Những Lời Phật Dạy (In the Buddha's Words)

IX. CHIẾU SÁNG TUỆ QUANG

1. CÁC HÌNH ẢNH CỦA TRÍ TUỆ

(1) Trí tuệ như ánh sáng

– Này các tỳ-khưu, có bốn loại ánh sáng. Thế nào là bốn?

Ánh sáng mặt trăng, ánh sáng mặt trời, ánh sáng ngọn lửa, ánh sáng trí tuệ. Loại tối thượng trong bốn loại ánh sáng là ánh sáng trí tuệ.

(AN 4:143)

(2) Trí tuệ như dao bén

11. Ví như, này các hiền tỷ, một người đồ tể hay người đệ tử giết bò thiện xảo. Sau khi giết con bò, cắt con bò với con dao sắc bén của người đồ tể giết bò, mà không hư hại phần thịt ở trong, không hư hại phần da ngoài. Rồi với con dao sắc bén của người đồ tể giết bò, cắt đứt, cắt đoạn, cắt tiệt mọi dây thịt phía trong, dây gân phía trong, dây khớp xương phía trong.

Sau khi cắt đứt, cắt đoạn, cắt tiệt và sau khi lột da ngoài, lại bao trùm con bò với chính da bò ấy, rồi nói: “Con bò đã được dính liền với da này như trước”. Như vậy, người ấy có nói một cách chân chính không?

– Thưa không, thưa tôn giả. Vì sao vậy? Dù cho người đồ tể hay người đệ tử giết bò thiện xảo. Sau khi giết con bò..., cho dù bao trùm con bò với chính da bò ấy, rồi nói: “Con bò này đã được dính liền với da này như trước”, con bò vẫn đã bị lột, tách rời ra khỏi da ấy.

12. – Này các hiền tỷ, ta lấy ví dụ này là để nêu rõ ý nghĩa. Ý nghĩa này như sau: Thịt ở trong là đồng nghĩa với sáu nội xứ.

Da ở ngoài là đồng nghĩa với sáu ngoại xứ. Dây thịt phía trong, dây gân phía trong, dây khớp xương phía trong là đồng nghĩa với dục hỷ và tham. Con dao đồ tể giết bò sắc bén là đồng nghĩa với thánh trí tuệ. Thánh trí tuệ này cắt đứt, cắt đoạn, cắt tiệt nội phiền não, nội kiết sử, nội triền phược.

(MN 146, Kinh Giáo giới Nandaka)

2. CÁC ĐIỀU KIỆN ĐỂ CÓ TRÍ TUỆ

– Này các tỳ-khưu, có tám nhân và duyên này, khiến căn bản phạm hạnh chưa chứng được có thể chứng được với trí tuệ; nếu chứng được thì đưa đến tăng trưởng, tăng rộng, được tu tập, được viên mãn. Thế nào là tám?

(1) Ở đây, tỳ-khưu sống dựa trên bậc Đạo sư hay bậc đồng phạm hạnh đóng vai trò y chỉ sư, vị ấy được an trú tàm quý một cách sắc sảo, được ái mộ, được kính trọng. Đây là nhân và duyên thứ nhất, khiến căn bản phạm hạnh... được viên mãn.

(2) Vị ấy do sống dựa trên bậc Đạo sư hay bậc đồng phạm hạnh đóng vai trò y chỉ sư, vị ấy thường đi đến họ và hỏi đi hỏi lại: “Thưa tôn giả, cái này là thế nào? Ý nghĩa cái này là gì?” Các tôn giả ấy mở rộng những gì không được mở rộng, phơi bày những gì không được phơi bày và đối với những pháp còn đang nghi vấn, họ giải tỏa những nghi vấn. Đây là nhân và duyên thứ hai, khiến căn bản phạm hạnh... được viên mãn.

(3) Vị ấy sau khi nghe Pháp, cố gắng thành tựu hai sự an tịnh: Thân an tịnh và tâm an tịnh. Đây là nhân và duyên thứ ba, khiến căn bản phạm hạnh... được viên mãn.

(4) Vị ấy có giới đức, sống chế ngự với sự chế ngự của giới bổn, đầy đủ uy nghi chánh hạnh, thấy sợ hãi trong những lỗi nhỏ nhặt, chấp nhận và học tập các học pháp. Đây là nhân và duyên thứ tư, khiến căn bản phạm hạnh... được viên mãn.

(5) Vị ấy nghe nhiều, thọ trì điều đã nghe, chất chứa điều đã nghe. Những pháp ấy, sơ thiện, trung thiện, hậu thiện, nghĩa lý văn cú cụ túc, đề cao đời sống phạm hạnh đầy đủ thanh tịnh. Những pháp ấy, vị ấy đã nghe nhiều, đã nắm giữ, đã ghi nhớ tụng đọc nhiều lần, chuyên ý quán sát, khéo thể nhập chánh kiến. Đây là nhân và duyên thứ năm, khiến căn bản phạm hạnh... được viên mãn.

(6) Vị ấy tinh cần tinh tấn, để đoạn tận các pháp bất thiện, để làm sinh khởi các pháp thiện, nỗ lực kiên trì, không bỏ rơi gánh nặng đối với các pháp thiện. Đây là nhân và duyên thứ sáu, khiến căn bản phạm hạnh... được viên mãn.

(7) Vị ấy khi đi đến chư Tăng, không nói nhiều, không nói chuyện phù phiếm. Vị ấy tự mình nói pháp hay mời người khác nói, không khinh thường sự im lặng của bậc thánh. Đây là nhân và duyên thứ bảy, khiến căn bản phạm hạnh... được viên mãn.

(8) Vị ấy sống tùy quán sinh diệt trong năm uẩn: “Đây là sắc, đây là sắc tập khởi; đây là sắc chấm dứt; đây là thọ...; đây là tưởng...; đây là hành...; đây là thức, đây là thức tập khởi; đây là thức chấm dứt”. Đây là nhân và duyên thứ tám, khiến căn bản phạm hạnh chưa chứng được có thể chứng được với trí tuệ; nếu chứng được thì đưa đến tăng trưởng, tăng rộng, được tu tập, được viên mãn.

Do tám pháp ấy, vị ấy biết điều đáng biết, thấy điều đáng thấy, được các bậc đồng phạm hạnh ái mộ, được cung kính, được tu tập, đưa đến sa-môn hạnh, nhất tâm thuần nhất.

Này các tỳ-khưu, tám nhân và duyên này khiến cho căn bản phạm hạnh chưa chứng được có thể chứng được với trí tuệ; nếu chứng được thì đưa đến tăng trưởng, tăng rộng, được tu tập, được viên mãn.

(AN 8:2)

3. BÀI GIẢNG VỀ CHÁNH KIẾN

1. Như vầy tôi nghe. Một thời Thế Tôn ở Sāvatthī (Xá-vệ), tại Jetavana (Kỳ-đà Lâm), vườn ông Anāthapiṇḍika (Cấp Cô Độc). Lúc bấy giờ, Tôn giả Sāriputta (Xá-lợi-phất) gọi các tỳkhưu: “Này các tỳ-khưu”.–"Hiền giả”, các tỳ-khưu ấy vâng đáp Tôn giả Sāriputta. Tôn giả Sāriputta nói như sau:

2. – Chư hiền, chánh tri kiến, chánh tri kiến, được gọi là như vậy. Cho đến như thế nào, một vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

– Chúng tôi từ xa đến để được hiểu ý nghĩa lời nói ấy từ Tôn giả Sāriputta. Thật lành thay, nếu Tôn giả Sāriputta giảng cho ý nghĩa lời nói ấy. Sau khi nghe Tôn giả Sāriputta, các tỳ-khưu sẽ thọ trì.

– Chư hiền, vậy hãy nghe, hãy khéo tác ý. Ta sẽ giảng.

– Thưa vâng, hiền giả. Các tỳ-khưu vâng đáp.

Tôn giả Sāriputta nói như sau:

(Thiện và bất thiện)

3. – Chư hiền, khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri được bất thiện và tuệ tri được căn bản bất thiện, tuệ tri được thiện và tuệ tri được căn bản thiện, khi ấy vị ấy có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này.

4. Và thế nào là bất thiện, thế nào là căn bản bất thiện, thế nào là thiện, thế nào là căn bản thiện? Sát sinh là bất thiện, lấy của không cho là bất thiện, tà hạnh trong các dục là bất thiện, nói láo là bất thiện, nói hai lưỡi là bất thiện, ác khẩu là bất thiện, nói phù phiếm là bất thiện, tham dục là bất thiện, sân là bất thiện, tà kiến là bất thiện. Như vậy gọi là bất thiện.

5. Và thế nào là căn bản bất thiện? Tham là căn bản bất thiện, sân là căn bản bất thiện, si là căn bản bất thiện. Như vậy gọi là căn bản bất thiện.

6. Và thế nào là thiện? Từ bỏ sát sinh là thiện, từ bỏ lấy của không cho là thiện, từ bỏ tà hạnh trong các dục là thiện, từ bỏ nói láo là thiện, từ bỏ nói hai lưỡi là thiện, từ bỏ ác khẩu là thiện, từ bỏ nói phù phiếm là thiện, không tham dục là thiện, không sân là thiện, chánh tri kiến là thiện. Như vậy gọi là thiện.

7. Thế nào là căn bản thiện? Không tham là căn bản thiện, không sân là căn bản thiện, không si là căn bản thiện. Như vậy gọi là căn bản thiện.

8. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri bất thiện như vậy, tuệ tri căn bản bất thiện như vậy, tuệ tri thiện như vậy, tuệ tri căn bản thiện như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, nhổ tận gốc kiến mạn tùy miên “Tôi là”, đoạn trừ vô minh, khiến minh khởi lên, diệt tận khổ đau ngay trong hiện tại. Như vậy, vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này.

(Thức ăn)

9. – Lành thay, hiền giả. Các tỳ-khưu ấy, sau khi hoan hỷ, tín thọ lời nói Tôn giả Sāriputta, hỏi thêm Tôn giả Sāriputta câu hỏi như sau:

– Này hiền giả, có thể có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

10. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri thức ăn, tuệ tri tập khởi của thức ăn, tuệ tri đoạn diệt của thức ăn và tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của thức ăn, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này.

11. Thế nào là thức ăn, thế nào là tập khởi của thức ăn, thế nào là đoạn diệt của thức ăn, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của thức ăn? Có bốn loại thức ăn này, khiến các loài chúng sinh đã sinh được an trú hay các loài hữu tình sẽ sinh được hỗ trợ cho sinh. Thế nào là bốn? Đoàn thực, loại thô hay loại tế; xúc thực là thứ hai; tư niệm thực là thứ ba; và thức thực là thứ tư. Từ tập khởi của ái có tập khởi của thức ăn. Từ đoạn diệt của ái có đoạn diệt của thức ăn. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của thức ăn, tức là: Chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

12. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri thức ăn như vậy, tuệ tri tập khởi của thức ăn như vậy, tuệ tri đoạn diệt của thức ăn như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của thức ăn như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp này.

(Tứ Thánh Đế)

13. – Lành thay, hiền giả. Các tỳ-khưu ấy, sau khi hoan hỷ, tín thọ lời nói Tôn giả Sāriputta, hỏi thêm Tôn giả Sāriputta câu hỏi như sau:

– Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

14. – Chư hiền, có thể có. Khi nào thánh đệ tử tuệ tri Khổ, tuệ tri Tập khởi của khổ, tuệ tri Đoạn diệt của khổ, tuệ tri Con Đường đưa đến đoạn diệt của khổ, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này.

15. Thế nào là Khổ, thế nào là Tập khởi của khổ, thế nào là Đoạn diệt của khổ, thế nào là Con Đường đưa đến đoạn diệt của khổ? Sinh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ, sầu bi khổ ưu não là khổ, cầu không được là khổ; tóm lại, năm thủ uẩn là khổ. Như vậy gọi là Khổ.

16. Thế nào là Tập khởi của khổ? Chính là ái đưa đến tái sinh, cùng khởi hỷ dục và tham hướng đến tái sinh, cùng khởi hỷ dục và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia, tức là dục ái, hữu ái, phi hữu ái. Chư hiền, như vậy gọi là Tập khởi của khổ.

17. Thế nào là Đoạn diệt của khổ? Đó là sự đoạn diệt, ly tham, không có dư tàn, sự quăng bỏ, sự từ bỏ, sự giải thoát, sự vô chấp khát ái ấy.

18. Thế nào là Con Đường đưa đến đoạn diệt của khổ? Chính là Bát Chi Thánh Đạo đưa đến khổ diệt, tức là chánh tri kiến ...

chánh định.

19. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri Khổ như vậy, tuệ tri Tập khởi của khổ như vậy, tuệ tri Đoạn diệt của khổ như vậy, tuệ tri Con Đường đưa đến đoạn diệt của khổ như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp này.

(Già và chết)

20. – Lành thay, hiền giả ... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

21. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri già chết, tuệ tri tập khởi của già chết, tuệ tri đoạn diệt của già chết, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của già chết, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến, ... và thành tựu Diệu pháp này.

22. Thế nào là già chết, thế nào là tập khởi của già chết, thế nào là đoạn diệt của già chết, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của già chết? Thuộc bất kỳ hữu tình giới nào, trong từng mỗi loại hữu tình, sự già cả, suy lão, rụng răng, tóc bạc da nhăn, tuổi thọ ngày một hao mòn, bại hoại các căn; như vậy gọi là già. Thế nào là chết? Thuộc bất kỳ hữu tình giới nào trong từng mỗi loại hữu tình, sự mệnh một, từ trần, hủy hoại, hoại diệt, tử biệt, mệnh chung, hủy hoại các uẩn, vất bỏ hình hài; như vậy gọi là chết. Già như vậy và chết như vậy, như vậy gọi là già chết. Từ sự tập khởi của sinh, có sự tập khởi của già chết. Từ sự đoạn diệt của sinh, có sự đoạn diệt của già chết.

Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của già chết, tức là: Chánh tri kiến ... chánh định.

23. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri già chết như vậy, tuệ tri tập khởi của già chết như vậy, tuệ tri đoạn diệt của già chết như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của già chết như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp này.

(Sinh)

24. – Lành thay, hiền giả ... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

25. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri sinh, tuệ tri tập khởi của sinh, tuệ tri đoạn diệt của sinh, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của sinh, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến ... và thành tựu Diệu pháp này.

