngài nghĩ rằng : « Ta tu khổ-hạnh như thế này, mà không thấy rõ đạo, thì cách tu của ta vẫn chưa phải. Ta nên theo con đường giữa, cứ ăn uống như thường, không say mê việc đời mà cũng không khắc khổ hại thân, rồi mới thành được đạo ».

Ngài nghĩ thế, rồi đứng dậy đi xuống sông tắm. Khi ấy có người đàn-bà chăn bò đem bát sữa dâng Ngài. Ngài ăn xong, thấy trong mình khoan-khoái dễ chịu. Bọn Kiều-trần-như thấy Ngài không giữ khổ-hạnh, tưởng Ngài đã thoái chí không tu nữa, đều rủ nhau bỏ đi tu chỗ khác.

Ngài một mình đi đến chỗ có cây ba-la, lấy cỏ làm chiếu mà ngồi, rồi phát nguyện rằng : « Nếu ngồi đây mà không giác-ngộ được đạo chính-đẳng chính-giác, thì quyết không đứng dậy nữa ». Ngài ngồi dưới gốc cây ba-la bốn mươi chín ngày, suy nghĩ các lẽ về sự khổ của chúng sinh và cái căn-do sự biến-hóa vô-thường trong thế-gian.

Kinh chép rằng : « Khi Bồ-tát gần đắc đạo, hào-quang chiếu lên các tầng trời. Ở tầng trời thứ sáu có Ba-tuần Ma-vương (Mara) tức là Tha-hóa Tự-tại-thiên, xưa nay vốn lấy ảo-hóa 18 mà làm mê-hoặc 19 chúng sinh, bỗng thấy hào-quang chiếu lên, biết rằng Bồ-tát sắp thành Phật, tất đem chính-đạo truyền ra ở đời, phá tan mất cái lưới mờ-tối của mình, liền sai yêu-nữ xuống cám-dỗ. Ma-vương thấy bọn yêu nữ không làm gì được, tự mình đem binh tướng xuống dùng hết pháp-lực 20 mà đánh phá, cũng không lay chuyển được. Sau cùng Ma-vương đến gần chỗ Bồ-tát ngồi, dùng lời nói ngọt mà dụ rằng : « Nếu Bồ-tát không muốn ở thế-gian, thì lên trên trời, tôi xin nhường ngôi cho Ngài ».

Bồ-tát đáp rằng : « Nhà ngươi kiếp trước có gây được cái nhân tốt, cho nên mới được làm Tự-tại thiên-vương. Song phúc ấy có hạn, hễ hết hạn, thì lại luân-hồi cứ thế mà dứt cho đến duyên Thức, duyên Hành và duyên Vô-minh, thì được giải-thoát ra ngoài luân-hồi ».

Sự giải-thoát ra ngoài luân-hồi, không có sinh tử nữa, là cái mục đích lớn của đạo Phật. Muốn tới cái mục-đích ấy thì phải theo tám con đường chính, gọi là Bát chính đạo 八正道 :

- Chính kiến 正見 là theo con đường ngay chính mà trông nghe.

- Chính tư-duy 正思維 là theo con đường ngay chính mà suy nghĩ.

- Chính ngữ 正語 là theo con đường ngay chính mà nói.

- Chính nghiệp 正業 là theo con đường ngay chính mà làm.

- Chính mệnh 正命 là theo con đường ngay chính mà sống.

- Chính tinh-tiến 正精進 là theo con đường ngay chính mà cố-gắng.

- Chính niệm 正念 là theo con đường ngay chính mà tưởng nhớ.

- Chính định 正定 là theo con đường ngay chính mà thu-liệm tâm thần vào đạo-lý.

Ấy lúc đầu đạo Phật chỉ cốt lấy bấy nhiêu điều mà dạy người. Về sau đạo-lý mở rộng ra, mới lập thành nhiều thuyết khác nhau, nhưng đại ý vẫn phải lấy những điều ấy làm trọng yếu.

Khi đức Thích-ca đã đắc đạo rồi, Ngài còn ngồi ở dưới cây ba-la bảy ngày, nghĩ bụng rằng : « Ta nay đã thành chính-quả, bản nguyện đã được viên-mãn. Nhưng cái đạo-pháp của ta rất mầu-nhiệm khó hiểu, chỉ có Phật với Phật mới biết được. Còn hết thảy chúng sinh ở trong đời ngũ-trọc 21 này, vì tham-dục 22, sân-khuể 23, ngu-si, tà-kiến 24, kiêu-mãn 25 che lấp, làm thế nào mà hiểu được cái đạo-pháp của ta. Nếu ta đem đạo-pháp ấy mà truyền ra, chúng sinh tất mê-hoặc, không tin theo và lại buông lời phỉ-báng 26, thành ra phải tội. Chỉ bằng ta cứ im lặng mà vào Nát-bàn ».

Nhưng sau Ngài nghĩ lại rằng : « Ta đã phát nguyện tu thành Phật để cứu chúng sinh, lẽ nào lại tự giác mà không giác tha, để chúng sinh chìm-đắm ở chỗ sinh tử ».

Ngài nghĩ như thế, rồi đứng dậy định đi thuyết-pháp. Chỗ này có sách chép là Phạm-thiên và Đế-thích thấy Ngài đã đắc đạo mà không muốn đi thuyết-pháp, bèn xuống kêu nài, Phật mới ưng chịu.

Phật đã định đi thuyết-pháp, nhưng chưa biết đi đâu trước. Lúc đầu Ngài nghĩ đến mấy người tiên đã dạy Ngài lúc mới xuất gia, nhưng sau biết là những vị ấy đã mất rồi, Ngài lại nghĩ đến bọn Kiều-trần-như (Kaundinya) là những người đã cùng Ngài tu luyện lâu năm, bèn đi tìm đến vườn Lộc-uyển để thuyết-pháp cho bọn ấy nghe.

Năm người ấy trông thấy Phật đến, trước còn ngờ Ngài đã bỏ lòng tu đạo, có ý khinh nhờn ; sau thấy dung-quang của Ngài, ai nấy đều kính phục. Phật bèn thuyết-pháp về tứ Thánh-đế. Năm người dần dần nghe ra, đều cắt tóc mặc áo cà-sa, xin làm đệ-tử. Ấy từ đó trong thế-gian mới có Tam-bảo 三寶 : Phật là Phật-bảo 佛寳, đạo của Phật dạy là Pháp-bảo 法寶 và những người sa-môn theo làm đồ-đệ Phật là Tăng-bảo 僧寳.

Phật cùng năm người sa-môn đi thuyết-pháp các nơi, lấy đạo từ-bi bác-ái mà dạy người và dùng phương-tiện 27 mà độ chúng sinh. Đi đến đâu thì vua quan cùng dân chúng tranh nhau đón rước. Những người theo đạo qui Phật, mỗi lúc hàng trăm hàng nghìn người. Phật không phân-biệt người sang kẻ hèn gì cả, hễ ai phát tâm qui-y là Phật độ hết cả. Phật lại về cố-quốc là Ca-bỉ-la độ cho phụ-vương Tĩnh-phạn, cho bà dì và vợ con cùng các thân-thích.

