Tìm hiểu pháp hành Thiền Tuệ

Như vậy, trong Bát chánh đạo gồm có 3 pháp hành: pháp hành tuệ, pháp hành giới, pháp hành địnhcùng sanh trong 4 hoặc 20 Thánh Đạo Tâm và 4 hoặc 20 Thánh Quả Tâm không trước không sau có Niết Bàn làm đối tượng. Trong Thánh Đạo Tâm, Thánh Quả Tâm chánh kiến đóng vai trò chính yếu trong sự chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả và Niết Bàn. Do đó, trong Bát chánh đạo sắp đặt chánh kiến lên hàng đầu làm nền tảng hỗ trợ cho chánh tư duy. Chánh tư duy làm nền tảng hỗ trợ cho chánh ngữ; và theo tuần tự cho đến cuối cùng là chánh định. Đó là sự sắp đặt theo tính chất quan trọng của mỗi chánh, làm nhân duyên hỗ trợ tuần tự với nhau, không phải sắp đặt theo tuần tự pháp hành trước sau. Vì Bát chánh đạo đó là 8 tâm sở đồng sanh, đồng diệt, đồng đối tượng Niết Bàn, đồng nơi sanh với 4 Thánh Đạo Tâm và 4 Thánh Quả Tâm, thuộc về siêu tam giới tâm, phần pháp thành (paṭivedha) đồng thời, không trước không sau.

Ví dụ:

Một thang thuốc chữa bệnh, gồm có 8 vị thuốc, trong đó có một vị thuốc chính để trị bệnh, 7 vị thuốc còn lại để phụ trợ. Khi đem 8 vị thuốc đó bỏ chung vào siêu thuốc, đổ thêm vào 3 chén nước, sắc thuốc cạn xuống còn 8 phân. Trong chén nước thuốc 8 phân này, vị thuốc chính cũng có thể nhận ra, tuy cùng hòa chung với 7 vị thuốc kia. Khi uống thuốc, uống một lần, không thể phân biệt được uống vị nào trước, vị nào sau, như thế nào, Bát chánh đạo đồng sanh với siêu tam giới tâm cũng như thế ấy.

12.3- Quả báu của mỗi pháp hành Giới, Định, Tuệ

Pháp hành giới: Tác ý (cetanā) gìn giữ thân và khẩu được trong sạch, thuộc dục giới đại thiện nghiệp. Ngay trong kiếp hiện tại, hưởng được quả báu thân, khẩu thanh tịnh, tâm an lạc. Sau khi chết sẽ, do dục giới thiện nghiệp cho quả được tái sanh làm người, hoặc làm chư thiên trong 6 cõi thiện dục giới, thọ hưởng sự an lạc trong cõi người, hoặc cõi trời dục giới ấy cho đến hết tuổi thọ.

Quả báu cao hơn pháp hành giới là:

Pháp hành định: Hành giả tiến hành thiền định, nếu hành giả chỉ đạt đến cận định (upacārasamādhi),thiện tâm còn thuộc về dục giới đại thiện nghiệp;ngay trong kiếp hiện tại, thân, tâm thường được an lạc đặc biệt. Sau khi chết, do dục giới thiện nghiệp cho quả sẽ được tái sanh làm chư thiên trong 6 cõi thiện dục giới, thọ hưởng an lạc trong cõi trời ấy cho đến hết tuổi thọ.

Nếu hành giả chứng đắc được bậc thiền sắc giới, hoặc bậc thiền vô sắc giới nào. Ngay kiếp hiện tại, thọ hưởng quả báu an lạc đặc biệt của bậc thiền ấy. Sau khi chết, do sắc giới thiện nghiệp hoặc vô sắc giới thiện nghiệp cho quả sẽ được tái sanh làm phạm thiên trong cõi trời sắc giới, hoặc cõi trời vô sắc giới tùy theo bậc thiền sở đắc của mình, thọ hưởng sự an lạc thiền định trong cõi trời sắc giới hay cõi trời vô sắc giới ấy, cho đến hết tuổi thọ.

Quả báu cao hơn pháp hành định là:

Pháp hành tuệ: Hành giả tiến hành thiền tuệ, nếu hành giả chưa chứng đắc được bậc Thánh Đạo, bậc Thánh Quả nào, vẫn còn là phàm nhân, thiện tâm còn thuộc về dục giới đại thiện nghiệp; ngay trong kiếp hiện tại, có chánh kiến, có đức tin trong sạch nơi Tam bảo, tin nghiệp và quả của nghiệp, thân tâm thường được an lạc. Sau khi chết, do dục giới thiện nghiệp cho quả sẽ được tái sanh làm người có trí tuệ sáng suốt, hoặc làm chư thiên có trí tuệ trong cõi trời dục giới,thọ hưởng sự an lạc cho đến hết tuổi thọ trong cõi ấy.

Nếu hành giả được chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả sẽ trở thành bậc Thánh nhân.

Bậc Thánh nhân nào, đã diệt đoạn tuyệt được loại tham ái, phiền não nào rồi, loại tham ái, phiền não ấy vĩnh viễn không bao giờ phát sanh, không làm khổ tâm bậc Thánh nhân ấy nữa, ngay trong kiếp hiện tại lẫn kiếp vị lai.

Bốn bậc Thánh nhân

Bậc Thánh Nhập Lưu sau khi chết, chắc chắn giải thoát khỏi khổ tái sanh trong 4 ác giới (địa ngục, atula, ngạ quỷ, súc sanh), chỉ còn tái sanh cõi thiện dục giới (cõi người, và cõi trời dục giới) nhiều nhất 7 kiếp. Đến kiếp thứ 7 chắc chắn sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả, trở thàmh bậc Thánh Arahán, rồi sẽ tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt sự khổ tử sanh luân hồi trong tam giới.

Bậc Thánh Nhất Lai sau khi chết, chỉ còn tái sanh một kiếp nữa trong cõi thiện dục giới. Trong kiếp ấy, chắc chắn sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Arahán, rồi sẽ tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt sự khổ tử sanh luân hồi trong tam giới.

Bậc Thánh Bất Lai sau khi chết, không tái sanh trở lại cõi dục giới, chỉ còn tái sanh lên cõi trời sắc giới. Ở tại cõi trời ấy, chắc chắn sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả, trở thàmh bậc Thánh Arahán, rồi sẽ tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt sự khổ tử sanh luân hồi trong tam giới.

Bậc Thánh Arahán ngay kiếp hiện tại, khi tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt sự khổ tử sanh luân hồi trong tam giới.

Pháp hoàn hảo

Giáo pháp của Đức Phật sâu sắc, vi tế về ý nghĩa; chánh pháp hoàn toàn hoàn hảo suốt 3 phần.

Pháp hành giới hoàn hảo ở phần đầu.

Pháp hành định hoàn hảo ở phần giữa.

Pháp hành tuệ hoàn hảo ở phần cuối.

Hay là:

Pháp hành giới, pháp hành định hoàn hảo ở phần đầu.

Pháp hành tuệ, 4 Thánh Đạo hoàn hảo ở phần giữa.

4 Thánh Quả, Niết Bàn hoàn hảo ở phần cuối.

Hay là:

Pháp hành giới, pháp hành định, pháp hành tuệ hoàn hảo ở phần đầu.

4 Thánh Đạo hoàn hảo ở phần giữa.

4 Thánh Quả, Niết Bàn hoàn hảo ở phần cuối....

13- Ba Phương Pháp Tiến Hành Để Chứng Đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả

Trong bộ Paṭisambhidāmagga, phần Yuganaddhakathā dạy ba phương pháp tiến hành để chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả tóm lược như sau:

1- Tỳ khưu hành giả tiến hành thiền định trước, tiếp theo sau tiến hành thiền tuệ.

2- Tỳ khưu hành giả tiến hành thiền tuệ trước, tiếp theo sau tiến hành thiền định.

3- Tỳ khưu hành giả tiến hành thiền định và thiền tuệ cả hai đi đôi với nhau.

Phần Giải Thích

1- Tỳ khưu hành giả tiến hành thiền định trước, tiếp theo sau tiến hành thiền tuệ như thế nào?

Trước tiên, hành giả tiến hành thiền định có đề mục thiền định làm đối tượng, đến khi chứng đắc bậc thiền nào rồi; hành giả xả bậc thiền ấy để làm nền tảng, sử dụng bậc thiền ấy làm đối tượng.

Nếu sử dụng chi thiền lạc ấy, thì thuộc về phần niệm thọ là danh pháp. Nếu sử dụng thiền tâm ấy, thì thuộc về phần niệm tâm là danh pháp. Thiền tâm ấy phát sanh nương nhờ hadayavatthurūpa: sắc ý căn thuộc về sắc pháp.

Tiếp theo sau, hành giả tiến hành thiền tuệ có danh pháp, sắc pháp của bậc thiền ấy (sở đắc của mình) làm đối tượng, trí tuệ thiền tuệ thấy rõ biết rõ sự sanh, sự diệt của danh pháp, sắc pháp ấy; thấy rõ biết rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã của danh pháp, sắc pháp ấy; dẫn đến sự chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo – 4 Thánh Quả và Niết Bàn, diệt đoạn tuyệt các pháp ràng buộc (samyojana), các phiền não ngủ ngầm trong tâm (anusaya) tuần tự theo năng lực của mỗi Thánh Đạo Tuệ.

Như vậy gọi là hành giả tiến hành thiền định trước, tiếp theo sau tiến hành thiền tuệ.

4 bậc Thánh Đạo Tuệ diệt phiền não:

Bậc Nhập Lưu Thánh Đạo Tuệ, diệt đoạn tuyệt được 3 pháp ràng buộc: ngũ uẩn tà kiến (sakkāyadiṭṭhi), hoài nghi (vicikicchā), pháp hành thường chấp thủ (sīlabbataparāmāsa); và 2 loại phiền não ngủ ngầm trong tâm: tà kiến ngủ ngầm (diṭṭhānusaya), hoài nghi ngủ ngầm (vicikicchānusaya).

Bậc Nhất Lai Thánh Đạo Tuệ, diệt đoạn tuyệt được 2 pháp ràng buộc: ái dục (kāmarāga), sân hận (paṭigha); và 2 loại phiền não: ái dục ngủ ngầm, sân hận ngủ ngầm đều là loại thô trong cõi dục giới.

Bậc Bất Lai Thánh Đạo Tuệ, diệt đoạn tuyệt được hai pháp ràng buộc: ái dục, sân hận; và 2 loại phiền não: ái dục ngủ ngầm, sân hận ngủ ngầm đều là loại vi tế trong cõi dục giới không còn dư sót.