26. Thế nào là sinh, thế nào là tập khởi của sinh, thế nào là đoạn diệt của sinh, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của sinh? Thuộc bất kỳ hữu tình giới nào trong từng mỗi loại hữu tình, sự sinh, hiện khởi, xuất hiện, hiện diện, hiện hành các uẩn, tụ đắc các xứ. Như vậy gọi là sinh. Từ sự tập khởi của hữu có sự tập khởi của sinh. Từ sự đoạn diệt của hữu, có sự đoạn diệt của sinh. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của sinh, tức là: Chánh tri kiến ... chánh định.

27. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri được sinh như vậy, tuệ tri được tập khởi của sinh như vậy, tuệ tri được đoạn diệt của sinh như vậy, tuệ tri được con đường đưa đến đoạn diệt của sinh như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp này.

(Hữu)

28. – Lành thay, hiền giả ... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

29. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri hữu, tuệ tri tập khởi của hữu, tuệ tri đoạn diệt của hữu, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của hữu, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến ... và thành tựu Diệu pháp này.

30. Thế nào là hữu, thế nào là tập khởi của hữu, thế nào là đoạn diệt của hữu, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của hữu? Có ba hữu này: dục hữu, sắc hữu, vô sắc hữu. Từ tập khởi của thủ, có tập khởi của hữu. Từ đoạn diệt của thủ có đoạn diệt của hữu. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của hữu, tức là: Chánh tri kiến ... chánh định.

31. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri hữu như vậy, tuệ tri tập khởi của hữu như vậy, tuệ tri đoạn diệt của hữu như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của hữu như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp này.

(Thủ)

32. – Lành thay, hiền giả ... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

33. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri tập khởi của thủ, tuệ tri đoạn diệt của thủ, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của thủ, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến ... và thành tựu Diệu pháp này.

34. Thế nào là thủ, thế nào là tập khởi của thủ, thế nào là đoạn diệt của thủ, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của thủ? Có bốn thủ này: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, ngã luận thủ. Từ tập khởi của ái, có tập khởi của thủ.Từ đoạn diệt của ái, có đoạn diệt của thủ. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của thủ, tức là: Chánh tri kiến ... chánh định.

35. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri thủ như vậy, tuệ tri tập khởi của thủ như vậy, tuệ tri đoạn diệt của thủ như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của thủ như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp này.

(Ái)

36. – Lành thay, hiền giả ... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

37. – Chư hiền, có thể có. Khi nào thánh đệ tử tuệ tri ái, tuệ tri tập khởi của ái, tuệ tri đoạn diệt của ái, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của ái, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến ... và thành tựu Diệu pháp này.

38. Thế nào là ái, thế nào là tập khởi của ái, thế nào là đoạn diệt của ái, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của ái? Có sáu loại ái này: sắc ái, thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái.

Từ tập khởi của thọ, có tập của ái. Từ đoạn diệt của thọ, có đoạn diệt của ái. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của ái, tức là: Chánh tri kiến ... chánh định.

39. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri ái như vậy, tuệ tri tập khởi của ái như vậy, tuệ tri đoạn diệt của ái như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của ái như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp.

(Thọ)

40. – Lành thay, hiền giả... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

41. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri thọ, tuệ tri tập khởi của thọ, tuệ tri đoạn diệt của thọ, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của thọ, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến ... và thành tựu Diệu pháp này.

42. Thế nào là thọ, thế nào là tập khởi của thọ, thế nào là đoạn diệt của thọ, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của thọ? Có sáu loại thọ này: Thọ do nhãn xúc sinh, thọ do nhĩ xúc sinh, thọ do tỷ xúc sinh, thọ do thiệt xúc sinh, thọ do thân xúc sinh, thọ do ý xúc sinh. Từ tập khởi của xúc, có tập khởi của thọ. Từ đoạn diệt của xúc, có đoạn diệt của thọ. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của thọ, tức là:

Chánh tri kiến ... chánh định.

43. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri thọ như vậy, tuệ tri tập khởi của thọ như vậy, tuệ tri đoạn diệt của thọ như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của thọ như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp này.

(Xúc)

44. – Lành thay, hiền giả ... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

45. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri xúc, tuệ tri tập khởi của xúc, tuệ tri đoạn diệt của xúc, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của xúc, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến ... và thành tựu Diệu pháp này.

46. Thế nào là xúc, thế nào là tập khởi của xúc, thế nào là đoạn diệt của xúc, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của xúc? Có sáu loại xúc này: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. Từ tập khởi của sáu nhập, có tập khởi từ xúc. Từ đoạn diệt của sáu nhập, có đoạn diệt của xúc. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của xúc, tức là: Chánh tri kiến ... chánh định.

47. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri xúc như vậy, tuệ tri tập khởi của xúc như vậy, tuệ tri đoạn diệt của xúc như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của xúc như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp này.

(Sáu nhập)

48. – Lành thay, hiền giả ... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

49. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri sáu nhập, tuệ tri tập khởi của sáu nhập, tuệ tri đoạn diệt của sáu nhập, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của sáu nhập, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến ... và thành tựu Diệu pháp này.

50. Thế nào là sáu nhập, thế nào là tập khởi của sáu nhập, thế nào là đoạn diệt của sáu nhập, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của sáu nhập? Có sáu nhập này: nhãn nhập, nhĩ nhập, tỷ nhập, thiệt nhập, thân nhập, ý nhập. Từ tập khởi của danh sắc có tập khởi của sáu nhập. Từ đoạn diệt của danh sắc có đoạn diệt của sáu nhập. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của sáu nhập, tức là: Chánh tri kiến ... chánh định.

51. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri sáu nhập như vậy, tuệ tri tập khởi của sáu nhập như vậy, tuệ tri đoạn diệt của sáu nhập như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của sáu nhập như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu diệu hạnh pháp này.

(Danh sắc)

52. – Lành thay, hiền giả ... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

53. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri danh sắc, tuệ tri tập khởi của danh sắc, tuệ tri đoạn diệt của danh sắc, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của danh sắc, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến ... và thành tựu Diệu pháp này.

54. Thế nào là danh sắc, thế nào là tập khởi của danh sắc, thế nào là đoạn diệt của danh sắc, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của danh sắc? Thọ, tưởng, tư, xúc, tác ý, như vậy gọi là danh; bốn đại và sắc do bốn đại tạo thành, như vậy gọi là sắc. Như vậy, danh này và sắc này gọi là danh sắc. Từ tập khởi của thức, có tập khởi của danh sắc. Từ đoạn diệt của thức, có đoạn diệt của danh sắc. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của danh sắc, tức là: Chánh tri kiến ... chánh định.

55. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri danh sắc như vậy, tuệ tri tập khởi của danh sắc như vậy, tuệ tri đoạn diệt của danh sắc như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của danh sắc như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp này.

(Thức)

56. – Lành thay, hiền giả ... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

57. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri thức, tuệ tri tập khởi của thức, tuệ tri đoạn diệt của thức, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của thức, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến ... và thành tựu Diệu pháp này.

58. Thế nào là thức, thế nào là tập khởi của thức, thế nào là đoạn diệt của thức, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của thức? Có sáu loại thức này: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. Từ tập khởi của hành, có tập khởi của thức. Từ đoạn diệt của hành có đoạn diệt của thức. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của thức, tức là: Chánh tri kiến ... chánh định.

59. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri thức như vậy, tuệ tri tập khởi của thức như vậy, tuệ tri đoạn diệt của thức như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của thức như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp này.

(Hành)

60. – Lành thay, hiền giả ... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

61. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri hành, tuệ tri tập khởi của hành, tuệ tri đoạn diệt của hành, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của hành, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến ... và thành tựu Diệu pháp này.

62. Thế nào là hành, thế nào là tập khởi của hành, thế nào là đoạn diệt của hành, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của hành? Có ba loại hành này: Thân hành, khẩu hành, ý hành. Từ tập khởi của vô minh, có tập khởi của hành. Từ đoạn diệt của vô minh, có đoạn diệt của hành. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của hành, tức là: Chánh tri kiến ... chánh định.

63. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri hành như vậy, tuệ tri tập khởi của hành như vậy, tuệ tri đoạn diệt của hành như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của hành như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ...

và thành tựu Diệu pháp này.

(Vô minh)

64. – Lành thay, hiền giả ... Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

65. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri vô minh, tuệ tri tập khởi của vô minh, tuệ tri đoạn diệt của vô minh, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của vô minh, khi ấy, thánh đệ tử có chánh tri kiến ... và thành tựu Diệu pháp này.

66. Thế nào là vô minh, thế nào là tập khởi của vô minh, thế nào là đoạn diệt của vô minh, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của vô minh? Sự không tuệ tri về khổ, không tuệ tri về khổ tập, không tuệ tri về khổ diệt, không tuệ tri về con đường đưa đến khổ diệt, như vậy gọi là vô minh. Từ tập khởi của lậu hoặc, có tập khởi của vô minh. Từ đoạn diệt của lậu hoặc, có đoạn diệt của vô minh. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của vô minh, tức là: Chánh tri kiến ... chánh định.

67. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri vô minh như vậy, tuệ tri tập khởi của vô minh như vậy, tuệ tri đoạn diệt của vô minh như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của vô minh như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, ... và thành tựu Diệu pháp này.

(Lậu hoặc)

68. – Lành thay, hiền giả. Các tỳ-khưu ấy, sau khi hoan hỷ, tín thọ lời nói Tôn giả Sāriputta, hỏi thêm Tôn giả Sāriputta câu hỏi như sau:

– Này hiền giả, có pháp môn nào khác, nhờ pháp môn này vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này?

69. – Chư hiền, có thể có. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri lậu hoặc, tuệ tri tập khởi của lậu hoặc, tuệ tri đoạn diệt của lậu hoặc, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của lậu hoặc, khi ấy, vị ấy có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này.

70. Thế nào là lậu hoặc, thế nào là tập khởi của lậu hoặc, thế nào là đoạn diệt của lậu hoặc, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của lậu hoặc? Có ba lậu hoặc này: dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu. Từ tập khởi của vô minh có tập khởi của lậu hoặc. Từ đoạn diệt của vô minh có đoạn diệt của lậu hoặc. Bát Chi Thánh Đạo này là con đường đưa đến đoạn diệt của lậu hoặc, tức là: Chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

71. Khi nào vị thánh đệ tử tuệ tri lậu hoặc như vậy, tuệ tri tập khởi của lậu hoặc như vậy, tuệ tri đoạn diệt của lậu hoặc như vậy, tuệ tri con đường đưa đến đoạn diệt của lậu hoặc như vậy, khi ấy, vị ấy đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, nhổ tận gốc kiến mạn tùy miên “Tôi là”, đoạn trừ vô minh, khiến minh khởi lên, diệt tận khổ đau ngay trong hiện tại. Như vậy vị thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu Diệu pháp này.

Tôn giả Sāriputta thuyết giảng như vậy. Các tỳ-khưu ấy hoan hỷ, tín thọ lời giảng của Tôn giả Sāriputta.

(MN 9, Kinh Chánh tri kiến)

4. LĨNH VỰC CỦA TRÍ TUỆ

(1) Bằng đường năm uẩn

(a) Bốn chuyển của uẩn

Nhân duyên ở Sāvatthī. Thế Tôn giảng:

– Này các tỳ-khưu, có năm thủ uẩn này. Thế nào là năm? Sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn.

Này các tỳ-khưu, khi nào Ta chưa như thật thắng tri năm thủ uẩn này theo bốn chuyển, thì cho đến khi ấy, này các tỳ-khưu, đối với thế giới chư thiên, Dạ Ma, Phạm thiên, cùng với quần chúng sa-môn, bà-la-môn, chư thiên và loài người, Ta không xác chứng rằng Ta đã chứng được vô thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Nhưng này các tỳ-khưu, khi nào Ta đã như thật thắng tri năm thủ uẩn này theo bốn chuyển, cho đến khi ấy, này các tỳkhưu, đối với thế giới chư thiên, Dạ Ma, Phạm thiên, cùng với quần chúng sa-môn, bà-la-môn, chư thiên và loài người, Ta xác chứng rằng Ta đã chứng được vô thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Và thế nào là bốn chuyển? Ta đã thắng tri sắc, Ta đã thắng tri sắc tập khởi, Ta đã thắng tri sắc đoạn diệt, Ta đã thắng tri con đường đưa đến sắc đoạn diệt. Ta đã thắng tri thọ ... tưởng ... hành ... Ta đã thắng tri thức, Ta đã thắng tri thức tập khởi, Ta đã thắng tri thức đoạn diệt, Ta đã thắng tri con đường đưa đến thức đoạn diệt.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là sắc? Bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành. Đây được gọi là sắc. Do các thức ăn tập khởi nên sắc tập khởi. Do các thức ăn đoạn diệt nên sắc đoạn diệt. Và con đường đưa đến sắc đoạn diệt là con đường Bát Chi Thánh Đạo, tức là chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

Những vị sa-môn hay bà-la-môn nào do thắng tri sắc như vậy; do thắng tri sắc tập khởi như vậy, do thắng tri sắc đoạn diệt như vậy, do thắng tri con đường đưa đến sắc đoạn diệt như vậy, họ hướng về thực hiện yếm ly, ly tham, đoạn diệt sắc. Những thực hiện ấy, họ khéo thực hiện. Những ai khéo thực hiện, những vị ấy có chân đứng trong Pháp và Luật này.

Và này các tỳ-khưu, những vị sa-môn hay bà-la-môn nào thắng tri sắc là như vậy ... thắng tri con đường đưa đến sắc đoạn diệt là như vậy; do yếm ly, ly tham, đoạn diệt sắc, họ được giải thoát, không có chấp thủ. Họ được khéo giải thoát.

Những ai được khéo giải thoát, họ được vẹn toàn. Những ai được vẹn toàn, thì không thể nêu rõ sự luân chuyển của họ.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là thọ? Có sáu thọ này: Thọ do nhãn xúc sinh, thọ do nhĩ xúc sinh, thọ do tỷ xúc sinh, thọ do thiệt xúc sinh, thọ do thân xúc sinh, thọ do ý xúc sinh. Đây gọi là thọ. Do xúc tập khởi nên thọ tập khởi. Do xúc đoạn diệt nên thọ đoạn diệt. Đây là con đường Bát Chi Thánh Đạo đưa đến thọ đoạn diệt, tức là chánh tri kiến, ... chánh định.

Những vị sa-môn hay bà-la-môn nào thắng tri thọ là như vậy, thắng tri thọ tập khởi là như vậy, thắng tri thọ đoạn diệt là như vậy, thắng tri con đường đưa đến thọ đoạn diệt là như vậy, họ hướng về thực hiện yếm ly, ly tham, đoạn diệt thọ.

Những thực hiện ấy, họ khéo thực hiện. Những ai khéo thực hiện, những vị ấy có chân đứng trong Pháp và Luật này.