Bấy giờ những tín-đồ nhà Phật chia ra làm bốn hạng, gọi là tứ chúng 四衆. Hạng đàn-ông xuất gia tu hành, gọi là tỉ-khâu (bhikshu) ; hạng đàn-bà xuất gia tu hành, gọi là tỉ-khâu-ni (bhikshuni) ; hạng đàn-ông theo đạo mà không xuất-gia, gọi là ưu-bà-tắc (Upasaka) ; hạng đàn-bà theo đạo mà không xuất gia, gọi là ưu-bà-di (Upasaki). Những tỉ-khâu và tỉ-khâu-ni lập thành các Tăng-hội, có nhà tinh-xá, tức là nhà chùa, để ở mà tu-hành học đạo.

Phật không có định-sở ở hẳn chỗ nào. Khi ở Ba-la-nại (Bénarès), khi ở Xá-vệ thành (Savasthi), khi ở Vương-xá thành (Radjagriha). Khi ở Trúc-viên tinh-xá (Vénounana), hoặc ở Linh-thứu-sơn (Gridhakouta). Lệ cứ đến mùa hè là mùa nhiều mưa, thì các đệ-tử tụ hội ở một nơi nào, để học đạo ; đến mùa khô ráo thì lại đi thuyết-pháp khắp trong vùng trung-lưu sông Hằng-hà (Le Gange).

Phật đi thuyết-pháp như thế trong bốn-mươi-nhăm năm. Đến năm 80 tuổi, một hôm Ngài đi đến cái rừng gần thành Câu-thi-na (Koucinagara), thấy trong mình phát bệnh nặng, biết là sắp vào nát-bàn, bèn nghỉ lại ở chỗ có hai cây sa-la, và ngỏ ý cho các đệ-tử biết. Khi ấy các tỉ-khâu nghe nói Phật sắp diệt-độ, ai nấy đều kêu khóc, xin Phật hãy ở lại trần-gian mà độ chúng sinh.

Phật nói rằng : « Trời, đất, người, vật, phàm cái gì ở trong tạo-hóa đã có sinh, tất là có tử. Muốn trái lẽ ấy sao được. Ta nay vào nát-bàn là chỉ bỏ cái hình-hài vô-thường mà thôi, chứ Phật, Pháp và Tăng vẫn thường trụ ở thế-gian để tế-độ chúng sinh ». Các đệ-tử nghe lời thuyết-pháp của Phật đều được an-ủy.

Ngày Phật viên-tịch là ngày rằm tháng hai, vào quãng năm 480 trước Tây-lịch, tức là vào năm thứ 34 đời vua Kính-vương nhà Chu bên Tàu.

Phật diệt-độ rồi, các đệ-tử đem hỏa táng, chia xá-lị 28 (Carira) ra làm tám phần, vua các nước rước về xây tháp để thờ. Về sau vua A-dục (Acoka) lại chia làm tám vạn bốn nghìn phần để thờ trong tám vạn bốn nghìn cái tháp, khắp cả các nước ở xứ Ấn-độ.

Sau khi Phật đã diệt-độ, các đệ-tử vâng theo ý-chỉ của Phật, tôn Ca-diếp tôn-giả lên làm chủ-tọa để chủ trương làm mọi việc trong các Tăng-hội. Ca-diếp tôn-giả họp các vị đã tu đến bậc A-la-hán mà san-định 29 những qui-tắc của Phật đã định, làm thành bộ luật-giới, và sưu-tập 30 những lời Phật đã thuyết pháp làm thành các bộ kinh.

Từ đó đạo Phật dần dần truyền rộng ra các nước ở Á-đông. Hiện nay những nước như Ni-ba-la (Népal) Tây-tạng, Mông-cổ, Trung-hoa, Cao-ly, Nhật-bản và Việt-nam, theo phái Đại-thặng, gọi là Bắc-tôn ; những nước như Tích-lan, Diến-điện, Xiêm-la, Cao-mên và Ai-lao theo phái Tiểu-thặng, gọi là Nam-tôn. Dù là Bắc-tôn hay Nam-tôn, phái nào cũng thờ đức Thích-ca mầu-ni Phật làm giáo-chủ.

II. THẬP ĐẠI ĐỆ-TỬ 十大弟子

Khi đức Thích-ca còn tại thế, các đệ-tử có đến hàng mấy vạn người, nhưng cái số thật giỏi có thể trao-truyền được tâm pháp, tuyên-dương 31 được giáo lý của Phật, thì có mười người, gọi là thập đại đệ-tử của Phật. Mười người ấy đều là những bậc thông minh trí-tuệ, gồm hết mọi học-vấn, có đủ các đức-hạnh và đã chứng A-la-hán quả, tức là đã thoát-ly được luân-hồi.

Nay tham-khảo 32 các kinh truyện, đem danh-hiệu và lịch-sử của từng người lần lượt kể qua ra sau này :

1) XÁ-LỊ-PHẤT 舍利弗 (Sariputra)

Khi đức Thích-ca đến thuyết-pháp ở Vương-xá thành, ở đấy có hai người dòng-dõi bà-la-môn : một người tên là Xá-lị-phất, một người tên là Mục-kiện-liên (Maudgalyayana). Hai người rất thông minh và có trí-tuệ rất lớn, trong nước ai cũng kính trọng, và mỗi người có hơn một trăm học-trò. Hai người kết bạn với nhau rất thân, nhưng chưa cho cái đạo bà-la-môn của mình học là đạo cứu-cánh, cho nên hẹn với nhau rằng : Hễ ai biết được chính-pháp trước, thì cùng bảo cho nhau biết.

Một hôm Xá-lị-phất đi chơi, bỗng gặp một thầy tỉ-khâu tên là A-xả-bà-kỳ 阿捨婆耆, đệ-tử của Phật, đi khất thực 33 ở trong làng. Xá-lị-phất trông thấy dung nghi thầy tỉ-khâu ấy rất là chỉnh-túc 34, bèn đến hỏi rằng : « Tôi xem thầy giống như người mới xuất gia, sao mà đã có cái phong-độ 35 ung-dung trang-nghiêm như thế ? Tôn-sư của thầy là ai và dạy những phép gì ? »

Thầy tỉ-khâu đáp rằng : « Thầy tôi vốn dòng họ Cam-giá, là bậc thầy cả cõi người và cõi trời. Tôi đây còn trẻ tuổi, mới theo học đạo, đã tuyên thuyết thế nào được cái đạo-pháp mầu-nhiệm của thầy tôi. Song cứ cái chỗ tôi đã hiểu, thì xin nói để ông nghe ». Nói đoạn, đọc bài kệ rằng :

Nhất thiết chư pháp bản, 一切諸法本

Nhân duyên sinh vô chủ. 因緣生無主

Nhược năng giải thử giả, 若能解此者

Tắc đắc chân thực đạo. 則得真實道

Dịch nôm :

Sinh ra hết thảy mọi phép nọ,

Đều do nhân-duyên không có chủ.