Bậc Arahán Thánh Đạo Tuệ, diệt đoạn tuyệt được tất cả mọi pháp ràng buộc còn lại là: tham áithiền sắc giới (rūparāga), tham ái thiền vô sắc giới (arūparāga), ngã mạn (māna), phóng tâm (uddhacca) và vô minh (avijjā) không còn dư sót. Và tất cả mọi phiền não ngủ ngầm trong tâm còn lại là: ngã mạn ngủ ngầm (mānānusaya), ái kiếp ngủ ngầm (bhavarāgānusaya), vô minh ngủ ngầm (avijjānusaya) và tất cả mọi phiền não, mọi ác pháp không còn dư sót.

2- Tỳ khưu hành giả tiến hành thiền tuệ trước, tiếp theo sau tiến hành thiền định như thế nào?

Trước tiên, hành giả tiến hành thiền tuệ có danh pháp, sắc pháp làm đối tượng, trí tuệ thiền tuệ thấy rõ biết rõ sự sanh, sự diệt của danh pháp sắc pháp; thấy rõ biết rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã của danh pháp sắc pháp; ngay khi ấy, sát na định (khaṇikasamādhi) định tâm từng thời, khoảnh khắc nơi danh pháp hoặc sắc pháp hiện tại ấy, có trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã, dẫn đến sự chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo – 4 Thánh Quả và Niết Bàn, diệt đoạn tuyệt các pháp ràng buộc (samyojana), các phiền não ngủ ngầm trong tâm (anusaya) tuần tự theo năng lực của mỗi Thánh Đạo Tuệ.

Ví dụ:

Trường hợp hành giả tiến hành thiền tuệ, sử dụng đối tượng 4 oai nghi: dáng đi, tư thế đi gọi là sắc đi;dáng đứng, tư thế đứng gọi là sắc đứng; dáng ngồi, tư thế ngồi gọi là sắc ngồi; dáng nằm, tư thế nằm gọi là sắc nằm... thuộc về sắc pháp phát sanh từ tâm.

Và thiện tâm hợp với trí, có chánh niệm, trí tuệ tỉnh giác, trực nhận trực giác dáng đi, tư thế đi gọi là sắc đi, v.v... thuộc về danh pháp.

Mỗi khi chánh niệm trực nhận mỗi sắc pháp nào, mỗi danh pháp nào có sát na định (khaṇikasamādhi) định tâm từng thời, khoảnh khắc trong đối tượng hiện tại ấy, thuộc về thiền định.

Hành giả tiến hành thiền tuệ có sắc pháp (của đối tượng 4 oai nghi) làm đối tượng, trí tuệ thiền tuệ thấy rõ biết rõ sự sanh, sự diệt của danh pháp, sắc pháp; thấy rõ biết rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã của danh pháp, sắc pháp, dẫn đến sự chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo – 4 Thánh Quả và Niết Bàn, diệt đoạn tuyệt các pháp ràng buộc (samyojana), các phiền não ngủ ngầm trong tâm (anusaya) tuần tự theo năng lực của mỗi Thánh Đạo Tuệ.

Như vậy gọi là hành giả tiến hành thiền tuệ trước, tiếp theo sau tiến hành thiền định.

3- Tỳ khưu hành giả tiến hành thiền định và thiền tuệ cả hai đi đôi với nhau như thế nào?

Tỳ khưu hành giả tiến hành thiền định và thiền tuệ cả hai đi đôi với nhau bằng nhiều cách:

Cùng chung đối tượng (ārammaṇa).

Cùng chung mục đích hướng đến (gocara).

v.v....

Hành giả tiến hành thiền định và thiền tuệ cả hai đi đôi với nhau cùng chung đối tượng như thế nào?

Trong trường hợp thiền định đó là các bậc thiền siêu tam giới có Niết Bàn làm đối tượng, diệt phóng tâm, và thiền tuệ đó là thiền tuệ siêu tam giới trong 4 Thánh Đạo Tâm, 4 Thánh Quả Tâm có Niết Bàn làm đối tượng.

Như vậy, gọi là tiến hành thiền định và thiền tuệ cả hai đi đôi với nhau cùng chung Niết Bàn làm đối tượng. Tương tự như trên, tiến hành thiền định và thiền tuệ cả hai đi đội với nhau cùng chung mục đích hướng đến Niết Bàn. v.v....

Trong ba phương pháp tiến hành để chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn này, còn tùy thuộc vào căn cơ duyên lành, trình độ trí tuệ thích hợp của mỗi chúng sinh.

Có số hành giả trước tiên cần phải tiến hành thiền định làm nền tảng, tiếp theo là tiến hành thiền tuệ, dẫn đến chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn.

Những bậc Thánh nhân này, thường có lục thông (abhiññā).

Có số hành giả trước tiên cần phải tiến hành thiền tuệ, dẫn đến sự chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn, cùng với đệ nhất thiền siêu tam giới theo Thánh Đạo Tâm và Thánh Quả Tâm.

Những bậc Thánh nhân này, thường không có lục thông. Nhưng cũng có trường hợp đặc biệt, do nhờ tiền kiếp đã từng chứng đắc các bậc thiền và thần thông; kiếp hiện tại dầu không có thiền định làm nền tảng, khi chứng đắc Thánh Đạo thì thiền định cùng thần thông phát sanh. Như trường hợp Ngài Đại Đức Arahán Cūḷapanthaka....

Có số hành giả tiến hành thiền định và thiền tuệ cả hai đi đôi với nhau, dẫn đến sự chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn.

Những bậc Thánh nhân này, thường có lục thông.

Cho nên pháp hành thiền định và pháp hành thiền tuệ luôn luôn hỗ trợ lẫn nhau. Tùy theo mỗi trường hợp, tùy theo căn duyên của mỗi hành giả.

14- Niết Bàn Ở Đâu?

Niết Bàn ở đâu là một vấn đề mà hạng phàm nhân thường hay quan tâm tìm hiểu, nhưng không thể nào thấy được, hiểu được, biết được, bởi vì Niết Bàn là pháp bên ngoài (bahiddhā dhammā), là pháp vô vi (asaṅkhatadhamma) không bị cấu tạo do nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực. Niết Bàn thuộc về pháp siêu tam giới, nên không phải là đối tượng của dục giới tâm, sắc giới tâm, vô sắc giới tâm, mà chỉ là đối tượng của siêu tam giới tâm đó là 4 Thánh Đạo Tâm, 4 Thánh Quả Tâm, là tâm của các bậc Thánh nhân mà thôi. Cho nên các hạng phàm nhân không thể biết được Niết Bàn.

Niết Bàn là pháp của diệt Khổ thánh đế (dukkhanirodha ariyasacca: là sự thật chân lý mà chư bậc Thánh nhân chứng ngộ) đó là pháp diệt đoạn tuyệt được tâm tham ái là nhân sanh Khổ thánh đế.

Như vậy, tham ái sanh nơi nào?

Trong bài kinh Đại Tứ niệm xứ¹⁶²(Mahāsatipaṭṭhānasutta), Đức Phật thuyết giảng phần"Nhân sanh Khổ thánh đế" như sau:

"Katamañca bhikkhave dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ?

Yāyaṃ taṇhā ponabhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ:

Kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā.

Sā kho panesā bhikkhave taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati, kattha vinisamānā vīnisati?

Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthāsā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati?

Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ?

Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthāsā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati...".

"Này chư Tỳ khưu, thế nào gọi là Nhân sanh Khổ thánh đế?

Tham ái dắt dẫn tái sanh kiếp sau, hợp với tham muốn và thỏa thích, có trạng thái thường say đắm, hoan lạc trong kiếp sống và các đối tượng.

Nhân sanh Khổ thánh đế ấy là:

Kāmataṇhā: Dục ái: Tham ái trong 6 cảnh trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp trần.

Bhavataṇhā: Hữu ái: Tham ái trong 6 cảnh trần hợp với thường kiến; hoặc tham ái trong thiền sắc giới, thiền vô sắc giới, cõi trời sắc giới, cõi trời vô sắc giới.

Vibhavataṇhā: Phi hữu ái: Tham ái trong 6 cảnh trần hợp với đoạn kiến.

– Này chư Tỳ khưu, ba loại tham ái này, khi phát sanh, thì phát sanh ở đâu? Khi dính mắc, thì dính mắc ở đâu?

Pháp nào có trạng thái đáng ưa thích, có trạng thái đáng hài lòng, ba loại tham ái ấy, khi phát sanh, thì phát sanh do nương nhờ nơi pháp có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy; khi dính mắc, thì dính mắc nơi pháp có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy.

Pháp nào có trạng thái đáng ưa thích, có trạng thái đáng hài lòng ở trong đời?

1- Nhãn (mắt) có trạng thái đáng ưa thích, có trạng thái đáng hài lòng trong đời. Ba tham ái ấy, khi phát sanh thì phát sanh do nương nhờ nơi nhãn (mắt) có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy; khi dính mắc thì dính mắc nơi nhãn (mắt) có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy.

Cũng tương tự như vậy, nhĩ (tai), tỷ (mũi), thiệt (lưỡi), thân và ý là 6 căn bên trong tiếp xúc với 6 cãnh trần bên ngoài.

2- Sáu đối tượng (ārammaṇa): sắc trần, thanh trần, hương trần, vị trần, xúc trần và pháp trần bên ngoài tiếp xúc với 6 căn bên trong.

3- Sáu thức tâm (viññāṇa): nhãn thức tâm, nhĩ thức tâm, tỷ thức tâm, thiệt thức tâm, thân thức tâm và ý thức tâm phát sanh do 6 trần bên ngoài tiếp xúc với 6 căn bên trong.

4- Sáu xúc (phassa): nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc và ý xúc phát sanh trong 6 thức tâm.

5- Sáu thọ (vedanā): nhãn thọ, nhĩ thọ, tỷ thọ, thiệt thọ, thân thọ và ý thọ phát sanh trong 6 thức tâm.

6- Sáu tưởng (saññā): sắc tưởng, thanh tưởng, hương tưởng, vị tưởng, xúc tưởng và pháp tưởng phát sanh trong 6 thức tâm.

7- Sáu tác ý (cetanā): sắc tác ý, thanh tác ý, hương tác ý, vị tác ý, xúc tác ý và pháp tác ý phát sanh trong 6 thức tâm.

8- Sáu ái (taṇhā): sắc ái, thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái và pháp ái phát sanh do nương nhờ 6 đối tượng.

9- Sáu hướng tâm (vitakka): hướng tâm đến sắc, hướng tâm đến thanh, hướng tâm đến hương, hướng tâm đến vị, hướng tâm đến xúc và hướng tâm đến pháp phát sanh do nương nhờ 6 đối tượng.

10- Sáu quan sát (vicāra): quan sát sắc, quan sát thanh, quan sát hương, quan sát vị, quan sát xúc và quan sát pháp phát sanh do nương nhờ 6 đối tượng.