Và này các tỳ-khưu, những vị sa-môn hay bà-la-môn nào thắng tri thọ là như vậy ... thắng tri con đường đưa đến thọ đoạn diệt là như vậy ... Những ai được vẹn toàn, thì không thể nêu rõ sự luân chuyển của họ.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là tưởng? Có sáu tưởng này: sắc tưởng, thanh tưởng, hương tưởng, vị tưởng, xúc tưởng, pháp tưởng. Đây gọi là tưởng. Do xúc tập khởi nên tưởng tập khởi.

Do xúc đoạn diệt nên tưởng đoạn diệt. Đây là con đường Bát Chi Thánh Đạo đưa đến tưởng đoạn diệt, tức là chánh tri kiến, ... chánh định.

Những vị sa-môn hay bà-la-môn nào ... Những ai được vẹn toàn, thì không thể nêu rõ sự luân chuyển của họ.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là hành? Có sáu tư này: sắc tư, thanh tư, hương tư, vị tư, xúc tư, pháp tư. Đây gọi là hành. Do xúc tập khởi nên các hành tập khởi. Do xúc đoạn diệt nên các hành đoạn diệt. Đây là con đường Bát Chi Thánh Đạo đưa đến đoạn diệt, tức là chánh tri kiến ... chánh định.

Những vị sa-môn hay bà-la-môn nào thắng tri các hành là như vậy, thắng tri các hành tập khởi là như vậy, thắng tri các hành đoạn diệt là như vậy, thắng tri con đường đưa đến các hành đoạn diệt là như vậy, họ hướng về thực hiện yếm ly, ly tham, đoạn diệt các hành. Những thực hiện ấy, họ khéo thực hiện. Những ai khéo thực hiện, những vị ấy có chân đứng trong Pháp và Luật này.

Những vị sa-môn hay bà-la-môn nào ... Những ai được vẹn toàn, thì không thể nêu rõ sự luân chuyển của họ.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là thức? Có sáu thức: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. Đây gọi là thức.

Do danh sắc tập khởi nên thức tập khởi. Do danh sắc đoạn diệt nên thức đoạn diệt. Đây là con đường Bát Chi Thánh Đạo đưa đến thức đoạn diệt, tức là chánh tri kiến, ... chánh định.

Những vị sa-môn hay bà-la-môn nào thắng tri thức là như vậy, thắng tri thức tập khởi là như vậy, thắng tri thức đoạn diệt là như vậy, thắng tri con đường đưa đến thức đoạn diệt là như vậy, họ hướng về thực hiện yếm ly, ly tham, đoạn diệt thức. Những thực hiện ấy, họ khéo thực hiện. Những ai khéo thực hiện, những vị ấy có chân đứng trong Pháp và Luật này.

Những vị sa-môn hay bà-la-môn nào thắng tri thức là như vậy, thắng tri thức tập khởi là như vậy, thắng tri thức đoạn diệt là như vậy, thắng tri con đường đưa đến thức đoạn diệt là như vậy; do yếm ly, ly tham, đoạn diệt thức, họ được giải thoát, không có chấp thủ. Họ được khéo giải thoát. Những ai khéo giải thoát, họ được vẹn toàn. Những ai được vẹn toàn, thì không thể nêu rõ sự luân chuyển của họ.

(SN 22:56)

(b) Vấn đáp về năm uẩn

Một thời Thế Tôn ở Sāvatthī (Xá-vệ), Đông Viên, Lộc Mẫu giảng đường, cùng với đại chúng tỳ-khưu. Lúc bấy giờ, Thế Tôn nhân ngày lễ Bố-tát – ngày rằm, đêm trăng tròn – giữa trời, có chúng tỳ-khưu vây quanh.

Rồi có một tỳ-khưu, từ chỗ ngồi đứng dậy, đắp thượng y vào một bên vai, chấp tay hướng đến Thế Tôn và bạch Thế Tôn:

– Bạch Thế Tôn, con muốn hỏi Thế Tôn một vấn đề, nếu Thế Tôn cho phép và trả lời câu hỏi của con.

– Này tỳ-khưu, hãy ngồi tại chỗ và hỏi theo ý ông muốn.

– Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Tỳ-khưu ấy vâng đáp Thế Tôn, ngồi tại chỗ ngồi của mình và bạch Thế Tôn:

– Bạch Thế Tôn, có phải có năm thủ uẩn này, tức là sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn?

– Đúng vậy, này Tỳ-khưu, có năm thủ uẩn như thế.

– Lành thay, bạch Thế Tôn.

Tỳ-khưu ấy hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy, rồi hỏi thêm Thế Tôn một câu khác:

– Bạch Thế Tôn, năm thủ uẩn này lấy gì làm căn bản?

– Này tỳ-khưu, năm thủ uẩn này lấy dục làm căn bản.

– Bạch Thế Tôn, chấp thủ chính là năm thủ uẩn ấy hay chấp thủ ở ngoài năm thủ uẩn?

– Này tỳ-khưu, chấp thủ ấy không phải là năm thủ uẩn và chấp thủ cũng không phải ở ngoài năm thủ uẩn. Nhưng chỗ nào có tham và dục, chỗ ấy có chấp thủ.

– Lành thay, bạch Thế Tôn.

Tỳ-khưu ấy hỏi Thế Tôn một câu hỏi khác:

– Có thể chăng, bạch Thế Tôn, trong năm thủ uẩn, có sự sai khác về dục và tham?

Thế Tôn đáp :

– Có thể có, này tỳ-khưu. Ở đây, này tỳ-khưu, có người nghĩ như sau: “Mong rằng trong tương lai, ta sẽ có sắc như vậy!

Mong rằng trong tương lai ta sẽ có thọ như vậy! Mong rằng trong tương lai, ta sẽ có tưởng như vậy! Mong rằng trong tương lai ta sẽ có các hành như vậy! Mong rằng trong tương lai ta sẽ có thức như vậy!” Như vậy, này tỳ-khưu, có thể có sự sai khác về dục và tham trong năm thủ uẩn.

– Lành thay, bạch Thế Tôn.

Tỳ-khưu ấy hỏi thêm câu hỏi nữa:

– Dưới hình thức nào, bạch Thế Tôn, có định nghĩa về uẩn của các uẩn?

– Phàm sắc gì, này Tỳ-khưu, thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; đây gọi là sắc uẩn. Phàm thọ gì ... Phàm tưởng gì ... Phàm các hành gì ... Phàm thức gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; đây gọi là thức uẩn. Dưới hình thức như vậy, này tỳ-khưu, có định nghĩa về uẩn của các uẩn.

– Lành thay, bạch Thế Tôn.

Tỳ-khưu ấy hỏi thêm câu hỏi nữa:

– Bạch Thế Tôn, do nhân gì, do duyên gì, được gọi là sắc uẩn? Do nhân gì, do duyên gì, được gọi là thọ uẩn? Do nhân gì, do duyên gì, được gọi là tưởng uẩn? Do nhân gì, do duyên gì, được gọi là hành uẩn? Do nhân gì, do duyên gì, được gọi là thức uẩn?

– Do nhân bốn đại, này tỳ-khưu, do duyên bốn đại, được gọi là sắc uẩn. Do nhân xúc, do duyên xúc, được gọi là thọ uẩn.

Do nhân xúc, do duyên xúc, được gọi là tưởng uẩn. Do nhân xúc, do duyên xúc, được gọi là hành uẩn. Do nhân danh sắc, do duyên danh sắc, được gọi là thức uẩn.

– Lành thay, bạch Thế Tôn.

Tỳ-khưu ấy hỏi thêm câu khác:

– Như thế nào, bạch Thế Tôn, là có thân kiến?

– Ở đây, này Tỳ-khưu, kẻ vô văn phàm phu không thấy rõ bậc thánh, không thuần thục pháp các bậc thánh, không tu tập pháp các bậc thánh; không thấy rõ các bậc chân nhân, không thuần thục pháp các bậc chân nhân, không tu tập pháp các bậc chân nhân, quán sắc như là tự ngã, hay quán tự ngã như là có sắc, hay quán sắc ở trong tự ngã, hay quán tự ngã ở trong sắc.

Kẻ ấy quán thọ như là tự ngã, ... tưởng như là tự ngã ... hành như là tự ngã ... quán thức như là tự ngã, hay quán tự ngã như là có thức,hay quán thức ở trong tự ngã, hay quán tự ngã ở trong thức. Như vậy, là có thân kiến.

– Như thế nào, bạch Thế Tôn, là không có thân kiến?

– Ở đây, này Tỳ-khưu, vị đa văn thánh đệ tử thấy rõ các bậc thánh, khéo thuần thục pháp các bậc thánh, khéo tu tập pháp các bậc thánh; thấy rõ các bậc chân nhân, khéo thuần thục pháp các bậc chân nhân, khéo tu tập pháp các bậc chân nhân, không quán sắc như là tự ngã, hay không quán tự ngã như là có sắc, hay không quán sắc ở trong tự ngã, hay không quán tự ngã ở trong sắc,. Vị ấy không quán thọ như là tự ngã ... không quán tưởng như là tự ngã ... không quán các hành như là tự ngã ... không quán thức như là tự ngã, hay không quán tự ngã như là có thức, hay không quán thức ở trong tự ngã, hay không quán tự ngã ở trong thức. Như vậy, là không có thân kiến.

– Bạch Thế Tôn, cái gì là vị ngọt, là sự nguy hiểm, là sự xuất ly của sắc? ... của thọ ... của tưởng ... của các hành? Cái gì là vị ngọt, là sự nguy hiểm, là sự xuất ly của thức?

– Này Tỳ-khưu, do duyên sắc, khởi lên lạc hỷ gì, đó là vị ngọt của sắc. Sự vô thường, khổ, chịu sự biến hoại của sắc, đó là sự nguy hiểm của sắc. Sự nhiếp phục dục và tham, sự đoạn tận dục và tham đối với sắc, đó là sự xuất ly của sắc. Do duyên thọ ... Do duyên tưởng ... Do duyên các hành ... Do duyên thức khởi lên lạc hỷ gì, đó là vị ngọt của thức. Sự vô thường, khổ, chịu sự biến hoại của thức, đó là sự nguy hiểm của thức. Sự nhiếp phục dục và tham, sự đoạn tận dục và tham đối với thức, đó là sự xuất ly của thức.

– Lành thay, bạch Thế Tôn.

Tỳ-khưu ấy hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy, lại hỏi Thế Tôn thêm câu nữa:

– Bạch Thế Tôn, do biết như thế nào, do thấy như thế nào, đối với thân có thức này và đối với tất cả tướng ở ngoài, mà không còn có ngã kiến, ngã sở kiến, mạn tùy miên?

– Này tỳ-khưu, phàm sắc gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; tất cả sắc, tỳ-khưu như thật quán với chánh trí tuệ như sau: “Đây không phải của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải tự ngã của tôi”. Phàm thọ gì ... Phàm tưởng gì ...

Phàm các hành gì ... Phàm thức gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; tất cả thức, tỳ-khưu như thật quán với chánh trí tuệ như sau: “Đây không phải của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải tự ngã của tôi”.

Này các tỳ-khưu, do biết như vậy, thấy như vậy, đối với thân có thức này và đối với tất cả tướng ở ngoài, mà không còn có ngã kiến, ngã sở kiến, mạn tùy miên.

(SN 22:82; MN 109; lược trích)

(c) Tướng của vô ngã

Như vầy tôi nghe. Một thời Thế Tôn ở Bārāṇasi (Ba-la-nại), tại Isipatana (Chư tiên đọa xứ), vườn Lộc Uyển. Ở đấy, Thế Tôn nói với đoàn năm vị tỳ-khưu: “Này các tỳ-khưu”. – “Thưa vâng bạch Thế Tôn”. Các tỳ-khưu ấy vâng đáp Thế Tôn. Thế Tôn nói như sau:

– Sắc, này các tỳ-khưu, là vô ngã. Nếu sắc là ngã, thì sắc không thể đi đến bệnh hoạn và có thể được các sắc như sau:

“Mong rằng sắc của tôi là như thế này! Mong rằng sắc của tôi chẳng phải như thế này!” Vì sắc là vô ngã, sắc đi đến bệnh hoạn và không thể có được các sắc: “Mong rằng sắc của tôi như thế này! Mong rằng sắc của tôi chẳng phải như thế này!”

Thọ, này các tỳ-khưu, là vô ngã ... Tưởng là vô ngã ... Các hành là vô ngã ... Thức là vô ngã, nếu thức là ngã, thì thức không thể đi đến bệnh hoạn và có thể có được các thức như sau: “Mong rằng thức của tôi như thế này! Mong rằng thức của tôi chẳng phải như thế này!” Vì thức là vô ngã, thức đi đến bệnh hoạn và không có thể có được thức: “Mong rằng thức của tôi như thế này! Mong rằng thức của tôi chẳng phải như thế này!”

Này các tỳ-khưu, các ông nghĩ thế nào? Sắc là thường hay vô thường?

– Là vô thường, bạch Thế Tôn!

– Cái gì vô thường là khổ hay lạc?

– Là khổ, bạch Thế Tôn.

– Cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến hoại, có hợp lý chăng khi quán cái ấy là: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi?”

– Thưa không, bạch Thế Tôn.

– Thọ là thường hay vô thường? ... Tưởng là thường hay vô thường? ... Các hành là thường hay vô thường? ... Thức là thường hay vô thường?

– Là vô thường, bạch Thế Tôn.

– Cái gì vô thường là khổ hay lạc?

– Là khổ, bạch Thế Tôn.

– Cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến hoại, có hợp lý chăng khi quán cái ấy là: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi?”

– Thưa không, bạch Thế Tôn.

– Do vậy, này các tỳ-khưu, phàm sắc gì quá khứ, vị lai, hiện tại, thuộc nội hay ngoại, thô hay tế, liệt hay thắng, xa hay gần; tất cả sắc cần phải như thật quán với chánh trí tuệ như sau:

“Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”.

Phàm thọ gì ... phàm tưởng gì ... phàm các hành gì ... phàm thức gì quá khứ, vị lai, hiện tại, thuộc nội hay ngoại, thô hay tế, liệt hay thắng, xa hay gần; tất cả thức cần phải như thật quán với chánh trí tuệ như sau: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”.

Thấy vậy, này các tỳ-khưu, bậc đa văn thánh đệ tử yếm ly đối với sắc, yếm ly đối với thọ, yếm ly đối với tưởng, yếm ly đối với các hành, yếm ly đối với thức. Do yếm ly, vị ấy ly tham. Do ly tham, vị ấy giải thoát. Trong sự giải thoát, trí khởi lên: “Ta đã được giải thoát”. Vị ấy biết rõ: “Sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, những việc cần làm đã làm xong, không còn trở lại bất cứ trạng thái hiện hữu nào nữa”.