Hễ mà hiểu được nghĩa ấy,

Thì đạo chân-thực mới hiểu rõ.

Xá-lị-phất nghe mấy câu kệ ấy, trong lòng lấy làm thỏa thích, thấy ngay cái chỗ của đạo. Nhân nghĩ rằng : « Hết thảy chúng sinh đều bám lấy cái ngã, cho nên cứ luân-hồi ở trong vòng sinh tử. Nếu trừ được cái ngã-tưởng, thì ở chỗ « ngã sở » cũng đều là bỏ được. Ví như ánh sáng mặt trời có thể phá được mọi sự mờ tối ; cái tưởng vô-ngã cũng vậy, có thể phá được hết thảy mọi cái ám-chướng 36 của cái ngã-kiến 37. Xưa nay ta tu-hành học đạo đều là tà-kiến cả, thật nay mới thấy rõ cái đạo chân-chính ». Nghĩ thế rồi, trở về tìm Mục-kiện-liên, đọc bài kệ ấy cho bạn nghe. Hai người cũng đồng một ý, định đi đến chỗ Phật ở, xin qui-y. Các đệ-tử của hai người cùng xin đi cả.

Xá-lị-phất theo đức Thích-ca học đạo, chứng được A-la-hán quả, thành một bậc trí-tuệ đệ-nhất trong các đệ-tử, được truyền đạo-pháp nói ở trong kinh Bát-nhã ba-la-mật.

Sách của ông có bộ Xá-lị-phất tập-dị-môn-túc luận 舍利弗集異門足論 20 quyển, và A-tỉ đàm-luận 阿毗曇論 30 quyển.

2) MỤC-KIỆN-LIÊN 目犍連 (Maudgalyayana)

Mục-kiện-liên cùng với bạn là Xá-lị-phất theo làm đệ-tử-phật, có tiếng là bậc thần-thông đệ-nhất. Ông tài giỏi, lừng-lẫy thuở đương thời, cho nên những người theo ngoại đạo rất ghét. Một hôm ông vào thành đi khất-thực, bị bọn phạm chí đánh chết

Sách Tỉ-nại-gia-tạp-sự 昆奈耶雜事 chép rằng : « Có người hỏi đức Thế-tôn : Một bậc thánh như Mục-kiện-liên mà bị bọn ngoại đạo đánh chết, thế là nghiệp gì ? »

Đức Thế-tôn đáp rằng : « Kiếp xưa Mục-kiện-liên là con một họ Bà-la-môn quá yêu vợ mà bất hiếu với mẹ. Mẹ giận quá có rủa : « Sao những đứa hung-ác không đánh chết mày đi ! » Nay tuy chứng cõi thánh làm một bậc thần-thông đệ-nhất, mà vẫn phải chịu cái nghiệp bị đánh chết ».

Sách của ông ở trong tạng Kinh có bộ Mục-kiện-liên pháp-uẩn-túc-luận 目犍連法蘊足論 12 quyển.

Xá-lị-phất và Mục-kiện-liên đều chứng cõi nát-bàn trước đức Thích-ca mầu-ni.

3) ĐẠI-CA-DIẾP 大迦葉 (Maha Kacyapa)

Đại Ca-diếp vốn là giòng bà-la-môn, học đạo Bà-la-môn rất giỏi, tinh thông cả các kinh truyện của đạo ấy. Nhà rất giàu, hay làm việc bố-thí, nhưng vì ông trông thấy cảnh đời có nhiều sự khổ-não, muốn tìm đạo chính để cứu đời, cho nên ông mới trút bỏ hết cả danh lợi, vào rừng tìm thầy học đạo.

Sách Thủ-hoa 手華 chép rằng : « Đại Ca-diếp cùng 500 đệ-tử trụ ở cái đền thờ vua Đế-Thích tại núi Vi-đề-ka, tu phép đầu-đà (đhuta) 38, đi xin cơm ăn, nhặt dẻ chắp làm áo mặc. Sau nghe đức Thích-ca thành đạo, đang thuyết-pháp ở Trúc-viên, gần Vương-xá-thành, ông bèn đến đó xin qui-y ».

Sách Phó-pháp-tạng 付法藏 chép rằng : « Lúc Đại Ca-diếp tìm đến ra mắt đức Thích-ca, thì mặc áo làm bằng mụn dẻ chắp lại. Ông cúi đầu kính-lễ, rồi chắp tay bạch Phật rằng : « Tôi xin qui-y về đạo của Thế-tôn là đạo rất trong sạch, xin Thế-tôn thương mà nhận cho được đứng vào cuối hàng đệ-tử ». Phật liền cho ông ngồi lên trên cả mọi người ».

Trong các đệ-tử của đức Thích-ca, Đại Ca-diếp là bậc đầu-đà đệ-nhất, nghĩa là làm đủ mười-hai phép rất khổ-hạnh, không ai bằng, và lại hiểu thấu đạo lý của Phật hơn cả mọi người.

Kinh Đại Phạm-thiên-vương vấn Phật quyết-nghi 大梵天王問佛決疑經 nói rằng : « Một hôm đức Thích-ca hội cả đại chúng ở núi Linh-thứu-sơn 靈鷲山, Ngài ngồi cầm hoa mà không nói gì, để xem có ai hiểu ý gì không, thì chẳng ai hiểu gì cả. Chỉ có Đại Ca-diếp tủm-tỉm cười. Đức Thích-ca liền bảo ông rằng : « Ngô hữu chính-pháp nhãn tàng, nát-bàn diệu tâm, phó chúc Ma-ha Ca-diếp 吾有正法眼藏涅磐妙心，付囑摩訶迦葉. Ta có phép chính-pháp-nhãn, trông rõ hết thảy vạn pháp và cái diệu-tâm về nát-bàn, truyền lại cho Đại Ca-diếp ».

Sách Tây-vực ký 西域記 nói rằng : « Khi đức Thích-ca sắp viên-tịch có dặn Đại Ca-diếp rằng : Ta tu-hành khổ-hạnh đã bao nhiêu kiếp, là chỉ vì chúng sinh mà cầu lấy phép vô-thượng. Nay ta đã mãn quả rồi, và chẳng bao lâu ta sẽ vào cõi nát bàn, ta đem hết pháp-tạng trao lại cho ngươi, ngươi trụ-trì lại mà tuyên-truyền những phép chính ấy, chớ để sai lạc ». Nói đoạn, Phật trao cho Ca-diếp cái áo cà-sa và cái bát để làm biểu-hiệu sự truyền đạo-thống. Lệ truyền y bát khởi đầu từ đó.

Sau khi đức Thích-ca diệt-độ rồi Đại Ca-diếp hội 500 đệ-tử của Phật đã tu đến bậc a-la-hán ở núi Tỉ-bà-la 毗婆羅 ngoài thành Vương-xá để kết-tập những luật-qui và những lời Phật đã thuyết-pháp. Đại Ca-diếp cử Ưu-bà-li (Upali) làm bộ Luật-tạng, cử A-nan-đà (Ananda) san-định bộ Kinh-tạng, còn ông thì nhận làm bộ Luận-tạng.