Gồm có 60 pháp có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng, ba tham ái ấy, khi phát sanh thì phát sanh do nương nhờ ở 60 pháp có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy; khi dính mắc thì dính mắc ở 60 pháp có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy.

Tham ái, nhân sanh khổ, phát sanh do nương nhờ ở pháp nào có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng, dính mắc ở pháp nào có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng, thì sự khổ phát sanh do nương nhờ ở pháp có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy, sự tái sanh kiếp sau, sự luân hồi tiếp tục kéo dài sanh tử – tử sanh vô cùng vô tận.

Đó gọi là tham ái, Nhân sanh Khổ thánh đế, mà bậc Thánh nhân đã chứng ngộ, đã diệt đoạn tuyệt được tham ái bằng Thánh Đạo Tuệ".

Cũng trong bài kinh này, Đức Phật thuyết giảng phần "Diệt Khổ thánh đế" như sau:

"Katamañca bhikkhave dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ?

Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāga nirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo.

Sā kho panesā bhikkhave, taṇhā kattha pahīyamānā pahīyati, kattha nirujjhamānā nirujjhati?

Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthāsā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati?

Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ?

Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthāsā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati...".

– Này chư Tỳ khưu, thế nào gọi là Diệt Khổ thánh đế?

Niết Bàn pháp diệt đoạn tuyệt tham ái nhân sanh khổ không còn dư sót bằng Thánh Đạo Tuệ, pháp xả ly ngũ uẩn, pháp từ bỏ ngũ uẩn, pháp giải thoát khổ, pháp không còn luyến ái dính mắc nữa.

– Này chư Tỳ khưu, ba loại tham ái ấy, khi bị hoại, thì bị hoại ở đâu? Khi bị diệt, thì bị diệt ở đâu?

Pháp nào có trạng thái đáng ưa thích, có trạng thái đáng hài lòng, ba loại tham ái ấy, khi bị hoại, thì bị hoại nơi pháp có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy; khi bị diệt, thì bị diệt nơi pháp có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy.

Pháp nào có trạng thái đáng ưa thích, có trạng thái đáng hài lòng ở trong đời?

1- Nhãn (mắt) có trạng thái đáng ưa thích, có trạng thái đáng hài lòng trong đời. Ba tham ái ấy, khi bị hoại, thì bị hoại nơi nhãn (mắt) có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy; khi bị diệt, thì bị diệt nơi nhãn (mắt) có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy.

Cũng tương tự như vậy đối với nhĩ (tai), tỷ (mũi), thiệt (lưỡi), thân và ý.

2- Sáu đối tượng (ārammaṇa)....

3- Sáu thức tâm (viññāṇa)....

4- Sáu xúc (phassa)....

5- Sáu thọ (vedanā)....

6- Sáu tưởng (saññā)....

7- Sáu tác ý (cetanā)....

8- Sáu ái (taṇhā)....

9- Sáu hướng tâm (vitakka)....

10- Sáu quan sát (vicāra)....

Gồm có 60 pháp có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng trong đời, ba tham ái ấy, khi bị hoại, thì bị hoại nơi 60 pháp có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy; khi bị diệt, thì bị diệt nơi 60 pháp có trạng thái đáng ưa thích, đáng hài lòng ấy.

Đó gọi là Niết Bàn, pháp Diệt Khổ thánh đế, mà bậc Thánh nhân đã chứng ngộ bằng 4 Thánh Đạo Tuệ, 4 Thánh Quả Tuệ".

Tóm lại, tham ái, nhân sanh Khổ thánh đế phát sanh do nương nhờ vào 60 chi pháp cho quả Khổ thánh đế ở kiếp hiện tại và dắt dẫn tái sanh kiếp sau, kéo dài sự khổ tử sanh luân hồi trong tam giới.

Và tham ái, nhân sanh Khổ thánh đế, bị diệt đoạn tuyệt nơi chi pháp nào, trong 60 chi pháp ấy, bằng 4 Thánh Đạo Tuệ, thì gọi là phiền não Niết Bàn cũng chính tại nơi chi pháp ấy.

Loại tham ái, phiền não nào đã bị diệt đoạn tuyệt bằng Thánh Đạo Tuệ nào, loại tham ái, phiền não ấy Niết Bàn, nghĩa là loại phiền não, tham ái ấy vĩnh viễn không còn sanh nữa.

Tất cả các pháp hữu vi có sanh, có diệt là thường. Cho nên, phiền não sanh, rồi diệt đó là trạng thái tự nhiên của pháp hữu vi. Song đặc biệt nhất là Thánh Đạo Tuệ diệt đoạn tuyệt phiền não loại nào rồi, phiền não loại ấy vĩnh viễn không còn sanh nữa, gọi là Phiền Não Niết Bàn.

Niết Bàn Hiện Hữu

Hành giả nào tiến hành thiền tuệ đúng theo Pháp hành Trung đạo, dẫn đến sự chứng ngộ Niết Bàn, thì Niết Bàn hiện hữu đối với họ; còn hành giả nào tiến hành thiền tuệ không đúng theo Pháp hành Trung đạo, thì không dẫn đến sự chứng ngộ Niết Bàn, thì Niết Bàn không hiện hữu đối với họ.

Trong bài kinh Gaṇakamoggallānasutta ¹⁶³ Đức Phật dạy:

"Một thuở nọ, Đức Thế Tôn ngự tại chùa Pubbārama, gần thành Sāvatthi. Khi ấy, có Bà la môn Gaṇakamoggallāna đến hầu Đức Phật, nghe pháp từ Đức Phật xong, vô cùng hoan hỉ, bèn bạch với Đức Thế Tôn rằng:

Kính bạch Đức Gotama, các hàng đệ tử của Đức Thế Tôn, được Đức Thế Tôn chỉ dạy rõ ràng như vậy, tất cả đều chứng ngộ Niết Bàn hay có một số không chứng ngộ Niết Bàn? Bạch Ngài.

Đức Thế Tôn dạy rằng:

Này Bà la môn, các hàng đệ tử của Như Lai, được Như Lai chỉ dạy rõ ràng như vậy, có một số ít chứng ngộ Niết Bàn, còn phần đông không chứng ngộ Niết Bàn.

Kính bạch Đức Thế Tôn, do nhân nào, do duyên nào? Một khi Niết Bàn vẫn hiện hữu, pháp hành dẫn đến Niết Bàn vẫn hiện hữu, Đức Gotama, Bậc Tôn Sư chỉ dạy rõ ràng vẫn hiện hữu; nhưng tại sao các hàng đệ tử của Đức Gotama một số ít chứng ngộ Niết Bàn, còn phần đông không chứng ngộ Niết Bàn, bạch Ngài?

Đức Thế Tôn dạy rằng:

Này Bà la môn, nếu như vậy Như Lai hỏi con về chuyện này, con nghĩ như thế nào, thì trả lời như thế ấy.

Này Bà la môn, con nghĩ sao về điều này? Con biết đường đến kinh thành Rājagaha có phải không?

Kính bạch Đức Gotama, con biết rõ đường đi đến kinh thành Rājagaha.

Vậy, này Bà la môn, nếu mọi người nhờ con chỉ đường đến kinh thành Rājagaha, họ đều đến nơi kinh thành Rājagaha cả thảy, hay có một số nào đó không đến nơi.

Kính bạch Đức Gotama, có số người đến nơi, còn có số người khác thì không !

Này Bà la môn, do nhân nào, do duyên nào, một khi kinh thành Rājagaha vẫn hiện hữu, con đường đi đến kinh thành Rājagaha vẫn hiện hữu, con là người chỉ dẫn rõ ràng vẫn hiện hữu; nhưng tại sao có số người đến kinh thành Rājagaha, còn có số người thì không đến kinh thành Rājagaha?

Kính bạch Đức Gotama, về vấn đề này, con biết làm sao được, con chỉ là người chỉ đường mà thôi.

Đức Thế Tôn dạy rằng:

Này Bà la môn, cũng như vậy đó, một khi Niết Bàn vẫn hiện hữu, pháp hành dẫn đến Niết Bàn vẫn hiện hữu, Như Lai chỉ dạy rõ ràng vẫn hiện hữu; nhưng mà các hàng đệ tử của Như Lai, một số ít chứng ngộ Niết Bàn, còn phần đông không chứng ngộ Niết Bàn. Như Lai cũng chẳng biết làm sao được, vì Như Lai chỉ là người chỉ đường (Maggakkhāyī) mà thôi!".

Qua đoạn kinh trên, cho chúng ta hiểu rõ: không phải tất cả hành giả đều có thể chứng ngộ Niết Bàn. Có số ít hành giả chứng ngộ Niết Bàn nhờ tiến hành pháp hành Bát chánh đạo, đúng theo Pháp hành Trung đạo. Và nhờ có ba la mật nhiều đời nhiều kiếp trong quá khứ hỗ trợ, nên kiếp hiện tại này, hành giả mới có thể chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả, và Niết Bàn; còn số đông hành giả tiến hành không đúng theo pháp hành Bát chánh đạo, không đúng theo Pháp hành Trung đạo; hoặc tiến hành đúng Pháp hành Trung đạo nhưng không đủ ba la mật hỗ trợ cho pháp hành Bát chánh đạo, để chứng ngộ Niết Bàn ngay trong kiếp hiện tại.

15- Pháp Hành Phạm Hạnh

Trong kinh Brahmacariyasutta ¹⁶⁴, Đức Phật dạy rằng:

"Này chư Tỳ khưu, Như Lai sẽ thuyết giảng pháp hành phạm hạnh và quả của pháp hành phạm hạnh cho các con, các con hãy lắng nghe:

Này chư Tỳ khưu, pháp hành phạm hạnh là thế nào?

Thánh Đạo hợp đủ 8 chánh: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định. Bát chánh đạo này gọi là Pháp hành phạm hạnh.

"Này chư Tỳ khưu, quaû của pháp hành phạm hạnh là thế nào?

Nhập Lưu Thánh Quả, Nhất Lai Thánh Quả, Bất Lai Thánh Quả, Arahán Thánh Quả, 4 Thánh Quả này, gọi là quả của pháp hành phạm hạnh".

Theo ý nghĩa bài kinh này, Pháp hành phạm hạnh là Thánh Đạo hợp đủ 8 chánh: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp... chánh định đồng sanh trong 4 Thánh Đạo Tâm, là pháp hành dẫn đến sự chứng ngộ Niết Bàn diệt khổ thánh đế hoặc gọi tắt là "Đạo thánh đế".