Thế Tôn thuyết như vậy. Nhóm năm vị tỳ-khưu hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy. Trong khi lời dạy này được nói lên, tâm của nhóm năm vị Tỳ-khưu được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ.

(SN 22:59)

(d) Vô thường, khổ, vô ngã

– Sắc, này các tỳ-khưu, là vô thường. Cái gì vô thường là khổ. Cái gì khổ là vô ngã. Cái gì vô ngã, cần phải như thật quán với chánh trí tuệ là: “Cái này không phải của tôi; cái này không phải là tôi; cái này không phải tự ngã của tôi”. Do như thật quán với chánh trí tuệ như vậy, tâm ly tham, được giải thoát, không có chấp thủ các lậu hoặc.

Thọ là vô thường ... Tưởng là vô thường ... Các hành là vô thường ... Thức là vô thường. Cái gì vô thường là khổ. Cái gì khổ là vô ngã. Cái gì là vô ngã, cần phải như thật quán với chánh trí tuệ là: “Cái này không phải của tôi; cái này không phải là tôi; cái này không phải tự ngã của tôi”. Do như thật quán với chánh trí tuệ như vậy, tâm ly tham, được giải thoát, không có chấp thủ các lậu hoặc.

Này các tỳ-khưu, nếu vị tỳ-khưu đối với sắc giới có tâm ly tham, giải thoát, không có chấp thủ các lậu hoặc; đối với thọ giới ... đối với tưởng giới ... đối với hành giới ... đối với thức giới, có tâm ly tham, giải thoát, không có chấp thủ các lậu hoặc. Do giải thoát, vị ấy an trú. Do an trú, vị ấy tri túc. Do tri túc, vị ấy không ưu não. Do không ưu não, vị ấy tự mình tịch tịnh.

Vị ấy biết rõ: “Sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, những việc cần làm đã làm xong, không còn trở lại bất cứ trạng thái hiện hữu nào nữa”.

(SN 22:45)

(e) Bọt nước

Một thời Thế Tôn ở Ayojjhā, trên bờ sông Hằng. Ở đấy, Thế Tôn gọi các tỳ-khưu và dạy như sau:

– Ví như, này các tỳ-khưu, sông Hằng này chảy mang theo đống bọt nước lớn. Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát. Đống bọt nước ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các tỳ-khưu, lại có lõi cứng trong đống bọt nước được?

Cũng vậy, này các tỳ-khưu, phàm có sắc gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; vị tỳ-khưu nhìn chuyên chú, như lý quán sát sắc ấy. Sắc ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các tỳ-khưu, lại có lõi cứng trong sắc được?

Ví như, này các tỳ-khưu, trong mùa thu, khi trời mưa có những giọt mưa lớn, trên mặt nước, các bong bóng nước hiện ra rồi tan biến. Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát. Bong bóng nước ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các tỳ-khưu, lại có lõi cứng trong bong bóng nước được?

Cũng vậy, này các tỳ-khưu, phàm có thọ gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; tỳ-khưu nhìn chuyên chú, như lý quán sát thọ ấy. Thọ ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các tỳ-khưu, lại có lõi cứng trong thọ được?

Ví như, này các tỳ-khưu, trong tháng cuối mùa hạ vào đúng giữa trưa đứng bóng, một ráng mặt trời rung động hiện lên.

Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát. Ráng mặt trời ấy hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các tỳ-khưu, lại có lõi cứng trong ráng mặt trời được?

Cũng vậy, này các tỳ-khưu, phàm có tưởng gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; tỳ-khưu nhìn chuyên chú, như lý quán sát thọ ấy. Tưởng ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là rỗng không, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các tỳ-khưu, lại có lõi cứng trong tưởng được?

Ví như, này các tỳ-khưu, một người cần có lõi cây, tìm cầu lõi cây, đi tìm lõi cây, cầm cái búa sắc bén đi vào ngôi rừng. Ở đây, người ấy thấy một cụm cây chuối lớn, mọc thẳng, mới lớn, cao vút. Người ấy chặt rễ cây ấy. Sau khi chặt rễ, người ấy chặt ngọn. Sau khi chặt ngọn, người ấy lột vỏ chuối ngoài. Khi lột vỏ chuối ngoài, giác cây còn tìm không được, tìm đâu cho có được lõi cây?

Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát cụm chuối ấy. Khi người ấy nhìn chuyên chú, như lý quán sát cụm chuối ấy, cụm chuối ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là trống rỗng, hiện rõ ra là không có lõi cây. Làm sao, này các tỳkhưu, lại có lõi cây trong cụm chuối được?

Cũng vậy, này các tỳ-khưu, phàm các hành gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; tỳ-khưu nhìn chuyên chú, như lý quán sát hành ấy. Các hành ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là trống rỗng, hiện rõ ra là không có lõi cây.

Làm sao, này các tỳ-khưu, lại có lõi cây trong các hành được?

Ví như, này các tỳ-khưu, một ảo thuật sư hay đệ tử một ảo thuật sư, tại ngã tư đường bày trò ảo thuật. Một người có mắt nhìn chuyên chú, như lý quán sát trò ảo thuật ấy. Do người ấy nhìn chuyên chú, như lý quán sát, ảo thuật ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là trống rỗng, hiện rõ ra là không có lõi cứng. Làm sao, này các tỳ-khưu, lại có lõi cứng trong ảo thuật được?

Cũng vậy, này các tỳ-khưu, phàm thức gì thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc nội hay ngoại, hoặc thô hay tế, hoặc liệt hay thắng, hoặc xa hay gần; tỳ-khưu nhìn chuyên chú, như lý quán sát hành ấy. Thức ấy hiện rõ ra là trống không, hiện rõ ra là trống rỗng, hiện rõ ra là không có lõi cây. Làm sao, này các tỳ-khưu, lại có lõi cây trong thức được?

Thấy vậy, này các tỳ-khưu, vị đa văn thánh đệ tử nhàm chán đối với sắc ... đối với thọ ... đối với tưởng ... đối với các hành ... nhàm chán đối với thức. Do nhàm chán, vị ấy ly tham. Do ly tham, vị ấy giải thoát. Trong sự giải thoát, trí khởi lên: “Ta đã được giải thoát”. Vị ấy biết rõ: “Sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, những việc cần làm đã làm xong, không còn trở lại bất cứ trạng thái hiện hữu nào nữa”.

(SN 22:95)

(2) Bằng đường sáu xứ

(a) Liễu tri

– Này các tỳ-khưu, không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ tất cả, thì không có thể đoạn tận khổ đau.

Và này các tỳ-khưu, không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ tất cả cái gì thì không có thể đoạn tận khổ đau?

Này các tỳ-khưu, không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ mắt, thì không có thể đoạn tận khổ đau.

Không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ các sắc, ... nhãn thức, ... nhãn xúc, thì không có thể đoạn tận khổ đau. Do duyên nhãn xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ hay bất khổ bất lạc; không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ cảm thọ ấy, thì không có thể đoạn tận khổ đau.

Không thắng tri, không liễu tri tai ... mũi ... lưỡi ... thân ... ý ... Không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ ý, thì không có thể đoạn tận khổ đau. Không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ các pháp, ... ý thức, ... ý xúc, thì không có thể đoạn tận khổ đau. Do duyên ý xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc; không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ cảm thọ ấy, thì không có thể đoạn tận khổ đau.

Này các tỳ-khưu, không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ tất cả cái ấy, thì không có thể đoạn tận khổ đau.

Này các tỳ-khưu, thắng tri, liễu tri, ly tham, từ bỏ tất cả, thì có thể đoạn tận khổ đau.

Này các tỳ-khưu, thắng tri, liễu tri, ly tham, từ bỏ tất cả cái gì thì có thể đoạn tận khổ đau?

Này các tỳ-khưu, thắng tri, liễu tri, ly tham, từ bỏ mắt ... tai ... mũi ... lưỡi ... thân ... ý ... các pháp ... ý thức ... ý xúc, thì có thể đoạn tận khổ đau. Do duyên ý xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc; thắng tri, liễu tri, ly tham, từ bỏ cảm thọ ấy, thì có thể đoạn tận khổ đau.

Này các tỳ-khưu, thắng tri, liễu tri, ly tham, từ bỏ tất cả cái ấy, thì có thể đoạn tận khổ đau.

(SN 35:26)

(b) Lửa cháy

Một thời Thế Tôn trú ở Gāya, tại Gāyasīsa cùng với một ngàn tỳ-khưu. Tại đấy, Thế Tôn gọi các tỳ-khưu:

– Tất cả, này các tỳ-khưu, đều bị bốc cháy. Và này các tỳkhưu, tất cả cái gì đều bị bốc cháy?

Mắt, này các tỳ-khưu, bị bốc cháy. Các sắc bị bốc cháy. Nhãn thức bị bốc cháy. Nhãn xúc bị bốc cháy. Do duyên nhãn xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ hay bất khổ bất lạc; cảm thọ ấy bị bốc cháy. Bị bốc cháy bởi cái gì? Bị bốc cháy bởi lửa tham, lửa sân, lửa si. Ta nói rằng bị bốc cháy bởi sinh, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não.

Tai ... Mũi ... Lưỡi ... Thân ... Ý bị bốc cháy. Các pháp bị bốc cháy. Ý thức bị bốc cháy. Ý xúc bị bốc cháy. Do duyên ý xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc; cảm thọ ấy bị bốc cháy. Bị bốc cháy bởi cái gì? Bị bốc cháy bởi lửa tham, lửa sân, lửa si. Ta nói rằng bị bốc cháy bởi sinh, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não.

Thấy vậy, này các tỳ-khưu, vị đa văn thánh đệ tử nhàm chán đối với mắt, nhàm chán đối với các sắc, nhàm chán đối với nhãn thức, nhàm chán đối với nhãn xúc. Do duyên nhãn xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc; vị ấy nhàm chán đối với cảm thọ ấy ... đối với tai ... đối với mũi ... đối với lưỡi ... đối với thân ... nhàm chán đối với ý, nhàm chán đối với các pháp, nhàm chán đối với ý thức, nhàm chán đối với ý xúc.

Do duyên ý xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ hay bất khổ bất lạc; vị ấy nhàm chán đối với cảm thọ ấy. Do nhàm chán nên vị ấy ly tham. Do ly tham nên vị ấy được giải thoát. Trong sự giải thoát, trí khởi lên: “Ta đã được giải thoát”. Vị ấy biết rõ:

“Sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, những việc cần làm đã làm xong, không còn trở lại bất cứ trạng thái hiện hữu nào nữa”.

Thế Tôn thuyết như vậy. Các tỳ-khưu ấy hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy. Và trong khi lời giải đáp này được nói lên, tâm của một ngàn Tỳ-khưu ấy được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ.

(SN 35:28)

(c) Thích ứng với Niết-bàn

– Này các tỳ-khưu, Ta sẽ giảng cho các ông con đường thích ứng với Niết-bàn. Hãy lắng nghe ...

Và này các tỳ-khưu, thế nào là con đường thích ứng với Niếtbàn? Ở đây tỳ-khưu thấy mắt là vô thường, thấy các sắc là vô thường, thấy nhãn thức là vô thường, thấy nhãn xúc là vô thường. Phàm duyên nhãn xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ hay bất khổ bất lạc; cảm thọ ấy là vô thường.

Tỳ-khưu thấy tai ... mũi ... lưỡi ... thân ... thấy ý là vô thường, thấy các pháp là vô thường, thấy ý thức là vô thường, thấy ý xúc là vô thường. Phàm duyên ý xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ hay bất khổ bất lạc; cảm thọ ấy là vô thường.

Và này các tỳ-khưu, đây là con đường thích ứng với Niếtbàn.

(SN 35:147)

(d) Trống không là thế giới

Rồi Tôn giả Ānanda ... bạch Thế Tôn:

– “Trống không là thế giới, trống không là thế giới”, bạch Thế Tôn, như vậy được nói đến. Cho đến như thế nào, bạch Thế Tôn, được gọi trống không là thế giới?

– Vì rằng, này Ānanda, thế giới là không tự ngã và không thuộc tự ngã, nên thế giới được gọi là trống không. Và cái gì, này Ānanda, là không tự ngã và không thuộc tự ngã?

Mắt, này Ānanda, là không tự ngã và không thuộc tự ngã.

Các sắc là không tự ngã, hay không thuộc tự ngã. Nhãn thức là không tự ngã, hay không thuộc tự ngã. Nhãn xúc là không tự ngã, hay không thuộc tự ngã ... Tai ... Mũi ... Lưỡi ... Thân ... Ý ... Do duyên ý xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc; cảm thọ ấy không có tự ngã hay không thuộc tự ngã.

Và vì rằng, này Ānanda, không có tự ngã, hay không thuộc tự ngã nên được gọi trống không là thế giới này.

(SN 35:85)

(e) Thức cũng là vô ngã

Tôn giả Udāyi thưa với Tôn giả Ānanda:

– Thưa hiền giả Ānanda, như Thế Tôn dùng nhiều phương tiện đã nói lên, đã khai mở, đã nêu rõ thân này là vô ngã. Có thể chăng, cũng như vậy tuyên bố, tuyên thuyết, tường thuyết, khai hiển, khai thị, phân biệt, minh hiển, minh thị rằng thức này cũng vô ngã?

– Này hiền giả Udāyi, như Thế Tôn dùng nhiều pháp môn đã nói lên, đã khai mở, đã nêu rõ thân này là vô ngã. Cũng như vậy, có thể tuyên bố, tuyên thuyết, tường thuyết, khai hiển, khai thị, phân biệt, minh hiển, minh thị rằng thức này cũng vô ngã. Này hiền giả, có phải do duyên mắt và các sắc khởi lên nhãn thức?

– Thưa phải, hiền giả.

– Này hiền giả, do nhân nào, do duyên nào khởi lên nhãn thức, nếu nhân ấy, nếu duyên ấy một cách toàn diện, dưới mọi hình thức, được đoạn diệt hoàn toàn, không có dư tàn, thì nhãn thức có thể nêu rõ được không?

– Thưa không, hiền giả.

– Với pháp môn này, Thế Tôn đã tuyên thuyết, đã khai mở, đã nêu rõ thức này là vô ngã .... Có phải do duyên tai và các tiếng khởi lên nhĩ thức? ... Có phải do duyên mũi và các hương khởi lên tỷ thức? ... Có phải do duyên lưỡi và các vị khởi lên thiệt thức? ... Có phải do duyên thân và các xúc khởi lên thân thức? ... Này hiền giả, có phải do duyên ý và các pháp khởi lên ý thức?