Việc kết-tập ấy hoàn-thành rồi, Đại Ca-diếp truyền y bát cho A-nan-đà, và vào trong núi Kê-túc 雞足 ở nước Ma-yết, ngồi làm phép thiền-định mà chứng quả nát-bàn.

Đại Ca-diếp là đệ-nhất tổ trong phái Thiền-tôn 禪宗.

4) TU-BỒ-ĐỀ 須菩提 (Subhuti)

Tu-bồ-đề là con một người trưởng-giả ở thành Xá-vệ qui-y Phật học đạo, được chứng a-la-hán quả, và nổi tiếng là bậc giải không 解空 đệ-nhất trong các đệ-tử của Phật. Giải không nghĩa là hiểu rõ cái không lý của đạo Phật.

Kinh Tăng-nhất A-hàm 增一阿含經, về phẩm thứ mười-ba, có phép những lời của Tu-bồ-đề như là : « Pháp pháp tự sinh, pháp pháp tự diệt, pháp pháp tương động, pháp pháp tự tức… Pháp pháp tương loạn, pháp pháp tự tức, pháp năng sinh pháp… Như thị nhất thiết sở hữu, giai qui ư không : vô ngã, vô nhân, vô mệnh, vô sĩ, vô phu, vô hình, vô tượng, vô nam, vô nữ… 法法自生，法法自滅，法法相動，法法自息… 發發相亂，法法自息，法能生法… 如是一切所有，皆歸于空：無我，無人，無命，無士，無夫，無形，無像，無男，舞女… Các pháp tự sinh, các pháp tự diệt, các pháp làm động lẫn nhau, các pháp tự nghỉ… Các pháp làm loạn lẫn nhau, các pháp tự nghỉ, pháp sinh ra pháp… Như thế là hết thảy cái có, đều về cả cái không : không có ta, không có người, không có mệnh, không có người hơn, không có người kém, không có hình, không có tượng, không có trai, không có gái… »

Sách Tây-vực-ký 西域記 quyển thứ tư, cũng chép lời ông nói rằng : « Thường nghe Phật nói mà biết được cái không của chư pháp, ví-dụ như cái tính của chư pháp là không cả. Thế là lấy tuệ-nhỡn mà xem pháp-thân vậy ».

Về sau Long-thụ Bồ-tát xướng lên cái luận « chư pháp giai không » và lập thành một phái chuyên học về thuyết Bát-nhã, có lẽ bởi Tu-bồ-đề đã khởi ra trước hết.

5) A-NA-LUẬT 阿那律 (Anuruddha)

A-na-luật là con vua Cam-lộ-phạn-vương và em vua Bạch-tĩnh vương. Khi đức Thích-ca về thăm quê ở Ca-bỉ-la, A-na-luật được nghe Phật thuyết-pháp, bèn xin cha mẹ cho theo Phật đi tu, chứng được a-la-hán quả.

Kinh Lăng nghiêm 愣嚴 nói rằng : « A-na-luật trông xem cõi Diêm-phù-đề như xem quả « Am-ma-la » để trong bàn tay ». Nghĩa là xem cả một cõi đất mà biết rõ như xem một quả cầm trong tay. Bởi vậy ông có tiếng là bậc thiên-nhỡn đệ nhất trong các đệ-tử của Phật.

Ông thường hay thuyết-pháp về « tứ-thiền » và phép « lậu-tận » để khai ngộ 39 cho các đệ-tử khác. Đến khi đức Thích-ca nhập diệt, ông cùng với A-nan-đà hết sức hộ-trì.

6) PHÚ-LÂU-NA 富樓那 (Purna)

Phú-lâu-na người xứ Ba-la-nại đi tu tiên đã đắc đạo, sau được nghe Phật thuyết-pháp ở vườn Lộc-uyển, liền xin qui-y Phật và chứng được a-la-hán quả, có tài về đường thuyết-pháp, được Phật khen là thuyết-pháp đệ-nhất.

Về hồi cuối đời Phật, Phú-lâu-na đem đạo Phật truyền sang nước Du-lư-na là một nước rất hung-tợn lúc bấy giờ. Được ít lâu ông vào cõi Nát-bàn ở nước ấy.

7) CA-CHIÊN-DIÊN 迦旃延 (Kotyayana)

Ca-chiên-diên vốn là dòng-dõi bà-la-môn, và là cháu ngoại ông tiên A-tư-đà, là vị tiên đã xem tướng cho đức Thích-ca khi Ngài mới giáng sinh.

Khi Phật về ở nước Ba-la-nại, tiếp-độ và giáo-hóa chúng sinh, Ca-chiên-diên được nghe Phật thuyết-pháp, liền xin qui-y Phật, chẳng bao lâu được a-la-hán quả, nổi tiếng là bậc luận-nghị đệ nhất.

Sách của ông làm ra có bộ Thi-thiết túc-luận 施設足論 có một vạn tám nghìn câu tụng, và bộ Ca-chiên diên kinh 旃延經 nói về nghĩa thoát ly cả có và không, để phá trừ cái « ngã-mạn 我慢 », tức là lòng chấp có ngã mà kiêu-mạn vậy.

8) ƯU-BA-LI 優波離 (Upali)

Ưu-ba-li là dòng dõi con nhà giai cấp hèn, làm nghề thợ cạo, thường vào cạo râu cho họ Thích-ca. Khi Phật về Ca-bỉ-la, Ưu-ba-li xin xuất gia qui-y Phật.

Lúc ấy có nhiều người đệ-tử bạch Phật rằng : « Ưu-ba-li là dòng dõi hèn-hạ, sao Phật lại cho được ngang hàng với những người quí phái ».

Phật nói rằng : « Bốn dòng sông lớn chảy vào biển đều thành nước mặn, người bốn họ xuất-gia đều là họ Thích-ca cả ».

Ưu-ba-li ở trong tăng chúng, giữ giới-luật rất kính-cẩn, được Phật khen là trì luật kiên-cố đệ-nhất. Sau khi Phật diệt-độ rồi, Đại Ca-diếp tôn-giả cử ông kết-tập bộ luật, gọi là Tỉ-ni 毘尼 (Vinaya), tức là bộ Luật-tạng.

9) RA-HẦU-LA 囉喉羅 (Rahula)

Ra-hầu-la là con Phật. Khi Phật thành đạo rồi về thăm quê nhà, cho Ra-hầu-la đi làm sa-di 40. Đến năm 20 tuổi, Ra-hầu-la theo Xá-lị-phất thụ giới làm sa-môn. Ở trong tăng chúng thuở ấy, Ra-hầu-la là bậc trẻ tuổi mà chứng được a-la-hán quả và có tiếng là bậc tu « mật hạnh » đệ nhất, nghĩa là làm những việc vi-mật không ai biết được.