Như vậy, Đạo thánh đế đó là pháp hành Bát chánh đạo hợp đủ 8 chánh: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ... chánh định đồng sanh trong mỗi Thánh Đạo Tâm, đã tiến hành xong, đã hoàn thành xong mọi phận sự Tứ thánh đế: Diệt Tập thánh đế nên diệt, thì đã diệt;Khổ thánh đế nên biết, thì đã biết; thánh đế nên chứng ngộ, thì đã chứng ngộ đồng thời cùng một lúc không trước không sau, liền cho quả Thánh Quả Tâm tương xứng với mỗi Thánh Đạo Tâm, không có thời gian ngăn cách (akālika) như:

Nhập Lưu Thánh Đạo liền cho quả Nhập Lưu Thánh Quả.

Nhất Lai Thánh Đạo liền cho quả Nhất Lai Thánh Quả.

Bất Lai Thánh Đạo liền cho quả Bất Lai Thánh Quả.

Arahán Thánh Đạo liền cho quả Arahán Thánh Quả.

Đó là Pháp hành phạm hạnh và quả của Pháp hành phạm hạnh.

Để có được kết quả như vậy, hành giả hành phạm hạnh trong Phật giáo của Đức Thế Tôn với mục đích gì?

Như trong kinh Kimatthiyasuttā ¹⁶⁵ Đức Phật dạy rằng:

"... Dukkhassa hi pariññatthaṃ mayi brahamacarīyaṃ vuccati..."

"Này chư Tỳ khưu, đúng vậy, hành phạm hạnh nơi Như Lai, cốt để biết rõ, để chứng ngộ Khổ thánh đế".

"Này chư Tỳ khưu, pháp hành phạm hạnh cốt để biết rõ, để chứng ngộ Khổ thánh đế, như thế nào?

Thánh Đạo hợp đủ 8 chánh: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định. Bát chánh đạo này là pháp hành phạm hạnh cốt để biết rõ, để chứng ngộ Khổ thánh đế".

Sự bắt đầu của pháp hành Bát chánh đạo là hành chánh niệm: niệm thân, niệm thọ, niệm tâm, niệm pháp, gọi là tiến hành Tứ niệm xứ, hay niệm sắc pháp, niệm danh pháp, gọi là tiến hành thiền tuệ.

Như vậy, tiến hành Tứ niệm xứ hay tiến hành thiền tuệ, cốt để biết rõ khổ đế của danh pháp, sắc pháp.

Khi trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp là khổ đế, nên nhàm chán nơi danh pháp, sắc pháp; khi nhàm chán nơi danh pháp, sắc pháp, mới có thể diệt được tâm tham ái nơi danh pháp, sắc pháp. Tâm tham ái là nhân sanh khổ đế bị diệt đoạn tuyệt hoàn toàn bằng Arahán Thánh Đạo Tuệ. bậc Thánh Arahán được giải thoát hoàn toàn khỏi khổ tâm,nhưng khi còn có sắc thân là quả của tham ái nên còn phải khổ thân. Bậc Thánh Arahán đến khi tịch diệt, Ngũ Uẩn Niết Bàn, giải thoát khỏi khổ thân, chấm dứt khổ tử sanh luân hồi trong tam giới.

Giáo Pháp của Đức Phật, mục đích chính chỉ dạy chúng sinh biết rõ khổ đế, và cuối cùng chỉ dạy Niết Bàn, pháp diệt Khổ thánh đế.

Thật vậy, Đức Phật đã từng khẳng định với Đại Đức Anurādha rằng:

"...Pubbe cā’haṃ Anurādha etarahi ca dukkhañceva paññāpemi dukkhassa ca nirodhaṃ...".¹⁶⁶

"Này Anurādha, từ trước cho đến nay, Như Lai chỉ có thuyết dạy về Khổ thánh đế, và Niết Bàn, pháp diệt Khổ thánh đế".

Đó là lời giáo huấn của Đức Phật tóm tắt về Tứ thánh đế là Khổ thánh đế và Diệt Khổ thánh đế.

Trong Pháp Cú kệ, Đức Phật thuyết dạy 3 bài kệ về 3 trạng thái chung: trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã, dẫn đến nhàm chán khổ đế trong ngũ uẩn, danh pháp, sắc pháp, chứng ngộ Niết Bàn, an lạc tuyệt đối, như sau:

(277) "Sabbe saṅkhārā ¹⁶⁷ aniccā’ti, yadā paññāya passati,

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā".

(278) "Sabbe saṅkhārā dukkhā’ti, yadā paññāya passati,

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā"

(279) "Sabbe dhammā ¹⁶⁸ anattā’ti, yadā paññāya passati,

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā".¹⁶⁹

(277) "Khi nào hành giả thấy bằng trí tuệ,

Tất cả pháp hữu vi đều vô thường,

Khi ấy trí tuệ nhàm chán khổ đế.

Đó Thánh Đạo thanh tịnh, chứng Niết Bàn".

(278) "Khi nào hành giả thấy bằng trí tuệ,

Tất cả pháp hữu vi đều khổ não,

Khi ấy trí tuệ nhàm chán khổ đế.

Đó Thánh Đạo thanh tịnh, chứng Niết Bàn".

(279) "Khi nào hành giả thấy bằng trí tuệ,

Tất cả pháp tam giới đều vô ngã,

Khi ấy trí tuệ nhàm chán khổ đế.

Đó Thánh Đạo thanh tịnh, chứng Niết Bàn".

Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp sanh rồi diệt liên tục không ngừng, nên hiện thấy rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã, trí tuệ thiền tuệ phát sanh thấy nhàm chán trong Khổ thánh đế, mới diệt được tâm tham ái nơi danh pháp, sắc pháp. Đó là Thánh Đạo thanh tịnh hợp đủ 8 chánh chứng ngộ Niết Bàn.

Trong tam giới này chỉ có khổ đế, ngoài khổ đế ra không có gì khác, như Đại Đức Tỳ khưu ni Vajirā, bậc Thánh Arahán dạy rằng:

"Dukkhameva hi sambhoti,

Dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca,

Nāññatra dukkhā sambhoti,

Nāññaṃ dukkhā nirujjhati". ¹⁷⁰

Thật vậy, chỉ có khổ đế sanh lên,

Chỉ có khổ đế trụ, và diệt đi,

Ngoài khổ đế ra, không gì khác sanh,

Ngoài khổ đế ra, không gì khác diệt".

Sự thật chân lý trong tam giới chỉ có "khổ đế"(dukkhasacca), còn sự an lạc chỉ là "hư ảo"(sukhavippallāsa), sự an lạc trong tam giới này không phải là sự thật, không phải là chân lý, vì phải chịu trạng thái vô thường biến đổi, nên chỉ có khổ mà thôi. Vậy "khổ đế" là sự thật chân lý.

Mục đích tiến hành thiền tuệ bắt đầu chỉ để biết rõ sự thật chân lý khổ đế ấy và cuối cùng dẫn đến sự tịch diệt Niết Bàn, pháp diệt Khổ thánh đế ấy, chấm dứt khổ tái sanh trong ba giới bốn loài, khi ấy mới hoàn toàn giải thoát khổ.

16- 5 Pháp Chủ (Indriya)

5 pháp chủ là: tín pháp chủ, tấn pháp chủ, niệm pháp chủ, định pháp chủ và tuệ pháp chủ đóng vai trò trọng yếu trong việc tiến hành thiền định để chứng đắc các bậc thiền, hoặc tiến hành thiền tuệ để chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn.

Gọi là pháp chủ: nghĩa là có chủ quyền trong phận sự của mình.

1- Tín pháp chủ (saddhindriya): Đức tin làm chủ quyền trong sự tin tưởng nơi ân đức Tam bảo, như__

Bậc Thánh Thanh Văn có đức tin trong sạch nơi Ân Đức Phật:

– Arahaṃ: là Bậc Arahán cao thượng.

– Sammāsambuddho: là Bậc Chánh Đẳng Giác.

– Vijjācarana sampanno: là Bậc tròn đủ Tam minh, Bát minh và 15 đức hạnh.

– Sugato: là Bậc dạy lời chân thật, đem lại lợi ích thật sự.

– Lokavidū: là Bậc thông suốt tam giới: pháp hành giới, chúng sinh giới, cảnh giới.

– Anuttaropurisadammasārathi: là Bậc Vô Thượng giáo huấn chúng sinh.

– Satthādevamanussānaṃ: là Bậc Thầy của chư thiên, phạm thiên, nhân loại.

– Buddho: là Đức Phật.

– Bhagavā: là Đức Thế Tôn.

Như vậy, gọi là tín pháp chủ.

2- Tấn pháp chủ (vīriyindriya): Tinh tấn làm chủ quyền trong 4 pháp tinh tấn.

Bậc Thánh Thanh Văn có sự tinh tấn như:

– Tinh tấn ngăn ác pháp không cho phát sanh.

– Tinh tấn diệt ác pháp đã phát sanh.

– Tinh tấn làm cho thiện pháp phát sanh.

– Tinh tấn làm tăng trưởng thiện pháp đã phát sanh.

Như vậy, gọi là tấn pháp chủ.

3- Niệm pháp chủ: (satindriya): Niệm làm chủ quyền trong pháp hành Tứ niệm xứ.

Bậc Thánh Thanh Văn tiến hành Tứ niệm xứ như.

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "thân trong thân" để diệt tham tâm, hài lòng, và sân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này.

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "thọ trong thọ" để diệt tham tâm, hài lòng, vàsân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này.

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "tâm trong tâm" để diệt tham tâm, hài lòng, và sân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này.

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "pháp trong pháp" để diệt tham tâm, hài lòng, và sân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này...".

Như vậy, gọi là niệm pháp chủ.

4- Định pháp chủ (samādhindriya): Định làm chủ quyền trong 5 bậc thiền siêu tam giới.

Bậc Thánh Thanh Văn tiến hành thiền định chứng đắc các bậc thiền siêu tam giới có Niết Bàn làm đối tượng:

– Đệ nhất thiền siêu tam giới tâm có 5 chi thiền: hướng tâm, quan sát, hỉ, lạc và định.

– Đệ nhị thiền siêu tam giới tâm có 4 chi thiền: quan sát, hỉ, lạc và định.

– Đệ tam thiền siêu tam giới tâm có 3 chi thiền: hỉ, lạc, định.

– Đệ tứ thiền siêu tam giới tâm có 2 chi thiền: lạc và định.

– Đệ ngũ thiền siêu tam giới tâm có 2 chi thiền: xả và định.

Như vậy, gọi là định pháp chủ.

5- Tuệ pháp chủ (paññindriya): Trí tuệ làm chủ quyền trong sự chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả.

Bậc Thánh Thanh Văn có trí tuệ thiền tuệ thấy rõ biết rõ sự sanh, sự diệt của danh pháp, sắc pháp; thấy rõ biết rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã của danh pháp, sắc pháp; dẫn đến chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn.

Như vậy, gọi là tuệ pháp chủ.