– Thưa phải, hiền giả.

– Này hiền giả, do nhân nào, do duyên nào khởi lên ý thức, nếu nhân ấy, nếu duyên ấy một cách toàn diện, dưới mọi hình thức, được đoạn diệt hoàn toàn, không có dư tàn, thì ý thức có thể nêu rõ được không?

– Thưa không, hiền giả.

– Với pháp môn này, thưa hiền giả, Thế Tôn đã tuyên thuyết, đã khai mở, đã nêu rõ thức này là vô ngã.

Ví như, này hiền giả, một người cần dùng lõi cây, tìm cầu lõi cây, đi tìm lõi cây, cầm cây búa sắc bén đi vào trong rừng. Ở đấy, người này thấy một thân cây chuối lớn, thẳng, mới lớn và cao. Người ấy chặt đứt rễ cây, chặt đứt xong, người ấy chặt ngọn. Sau khi chặt ngọn, người ấy lột vỏ ngoài ra. Người ấy ở đây không tìm được giác cây, còn nói gì lõi cây.

Cũng vậy, này hiền giả, tỳ-khưu trong sáu xúc xứ, không quán thấy có tự ngã và thuộc ngã. Do thấy như vậy, vị ấy không chấp thủ một cái gì ở trong đời. Do không chấp thủ, vị ấy không tham luyến. Do không tham luyến, vị ấy tự mình hoàn toàn tịch tịnh. Vị ấy biết rõ: “Sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, những việc cần làm đã làm xong, không còn trở lại bất cứ trạng thái hiện hữu nào nữa”.

(SN 35:234)

(3) Bằng đường các giới

(a) Mười tám giới

– Này các tỳ-khưu, Ta sẽ giảng cho các ông giới sai biệt.

Nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới; nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới; tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới; thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới; thân giới, xúc giới, thân thức giới; ý giới, pháp giới, ý thức giới.

Này các tỳ-khưu, đây gọi là giới sai biệt.

(SN 14:1)

(b) Bốn đại

– Này các tỳ-khưu, có bốn giới này. Thế nào là bốn? Địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới.

Này các tỳ-khưu, các vị sa-môn hay bà-la-môn nào đối với bốn giới này không như thật quán tri (pajanati) vị ngọt, nguy hiểm và sự xuất ly; đối với Ta, những vị sa-môn hay bà-lamôn ấy, giữa những sa-môn, không được chấp nhận là samôn, hay giữa những bà-la-môn không được chấp nhận là bàla-môn. Và các vị tôn giả ấy ngay trong hiện tại cũng không với thắng trí chứng ngộ, chứng đạt và an trú mục đích sa-môn hạnh hay mục đích bà-la-môn hạnh.

Này các tỳ-khưu, các vị sa-môn hay bà-la-môn nào đối với bốn giới này như thật quán tri vị ngọt, nguy hiểm và sự xuất ly; đối với Ta, những vị sa-môn hay bà-la-môn ấy, giữa những sa-môn, được chấp nhận là sa-môn, hay giữa những bà-lamôn, được chấp nhận là bà-la-môn. Và các vị tôn giả ấy ngay trong hiện tại với thắng trí chứng ngộ, chứng đạt và an trú mục đích sa-môn hạnh hay mục đích bà-la-môn hạnh.

Này các tỳ-khưu, những vị sa-môn hay bà-la-môn nào, đối với bốn giới này, không như thật quán tri sự tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm, sự xuất ly, này các tỳ-khưu, những vị sa-môn hay bà-la-môn ấy ... mục đích của bà-la-môn hạnh.

Này các tỳ-khưu, những vị sa-môn hay bà-la-môn nào, đối với bốn giới này, như thật quán tri ... mục đích của Ba-la-môn hạnh.

Này các tỳ-khưu, những vị sa-môn hay bà-la-môn nào không quán tri địa giới tập khởi, không quán tri địa giới đoạn diệt, không quán tri con đường đưa đến địa giới đoạn diệt ...

Này các tỳ-khưu ... không quán tri thủy giới ... không quán tri hỏa giới ...

Này các tỳ-khưu, những vị sa-môn hay bà-la-môn nào không quán tri phong giới, không quán tri phong giới tập khởi, không quán tri phong giới đoạn diệt, không quán tri con đường đưa đến phong giới đoạn diệt; đối với Ta, những vị samôn hay bà-la-môn ấy, giữa những vị sa-môn, không được chấp nhận là sa-môn, giữa những vị bà-la-môn, không được chấp nhận là bà-la-môn. Và những vị tôn giả ấy ngay trong hiện tại không thể tự mình với thắng trí chứng ngộ, chứng đạt và an trú mục đích sa-môn hạnh hay mục đích bà-la-môn hạnh.

Này các tỳ-khưu, những vị sa-môn hay bà-la-môn nào quán tri địa giới, quán tri địa giới tập khởi, quán tri địa giới đoạn diệt, quán tri con đường đưa đến địa giới đoạn diệt ...

... quán tri thủy giới ... quán tri hỏa giới ...

Này các tỳ-khưu, những vị sa-môn hay bà-la-môn nào quán tri phong giới, quán tri phong giới tập khởi, quán tri phong giới đoạn diệt, quán tri con đường đưa đến phong giới đoạn diệt; đối với Ta, những vị sa-môn hay bà-la-môn ấy, giữa các vị sa-môn, được chấp nhận là sa-môn, giữa các vị bà-la-môn, được chấp nhận là bà-la-môn. Và những bậc tôn giả ấy ngay trong hiện tại tự mình với thắng trí chứng ngộ, chứng đạt và an trú mục đích sa-môn hạnh hay mục đích bà-la-môn hạnh.

(SN 14:37-39)

(c) Sáu giới

13. Thế nào là không buông lung trí tuệ? Có sáu giới này:

Địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới.

14. Này tỳ-khưu, thế nào là địa giới? Có nội địa giới và có ngoại địa giới. Thế nào là nội địa giới? Cái gì thuộc nội thân, thuộc cá nhân, kiên cứng, thô phù, bị chấp thủ, như tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy, thận, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột, màng ruột, bao tử, phân và bất cứ vật gì khác, thuộc nội thân, thuộc cá nhân, kiên cứng, thô phù, bị chấp thủ. Như vậy, được gọi là nội địa giới. Những gì thuộc nội địa giới và những gì thuộc ngoại địa giới đều thuộc về địa giới.

Địa giới ấy phải được quán sát như thật với chánh trí tuệ như sau: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”. Sau khi như thật quán sát địa giới với chánh trí tuệ như vậy, vị ấy sinh yếm ly đối với địa giới, tâm từ bỏ địa giới.

15. Và này tỳ-khưu, thế nào là thủy giới? Có nội thủy giới, có ngoại thủy giới. Thế nào là nội thủy giới? Cái gì thuộc nội thân, thuộc cá nhân, thuộc nước, thuộc chất lỏng, bị chấp thủ, như mật, đàm (niêm dịch), mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, mỡ da, nước miếng, nước mũi, nước ở khớp xương, nước tiểu và bất cứ vật gì khác, thuộc nội thân, thuộc cá nhân, thuộc nước, thuộc chất lỏng, bị chấp thủ. Như vậy, được gọi là thủy giới. Những gì thuộc nội thủy giới và những gì thuộc ngoại thủy giới đều thuộc về thủy giới.

Thủy giới ấy phải được quán sát như thật với chánh trí tuệ như sau: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”. Sau khi như thật quán sát thủy giới với chánh trí tuệ như vậy, vị ấy sinh yếm ly đối với thủy giới, tâm từ bỏ thủy giới.

16. Và này tỳ-khưu, thế nào là hỏa giới? Có nội hỏa giới, có ngoại hỏa giới. Thế nào là nội hỏa giới? Cái gì thuộc về nội thân, thuộc về cá nhân, thuộc lửa, thuộc chất nóng, bị chấp thủ. Như cái gì khiến cho hâm nóng, khiến cho hủy hoại, khiến cho thiêu cháy, cái gì khiến cho những vật được ăn, uống, nhai, nếm, có thể khéo tiêu hóa, hay tất cả những vật gì khác, thuộc nội thân, thuộc cá nhân, thuộc lửa, thuộc chất nóng, bị chấp thủ. Như vậy được gọi là nội hỏa giới. Những gì thuộc nội hỏa giới và những gì thuộc ngoại hỏa giới đều thuộc về hỏa giới.

Hỏa giới ấy phải được quán sát như thật với chánh trí tuệ như sau: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”. Sau khi như thật quán sát hỏa giới với chánh trí tuệ như vậy, vị ấy sinh yếm ly đối với hỏa giới, tâm từ bỏ hỏa giới.

17. Và này tỳ-khưu, thế nào là phong giới? Có nội phong giới, có ngoại phong giới. Thế nào là nội phong giới? Cái gì thuộc về nội thân, thuộc cá nhân, thuộc gió, thuộc tánh động, bị chấp thủ, như gió thổi lên, gió thổi xuống, gió trong ruột, gió trong bụng dưới, gió thổi ngang các đốt, các khớp, hơi thở vô, hơi thở ra và bất cứ vật gì khác thuộc nội thân, thuộc cá nhân, thuộc gió, thuộc tánh động, bị chấp thủ. Như vậy được gọi là nội phong giới. Những gì thuộc nội phong giới và những gì thuộc ngoại phong giới đều thuộc về phong giới.

Phong giới ấy phải được quán sát như thật với chánh trí tuệ như sau: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”. Sau khi như thật quán sát phong giới với chánh trí tuệ như vậy, vị ấy sinh yếm ly đối với phong giới, tâm từ bỏ phong giới.

18. Và này các tỳ-khưu, thế nào là hư không giới? Có nội hư không giới, có ngoại hư không giới. Thế nào là nội hư không giới? Cái gì thuộc về nội thân, thuộc cá nhân, thuộc hư không, thuộc hư không tánh, bị chấp thủ, như lỗ tai, lỗ mũi, cửa miệng, do cái gì người ta nuốt, những gì được nhai, được uống, được ăn, được nếm và tại chỗ mà những gì được nhai, được uống, được ăn, được nếm, được giữ lại và ngang qua chỗ mà những gì được nhai, được uống, được ăn, được nếm và được tống xuất xuống phần dưới để ra ngoài và bất cứ vật gì khác thuộc nội thân, thuộc cá nhân, thuộc hư không, thuộc hư không tánh, bị chấp thủ. Như vậy được gọi là nội hư không giới. Những gì thuộc nội hư không giới và ngoại hư không giới đều thuộc về hư không giới.

Hư không giới ấy phải được quán sát như thật với chánh trí tuệ như sau: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”. Sau khi như thật quán sát hư không giới với chánh trí tuệ như vậy, vị ấy sinh yếm ly đối với hư không giới, tâm từ bỏ hư không giới.

19. Lại nữa, khi thức còn lại được trong sạch, trong trắng, vị ấy biết được một số sự việc nhờ thức ấy. Vị ấy thức tri được lạc, thức tri được khổ, thức tri được bất khổ bất lạc. Duyên lạc xúc, lạc thọ khởi lên. Vị ấy khi đang cảm giác lạc thọ, tuệ tri rằng: “Tôi cảm giác lạc thọ”. Do lạc xúc diệt đi, lạc thọ do lạc xúc được khởi lên được cảm giác, vị ấy biết: “Lạc thọ ấy được diệt đi, được chấm dứt”. Duyên khổ xúc, khổ thọ khởi lên. Vị ấy khi đang cảm giác khổ thọ, tuệ tri rằng: “Tôi cảm giác khổ thọ”. Do khổ xúc ấy diệt đi, khổ thọ do khổ xúc được khởi lên, được cảm giác, vị ấy biết: “Khổ thọ ấy được diệt đi, được chấm dứt”. Duyên bất khổ bất lạc xúc, bất khổ bất lạc thọ khởi lên.

Vị ấy khi đang cảm giác bất khổ bất lạc thọ, tuệ tri rằng: “Tôi cảm giác bất khổ bất lạc thọ”. Do bất khổ bất lạc thọ xúc ấy diệt đi, bất khổ bất lạc thọ do bất khổ bất lạc xúc được khởi lên, được cảm giác, vị ấy tuệ tri: “Bất khổ bất lạc thọ ấy được diệt đi, được chấm dứt”.

Này tỳ-khưu, ví như do hai cây que xúc chạm cọ xát, hơi nóng được sinh, ngọn lửa được hiện khởi. Khi hai que ấy được rời nhau, được phân ly, sức nóng được sinh khởi ấy, sức nóng ấy được diệt đi, được chấm dứt. Cũng vậy, duyên lạc xúc, lạc thọ khởi lên. Vị ấy khi đang cảm giác lạc thọ tuệ tri rằng: “Tôi đang cảm giác lạc thọ”. Do lạc xúc ấy diệt đi, lạc thọ do lạc xúc được khởi lên, được cảm giác, vị ấy tuệ tri: “Lạc thọ ấy được diệt đi, được chấm dứt”. Duyên khổ xúc khổ thọ khởi lên. Vị ấy khi đang cảm giác khổ thọ tuệ tri rằng: “Tôi đang cảm giác khổ thọ”. Do khổ xúc ấy diệt đi, khổ thọ do khổ xúc được khởi lên, được cảm giác, vị ấy biết: “Khổ thọ ấy được diệt đi, được chấm dứt”. Duyên bất khổ bất lạc xúc, bất khổ bất lạc thọ khởi lên. Vị ấy khi đang cảm giác bất khổ bất lạc thọ, tuệ tri rằng: “Tôi cảm giác bất khổ bất lạc thọ”. Do bất khổ bất lạc thọ xúc ấy diệt đi, bất khổ bất lạc thọ do bất khổ bất lạc xúc được khởi lên, được cảm giác, vị ấy tuệ tri: “Bất khổ bất lạc thọ ấy được diệt đi, được chấm dứt”.

(MN 140, Kinh Giới phân biệt)

(4) Bằng đường duyên sinh

(a) Duyên sinh là gì?

– Này các tỳ-khưu, Ta sẽ thuyết cho các ông về lý duyên sinh. Hãy lắng nghe và khéo suy nghiệm, Ta sẽ giảng.

– Thưa vâng, bạch Thế Tôn. Các tỳ-khưu ấy vâng đáp Thế Tôn.

Thế Tôn nói như sau:

– Này các tỳ-khưu, thế nào là lý duyên sinh? Này các tỳkhưu, vô minh duyên hành; hành duyên thức; thức duyên sinh sắc; danh sắc duyên sáu xứ; sáu xứ duyên xúc; xúc duyên thọ; thọ duyên ái; ái duyên thủ; thủ duyên hữu; hữu duyên sinh; sinh duyên già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não được khởi lên.