10) A-NAN-ĐÀ 阿難陀 (Ananda)

A-nan-đà là em họ đức Thích-ca. Sách chép rằng ông sinh vào ngày đức Thích-ca thành đạo, rồi đến năm 20 tuổi, thì xuất gia theo Phật. Ông thường chầu-chực luôn ở cạnh Phật, cho nên trong các đệ-tử, ông là bậc đa-văn 41 đệ nhất. Đến khi đức Thích-ca vào cõi Nát-bàn rồi, Đại Ca-diếp tôn-giả chờ cho ông chứng được a-la-hán quả, mới cử ông chủ việc kết-tập bộ Kinh-tạng. Ở đầu các mục kinh đều để câu khai mào là : « Như thị ngã văn 如是我聞 : Ta nghe như thế này ». Việc kết-tập ở Vương-xá thành, là ông có công lớn. Sau ông được Đại Ca-diếp truyền y bát cho làm tổ thứ nhì bên phái Thiền-tôn. Ông giáo-hóa được nhiều người ở vùng sông Hằng-hà, cho nên khi ông nhập diệt, vua hai nước đến tranh lấy thi-hài đem về thờ-phụng. Ấy đủ biết cái đức-vọng của ông thịnh lắm vậy.

III. CHƯ PHẬT 諸佛

Theo cái lý-thuyết tam thân 三身 của Đại-thặng Phật giáo, thì Phật có ba thân, là pháp-thân, báo-thân và ứng thân. Pháp-thân 法身 là lý-pháp tụ-tập lại mà thành ra thân, tức là lấy pháp-tính làm thân vậy. Pháp-tính không phải là sắc chất mà cũng không phải là tâm-trí, mà khắp đầy cả vũ-trụ, đâu đâu cũng có, không sinh không diệt, lúc nào cũng thường trụ 42, thuần-nhiên là cái diệu lý chân-thực thanh-tĩnh. Vạn pháp phải nương vào đấy mà có và mọi đức phải tu lại ở đấy mà thành.

Báo-thân 報身 là cái phần hơn, phần tốt của phúc-đức trí-tuệ tích-tụ làm thân, mà được cái quả-báo viên-mãn. Báo-thân lúc nào cũng nương vào pháp-thân, không bao giờ gián-đoạn, tức là trí khế-hợp 43 với lý để đối với mình và đối với người mà thụ-dụng, cho nên còn gọi là thụ-dụng-thân 受用身.

Ứng-thân 應身 là tùy loại mà hóa hiện ra sắc-thân để phổ-ứng quần-cơ 44 tu thành chính-giác và thuyết-pháp độ chúng. Vì thế có khi gọi là hóa-thân 化身 hay là biến-hóa-thân 變化身.

Nói tóm lại, pháp-thân là trỏ cái thể sở chứng được ; báo-thân và ứng-thân là trỏ cái dụng nhờ ở cái thể ấy mà phát ra. Vậy nên tuy nói là ba thân, nhưng thực là chỉ có một thể. Một thể tức là một Phật.

Một Phật, nghĩa là một cái minh-giác linh-diệu chung khắp cả vũ-trụ. Cái minh-giác linh-diệu ấy lưu chuyển phát-hiện ra các thân khác, tức là thành ra chư Phật. Do cái phúc-đức trí-tuệ hay so sự biến-hóa phổ-ứng ở đời, thì có nhiều Phật ; mà do cái thuần-lý thì chỉ có một Phật. Một mà hóa ra nhiều, nhiều mà vẫn là một.

Lấy ngay chư Phật nói ở trong các kinh mà xét, thì biết rằng hết thảy chư Phật là đều một pháp-thân cả. Đức A-di-đà là báo-thân của Phật và đức Thích-ca mầu-ni là ứng-thân của Phật ; hay là nói ngược lại : đức Thích-ca mầu-ni đã thành Phật là được cái pháp-thân của Phật, cái đời Ngài hiện ra ở thế-gian mà thuyết-pháp và giáo-hóa chúng sinh là ứng-thân của Phật ; mà đức A-di-đà ở Tây-phương Cực-lạc, hưởng-thụ yên vui và cứu-độ chúng sinh, là báo-thân của Phật ; hay là nói như cái thuyết của phái Chân-ngôn rằng : đức Đại-nhật Như-lai là pháp-thân của đức Thích-ca mầu-ni mà đức A-di-đà là báo-thân của đức Thích-ca mầu-ni, và đức Thích-ca mầu-ni là ứng-thân của đức Đại-nhật Như-lai.

Vậy xét về pháp-thân thì chư Phật là đồng một thể, tức là có một mà thôi ; mà xét về báo-thân thì có A-di-đà Phật và các Phật khác ; và xét về ứng-thân thì có Thích-ca mầu-ni Phật cùng chư Phật khác đã giáng thế mà tu thành chính-giác. Ví như trong không-gian chỉ có một mặt trăng là pháp-thân, cái ánh-sáng của mặt trăng chiếu ra khắp thiên-hạ là báo-thân, và những bóng mặt-trăng hiện ra ở dưới nước là ứng-thân.

Bởi có cái lý-thuyết tam-thân ấy, cho nên đạo Phật nhận có nhiều Phật ở đời quá khứ, đời hiện-tại và đời vị-lai. Hiện các kinh bên phái Đại-thặng nói trong một trụ-kiếp có một nghìn vị Phật giáng thế, để thuyết-pháp mà cứu-độ chúng sinh. Kiếp là tiếng gọi tắt chữ kiếp-ba 却波, dịch theo âm chữ phạm kalpa. Kiếp có ba thứ là tiểu-kiếp, trung-kiếp và đại-kiếp. Hai-mươi tiểu-kiếp là một trung-kiếp, bốn trung-kiếp là một đại-kiếp 45. Trong cái số chư Phật đã sinh ra ở thế-gian mà tu thành chính-quả, thì các kinh chép rõ danh-hiệu của bảy vị. Ba vị trên thuộc về cuối Trang-nghiêm-kiếp 莊嚴却 là một tiểu-kiếp quá-khứ trong trụ-kiếp này, và bốn vị dưới thuộc về Hiền-kiếp 賢却 là tiểu-kiếp hiện-tại.

Bẩy vị Phật ấy là :

- Tỉ-bà thi Phật 毘婆尸佛 (Vipacyin Bouddha).

- Thi-khí Phật 尸棄佛 (Cikhin Bouddha).

- Tỉ-xá-phù Phật毘舍浮佛 (Vicvabhù Bouddha).

- Câu-lưu tôn Phật 抅留孫佛 (Krakutchhanda Bouddha).

- Câu-na-hàm mầu ni Phật 抅那含牟尼佛 (Kanakamuni Bouddha).

- Ca-diếp Phật 迦葉佛 (Kacyapa Bouddha).

- Thích-ca mầu-ni Phật 釋迦牟尼佛 (Cakya muni Bouddha).

Còn vị Phật thứ tám sẽ là đức Di-lặc 彌勒 tức là vị Phật tương-lai.