16.1- Năng lực 5 pháp chủ đối với bậc Thánh nhân

Trong kinh Saṅkhittasutta ¹⁷¹ Đức Phật dạy rằng:

– Này chư Tỳ khưu, có 5 pháp chủ là:

Tín pháp chủ, tấn pháp chủ, niệm pháp chủ, định pháp chủ và tuệ pháp chủ.

– Này chư Tỳ khưu:

Hành giả chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Arahán, bởi nhờ 5 pháp chủ có đầy đủ năng lực hoàn toàn.

Hành giả chứng đắc Bất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Bất Lai, bởi vì 5 pháp chủ có năng lực yếu hơn bậc Thánh Arahán.

Hành giả chứng đắc Nhất Lai Thánh Đạo, Nhất Lai Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Nhất Lai, bởi vì 5 pháp chủ có năng lực yều hơn bậc Thánh Bất Lai.

Hành giả chứng đắc Nhập Lưu Thánh Đạo, Nhập Lưu Thánh Quả, trở thành thành bậc Thánh Nhập Lưu, bởi vì 5 pháp chủ có năng lực yếu hơn bậc Thánh Nhất Lai.

16.2- Điều hòa 5 pháp chủ đồng đều

Trong chú giải kinh Đại niệm xứ dạy rằng: Tín pháp chủ và tuệ pháp chủ là một cặp, nên đồng đều với nhau. Tấn pháp chủ và định pháp chủ là một cặp, nên đồng đều với nhau.

Nếu tín pháp chủ mạnh, còn tuệ pháp chủ yếu, thì đức tin trở nên mù quáng, không có cơ sở, không có nền tảng, vì thiếu trí tuệ suy xét phân tích kỷ.

Như vậy, hành giả cần phải giảm bớt đức tin, tăng thêm trí tuệ suy xét đúng, sai, lợi, hại, làm điều hòa tín pháp chủ và trí tuệ được đồng đều với nhau.

Nếu tuệ pháp chủ mạnh, còn tín pháp chủ yếu, thì trí tuệ trở nên lý luận suông, (ngụy biện), vì thiếu đức tin, không có nền tảng căn bản vững chắc, rất tai hại.

Như vậy, hành giả cần phải làm tăng thêm đức tin, nơi Đức Phật, Đức Pháp, Đức Tăng, tin nghiệp và quả của nghiệp, làm nền tảng căn bản vững chắc, giảm bớt trí tuệ lý luận suông, làm điều hòa tuệ pháp chủ và tín pháp chủ được đồng đều với nhau.

Nếu tấn pháp chủ mạnh, còn định pháp chủ yếu, thì sanh phóng tâm, không định tâm ở đối tượng.

Như vậy, giảm bớt tấn pháp chủ xuống, làm tăng thêm định pháp chủ, làm cho điều hòa tấn pháp chủ và định pháp chủ được đồng đều với nhau.

Nếu định pháp chủ mạnh, còn tấn pháp chủ yếu, thì dễ sanh tâm biếng nhác, không tinh tấn tiến hành thiền tuệ.

Như vậy, hành giả cần phải giảm bớt định pháp chủ xuống, làm tăng thêm tấn pháp chủ, làm cho điều hòa định pháp chủ và tấn pháp chủ được đồng đều với nhau.

Nếu trường hợp hành giả tiến hành thiền định,dầu định pháp chủ có năng lực mạnh hơn một chút cũng nên, để cho tâm định dễ an trụ trong một đối tượng thiền định, để chứng đắc các bậc thiền sắc giới, các bậc thiền vô sắc giới.

Nếu trường hợp hành giả tiến hành thiền tuệ,dầu tuệ pháp chủ năng lực có mạnh hơn một chút cũng nên, vì để cho trí tuệ thiền tuệ dễ thấy rõ, biết rõ mau lẹ sự sanh, sự diệt của danh pháp, sắc pháp; trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã của danh pháp, sắc pháp; dẫn đến sự chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn.

Riêng phần niệm pháp chủ có nhiều năng lực bao nhiêu càng tốt, vì niệm pháp chủ vừa làm phận sự của mình, vừa điều hành 4 pháp chủ khác làm phận sự của mỗi pháp chủ được phát triển.

Do đó, Đức Phật dạy:

"Satiñ ca khvāhaṃ bhikkhave sabbatthikaṃ vadāmi". ¹⁷²

"Này chư Tỳ khưu, Như Lai dạy rằng: niệm pháp chủ cần thiết cho tất cả mọi pháp".

Niệm pháp chủ: Đó là chánh niệm trong Tứ niệm xứ, là Pháp hành Trung đạo giai đoạn đầu, để dẫn đến Pháp hành Trung đạo giai đoạn cuối, đó là Thánh Đạo hợp đủ 8 chánh: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định đồng sanh trong 4 Thánh Đạo Tâm, 4 Thánh Quả Tâm có Niết Bàn làm đối tượng.

Ví dụ:

Chiếc xe có 5 bánh xe

Một chiếc xe có 5 bánh xe, mỗi bánh xe đều có khả năng lăn mau hay lăn chậm, tùy theo năng lực của mỗi bánh xe.

Vị trí của 5 bánh xe ví như 5 pháp chủ:

– Bánh xe số 1 ở ngay giữa dẫn đầu, ví như niệm pháp chủ.

– Bánh xe số 2 và 3 ở hai bên đằng trước, ví như tín pháp chủ và tuệ pháp chủ.

– Bánh xe số 4 và số 5 hai bên đằng sau, ví như tấn pháp chủ và định pháp chủ.

Trong 4 vị trí bánh xe số 2, 3, 4, 5 này, nếu có một bánh xe lăn mau hoặc lăn chậm, có thể làm ảnh hưởng đến chiếc xe chạy sai hướng. Cho nên, người tài xế giỏi phải biết điều hành sao cho 2 bánh xe trước và 2 bánh xe sau lăn đồng đều nhau, khiến cho chiếc xe chạy theo hướng đã định. Cũng như vậy, nếu 1 trong 4 pháp chủ: là tín pháp chủ, tuệ pháp chủ, tấn pháp chủ và định pháp chủ có năng lực mạnh hay yếu, có thể làm cho sự tiến hành thiền định hay tiến hành thiền tuệ trở ngại, không thể phát triển tốt. Cho nên, hành giả tiến hành thiền định hay tiến hành thiền tuệ cần phải biết cách điều hòa 5 pháp chủ:

– Tín pháp chủ và tuệ pháp chủ phải đồng đều với nhau.

– Tấn pháp chủ và định pháp chủ phải đồng đều với nhau.

– Riêng về niệm pháp chủ càng mạnh càng tốt, để điều hành các pháp chủ làm tròn phận sự của mỗi pháp chủ.

Đồ biểu 5 pháp chủ

17- Đức Phật Xuất Hiện Trên Thế Gian

Đức Phật Gotama đã khám phá ra con đường cổ xưa duy nhất này rồi, Ngài đã thuyết giảng trong bài kinh Đại niệm xứ (Mahāsati-patïtïhānasutta) mở đầu rằng:

"Ekāyano ayamï bhikkhave maggo...".

"Này chư Tỳ khưu, đạo này là con đường duy nhất...", con đường duy nhất này mà chư Phật thời quá khứ đã tiến hành, Đức Phật hiện tại đang tiến hành, và chư Phật vị lai cũng sẽ tiến hành theo con đường duy nhất này để chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn.

Chư Phật Độc Giác cũng chính tự mình khám phá ra con đường duy nhất này, rồi tiến hành để đạt đến quả vị Độc Giác Phật.

Còn chư bậc Thanh Văn thì tự mình không thể khám phá ra con đường duy nhất này, mà cần phải nhờ được nghe từ kim ngôn của Đức Chánh Đẳng Giác, rồi tiến hành theo con đường duy nhất này, mới có thể chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc từ Nhập Lưu Thánh Đạo, Nhập Lưu Thánh Quả cho đến Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả trở thành bậc Thánh Thanh Văn đệ tử của Đức Phật.

Con đường duy nhất ấy là "Pháp hành Tứ niệm xứ" (cattāro satipatïtïhānā).

Trong bài kinh Mahāsatipaṭṭhānasutta ¹⁷³ : Đại tứ niệm xứ, mà Đức Phật đã thuyết giảng tại xứ Kuru (miền bắc Ấn Độ) để tế độ dân chúng xứ Kuru.

Trong Chú giải bài kinh này, có những mẫu chuyện khiến chúng ta phải suy tư.

Dân chúng xứ Kuru, mỗi khi gặp nhau thường luận về pháp hành tứ niệm xứ; hoặc đặc câu hỏi về pháp hành tứ niệm xứ để đánh giá trị về người ấy.

Chẳng hạn, gặp một cô tớ gái, người ta hỏi rằng:

– "Ammā, tvaṃ kataraṃ satipaṭṭhānabhāvanaṃ manasikarosi?

Này cô bé, cô thường tiến hành Tứ niệm xứ đối tượng nào?

Nếu cô bé trả lời rằng:

– Na kiñci. Con không tiến hành Tứ niệm xứ đối tượng nào cả.

Cô bé liền bị chê trách rằng:

– Dhiratthu tava jīvitaṃ, jīvamānāpi tvaṃ matasadisā!

Kiếp sống của cô thật là vô dụng, dầu cô còn sống cũng như người đã chết rồi !

Rồi người ta khuyên dạy cô bé rằng:

– Mā dāni puna evamakāsi.

Kể từ bây giờ, cô bé chớ nên sống lãng quên, dễ duôi như trước nữa.

Sau đó người ấy truyền dạy đối tượng Tứ niệm xứ nào đó cho cô bé.

Khi cô bé tiến hành Tứ niệm xứ theo đối tượng đã học, cô bé liền được tán dương ca tụng rằng:

– Sādhu! Sādhu! Tốt lành thay! Tốt lành thay !

"Tava jīvitaṃ sujīvitaṃ, tvaṃ nāma manussattaṃ pattā, tavatthāya Sammāsambuddho uppanno...". ¹⁷⁴

Kiếp sống của con thật là cao quý biết dường nào! Con xứng danh làm người. Đức Chánh Đẳng Giác xuất hiện trên thế gian, để đem lại sự lợi ích đích thực cho con rồi!".

Đó là quan niệm sống của người xứ Kuru, nơi mà Đức Thế Tôn thuyết bài kinh Đại Tứ niệm xứ.

Hầu hết người dân xứ Kuru là bậc xuất gia và người tại gia cư sĩ. Mọi giai cấp như dòng Bà la môn, dòng vua chúa, giới buôn bán, giới công nhân, người dân thường, cho đến hàng tôi tới... bất kỳ nơi nào, hễ khi họ gặp nhau, họ thường luận đạo về pháp hành Tứ niệm xứ, về phương pháp tiến hành Tứ niệm xứ và kết quả của sự tiến hành Tứ niệm xứ.