Như vậy toàn bộ khổ uẩn này tập khởi. Này các tỳ-khưu, như vậy gọi là tập khởi.

Nhưng do ly tham, đoạn diệt vô minh một cách hoàn toàn nên hành diệt. Do hành diệt nên thức diệt. Do thức diệt nên danh sắc diệt. Do danh sắc diệt nên sáu xứ diệt. Do sáu xứ diệt nên xúc diệt. Do xúc diệt nên thọ diệt. Dọ thọ diệt nên ái diệt. Do ái diệt nên thủ diệt. Do thủ diệt nên hữu diệt. Do hữu diệt nên sinh diệt. Do sinh diệt nên già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não diệt. Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này đoạn diệt. Này các tỳ-khưu, như vậy gọi là đoạn diệt.

(SN 12:1)

(b) Pháp bền vững

– Này các tỳ-khưu, Ta sẽ giảng cho các ông lý duyên sinh và các pháp duyên sinh. Hãy lắng nghe và khéo suy nghiệm.

– Thưa vâng, bạch Thế Tôn. Các vị tỳ-khưu ấy vâng đáp Thế Tôn.

Thế Tôn nói như sau:

– Và này các tỳ-khưu, thế nào là lý duyên sinh? Do duyên sinh, này các tỳ-khưu, già, chết khởi lên. Dù các bậc Như Lai có xuất hiện hay không xuất hiện, an trú là giới tánh ấy, pháp trú tánh ấy, pháp quyết định tánh ấy, y duyên tánh ấy. Như Lai hoàn toàn chứng ngộ, hoàn toàn chứng đạt định lý ấy. Sau khi hoàn toàn chứng ngộ, hoàn toàn chứng đạt, Như Lai tuyên bố, tuyên thuyết, tường thuyết, khai hiển, khai thị, phân biệt, minh hiển, minh thị.

Do duyên sinh, này các tỳ-khưu, nên có già, chết. Do duyên hữu, này các tỳ-khưu, nên có sinh. Do duyên thủ, này các tỳkhưu, nên có hữu. Do duyên ái, này các tỳ-khưu, nên có thủ.

Do duyên thọ, này các tỳ-khưu, nên có ái. Do duyên xúc, này các tỳ-khưu, nên có thọ. Do duyên sáu xứ, này các tỳ-khưu, nên có xúc. Do duyên danh sắc, này các tỳ-khưu, nên có sáu xứ. Do duyên thức, này các tỳ-khưu, nên có danh sắc. Do duyên các hành, này các tỳ-khưu, nên có thức. Do duyên vô minh, này các tỳ-khưu, nên có hành. Dù cho Như Lai có xuất hiện hay không xuất hiện, an trú là giới tánh ấy, pháp trú tánh ấy, pháp quyết định tánh ấy, y duyên tánh ấy. Như Lai hoàn toàn chứng ngộ, hoàn toàn chứng đạt tánh ấy. Sau khi hoàn toàn chứng ngộ, hoàn toàn chứng đạt, Như Lai tuyên bố, tuyên thuyết, tường thuyết, khai hiển, khai thị, phân biệt, minh hiển, minh thị.

Do duyên vô minh, này các tỳ-khưu, có các hành. Như vậy, này các tỳ-khưu, ở đây là như tánh, bất hư vọng tánh, bất dị như tánh, y duyên tánh ấy. Này các tỳ-khưu, đây gọi là lý duyên sinh.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là pháp duyên sinh? Già, chết, này các tỳ-khưu, là vô thường, hữu vi, duyên sinh, biến hoại tánh, biến diệt tánh, ly tham tánh, đoạn diệt tánh.

Sinh, này các tỳ-khưu, là vô thường ... Hữu ... Thủ ... Ái ...

Thọ ... Xúc ... Sáu xứ ... Danh sắc ... Thức ... Các hành ... Vô minh, này các tỳ-khưu, là vô thường hữu vi, duyên sinh, biến hoại tánh, biến diệt tánh, ly tham tánh, đoạn diệt tánh. Những pháp này, này các tỳ-khưu, được gọi là pháp duyên sinh.

Do vì, này các tỳ-khưu, vị thánh đệ tử khéo thấy như chân với chánh trí tuệ lý duyên sinh này và các pháp duyên sinh này, nên chắc chắn vị ấy không chạy theo quá khứ với những câu hỏi: “Ta có mặt trong quá khứ? Ta không có mặt không quá khứ? Ta là gì trong quá khứ? Ta có mặt như thế nào trong quá khứ? Hay trước ta đã là gì và nay trong quá khứ ta là gì?"

Hay vị không chạy theo tương lai với những câu hỏi: “Ta có mặt trong tương lai? Ta không có mặt trong tương lai? Ta sẽ làm gì trong tương lai? Ta có mặt như thế nào trong tương lai?

Hay trước ta là gì và nay trong tương lai ta sẽ là gì?"

Hay các vị ấy sẽ khởi lên những nghi ngờ về tự mình trong hiện tại như sau: “Ta hiện có mặt? Ta hiện không có mặt? Ta hiện là gì? Ta hiện có mặt như thế nào?" Sự kiện như vậy không xảy ra.

Vì sao? Vì rằng vị thánh đệ tử, này các tỳ-khưu, đã khéo thấy như chân với chánh trí tuệ, định lý duyên sinh này với các pháp duyên sinh này.

(SN 12:20)

(c) Bốn mươi bốn căn bản của trí

– Này các tỳ-khưu. Ta sẽ thuyết về bốn mươi bốn căn bản của trí cho các ông. Hãy nghe và khéo suy nghiệm, Ta sẽ nói.

– Thưa vâng, bạch Thế Tôn. Các tỳ-khưu ấy vâng đáp Thế Tôn.

Thế Tôn nói như sau:

– Và này các tỳ-khưu, thế nào là bốn mươi bốn căn bản của trí? Già chết trí, già chết tập trí, già chết diệt trí, trí về con đường đưa đến già chết diệt. Sinh trí ... Hữu trí ... Thủ trí ... Ái trí ... Thọ trí ... Xúc trí ... Sáu xứ trí ... Danh sắc trí ... Thức trí ...

Hành trí, hành tập trí, hành diệt trí, trí về con đường đưa đến hành diệt. Này các tỳ-khưu, đây gọi là bốn mươi bốn căn bản của trí.

Này các tỳ-khưu, thế nào là già chết? Cái gì thuộc về chúng sinh này hay chúng sinh khác, thuộc bộ loại chúng sinh này hay bộ loại chúng sinh khác, bị già yếu, suy nhược, răng rụng, tóc bạc, da nhăn, tuổi thọ đồi bại, các căn chín muồi; đây gọi là già. Cái gì thuộc chúng sinh này hay chúng sinh khác, thuộc bộ loại chúng sinh này hay thuộc bộ loại chúng sinh khác, bị một diệt, hủy hoại, tiêu mất, tử vong, các uẩn tàn lụn, thân thể hoại diệt, vất bỏ; đây gọi là chết. Như vậy là già, đây là chết.

Này các tỳ-khưu, đây gọi là già chết.

Do sinh tập khởi nên già chết tập khởi. Do sinh diệt nên già chết diệt. Đây là Bát Chi Thánh Đạo đưa đến già chết diệt; tức là chánh tri kiến, ..., chánh định.

Này các tỳ-khưu, vị thánh đệ tử biết già chết như vậy, biết già chết tập khởi như vậy, biết già chết diệt như vậy, biết con đường đưa đến già chết diệt như vậy.

Đây là pháp trí của vị ấy. Vị ấy với pháp này được thấy, được biết, được quả tức thời, được đạt đến, được thể nhập (pariyogathena) hướng dẫn thái độ (nayam) của mình đối với quá khứ và tương lai: “Những sa-môn hay bà-la-môn nào trong quá khứ đã hiểu rõ già chết, đã hiểu rõ già chết tập khởi, đã hiểu rõ già chết diệt, đã hiểu rõ con đường đưa đến già chết diệt, tất cả những vị ấy đều hiểu biết như vậy, như vậy; như hiện nay Ta vậy. Những sa-môn hay bà-la-môn nào trong tương lai sẽ hiểu rõ (abhijanissanti) già chết, sẽ hiểu rõ già chết tập khởi, sẽ hiểu rõ già chết diệt, sẽ hiểu rõ con đường đưa đến già chết diệt, tất cả những vị ấy sẽ hiểu biết như vậy, như vậy; như hiện nay Ta vậy”. Đây tức là tùy trí (anvaye ñāṇa) của vị ấy.

Này các tỳ-khưu, vì rằng vị thánh đệ tử được thanh tịnh và thuần tịnh hai loại trí – pháp trí và tùy trí; vị ấy được gọi là thánh đệ tử đạt tri kiến (diṭṭhi-sampanno), đạt kiến, đã đi đến Diệu pháp này, đã thấy Diệu pháp này, đã đầy đủ hữu học trí, đã đầy đủ hữu học minh, đã nhập được pháp lưu, là bậc thánh minh đạt tuệ (nibbedhi kapanno), đã đứng ngõ vào cửa bất tử.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là sinh? ... Và này các tỳ-khưu, thế nào là hữu? ... Và này các tỳ-khưu, thế nào là thủ? ... Và này các tỳ-khưu, thế nào là ái? ... Và này các tỳ-khưu, thế nào là thọ? ... Và này các tỳ-khưu, thế nào là xúc? ... Và này các tỳkhưu, thế nào là sáu xứ? ... Và này các tỳ-khưu, thế nào là danh sắc? ... Và này các tỳ-khưu, thế nào là thức? ... Và này các tỳ-khưu, thế nào là hành? Có ba hành này, thân hành, khẩu hành, ý hành. Này các tỳ-khưu, đây gọi là hành.

Do vô minh tập khởi, hành tập khởi. Do vô minh diệt, hành diệt. Đây là Bát Chi Thánh Đạo, con đường đưa đến hành diệt; tức là chánh tri kiến, ..., chánh định.

Này các tỳ-khưu, vị thánh đệ tử biết hành như vậy, biết hành tập khởi như vậy, biết hành diệt như vậy, biết con đường đưa đến hành diệt như vậy.

Đây là pháp trí của vị ấy. Vị ấy với pháp này được thấy, được biết, được quả tức thời, được đạt đến, được thể nhập (pariyogathena) hướng dẫn thái độ (nayam) của mình đối với quá khứ và tương lai ... Đây tức là tùy trí (anvaye ñāṇa) của vị ấy.

Này các tỳ-khưu, vì rằng vị thánh đệ tử được thanh tịnh và thuần tịnh hai loại trí – pháp trí và tùy trí; vị ấy được gọi là thánh đệ tử đạt tri kiến (diṭṭhi-sampanno), đạt kiến, đã đi đến Diệu pháp này, đã thấy Diệu pháp này, đã đầy đủ hữu học trí, đã đầy đủ hữu học minh, đã nhập được pháp lưu, là bậc thánh minh đạt tuệ (nibbedhi kapanno), đã đứng ngõ vào cửa bất tử.

(SN 12:33)

(d) Bài giảng về Trung đạo

Trú ở Sāvatthī (Xá-vệ). Tôn giả Kaccāyanagotta đi đến Thế Tôn. Sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên.

Ngồi xuống một bên, Tôn giả Kaccāyanagotta bạch Thế Tôn:

– “Chánh kiến, chánh kiến”, bạch Thế Tôn, được nói đến như vậy. Bạch Thế Tôn, cho đến như thế nào là chánh kiến?

– Này Kaccāyana, thế giới này phần lớn y chỉ vào hai cực đoan này: Có và không có. Này Kaccāyana, ai với chánh trí tuệ thấy như chân thế giới tập khởi, vị ấy không chấp nhận thế giới là không có. Này Kaccāyana, ai với chánh trí tuệ thấy như chân thế giới đoạn diệt, vị ấy không chấp nhận thế giới là có.

Này Kaccāyana, chấp thủ phương tiện và bị thiên kiến trói buộc, phần lớn thế giới này là vậy. Và ai với tâm không trú trước, không chấp thủ phương tiện ấy, không chấp thủ thiên chấp tùy miên ấy, không có chấp trước, không trú trước, vị ấy không có nghĩ: “Đây là tự ngã của tôi”. Khi khổ sinh thì xem là sinh, khi khổ diệt thì xem là diệt; vị ấy không có nghi ngờ, không có phân vân, không duyên vào ai khác, trí ở đây là của vị ấy. Cho đến như vậy, này Kaccāyana, là chánh tri kiến.

“Tất cả là có”, này Kaccāyana, là một cực đoan. “Tất cả là không có”, là cực đoan thứ hai.

Xa lìa hai cực đoan ấy, này Kaccāyana, Như Lai thuyết pháp theo trung đạo: vô minh duyên hành; hành duyên thức ...

Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này tập khởi. Nhưng do ly tham, đoạn diệt vô minh một cách hoàn toàn, nên các hành diệt. Do các hành diệt nên thức diệt ... Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này đoạn diệt.

(SN 12:15)

(e) Thức an trú

Này các tỳ-khưu, cái chúng ta tư niệm (ceteti), tư lường (pakappeti), có thâm ý (anuseti), cái ấy trở thành sở duyên cho thức an trú. Khi nào sở duyên có mặt thì thức có an trú. Do thức ấy an trú, tăng trưởng, nên trong tương lai, tái hữu sinh khởi. Do sinh khởi tái hữu có mặt trong tương lai, nên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi. Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khổ uẩn này.

Này các tỳ-khưu, nếu không có tư niệm, không có tư lường nhưng nếu có thâm ý, cái ấy trở thành sở duyên cho thức an trú. Khi nào sở duyên có mặt thì thức có an trú. Do thức ấy an trú, tăng trưởng, nên trong tương lai, tái hữu sinh khởi. Do sinh khởi tái hữu có mặt trong tương lai, nên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi. Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khổ uẩn này.

Này các tỳ-khưu, nếu chúng ta không có tư niệm, không có tư lường, không có thâm ý, thì không có sở duyên cho thức an trú. Khi nào sở duyên không có mặt thì thức không an trú. Do thức ấy không an trú và không tăng trưởng, nên trong tương lai tái hữu không sinh khởi. Do sinh khởi tái hữu không có mặt trong tương lai, nên sinh, già chết, sầu, bi, ưu, não được đoạn diệt. Như vậy là sự đoạn diệt của toàn bộ khổ uẩn này.

(SN 12:38)

(f) Tập khởi và đoạn diệt của thế giới Này các tỳ-khưu, Ta sẽ giảng cho các ông về sự tập khởi và sự đoạn diệt của thế giới. Hãy nghe và khéo suy nghiệm, Ta sẽ nói.