Ở Ni-ba-na (Nepal) và ở Tây-tạng cũng lấy cái lý-thuyết tam-thân của Phật mà xướng lên một thuyết nói rằng từ đời vô-thủy vẫn có vị Bản-sơ Giác-giả 本初覺者 hay là Bản-sơ Bản-Phật 本初本佛, gọi theo tiếng phạm là A-đề Phật 阿提佛 (Adi-Bouddha).

A-đề Phật tức là chí-thiện pháp-thân, thường gọi là Tối-thắng Phật 最勝佛 hay là Tối-thượng-thắng Phật 最上勝佛 thống lĩnh hết thảy chư Thiền-na Phật (Dhyani Bouddhas) và chư Thiền-na Bồ-tát (Dhyani-Bodhisattvas), vì lẽ rằng Phật và Bồ-tát đều do A-đề Phật mà phát-hiện ra.

Phái-cổ-giáo ở Tây-tạng rất sùng-bái đức A-đề Phật, hiệu là Pháp-thân Phổ-hiền 法身普賢 (Dharmakya Samantabhadra) ; phái tân-giáo thì thờ đức Kim-cương-trì 金剛持 tức là đức Bạt-chiết-ra-đà-la 跋折曪陀羅 (Vajrabhara) và đức Kim-cương hữu-tình, 金剛友情 tức là Bạt-chiết-ra tát-đóa 跋折曪薩埵 (Vajrasattva) Hai vị này là biểu-hiệu cái thể 46 và cái dụng 47 của A-đề Phật, tuy là hai, nhưng cùng đồng một thể, cho nên tượng hai vị ấy tạc giống nhau, hình dáng như vị Bồ-tát ngồi trên tòa sen, mà đều gọi cả là A-đề Phật.

A-đề Phật do năm cái trí của mình mà hóa ra năm vị Thiền-na Phật (Dhyani-Bouddhas), là :

- Đại-nhật Như-lai 大日如來 hay là Tỷ-lô-già-na Phật 毘盧遮那佛 (Vairocana) ở trung-ương, tức là Thường-trụ tam-thế diệu-pháp-thân 常住三世妙法身.

- Bất-động Như-lai 不動如來 hay là A-xúc Phật 阿閦佛 (Aksobhya), ở đông phương, tức là Kim-cương kiên cố tự-tính-thân 金剛堅固自性身.

- Bảo-sinh Phật 寳生佛 (Ratnasambhava), ở nam phương, tức là Phúc-đức trang-nghiêm thánh-thân 福德莊嚴聖身.

- Vô-lượng-thọ Phật 無量壽佛 (Amitiyus), ở tây phương, tức là Thụ-dụng trí-tuệ-thân 受用智慧身.

- Bất-không-thành-tựu Phật 不空成就佛 (Amoghasidhi) ở bắc phương, tức là Tác-biến-hóa-thân 作變化身.

Năm vị Thiền-na Phật này do tự tính luân thân 自性輪身 48 của mình mà hóa ra năm vị Thiền-na Bồ-tát (Dhyani Bodhisattavas), là :

- Phổ-hiền Bồ-tát 普賢菩薩 (Samantabhadra Bodhisattva).

- Kim-cương-thủ Bồ-tát 金剛手菩薩 (Vajrapâni Bodhisattva).

- Bảo-thủ Bồ-tát 寳手菩薩 (Ratnapâni Bodhisattva).

- Quan-thế-âm Bồ-tát 觀世音菩薩 (Avalokitésvara Bodhisavattva).

- Văn-thù Bồ-tát 文殊菩薩 (Manjucri Bodhisavattva).

Các thuyết trong Đại-thặng Phật-giáo tuy có nhiều chỗ khác nhau, nhưng không bao giờ ra ngoài cái thuyết tam thân của Phật. Hiện nay ở những nước theo Đại-thặng Phật-giáo như Trung-quốc, Nhật-bản, Cao-ly và Việt-nam, thì có phái Mật-giáo Chân-ngôn chuyên thờ đức Đại-nhật Như-lai và phái Tĩnh-thổ chuyên thờ đức A-di-đà Phật.

Ở nước Việt-nam ta chỉ có phái Tĩnh-thổ là thịnh hành. Về đường giáo-lý, thì phái này thờ đức Thích-ca mầu-ni Phật làm giáo-chủ, mà về đường tín-ngưỡng thì thờ đức A-di-đà Phật làm Đạo-sư. Vậy sau này nói qua sự-tích và công đức hai vị Phật đã phát đại nguyện để cứu-dộ chúng sinh, như đức A-di-đà Phật và đức Dược-sư Lưu-ly-quang Phật, là hai vị Phật thường ở các chùa, người ta hay tụng niệm đến luôn.

1) A-DI-ĐÀ PHẬT 阿彌陀佛

Theo lý-thuyết của đạo Phật, thì thế-gian ta ở đây là Sa-bà thế-giới 娑婆世界 (Sahaloka), tức là một thế-giới ô-trọc 49 có nhiều sự khổ-não. Ở ngoài thế-giới ô-trọc này có một thế-giới rất thanh-tĩnh 50 gọi là Cực-lạc thế-giới 極樂世界 (Sukhâvati). Người ở thế-giới này lúc nào cũng được yên vui, không có chút gì là phiền-não. Vậy Sa-bà thế-giới là uế-thổ 51 mà Cực-lạc thế-giới là tĩnh-thổ. 52

Ở kinh Phật-thuyết A-di-đà 佛說阿彌陀佛經 đức Thích-ca mầu-ni Phật thuyết-pháp về cõi Cực-lạc và đức A-di-đà, đại khái nói rằng : « Từ cõi trần này sang phương tây qua bao nhiêu cõi đất khác, đến một cõi thế-giới gọi là Cực-lạc thế-giới. Ở đấy có đức Phật A-di-đà hiện đang thuyết-pháp để giáo-hóa chúng sinh, mà chúng sinh ở trong cõi ấy không có mọi sự khổ và chỉ hưởng mọi sự vui sướng, cho nên gọi là Cực-lạc ».

A-di-đà Phật là dịch theo tiếng phạm Amitiyus Bouddha tức là Vô-lượng-thọ Phật 無量壽佛 hay là Amitabha Bouddha tức là Vô-lượng-quang Phật 無量光佛.