Trong Chú giải còn dạy rằng: Không những người dân xứ Kuru quan tâm đến sự tiến hành Tứ niệm xứ, mà còn có loài súc sanh như con chim vẹt nhỏ (suvapotaka) tên là Buddharakkhita, sống nương nhờ ở tu viện Tỳ khưu ni, con chim vẹt nhỏ ấy cũng biết tiến hành Tứ niệm xứ, phần niệm thân.

Đức Phật xuất hiện trên thế gian là một điều hiếm có. Mỗi chúng sinh quanh quẩn trong vòng tử sanh luân hồi từ vô thủy, trải qua vô số kiếp không sao kể xiết; trong vô số kiếp ấy, kiếp nào được gặp Đức Phật hay giáo pháp của Ngài thật là điều hy hữu, không dễ gì có được cơ hội tốt đến như vậy.

Cho nên, kiếp này có duyên lành, dầu không gặp được Đức Phật, nhưng còn may mắn gặp được giáo pháp của Ngài, không nên bỏ lỡ một dịp may hiếm có, một cơ hội tốt đẹp này, nên có đức tin trong sạch nơi Đức Phật, Đức pháp, Đức Tăng, nên quy y Tam bảo,nên tạo duyên lành nơi chánh pháp, để có chánh kiến, nên có sự tinh tấn tiến hành Tứ niệm xứ, hoặc tiến hành thiền tuệ.

Ngay kiếp hiện tại này, nếu đã có duyên lành từ nhiều đời nhiều kiếp trong quá khứ hỗ trợ, có đầy đủ ba pháp hạnh la mật, có thể chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả nào, trở thành bậc Thánh nhân thì cao quý biết dường nào!

Nếu kiếp hiện tại này, chưa chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả nào, thì âu cũng là một cơ hội tốt, một dịp may để bồi bổ ba la mật, hy vọng chắc chắn sẽ chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả ở vị lai.

Nay dầu Đức Phật đã tịch diệt Niết Bàn, song giáo pháp của Đức Phật đang còn lưu truyền trên thế gian. Tất cả những người Phật tử chúng ta còn có cơ hội theo học pháp học và hành theo pháp hành Tứ niệm xứ hoặc pháp hành thiền tuệ, hầu đem lại lợi ích vô cùng lớn lao thật sự cho mỗi người Phật tử chúng ta, để tránh khỏi phải ân hận hối tiếc khi tuổi già sức yếu, muốn học, muốn hành cũng không thể nào được!

18- Tính Chất Đặc Biệt Pháp Hành Tứ Niệm Xứ

18.1- Pháp hành Tứ niệm xứ là nơi nương nhờ thật sự của chính mình

Một thuở nọ, Đức Thế Tôn ngự tại chùa Veḷuvana gần thành Vesāli, lúc bấy giờ, Ngài lâm bệnh nặng tưởng chừng như gần tịch diệt Niết Bàn. Khi ấy, Đức Thế Tôn có đầy đủ chánh niệm, trí tuệ tỉnh giác, nhờ nhập Arahán Quả Định, nên qua khỏi.

Sau khi Đức Thế Tôn khỏi bệnh, Ngài ngự ra nơi giảng đường, Đại Đức Ānanda đến hầu Đức Thế Tôn, đảnh lể Ngài rồi ngồi nơi hợp lẽ. Đại Đức Ānanda bạch rằng:

"Kính bạch Đức Thế Tôn, con thấy Đức Thế Tôn lâm bệnh nặng, tâm của con cảm thấy tối tăm mờ mịt, không còn nhận biết phương hướng. Dầu pháp hành Tứ niệm xứ không còn hiện rõ trong tâm con, bởi căn bệnh trầm trọng của Đức Thế Tôn, nhưng con tự an ủi rằng: "Chưa có lời di chúc đến chư Tỳ khưu Tăng, thì có lẽ Đức Thế Tôn chưa tịch diệt Niết Bàn".

Đức Thế Tôn dạy rằng:

Này Ānanda, bây giờ chư Tỳ khưu Tăng còn hy vọng gì nơi Như Lai nữa? Chánh pháp Như Lai đã thuyết giảng không còn cất giấu lại một pháp nào cả. Như Lai không phân biệt pháp này, đối với người thân tín bên trong, cũng không phân biệt pháp kia, đối với người lạ bên ngoài.

Đối với vị thầy khác, thường cất giấu pháp quan trọng, đến khi gần chết mới truyền cho người học trò tín cẩn. Điều ấy không hề có nơi Như Lai. Vị Thầy nào nghĩ rằng: "Ta là người lãnh đạo nhóm Tỳ khưu Tăng, hay nhóm Tỳ khưu Tăng nương nhờ ở nơi ta, thì Vị Thầy ấy mới có lời di chúc đến Tỳ khưu Tăng".

Này Ānanda, Như Lai không nghĩ rằng: "Như Lai là người lãnh đạo nhóm Tỳ khưu Tăng, hay nhóm Tỳ khưu Tăng nương nhờ nơi Như Lai".

Như vậy, tại sao Như Lai lại có lời di chúc đến Tỳ khưu Tăng?

Bây giờ Như Lai đã già rồi, quá thời, tuổi cao, đến 80 tuổi rồi. Ví như chiếc xe cũ, dùng được là nhờ sửa chữa như thế nào, thân của Như Lai cũng như thế ấy, luôn luôn cần được sửa chữa bằng cách nhập Arahán Quả Định.

Này Ānanda, khi nào Như Lai nhập Arahán Quả Định có Vô Hiện Tượng Niết Bàn làm đối tượng, diệt được các pháp trong tam giới, thọ hưởng sự an lạc Niết Bàn siêu tam giới, khi ấy Như Lai mới thật sự được an lạc.

Cho nên, các con nên sống có ta ¹⁷⁵ làm hòn đảo (trong biển khổ), có ta làm nơi nương nhờ, không nên sống có nơi nương nhờ nào khác. Nghĩa là có chánh pháp làm hòn đảo, có chánh pháp làm nơi nương nhờ, không nên sống có nơi nương nhờ nào khác.

Này Ānanda, Thế nào gọi Tỳ khưu là người sống có ta làm hòn đảo, có ta làm nơi nương nhờ, không nên sống có nơi nương nhờ nào khác. Nghĩa là Tỳ khưu sống có chánh pháp làm hòn đảo, có chánh pháp làm nơi nương nhờ, không nên sống có nơi nương nhờ nào khác.

Tỳ khưu trong Phật giáo này:

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "thân trong thân" để diệt tham tâm, hài lòng, và sân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này.

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "thọ trong thọ" để diệt tham tâm, hài lòng, và sân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này.

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "tâm trong tâm" để diệt tham tâm, hài lòng, và sân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này.

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "pháp trong pháp" để diệt tham tâm, hài lòng, và sân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này....

Này Ānanda, Như vậy gọi là Tỳ khưu sống có ta làm hòn đảo, có ta làm nơi nương nhờ, không sống có nơi nương nhờ nào khác. Nghĩa là Tỳ khưu sống có chánh pháp làm hòn đảo, có chánh pháp làm nơi nương nhờ, không sống có nơi nương nhờ nào khác.

Nhóm Tỳ khưu nào hài lòng thỏa thích trong pháp hành, nhóm Tỳ khưu ấy chỉ nên tiến hành Tứ niệm xứ, sẽ là người cao quý". ¹⁷⁶

Qua đoạn kinh trên, chúng ta thấy rõ được tính ưu việt của Đức Phật và giáo pháp vô ngã của Ngài.

18.2- Pháp hành Tứ niệm xứ liên quan đến sự tồn vong của chánh pháp

Một thuở nọ, Đức Thế Tôn ngự tại chùa Jetavana của ông phú hộ Anāthapiṇṇika gần thành Sāvatthi. Khi ấy, có một Bà la môn đến hầu Đức Thế Tôn, đảnh lễ Ngài xong, Bà la môn ngồi một bên hợp lẽ, rồi bạch rằng:

"Kính bạch Đức Thế Tôn, do nhân nào, duyên nào làm cho chánh pháp của Đức Thế Tôn không được tồn tại, sau khi Đức Thế Tôn tịch diệt Niết Bàn? Và do nhân nào, duyên nào làm cho chánh pháp của Đức Thế Tôn được tồn tại, sau khi Đức Thế Tôn tịch diệt Niết Bàn?

Đức Thế Tôn bèn dạy:

Này Bà la môn, bởi vì các hàng đệ tử của Như Lai không tiến hành Tứ niệm xứ; đó là nhân, là duyên làm cho chánh pháp không được tồn tại, sau khi Như Lai tịch diệt Niết Bàn. Và do các hàng đệ tử của Như Lai tinh tấn tiến hành Tứ niệm xứ; đó là nhân, là duyên làm cho chánh pháp được tồn tại, sau khi tịch diệt Niết Bàn.

Tứ niệm xứ là thế nào?

Tỳ khưu hay hành giả trong Phật giáo này:

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "thân trong thân" để diệt tham tâm, hài lòng, và sân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này.

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "thọ trong thọ" để diệt tham tâm, hài lòng, và sân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này.

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "tâm trong tâm" để diệt tham tâm, hài lòng, và sân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này.

Là người có tâm tinh tấn không ngừng, có chánh niệm trực nhận, có trí tuệ tỉnh giác trực giác thấy rõ biết rõ "pháp trong pháp" để diệt tham tâm, hài lòng, và sân tâm, không hài lòng trong ngũ uẩn chấp thủ này....

Này Bà la môn, bởi vì các hàng đệ tử của Như Lai không tiến hành Tứ niệm xứ; đó là nhân, là duyên làm cho chánh pháp không được tồn tại, sau khi Như Lai tịch diệt Niết Bàn. Và do các hàng đệ tử của Như Lai tinh tấn tiến hành Tứ niệm xứ; đó là nhân, là duyên làm cho chánh pháp được tồn tại, sau khi tịch diệt Niết Bàn". ¹⁷⁷

Qua đoạn kinh trên cho chúng ta biết, pháp hành Tứ niệm xứ đóng vai trò rất quan trọng trong sự tồn vong chánh pháp của Đức Phật.

19- Tử Sanh Luân Hồi (Saṃsāravaṭṭa)

Do nguyên nhân nào chúng sinh phải chịu cảnh tử sanh luân hồi?

Sở dĩ chúng sinh phải chịu cảnh tử sanh luân hồi, là vì vô minh che án sự thật chân lý Tứ thánh đế, do tham ái ràng buộc dắt dẫn tái sanh trong ba giới bốn loài, sanh rồi tử, tử rồi lại sanh, liên tục không ngừng từ vô thủy cho đến vô chung, trong vòng luẩn quẩn không cùng tận, được tượng trưng như một bánh xe lăn, gọi là bánh xe luân hồi.