– Thưa vâng, bạch Thế Tôn. Các tỳ-khưu ấy vâng đáp Thế Tôn. Thế Tôn nói như sau:

– Này các tỳ-khưu, thế nào là thế giới tập khởi? Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức khởi lên. Do ba cái tụ họp, nên có xúc. Do duyên xúc nên có thọ. Do duyên thọ nên có ái. Do duyên ái nên có thủ. Do duyên thủ nên có hữu. Do duyên hữu nên có sinh. Do duyên sinh, nên có già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi. Đây là thế giới tập khởi.

Do duyên lỗ tai và các tiếng ... Do duyên lỗ mũi và các hương ... Do duyên lưỡi và các vị ... Do duyên thân và các xúc ... Do duyên ý với các pháp, ý thức khởi lên. Do ba cái tụ họp nên có xúc. Do duyên xúc nên có thọ ... Do duyên sinh nên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não, sinh khởi. Này các tỳ-khưu, đây là sự tập khởi của thế giới.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là thế giới đoạn diệt? Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức khởi lên. Do ba cái tụ họp nên có xúc. Do duyên xúc nên có thọ. Do duyên thọ nên có ái. Do sự ly tham, đoạn diệt ái ấy một cách hoàn toàn nên thủ diệt.

Do thủ diệt nên hữu diệt ... Đây là sự đoạn diệt của toàn bộ khổ uẩn này. Đây là thế giới đoạn diệt.

Do duyên lỗ tai và các tiếng ... Do duyên lỗ mũi và các hương ... Do duyên lưỡi và các vị ... Do duyên thân và các xúc ... Do duyên ý và các pháp, ý thức sinh khởi. Do ba cái tụ họp nên có xúc. Do duyên xúc nên có thọ. Do duyên thọ nên có ái.

Do sự ly tham, đoạn diệt ái ấy một cách hoàn toàn nên thủ diệt. Do thủ diệt nên hữu diệt ... Đây là sự đoạn diệt của toàn bộ khổ uẩn này. Này các tỳ-khưu, đây là thế giới đoạn diệt.

(SN 12:44)

(5) Bằng đường của Tứ Thánh Đế

(a) Thánh đế của chư Phật

– Những bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác nào trong thời quá khứ, này các tỳ-khưu, thật sự là bậc Chánh Đẳng Giác; tất cả những vị ấy đã như thật Chánh Đẳng Chánh Giác bốn Thánh đế.

Những bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác nào trong thời vị lai, này các tỳ-khưu, thật sự là bậc Chánh Đẳng Giác; tất cả những vị ấy sẽ như thật Chánh Đẳng Chánh Giác bốn Thánh đế.

Những bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác nào trong thời hiện tại, này các tỳ-khưu, thật sự là bậc Chánh Đẳng Giác; tất cả những vị ấy hiện như thật chánh đẳng chánh giác bốn Thánh Đế.

Thế nào là bốn? Thánh đế về Khổ, Thánh đế về Khổ tập, Thánh đế về Khổ diệt, Thánh đế về Con Đường đưa đến Khổ diệt.

Những bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác nào trong thời quá khứ như thật đã chánh đẳng chánh giác ... sẽ như thật chánh đẳng chánh giác, hiện như thật chánh đẳng chánh giác; tất cả những vị ấy ... hiện như thật chánh đẳng chánh giác bốn Thánh đế.

Do vậy, này các tỳ-khưu, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ tập”,một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ diệt”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt”.

(SN 56:24)

(b) Bốn pháp như thật

– Bốn pháp này, này các tỳ-khưu, là như thật, không ly như thật (avitathāni), không khác như thật (anaññathāni). Thế nào là bốn?

Đây là Khổ, này các tỳ-khưu, đây là như thật, không ly như thật, không khác như thật. Đây là Khổ tập, này các tỳ-khưu, đây là như thật, không ly như thật, không khác như thật. Đây là Khổ diệt, này các tỳ-khưu, đây là như thật, không ly như thật, không khác như thật. Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt, này các tỳ-khưu, đây là như thật, không ly như thật, không khác như thật.

Bốn pháp này, này các tỳ-khưu, là như thật, không ly như thật, không khác như thật. Do vậy, này các tỳ-khưu, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ tập”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ diệt”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt”.

(SN 56:20)

(c) Nắm lá trong tay

Một thời, Thế Tôn trú ở Kosambī, tại rừng Siṃsapā. Rồi Thế Tôn lấy tay nhặt lên một ít lá Siṃsapā, rồi bảo các tỳ-khưu:

– Các ông nghĩ thế nào, này các tỳ-khưu, cái gì là nhiều hơn, một số ít lá Siṃsapā mà Ta nắm lấy trong tay, hay lá trong rừng Siṃsapā?

– Thật là quá ít, bạch Thế Tôn, một ít lá Siṃsapā mà Thế Tôn nắm lấy trong tay và thật là quá nhiều lá trong rừng Siṃsapā.

– Cũng vậy, này các tỳ-khưu, thật là quá nhiều những gì Ta đã thắng tri mà không nói cho các ông. Thật là quá ít những gì mà Ta đã nói ra.

Nhưng tại sao, này các tỳ-khưu, Ta lại không nói ra những điều ấy? Vì rằng những điều ấy không liên hệ đến mục đích, không phải là căn bản cho phạm hạnh, không đưa đến yếm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Do vậy, Ta không nói lên những điều ấy.

Và này các tỳ-khưu, điều gì mà Ta nói? “Đây là Khổ”, này các tỳ-khưu, là điều Ta nói. “Đây là Khổ tập”, là điều Ta nói.

“Đây là Khổ diệt”, là điều Ta nói. “Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt”, là điều Ta nói.

Nhưng tại sao, này các tỳ-khưu, Ta lại nói ra những điều ấy?

Vì rằng những điều ấy liên hệ đến mục đích, là căn bản cho phạm hạnh, đưa đến yếm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Do vậy, Ta nói lên những điều ấy.

Do vậy, này các tỳ-khưu, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ tập”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ diệt”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt”.

(SN 56: 31)

(d) Vì không thấu hiểu

Một thời Thế Tôn trú giữa các dân chúng Vajji tại Koṭigāma.

Tại đấy, Thế Tôn nói với các tỳ-khưu:

– Này các tỳ-khưu, do không giác ngộ, do không thông đạt bốn Thánh đế mà Ta và các ông lâu ngày phải dong ruổi, lưu chuyển như thế này. Thế nào là bốn?

Do không giác ngộ, do không thông đạt Thánh đế về Khổ, này các tỳ-khưu, nên Ta và các ông lâu ngày phải dong ruổi, lưu chuyển như thế này. Do không giác ngộ, do không thông đạt Thánh đế về Khổ tập ... Do không giác ngộ, do không thông đạt Thánh đế về Khổ diệt ... Do không giác ngộ, do không thông đạt Thánh đế về Con Đường đưa đến Khổ diệt nên Ta và các ông lâu ngày phải dong ruổi, lưu chuyển như thế này.

Nhưng nay, này các tỳ-khưu, Thánh đế về Khổ này đã được giác ngộ, đã được thông đạt; Thánh đế về Khổ tập đã được giác ngộ, đã được thông đạt; Thánh đế về Khổ diệt đã được giác ngộ, đã được thông đạt; Thánh đế về Con Đường đưa đến Khổ diệt đã được giác ngộ, đã được thông đạt. Được chặt đứt là hữu ái, được đoạn tận là những gì đưa đến tái sinh (bhavanetti). Nay không còn tái sinh nữa.

(SN 56:21)

(e) Vực thẳm

Một thời, Thế Tôn ở tại Rājagaha (Vương Xá) trên núi Gijjhakuta (Linh Thứu). Rồi Thế Tôn gọi các tỳ-khưu:

– Này các tỳ-khưu, chúng ta hãy đi đến Patibhanakuta để nghỉ trưa.

– Thưa vâng, bạch Thế Tôn. Các tỳ-khưu ấy vâng đáp Thế Tôn.

Rồi Thế Tôn cùng số đông Tỳ-khưu đi đến Patibhanakuta.

Một tỳ-khưu thấy một vực thẳm ở Patibhanakuta, liền bạch Thế Tôn:

– Bạch Thế Tôn, thật là lớn, vực thẳm này! Bạch Thế Tôn, thật là đáng sợ hãi, vực thẳm này! Bạch Thế Tôn, không biết có vực thẳm nào khác, lớn hơn và đáng sợ hãi hơn vực thẳm này?

– Này các tỳ-khưu, có vực thẳm khác, lớn hơn và đáng sợ hãi hơn vực thẳm này.

– Bạch Thế Tôn, thế nào là vực thẳm khác, lớn hơn và đáng sợ hãi hơn vực thẳm này?

– Này các tỳ-khưu, những sa-môn hay bà-la-môn nào không như thật rõ biết: “Đây là Khổ”, ... không như thật rõ biết: “Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt”. Họ hoan hỷ với các hành đưa đến sinh, họ hoan hỷ với các hành đưa đến già, họ hoan hỷ với các hành đưa đến chết, họ hoan hỷ với các hành đưa đến sầu, bi, khổ, ưu, não. Vì họ hoan hỷ với các hành đưa đến sinh ... đưa đến già ... đưa đến chết ... đưa đến sầu, bi, khổ, ưu, não, họ tạo dựng các hành đưa đến sinh, họ tạo dựng các hành đưa đến già ... đưa đến chết ... đưa đến sầu, bi, khổ, ưu, não. Do họ tạo dựng các hành đưa đến sinh ... đưa đến già ...

đưa đến chết ... đưa đến sầu, bi, khổ, ưu, não, nên họ rơi vào vực thẳm sinh, họ rơi vào vực thẳm già, họ rơi vào vực thẳm chết, họ rơi vào vực thẳm sầu, bi, khổ, ưu, não. Họ không liễu thoát khỏi sinh, khỏi già, khỏi chết, khỏi sầu, bi, khổ, ưu, não.

Ta nói rằng, họ không liễu thoát khỏi đau khổ.

Và này các tỳ-khưu, những sa-môn hay bà-la-môn nào như thật rõ biết: “Đây là Khổ”, ... như thật rõ biết: “Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt”, họ không hoan hỷ với các hành đưa đến sinh ... đưa đến già ... đưa đến chết ... đưa đến sầu, bi, khổ, ưu, não. Vì họ không hoan hỷ với các hành đưa đến sinh ... đưa đến già ... đưa đến chết ... đưa đến sầu, bi, khổ, ưu, não, họ không tạo dựng các hành đưa đến sinh ... đưa đến già ... đưa đến chết ... đưa đến sầu, bi, khổ, ưu, não. Do họ không tạo dựng các hành đưa đến sinh ... đưa đến già ... đưa đến chết ... đưa đến sầu, bi, khổ, ưu, não, họ không rơi vào vực thẳm sinh; họ không rơi vào vực thẳm già; họ không rơi vào vực thẳm chết; họ không rơi vào vực thẳm sầu, bi, khổ, ưu, não.

Họ liễu thoát khỏi sinh, khỏi già, khỏi chết, khỏi sầu, bi, khổ, ưu, não. Ta nói rằng, họ liễu thoát khỏi đau khổ.

Do vậy, này các tỳ-khưu, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ tập”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ diệt”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt”.

(SN 56:42)

(f) Đoạn tận khổ đau

– Này các tỳ-khưu, ai nói như sau: “Không có như thật giác ngộ Thánh đế về Khổ, không có như thật giác ngộ Thánh đế về Khổ tập, không có như thật giác ngộ Thánh đế về Khổ diệt, không có như thật giác ngộ Thánh đế về Con Đường đưa đến Khổ diệt, ta sẽ chân chánh đoạn tận khổ đau;” sự kiện này không xảy ra.

Ví như, này các tỳ-khưu, một người nói như sau : “Với những lá cây acacia hay lá cây thông hay lá cây myrobala [1], tôi sẽ làm giỏ bằng lá để đem nước lại hay đựng trái cây;” sự kiện này không xảy ra. Cũng vậy, này các tỳ-khưu, ai nói như sau: “Không như thật giác ngộ Thánh đế về Khổ ... không như thật giác ngộ Thánh đế về Con Đường đưa đến Khổ diệt, ta sẽ chân chánh đoạn tận khổ đau;” sự kiện này không xảy ra.

Này các tỳ-khưu, nếu có ai nói như sau: “Sau khi như thật giác ngộ Thánh đế về Khổ ... sau khi như thật giác ngộ Thánh đế về Con Đường đưa đến Khổ diệt, ta sẽ chân chánh đoạn tận Khổ đau;” sự kiện này có xảy ra.

Ví như, này các tỳ-khưu, có người nói như sau: “Với những lá sen hay lá kino hay lá māluva [2], tôi sẽ làm các giỏ bằng lá để đem nước lại hay đựng trái cây;” sự kiện này có xảy ra.

Cũng vậy, này các tỳ-khưu, có ai nói như sau: “Sau khi như thật chứng ngộ Thánh đế về Khổ ... Thánh đế về Khổ tập ...

Thánh đế về Khổ diệt ... sau khi như thật chứng ngộ Thánh đế về Con Đường đưa đến Khổ diệt, ta sẽ chân chánh đoạn tận Khổ đau;” sự kiện này có xảy ra.

Do vậy, này các tỳ-khưu, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ tập”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ diệt”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt”.

(SN 56:32)

Ghi chú:

[1] Loại lá nhỏ, mềm; [2] Loại lá to, dày.

(g) Đoạn tận các Lậu Hoặc

– Với người biết, với người thấy, này các tỳ-khưu, Ta tuyên bố các lậu hoặc được đoạn tận, không phải với người không biết, với người không thấy. Và do biết gì, do thấy gì, này các tỳ-khưu, các lậu hoặc được đoạn tận?

Do biết, do thấy: “Đây là Khổ”, này các tỳ-khưu, các lậu hoặc được đoạn tận. Do biết, do thấy: “Đây là Khổ tập”, ... "Đây là Khổ diệt”, ... Do biết, do thấy: “Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt”, các lậu hoặc được đoạn tận.

Do biết vậy, do thấy vậy, này các tỳ-khưu, các lậu hoặc được đoạn tận. Do vậy, này các tỳ-khưu, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết:

“Đây là Khổ tập”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Khổ diệt”, một cố gắng cần phải làm để rõ biết: “Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt”.

(SN 56:25)

5. MỤC TIÊU CỦA TRÍ TUỆ

(1) Niết-bàn là gì?

Một thời, Tôn giả Sāriputta trú ở giữa dân chúng Magadha (Ma-kiệt-đà), làng Nālaka.