Kinh Bi-hoa 悲花 nói về nhân quả của đức Phật A-di-đà, chép rằng : « Từ A-tăng-kỳ kiếp thuở xưa, tức là vô-số kiếp về trước, có một thế-giới gọi là cõi San-đề-lam 刪提嵐, ở đấy có một ông vua hiệu là Vô-tránh-niệm 無諍念 sinh được một nghìn người con. Thuở ấy có đức Phật ra đời hiệu là Bảo-tạng Như-lai 寳藏如來. Vua cùng các hoàng-tử đều qui-y Phật và hết lòng tín-ngưỡng đạo-pháp. Một hôm đức Bảo-tạng Như-lai nhập chính-định, phóng hào-quang rất lớn, chiếu rõ mười phương thế-giới cho vua xem. Trong mười phương thế-giới ấy có chỗ thấy đầy cả năm thứ ô-trọc, có chỗ thấy rất là trong sạch nhiệm-mầu. Vua thấy thế, mới bạch đức Bảo-tạng Như-lai rằng : « Vì duyên-nghiệp gì mà các bậc Bồ-tát, có bậc thì chứng được chỗ thế-giới thanh-tĩnh, có bậc thì lại chứng phải chỗ thế-giới bất tĩnh như thế kia ? »

Bảo-tạng Như-lai nói rằng : « Đó là do nguyện lực của các Bồ-tát, người thì nguyện ở cõi thanh-tĩnh, lìa bỏ hết mọi sự xấu-xa của ngũ trọc, người thì nguyện ở lại trong đời ngũ trọc. Ai nguyện thế nào thì được như thế ».

Vua bèn phát nguyện bốn-mươi-tám điều, để Phật thụ ký 53 cho. Phật bảo cho vua biết rằng : « Sau vua sẽ thành Phật hiệu là Vô-lượng-thọ Như-lai ở Cực-lạc thế-giới. Người con thứ nhất của vua Vô-tránh-niệm là Bất-tuẫn 不眴 và người con thứ hai là Ni-ma 尼摩 cũng phát nguyện sinh sang cõi Cực-lạc. Phật bảo Bất-tuẫn sẽ là Quan-thế-âm Bồ-tát và Ni-ma sẽ là Đại-thế-chí Bồ-tát. Hai người sẽ chầu chực đức Phật A-di-đà ở cõi Cực-lạc để tiếp dẫn chúng sinh về chỗ yên vui ».

Kinh Đại Di-đà 大米托 nói rằng : Đức A-di-đà lúc tối sơ hiệu là Pháp-tạng tỉ-khâu 法藏比丘. Thuở ấy Tỉ-khâu đến trước Thế-tự-tại-vương Phật 世自在王佛 (Lokisvara Bouddha) mà bạch rằng : « Tôi phát cái lòng vô-thượng bồ-đề, nguyện khi được thành Phật thì có cái tướng quang minh, ở cõi đất tốt đẹp khác thường, như thế có được không ? »

Phật biết cái trí-thức của Tỉ-khâu cao-minh, tâm nguyện quảng-đại, bèn đem hai nghìn một trăm cõi Phật có đủ các tướng hay dở đẹp xấu cho tùy tâm nguyện của Tỉ-khâu mà hiện lộ ra. Tỉ khâu thu cái tâm của mình lại làm một, được ngay phép thiên-nhỡn 54, không có chỗ nào là trông không rõ, rồi bạch Phật rằng : « Tôi đã thu lấy được hết cả các cõi đất của Phật đã cho xem. Còn cái hạnh thanh-tĩnh để làm cho quốc-thổ trang nghiêm, thì xin bày tỏ ra để Phật nghe mà xét cho ». Nói đoạn Pháp-tạng tỉ-khâu phát ra 48 lời đại nguyện như sau này :

- Nguyện trong cõi tôi không có địa-ngục, ngã-quỉ, súc-sinh và các giống ruồi muỗi sâu bọ. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện trong cõi tôi không có hình tướng con trai con gái, và các loài chúng sinh ở cõi trời, cõi người sinh sang nước tôi đều do hoa-sen ở hồ thất-bảo mà hóa sinh ra. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi, ai muốn ăn, thì ở trong cái bát thất-bảo hiện ra các thức ăn ; ăn xong bao nhiêu đồ khí-dụng tự-nhiên hóa đi. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi, ai muốn mặc áo quần gì, thì cứ tưởng đến là có, không phải may áo nhuộm giặt gì cả. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện ở trong cõi đất tôi, từ mặt đất lên đến trên không, chỗ nào cũng có cung-điện lâu đài, hồ ao, cây cối, hoa quả, mùi thơm ngào ngạt khắp mọi nơi, ai ai cũng tu Phật hạnh. Không được như lời ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều có lòng yêu kính nhau, không ghen ghét nhau. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi hết thảy không có lòng dâm-dật sân-nộ 55, ngu-si. Không được như lời nguyện ấy không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi ai cũng có thiện tâm, không làm mê-hoặc cái tưởng-niệm của kẻ khác, ai muốn nói điều gì là người ta hiểu ý ngay. Không được như lời nguyện ấy không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều không nghe thấy cái tiếng gì là bất thiện. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi biết thân mình là ảo-vọng, không có lòng tham-trược 56. Không được như lời ấy, không làm Phật.

- Nguyện ở trong cõi đất tôi người ở cõi trời và cõi người tuy có khác nhau, nhưng hình-dung đều là một màu kim sắc, mắt mặt đoan-chính tươi-đẹp, không có gì là xấu-xa. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ ở thập phương trong vô-số thế-giới đều được hóa làm người, đều làm duyên-giác, thanh-văn, đều chuyên-nhất cái tâm mà tọa thiền, và đều được sống lâu thiên ức vạn kiếp. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ trong nghìn ức thế-giới ở mười phương đều được làm người, làm duyên-giác, thanh văn, đều chuyên-nhất cái tâm mà tọa-thiền, và số người ấy có đến mấy nghìn vạn. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi, ai cũng có thọ-mệnh đến vô-số kiếp. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi, được vui sướng như bậc tỉ-khâu đã tu đến chỗ không sinh tử nữa. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi, ở ngôi chính tín, lìa bỏ các cái tư-tưởng điên-đảo, chư-căn 57 đều tĩnh-tịch, hết thảy ai cũng đến nát-bàn. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện tôi thuyết kinh, hành đạo, hơn gấp mười chư Phật. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều biết rõ cái túc-mệnh 58 của mình và biết rõ những việc ở trăm nghìn vạn ức kiếp khác. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều được phép « thiên-nhãn », trông thấy rõ trăm nghìn vạn ức thế-giới. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều được phép « thiên-nhĩ », nghe thấy trăm nghìn vạn ức chư Phật thuyết-pháp và đều thụ-trì 59 được hết cả. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều được phép « tha-tâm-trí 60 », hiểu biết tâm-niệm của chúng sinh ở trăm nghìn vạn ức thế-giới. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều được phép « thần-túc » 61 chỉ trong khoản một niệm, có thể vượt qua trăm nghìn vạn ức thế-giới. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện cái danh-hiệu của tôi, ở thập phương thế-giới đâu đâu cũng biết ; hết thảy đại chúng khen ngợi cái phần hơn phần đẹp của công-đức tôi và của quốc-thổ tôi ; người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ, khi đã nghe cái danh-hiệu của tôi, hễ ai có lòng từ-thiện vui-mừng, thì cho sang sinh ở nước tôi. Không được như lời ấy, không làm Phật.