Theo chánh pháp của Đức Phật, bánh xe tử sanh luân hồi chính là thập nhị duyên sanh (paṭiccasamuppāda) có 12 chi pháp:

1- Vô minh (avijjā): Đó là si tâm sở đồng sanh với 12 bất thiện tâm, không biết 8 điều như sau:

1- Không biết danh pháp, sắc pháp trong tam giới là Khổ thánh đế.

2- Không biết tham ái là nhân sanh Khổ thánh đế.

3- Không biết Niết Bàn là pháp diệt Khổ thánh đế.

4- Không biết Bát chánh đạo là pháp hành dẫn đến Niết Bàn, Diệt khổ thánh đế.

5- Không biết ngũ uẩn, danh pháp, sắc pháp ở quá khứ.

6- Không biết ngũ uẩn, danh pháp, sắc pháp ở vị lai.

7- Không biết ngũ uẩn, danh pháp, sắc pháp ở quá khứ và vị lai.

8- Không biết thập nhị duyên sanh.

Vô minh chỉ không biết 8 điều này, ngoài ra, vô minh lại có thể biết tất cả mọi điều khác.

Do vô minh làm duyên, nên hành sanh.(Avijjāpaccayā saṅkhāra).

2- Hành (saṅkhārā): Đó là tác ý tâm sở (cetanā) trong 29 tâm, là quả của vô minh là:

1- Tác ý tâm sở trong 12 bất thiện tâm.

2- Tác ý tâm sở trong 8 dục giới đại thiện tâm.

3- Tác ý tâm sở trong 5 sắc giới thiện tâm.

4- Tác ý tâm sở trong 4 vô sắc giới thiện tâm.

Tác ý ở trong 29 tâm này là quả của vô minh,phát sanh do bởi vô minh làm duyên.

Do hành làm duyên, nên thức sanh (Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ).

3- Thức (viññāṇa): Đó là tam giới quả tâm thức,gồm có 32 quả tâm, là quả của hành:

– Dục giới quả tâm thức có 23 tâm.

– Sắc giới quả tâm thức có 5 tâm.

– Vô sắc giới quả tâm thức có 4 tâm.

32 tam giới quả tâm thức có 2 phận sự:

3.1- Paṭisandhiviññāṇa: Quả tâm thức gồm có 19 tâm làm phận sự dắt dẫn tái sanh kiếp sau trong ba giới bốn loài.

1 suy xét bất thiện quả vô nhân tâm hợp với xả, tái sanh trong 4 ác đạo: địa ngục, atula, ngạ quỷ, súc sanh.

1 suy xét thiện quả vô nhân tâm hợp với xả, tái sanh làm người, hoặc chư thiên bậc thấp, thuộc hạng đui mù, câm điếc, tật nguyền... từ khi tái sanh, là người hoặc chư thiên vô nhân ¹⁷⁸ (không phải sau khi tái sanh rồi mới bị đui mù, câm điếc...).

8 dục giới đại quả tâm, tái sanh làm người hoặc chư thiên ở 6 cõi trời dục giới, đều là hạng chúng sinh có sắc thân đầy đủ các tịnh sắc, gồm có người hoặc chư thiên có nhị nhân ¹⁷⁹ và người hoặc chư thiên có tam nhân ¹⁸⁰ .

5 sắc giới quả tâm, tái sanh lên cõi trời sắc giới phạm thiên là phạm thiên có tam nhân.

4 vô sắc giới quả tâm, tái sanh lên cõi trời vô sắc giới phạm thiên là phạm thiên có tam nhân.

3.2- Pavattiviññāṇa: Quả tâm thức gồm đủ 32 quả tâm làm phận sự cho quả sau khi tái sanh.

Quả tâm thức có phận sự thọ nhận quả xấu hoặc quả tốt do bất thiện nghiệp hay thiện nghiệp đã tạo ở quá khứ.

32 tam giới quả tâm thức này là quả của hành,phát sanh do bởi hành làm duyên.

Do thức làm duyên, nên danh sắc sanh (Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ).

4- Danh (nāmadhamma): Đó là danh pháp tâm sở có 35 tâm sở hợp với 32 tam giới quả tâm thức. Sắc (rūpadhamma): Đó là sắc pháp sanh từ nghiệp, lúc tái sanh và sắc pháp sanh từ tâm, sau khi tái sanh.

Những danh pháp, sắc pháp này là quả của thức,được phát sanh do bởi 32 tam giới quả tâm thức làm duyên.

Do danh sắc làm duyên, nên lục nhập sanh (Nāmarūpapaccayā sāḷāyatanaṃ).

5- Lục nhập (sāḷāyatana): Đó là lục xứ: nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ và ý xứ.

Lục nhập này là quả của danh sắc, được phát sanh do bởi danh sắc làm duyên.

Do lục nhập làm duyên, nên lục xúc sanh (Sāḷāyatanapaccayā phasso).

6- Xúc (phassa): Đó là lục xúc: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc và ý xúc.

Lục xúc này là quả của lục nhập, được phát sanh do bởi lục nhập làm duyên.

Do lục xúc làm duyên, nên lục thọ sanh (Phassapaccayā vedanā).

7- Thọ (vedanā): Đó là lục thọ: nhãn xúc thọ, nhĩ xúc thọ, tỷ xúc thọ, thiệt xúc thọ, thân xúc thọ, và ý xúc thọ.

Lục thọ này là quả của lục xúc, được phát sanh do bởi lục xúc làm duyên.

Do lục thọ làm duyên, nên lục ái sanh (Vedanāpaccayā taṇhā).

8- Ái (taṇhā): Đó là lục ái: sắc ái, thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái và pháp ái, (tính rộng có 108 loại ái).

Lục ái này là quả của lục thọ, được phát sanh do bởi lục thọ làm duyên.

Do lục ái làm duyên, nên tứ thủ sanh (Taṇhāpaccayā upādānaṃ).

9- Thủ (upādāna): Đó là 4 thủ: chấp thủ trong lục dục, chấp thủ trong tà kiến, chấp thủ trong pháp hành sai và chấp thủ trong ngã kiến.

Tứ thủ này là quả của lục ái, được phát sanh do bởi lục ái làm duyên.

Do tứ thủ làm duyên, nên nhị hữu sanh (Upādānapaccayā bhavo).

10- Hữu (bhava): Đó là nhị hữu: nghiệp hữu và cảnh hữu.

10.1- Nghiệp hữu (kammabhava): là tác ý tâm sở (cetanā).

– Tác ý tâm sở trong 12 bất thiện tâm.

– Tác ý tâm sở trong 8 dục giới đại thiện tâm.

– Tác ý tâm sở trong 5 sắc giới thiện tâm.

– Tác ý tâm sở trong 4 vô sắc giới thiện tâm.

Tác ý tâm sở trong 29 tâm này gọi là nghiệp hữu.

10.2- Cảnh hữu (uppattibhava): nơi sanh của tất cả chúng sinh trong tam giới, gồm có 31 cảnh giới.

Nghiệp hữu và cảnh hữu này là quả của tứ thủ,được phát sanh do bởi tứ thủ làm duyên.

Do nhị hữu làm duyên, nên sanh sanh (Bhavapaccayā jāti).

11- Sanh (jāti): Đó là sự tái sanh kiếp sau, sự sanh đầu tiên của tam giới quả tâm trong ba giới ¹⁸¹ bốn loài ¹⁸² hay 3 loại chúng sinh ¹⁸³ do năng lực của thiện nghiệp hay ác nghiệp:

– Chúng sinh có ngũ uẩn trong 11 cõi dục giới và 15 cõi sắc giới (trừ cõi sắc giới Vô tưởng thiên).

– Chúng sinh có tứ uẩn (thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn) hoá sanh trong 4 cõi vô sắc giới.

– Chúng sinh có nhất uẩn (sắc uẩn) hoá sanh trong 1 cõi sắc giới Vô tưởng thiên.

Sự tái sanh đầu tiên của tam giới quả tâm và sắc pháp sanh từ nghiệp là quả của nghiệp hữu, phát sanh do bởi nghiệp hữu làm duyên.

Do sanh làm duyên, nên lão tử... sanh (Jātipaccayā jarāmaraṇa).

12- Lão, tử (jarāmaraṇa): Đó là sự già, sự chết là quả của sanh.

– Sự già (jarā): Đó là thời gian trụ của tam giới quả tâm và sắc pháp sanh từ nghiệp, là quả của sanh.

– Sự chết (maraṇa): Đó là thời gian diệt của tam giới quả tâm (và sắc pháp sanh từ nghiệp), gọi là"chết" là quả của sanh.

Sự già, sự chết là quả của sanh, được phát sanh do bởi sanh làm duyên.

Thập nhị duyên sanh ví như một vòng xích, gồm 12 mắt xích nối lại với nhau. Cũng như vậy, trong thập nhị duyên sanh, mỗi pháp là quả của nhân này, rồi lànhân của quả kia, theo từng cặp "nhân quả liên hoàn" trải qua 3 thời từ quá khứ đến hiện tại, rồi từ hiện tại qua vị lai, theo sự diễn tiến của danh pháp, sắc pháp, và cứ thế liên tục từ vô thủy đến vô chung.

Do đó, vô minh không phải là nhân đầu tiên mà chỉ là nhân của hành, vô minh còn là quả của pháp trầm luân, như Đức Phật đã dạy:

"Āsavasamudayā avijjāsamudayo". ¹⁸⁴

"Do có sự sanh của 4 pháp trầm luân, nên có sự sanh của vô minh".

Đối với tất cả mọi chúng sinh còn là phàm nhân,thì sự tử sanh luân hồi sẽ diễn tiến từ vô thủy đến vô chung không sao biết được.

Đối với bậc Thánh nhân trong Phật giáo, dầu có sự tử sanh luân hồi từ vô thủy không sao biết được, nhưng có hữu chung, chắc chắn có giới hạn kiếp tái sanh như sau:

1- Bậc Thánh Nhập Lưu chỉ còn tái sanh làm người và làm chư thiên ở cõi trời dục giới nhiều nhất là 7 kiếp. Trong kiếp thứ 7 ấy, chắc chắn sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Arahán rồi tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt tử sanh luân hồi trong tam giới.

2- Bậc Thánh Nhất Lai chỉ còn tái sanh làm người hoặc làm chư thiên ở cõi trời dục giới một kiếp nữa. Trong kiếp ấy, chắc chắn sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Arahán rồi tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt tử sanh luân hồi trong tam giới.

3- Bậc Thánh Bất Lai không còn tái sanh trở lại ở cõi dục giới, chỉ tái sanh ở cõi sắc giới (hay vô sắc giới), rồi chắc chắn sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Arahán rồi tịch diệt Niết Bàn, tại cõi trời ấy, chấm dứt tử sanh luân hồi trong tam giới.

4- Bậc Thánh Arahán ngay kiếp hiện tại, khi hết tuổi thọ, sẽ tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt sự tử sanh luân hồi trong tam giới.