Rồi du sĩ Jambukhādaka đi đến Tôn giả Sāriputta. Sau khi đến, nói lên với Tôn giả Sāriputta những lời chào đón hỏi thăm. Sau khi nói lên những lời chào đón hỏi thăm thân hữu, ngồi xuống một bên, rồi nói với Tôn giả Sāriputta:

– "Niết-bàn, Niết-bàn”, này hiền giả Sāriputta, như vậy được nói đến. Này hiền giả, thế nào là Niết-bàn?

– Này hiền giả, đoạn tận tham, đoạn tận sân, đoạn tận si, đây gọi là Niết-bàn.

– Này hiền giả, có con đường nào, có đạo lộ nào đưa đến chứng đắc Niết-bàn?

– Này hiền giả, có con đường có đạo lộ đưa đến chứng đắc Niết-bàn ấy.

– Này hiền giả, con đường ấy là gì, đạo lộ ấy là gì đưa đến chứng đắc Niết-bàn?

– Này hiền giả, đây là con đường Bát Chi Thánh Đạo đưa đến chứng đắc Niết-bàn ấy, tức là chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Này hiền giả, đây là con đường, đây là đạo lộ đưa đến chứng đắc Niết-bàn ấy.

– Này hiền giả, hiền thiện là con đường, hiền thiện là đạo lộ đưa đến chứng đắc Niết-bàn. Thật là vừa đủ, này hiền giả, để không phóng dật.

(SN 38:1)

(2) Ba mươi ba đồng nghĩa với Niết-bàn – Này các tỳ-khưu, Ta sẽ thuyết về vô vi (asaṅkhataṃ) và con đường đưa đến vô vi. Hãy lắng nghe.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là vô vi? Sự đoạn tận tham, sự đoạn tận sân, sự đoạn tận si: Đây gọi là vô vi.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là con đường đưa đến vô vi?

Thân niệm (kāyagatā sati) là con đường đưa đến vô vi.

– Này các tỳ-khưu, Ta sẽ thuyết về không thiên vị ( anataṃ)

... vô lậu (anāsavaṃ) ... sự thật (saccaṃ) ... bờ bên kia (pāraṃ) ...

tế nhị (nipuṇaṃ) ... khó thấy được (sududdasaṃ) ... không già (ajajjaraṃ) ... vững bền (dhuvaṃ) ... không suy yếu (apalokitaṃ) ... không hiển lộ (anidassanaṃ) ... không lý luận (nippapañcaṃ) ... tịch tịnh (santaṃ) ... bất tử (amataṃ) ... thù thắng (paṇītaṃ) ... thuận lợi (sivaṃ) ... an ổn (khemaṃ) ... ái đoạn tận (taṇhākkhayaṃ) ... bất khả tư nghì (acchariyaṃ) ... hy hữu (abbhutaṃ) ... không tai họa (anītikaṃ)

... không bị tai họa (anītikadhammaṃ) ... niết-bàn (nibbānaṃ) ... không tồn tại (abyāpajjhaṃ) ... ly tham (virāgo) ... thanh tịnh (suddhi) ... giải thoát (mutti) ... không chấp giữ (anālayo) ... hòn đảo (dīpaṃ) ... nơi ẩn náu (leṇaṃ) ... nơi an toàn (tānaṃ) ... nơi nương tựa (saranaṃ) ... mục đích cuối cùng (parāyanaṃ) và con đường đưa đến mục đích cuối cùng. Hãy lắng nghe.

– Này các tỳ-khưu, thế nào là mục đích cuối cùng? Sự đoạn tận tham, sự đoạn tận sân, sự đoạn tận si: Đây gọi là mục đích cuối cùng.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là con đường đưa đến mục đích cuối cùng? Thân niệm là con đường đưa đến mục đích cuối cùng.

Như vậy, này các tỳ-khưu, Ta thuyết về vô vi ... mục đích cuối cùng và con đường đưa đến mục đích cuối cùng. Những gì một bậc đạo sư cần phải làm cho các đệ tử, vì hạnh phúc, vì lòng từ mẫn, vì khởi lên lòng từ mẫn đối với họ; tất cả, Ta đã làm đối với các ông.

Này các tỳ-khưu, đây là những gốc cây, đây là những căn nhà trống, hãy tu tập thiền định. Chớ có phóng dật. Chớ để hối hận về sau. Đây là lời giáo giới của Ta cho các ông.

(SN 43:1-44)

(3) Có xứ ấy

Như vầy tôi nghe. Một thời, Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana ngôi vườn ông Anāthapiṇḍika. Lúc bấy giờ, Thế Tôn đang thuyết giảng pháp thoại liên quan đến Niết-bàn cho các tỳ-khưu, khích lệ làm cho phấn khởi, làm cho hoan hỷ. Các tỳkhưu ấy chú tâm, tác ý, dồn tất cả tâm tư lắng nghe pháp.

Rồi Thế Tôn, sau khi hiểu biết ý nghĩa này, ngay trong lúc ấy, nói lên lời cảm hứng:

– Này các tỳ-khưu, có xứ này, tại đây không có đất, không có nước, không có lửa, không có gió; không có không vô biên xứ, không có thức vô biên xứ, không có vô sở hữu xứ, không có phi tưởng phi phi tưởng xứ; không có đời này, không có đời sau, không có mặt trăng hay mặt trời. Do vậy, này các tỳkhưu, Ta tuyên bố không có đến, không có đi, không có trú, không có diệt, không có sinh. Không có an trú, không có chuyển vận, không có sở duyên. Đây là sự đoạn tận khổ đau.

(Ud 8:1)

(4) Vô sinh

Như vầy tôi nghe. Một thời, Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana ngôi vườn ông Anāthapiṇḍika. Lúc bấy giờ, Thế Tôn đang thuyết giảng pháp thoại liên quan đến Niết-bàn cho các tỳ-khưu, khích lệ làm cho phấn khởi, làm cho hoan hỷ. Các tỳkhưu ấy chú tâm, tác ý, dồn tất cả tâm tư lắng nghe pháp.

Rồi Thế Tôn, sau khi hiểu biết ý nghĩa này, ngay trong lúc ấy, nói lên lời cảm hứng:

– Này các tỳ-khưu, có sự không sinh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi. Này các tỳ-khưu, nếu không có cái không sinh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi, thì ở đây không thể trình bày sự xuất ly khỏi sinh, hiện hữu, bị làm, hữu vi. Vì rằng có cái không sinh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi, nên có trình bày sự xuất ly khỏi sinh, hiện hữu, bị làm, hữu vi.

(Ud 8:3)

(5) Hai giới Niết-bàn

Này các tỳ-khưu, có hai Niết-bàn giới này. Thế nào là hai?

Niết-bàn giới có dư y và Niết-bàn giới không có dư y.

Này các tỳ-khưu, thế nào là Niết-bàn giới có dư y? Ở đây, vị tỳ-khưu là bậc A-la-hán, các lậu hoặc đã tận, phạm hạnh đã thành, việc nên làm đã làm, đã đặt gánh nặng xuống, đã đạt được mục đích, hữu kiết sử đã diệt, đã giải thoát nhờ chánh trí. Trong vị ấy, năm căn còn tồn tại, ngang qua các căn ấy, vị ấy hưởng thọ khả ý và bất khả ý, vẫn còn cảm giác lạc và khổ.

Nhưng với vị ấy, tham diệt, sân diệt, si diệt, đây gọi là Niếtbàn có dư y.

Và này các tỳ-khưu, thế nào là Niết-bàn giới không có dư y?

Ở đây, vị tỳ-khưu là bậc A-la-hán, các lậu hoặc đã tận, phạm hạnh đã thành, việc nên làm đã làm, đã đặt gánh nặng xuống, đã đạt được mục đích, hữu kiết sử đã diệt, đã giải thoát nhờ chánh trí. Ở đây, đối vị ấy, mọi cảm thọ đều không có hoan hỷ ưa thích, sẽ được lắng dịu. Này các tỳ-khưu, đây gọi là Niếtbàn không có dư y.

Này các tỳ-khưu, có hai Niết-bàn giới này.

(It 44)

(6) Lửa và Đại dương

15. (Du sĩ Vacchagotta hỏi Thế Tôn:] – Nhưng Tôn giả Gotama có tà kiến nào không?

– Này Vaccha, tà kiến đã được Như Lai đoạn trừ. Nhưng này Vaccha, đây là điều Như Lai đã thấy: “Đây là sắc, đây là sắc tập, đây là sắc diệt; đây là thọ, đây là thọ tập, đây là thọ diệt; đây là tưởng, đây là tưởng tập, đây là tưởng diệt; đây là hành, đây là hành tập, đây là hành diệt; đây là thức, đây là thức tập, đây là thức diệt”. Do vậy, ta nói rằng, với sự đoạn trừ, ly tham, đoạn diệt, xả bỏ, vứt bỏ tất cả ảo tưởng của tất cả hôn mê, của tất cả ngã kiến, ngã sở kiến, mạn tùy miên, mà Như Lai được giải thoát, không còn chấp thủ.

16. – Thưa Tôn giả Gotama, một tỳ-khưu được tâm giải thoát như vậy, sẽ sinh khởi chỗ nào?

– Sinh khởi, này Vaccha, không có áp dụng.

– Như vậy, Tôn giả Gotama, vị ấy không sinh khởi?

– Không sinh khởi, này Vaccha, không có áp dụng.

– Như vậy, Tôn giả Gotama, vị ấy sinh khởi và không sinh khởi?

– Sinh khởi và không sinh khởi, này Vaccha, không có áp dụng.

– Như vậy, Tôn giả Gotama, vị ấy không sinh khởi và không không sinh khởi?

– Không sinh khởi và không không sinh khởi, này Vaccha, không có áp dụng.

17. – Khi được hỏi: “Tôn giả Gotama, vị Tỳ-khưu được tâm giải thoát như vậy sinh khởi tại chỗ nào?”, Tôn giả đáp: “Sinh khởi, này Vaccha, không có áp dụng”. Khi được hỏi: “Như vậy, Tôn giả Gotama, vị ấy không sinh khởi?" Tôn giả đáp:

“Không sinh khởi, này Vaccha, không có áp dụng”. Khi được hỏi: “Như vậy, Tôn giả Gotama, vị ấy sinh khởi và không sinh khởi?”, Tôn giả đáp: “Sinh khởi và không sinh khởi, này Vaccha, không có áp dụng”. Khi được hỏi: “Như vậy, Tôn giả Gotama, vị ấy không sinh khởi và không không sinh khởi?”, Tôn giả đáp: “Không sinh khởi và không không sinh khởi, này Vaccha, không có áp dụng”. Thưa Tôn giả Gotama, tôi trở thành vô tri về điểm này, tôi trở thành mê mờ về điểm này và một số tin tưởng tôi đã có đối với Tôn giả Gotama do các cuộc đàm thoại lúc trước đem lại, nay đã biến mất nơi tôi.

18. – Này Vaccha, thôi vừa rồi, vô tri của ông. Thôi vừa rồi, mê mờ của ông. Này Vaccha, sâu kín là pháp này, khó thấy, khó giác ngộ, an tịnh, thù thắng, không thể luận bàn, tế nhị, chỉ bậc trí mới hiểu. Thật rất khó cho ông có thể hiểu được, khi ông thuộc tri kiến khác, kham nhẫn khác, lý tưởng khác, hành trì khác, đạo sư khác. Và này Vaccha, nay Ta trở lại hỏi ông.

Hãy trả lời nếu ông kham nhẫn.

19. Này Vaccha, ông nghĩ thế nào? Nếu một ngọn lửa cháy đỏ trước mặt ông, ông có biết: “Ngọn lửa này cháy đỏ trước mặt tôi?”

– Tôn giả Gotama, nếu một ngọn lửa cháy đỏ trước mặt tôi, tôi có biết: “Ngọn lửa này cháy đỏ trước mặt tôi”.

– Nhưng nếu, này Vaccha, nếu có người hỏi ông như sau:

“Ngọn lửa này cháy đỏ trước mặt ông, ngọn lửa này do duyên gì mà cháy đỏ?”, được hỏi vậy, này Vaccha, ông trả lời như thế nào?

– Thưa Tôn giả Gotama, nếu được hỏi vậy, thưa Tôn giả Gotama, tôi sẽ trả lời như sau: “Ngọn lửa cháy đỏ trước mặt tôi, ngọn lửa này cháy đỏ do duyên nhiên liệu cỏ và củi”.

– Này Vaccha, nếu ngọn lửa ấy bị tắt trước mặt ông, ông có biết: “Ngọn lửa này đã tắt trước mặt tôi?”

– Tôn giả Gotama, nếu ngọn lửa ấy được tắt trước mặt tôi, tôi biết: “Ngọn lửa này đã tắt trước mặt tôi”.

– Này Vaccha, nếu có người hỏi ông như sau: “Ngọn lửa này đã tắt trước mặt ông, ngọn lửa ấy từ đây đã đi về phương hướng nào, phương Đông, phương Tây, phương Bắc, hay phương Nam?”, được hỏi vậy, này Vaccha, ông trả lời thế nào?

– Không có thể áp dụng ở đây, Tôn giả Gotama. Vì rằng ngọn lửa ấy đã cháy vì duyên nhiên liệu cỏ và củi. Khi cỏ và củi ấy hết và vì không có nhiên liệu khác, nên được xem là không có nhiên liệu, đã bị tắt.

20. – Cũng vậy, này Vaccha, do sắc này, nhờ đó mà một người nhận biết Như Lai có thể nhận biết được, sắc ấy đã được Như Lai đoạn diệt, cắt tận gốc rễ, làm cho như thân cây tala không được tái sinh, không thể sinh khởi trong tương lai. Giải thoát khỏi cái gọi là sắc, này Vaccha, là Như Lai, thâm sâu, vô lượng, khó dò đến đáy như đại dương. Khởi lên không có áp dụng, không khởi lên không có áp dụng, khởi lên và không khởi lên không có áp dụng, không khởi lên và không không khởi lên không có áp dụng.

Do thọ này,...

Do tưởng này,...

Do các hành này,...

Do thức này, nhờ đó mà một người nhận biết Như Lai có thể nhận biết được, thức ấy đã được Như Lai đoạn diệt, cắt đứt được tận gốc rễ, làm cho như thân cây tala không được tái sinh, không thể sinh khởi trong tương lai. Giải thoát cái gọi là thức, này Vaccha, là Như Lai, thâm sâu, vô lượng, khó dò đến đáy như đại dương. Khởi lên không có áp dụng, không khởi lên không có áp dụng, khởi lên và không khởi lên không có áp dụng, không khởi lên và không không khởi lên không có áp dụng.

(MN 72, Kinh Dạy Vacchagotta về Lửa)

CHƯƠNG X