- Nguyện cái quang-minh ở trán tôi chiếu sáng hơn gấp trăm nghìn vạn ức cái sáng của mặt trăng. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện cái quang-minh của tôi chiếu sáng khắp cả các chỗ tối-tăm trong vô-số thiên-hạ, người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ, thấy cái quang-minh của tôi, đều có từ-tâm làm điều thiện và được sinh ra ở nước tôi. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ ở trong thập phương vô-số thế-giới, nhờ được cái quang-minh của tôi xúc-động đến thân, thành ra tâm thân từ-hòa hơn mọi người khác. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người ở trong thập phương vô-số thế-giới đều phát bồ-đề tâm, phụng trì trai-giới, tu sáu phép ba-la-mật 62, làm mọi điều công-đức, hết lòng phát nguyện, muốn sinh ra ở nước tôi ; khi ai sắp chết, tôi cùng chúng thánh hiện ra trước người ấy, đem về sinh ra ở nước tôi ; làm một vị bồ-tát bất-thoái-chuyển 63. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người ở trong thập phương vô-số thế-giới, hễ nghe danh-hiệu của tôi, thì đốt hương tung hoa, thắp đèn, treo tranh, cho các sa-môn ăn uống, xây tháp lập chùa, trai-giới thanh-tĩnh, làm mọi điều từ-thiện, nhất tâm niệm đến tôi ; làm được như thế, thì chỉ trong một ngày một đêm là được sinh ra ở nước tôi. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người ở trong thập phương vô-số thế-giới rất lòng tin vui, muốn sinh sang nước tôi, chỉ niệm đến tôi mười tiếng là được, trừ những người phạm vào tội ngũ-nghịch 64 và phỉ-báng, thì không được. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ trong thập phương vô-số thế-giới, lúc trước làm mọi điều ác nhưng nghe danh-hiệu tôi, thì sám-hối làm điều thiện, phụng-trì kinh-giới, nguyện được sinh ra ở nước tôi, rồi đến khi chết không phải vào ác-đạo 65 và hết thảy mọi điều sở-dục đều được như ý. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người trong thập phương vô-số thế-giới nghe danh-hiệu tôi, thì cúi đầu làm lễ mừng-rỡ tin vui, tu bồ-tát hạnh. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người đàn-bà trong thập phương vô-số thế-giới, nghe danh-hiệu tôi, thì mừng-rỡ vui-vẻ, phát bồ-đề tâm. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện phàm những người sinh ra ở nước tôi là vào ở chỗ Phật, chỉ trừ ai muốn đi đến phương khác để giáo-hóa chúng sinh, tu bồ-tát hạnh, và cúng-dàng chư Phật, thì được sinh ra ở phương ấy ; tôi sẽ lấy cái sức thần-uy để giáo-hóa hết thảy chúng sinh, ai nấy đều phát lòng tin, tu hết mọi điều lành. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người nào đã sinh ra ở cõi đất tôi, mà muốn sinh ra phương khác, thì được như cái sở-nguyện của mình, không phải sa vào ác-đạo nữa. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi, có đủ hương-hoa và các thứ châu-báu, khi nào muốn đi đến các thế-giới để cúng-dàng chư Phật, thì chỉ trong khoảng một lát là đi đến khắp cả mọi nơi. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi, muốn đi lấy những vật trong muôn giống để cúng-dàng thập phương chư Phật, thì có ngay lập-tức để cúng-dàng khắp hết thảy, xong rồi trong ngày ấy lại trở về cõi tôi. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi thụ-trì kinh pháp, ngâm đọc và tuyên-thuyết 66, thì có đủ tài biện-luận và trí-tuệ. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi, có thể diễn-thuyết được hết thảy các phép, mà trí-tuệ và tài biện-luận thì không có hạn lượng. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi đều có sức kim-cương na-la-diên, thân-thể như sắc hoàng-kim, có đủ các tướng đẹp và thuyết kinh thành đạo, không khác gì Phật. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện cõi đất thanh-tĩnh của tôi, chiếu rõ thập phương vô-lượng thế-giới, các vị bồ-tát muốn ở dưới cây bảo-thụ trông thấy hết thảy cõi đất nghiêm-tĩnh 67 của Phật trong thập phương, thì những cõi đất ấy tức-thì hiện ra như cái gương sáng, trông rõ mặt mũi hình tướng. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi, tuy ai có ít công-đức nhưng cũng có thể trông thấy cái cây ở đạo-trường của tôi, cao bốn ngàn do-tuần 68. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện ở trong cõi đất tôi, các hạng người ở cõi trời và cõi người cùng hết thảy vạn vật, đều nghiêm-tĩnh quang-lệ 69, hình sắc khác thường, cùng vi cực diệu 70, không ai xét lường được ; chúng sinh dầu có phép thiên-nhỡn cũng không biết rõ danh số được. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở trong cõi đất tôi cứ tùy cái chí-nguyện của mình muốn nghe chính-pháp, thì tự-nhiên được nghe ngay. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát và thanh-văn ở trong cõi đất tôi, đều có trí-tuệ uy-thần, ở trán có quang-minh, tiếng nói hồng-sướng 71, thuyết kinh hành đạo, không khác gì Phật. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện chư bồ-tát ở thế-giới phương khác nghe danh-hiệu của tôi, thì qui-y tinh-tiến và được phép tam-muội thanh-tĩnh 72 giải-thoát. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện chư bồ-tát ở thế-giới khác nghe danh-hiệu của tôi, thì qui-y tinh-tiến và được phép tam-muội phổ-đẳng 73, đến khi thành Phật thường trông thấy hết thảy chư Phật. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện chư bồ-tát ở các thế-giới khác, nghe danh-hiệu của tôi, thì qui-y tinh-tiến và tức-thì đến chỗ bất-thoái-chuyển-địa 74. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện chư bồ-tát ở các thế-giới khác, nghe danh-hiệu của tôi, thì qui-y tinh-tiến và tức-thì được phép đệ-nhất nhẫn, đệ-nhị nhẫn, đệ-tam nhẫn 75 và đối với Phật pháp không hề bao giờ thoái-chuyển. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

Pháp-tạng Tỉ-khâu phát ra 48 lời nguyện ấy, gây thành cái duyên tốt cho mình, đức Tự-tại-vương Phật thụ ký hết cả bấy-nhiêu điều. Sau quả-nhiên Tỉ-khâu thành chính-quả ở cõi Cực-lạc, tức là đức A-di-đà Phật, có phép mầu đúng như lời nguyện.

Hiện nay ở cõi Tây-phương Cực-lạc, đức A-di-đà Phật cùng hai vị đại Bồ-tát là Quan-thế-âm và Đại-Thế-chí chủ việc tế-độ và tiếp-dẫn chúng sinh ở trong thập phương. Hễ bất kỳ ở đâu có người phát tâm làm điều từ-thiện và hết lòng cầu-nguyện được hóa sinh ở cõi Cực-lạc, thì Phật độ cho hết cả. Bởi vậy ở các chùa đâu đâu cũng có tượng thờ đức A-di-đà và hai vị Đại Bồ-tát : Quan-thế-âm và Đại Thế-chí, gọi là Di-đà tam tôn 彌陀三尊.