Ngoài 4 bậc Thánh nhân ra, còn lại tất cả mọi chúng sinh dầu ở cõi trời cao như Phạm Thiên, hoặc chư thiên, nhân loại, hay nhỏ như con kiến, côn trùng cũng phải chịu cảnh khổ tử sanh luân hồi tùy theo nghiệp của mình đã tạo.

19.1- Nhân quả ba thời (kāla)

Thời (kāla) có 3: quá khứ, hiện tại, vị lai.

Thập nhị duyên sanh có 12 chi pháp phân chia theo nhân quả 3 thời như sau:

– Nhân quá khứ có 2 chi: vô minh, hành.

– Quả hiện tại có 5 chi: thức, danh sắc, lục nhập, lục xúc, lục thọ.

– Nhân hiện tại có 3 chi: lục ái, tứ thủ, nghiệp hữu.

– Quả vị lai có 2 chi: sanh và lão tử.

Xét theo từng nhóm, liên quan với nhau thì vô minh, lục ái, tứ thủ đều thuộc về phiền não luân đi chung với nhau.

Và hành (tác ý hành thiện, hành ác), nghiệp hữu đều thuộc về nghiệp luân đi chung với nhau.

Xét theo chi pháp, thì sanh và lão tử thuộc quả vị lai, nhưng không có chi pháp nào riêng biệt, mà chỉ có thực tánh 5 chi pháp: thức, danh sắc, lục nhập, lục xúc, lục thọ hiện hữu mà thôi.

Như vậy, thập nhị duyên sanh phân chia theo nhân quả 3 thời và theo chi pháp trở thành:

– Nhân quá khứ có 5 pháp: vô minh, hành, lục ái, tứ thủ, nghiệp hữu cùng đi chung với nhau.

– Quả hiện tại có 5 pháp: thức, danh sắc, lục nhập, lục xúc, lục thọ cùng đi chung với nhau.

– Nhân hiện tại có 5 pháp: lục ái, tứ thủ, nghiệp hữu, vô minh, hành cùng đi chung với nhau.

– Quả vị lai có 5 pháp: thức, danh sắc, lục nhập, lục xúc, lục thọ cùng đi chung với nhau.

19.2- Ba điểm nối (sandhi)

Điểm nối (sandhi) là sự nối tiếp giữa nhân với quả và giữa quả với nhân. Thập nhị duyên sanh có 12 chi pháp, có 3 điểm nối liền với nhau:

1- Điểm nối giữa nhân quá khứ với quả hiện tại: Đó là hành nối với thức.

2- Điểm nối giữa quả hiện tại với nhân hiện tại: Đó là lục thọ nối với lục ái.

3- Điểm nối giữa nhân hiện tại với quả vị lai: Đó là nghiệp hữu nối với tái sanh.

19.3- Hai gốc rễ cội nguồn (mūla)

Gốc rễ (mūla) là nguyên nhân, nguồn cội làm nền tảng của sự tử sanh luân hồi trong ba giới bốn loài. Có 2 gốc rễ, đó là vô minh và tham ái.

Thập nhị duyên sanh có 12 chi pháp tượng trưng như bánh xe tử sanh luân hồi. Có 2 gốc rễ làm nền tảng.

A/ Nửa bánh xe đầu: bắt đầu từ nhân quá khứ cho đến quả hiện tại gồm có 7 chi pháp: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, lục xúc, lục thọ. Trong 7 chi pháp này, vô minh là nguyên nhân quá khứ, là nguồn gốc làm nền tảng cho sự tử sanh luân hồi.

B/ Nửa bánh xe sau: bắt đầu từ nhân hiện tại cho đến quả vị lai gồm có 5 chi pháp: lục ái, tứ thủ, nhị hữu, sanh, lão tử. Trong 5 chi pháp này, lục ái là nguyên nhân hiện tại, là nguồn gốc làm nền tảng của sự tử sanh luân hồi.

Vô số kiếp từ vô thủy của mỗi chúng sinh, vì vô minh che án mọi thực tánh các pháp, do đó không thấy rõ, không chứng ngộ sự thật chân lý Tứ thánh đế, nên hành phát sanh, đã tạo mọi ác nghiệp và mọi thiện nghiệp do vô minh dẫn đầu, thuộc về nhân quá khứ, dẫn đến quả hiện tại là thức (quả tâm thức), có danh pháp tâm sở và sắc pháp sanh từ nghiệp đồng sanh với quả tâm thức ấy để tái sanh, và tiếp theo sau làm duyên phát sanh lục nhập, lục xúc, lục thọ.

Khi nửa bánh xe đầu gồm có 7 chi pháp: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, lục xúc, lục thọ, do vô minh là nguyên nhân, nguồn gốc dẫn đầu, luân chuyển ắt phải kéo theo nửa bánh xe sau có 5 chi pháp: lục ái, tứ thủ, nhị hữu, sanh, lão tử.

Khi nửa bánh xe sau có 5 chi pháp: lục ái, tứ thủ, nhị hữu, sanh, lão tử, do lục ái là nguyên nhân, nguồn gốc dẫn đầu đẩy nửa bánh xe trước gồm 7 chi pháp: lục thọ, lục xúc, lục nhập, danh sắc, thức, hành, vô minh.

Vô minh và tham ái là 2 nhân ràng buộc dắt dẫn chúng sinh trong vòng tử sanh luân hồi vô thủy vô chung.

Đức Phật dạy:

"Này chư Tỳ khưu, đối với chúng sinh có vô minhche án, có tham ái ràng buộc dắt dẫn quanh quẩn trong vòng tử sanh luân hồi, không thể nào biết được khởi thủy và tận cùng.

Các con nghĩ thế nào về điều này?

Nước mắt của các con đã chảy ra, bởi vì mỗi khi các con gặp phải cảnh khổ sanh ly tử biệt, cảnh buồn tủi khóc than... suốt thời gian lâu dài trong kiếp tử sanh luân hồi từ vô thủy cho đến nay; số lượng nước mắt của các con so với số lượng nước biển trong 4 đại dương, số lượng nước nào nhiều hơn?

Kính bạch Đức Thế Tôn, tất cả chúng con được nghe, hiểu rõ chánh pháp Đức Thế Tôn đã thuyết giảng, nên hiểu rằng: "Số lượng nước mắt của chúng con đã chảy ra mỗi khi gặp cảnh trái ý nghịch lòng... suốt thời gian lâu dài trong kiếp tử sanh luân hồi từ vô thủy cho đến nay; số lượng nước mắt của mỗi chúng con nhiều hơn so với số lượng nước biển trong 4 đại dương.

Đức Thế Tôn xác nhận rằng:

Này chư Tỳ khưu, các con hiểu đúng vậy! Các con đã hiểu rõ được chánh pháp Như Lai đã thuyết giảng....

Đức Thế Tôn khuyên dạy rằng:

Điều ấy tại sao? Bởi vì đối với chúng sinh có vô minh che án, có tham ái ràng buộc dắt dẫn quanh quẩn trong vòng tử sanh luân hồi, không thể nào biết được khởi thủy và tận cùng.

Này chư Tỳ khưu, như vậy đó! Đủ để cho các con nhàm chán các pháp hữu vi, ngũ uẩn, danh pháp, sắc pháp, đủ để cho các con diệt tâm tham ái say mê, đủ để cho các con mong muốn giải thoát khổ sanh". ¹⁸⁵

Cũng tương tự như trên, Đức Phật còn giảng dạy rằng:

Máu của mỗi chúng sinh đã đổ vì phải bị chặt đầu, khi sanh làm gà, vịt, heo, bò, trâu, dê v.v... trong suốt thời gian lâu dài trong kiếp tử sanh luân hồi từ vô thủy cho đến nay, số lượng máu ấy của mỗi chúng sinh nhiều hơn số lượng nước biển trong 4 đại dương....¹⁸⁶

20- Tam Luân (tivaṭṭa)

Luân: Sự luân chuyển theo chiều hướng nhất định.

Thập nhị duyên sanh tượng trưng bánh xe tử sanh luân hồi được luân chuyển theo tam luân.

1- Phiền não luân (kilesavaṭṭa): Đó là vô minh, lục ái, tứ thủ.

2- Nghiệp luân (kammavaṭṭa): Đó là nghiệp hữu, hành.

3- Quả luân (vipākavaṭṭa): Đó là cảnh hữu, thức, danh sắc, lục nhập, lục xúc, lục thọ, sanh, lão tử.

Theo sự luân chuyển thì không thể phân biệt được chỗ bắt đầu và chỗ cuối cùng, nên chỉ nhận biết theo định luật nhân quả. Mà nhân quả theo thập nhị duyên sanh thì mỗi chi pháp không thuần chỉ là nhân,là quả, mà mỗi chi pháp là quả phát sanh từ nhân, rồi trở lại làm nhân cho phát sanh quả, theo định luật nhân quả liên hoàn tiếp nối nhau, thành bánh xe luân chuyển không ngừng từ kiếp này sang kiếp khác, từ vô thủy đến vô chung.

20.1- Phiền não luân khiến tạo nghiệp luân

Chúng sinh còn vô minh, tham ái, thì còn nhân duyên khiến tạo nên thiện nghiệp, bất thiện nghiệp.

Khi tạo thiện nghiệp, thì chỉ biết 3 loại thiện nghiệp trong tam giới cho quả an lạc ở kiếp hiện tại và nhiều kiếp vị lai. Thiện nghiệp càng cao quý thì được hưởng quả báu an lạc càng lâu dài.

1- Dục giới thiện nghiệp, ví như bố thí, giữ giới....

2- Sắc giới thiện nghiệp, đó là 5 bậc thiền sắc giới.

3- Vô sắc giới thiện nghiệp, đó là 4 bậc thiền vô sắc giới.

Thật ra, quả báu an lạc của 3 loại thiện nghiệp không thật, vì bị vô thường biến đổi, nên cũng chỉ là khổ mà thôi; nhưng vì vô minh, không thấy rõ, biết rõ thực tánh của chúng, nên tâm tham ái hài lòng, thỏa thích, say mê trong sự an lạc tạm bợ ấy.

Như vậy, gọi là phiền não luân làm nhân duyên tạo nên thiện nghiệp.

Khi tạo bất thiện nghiệp, có số chúng sinh do vô minh, không biết bất thiện nghiệp cho quả khổ ở kiếp hiện tại và nhiều kiếp vị lai; lại có số chúng sinh biết bất thiện nghiệp cho quả khổ, nhưng do vô minh, phiền não có năng lực quá mạnh khiến tạo bất thiện nghiệp như sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối... bằng thân hành ác, khẩu nói ác, tâm nghĩ ác....

Như vậy gọi là phiền não luân làm nhân duyên tạo nên bất thiện nghiệp.

20.2- Nghiệp luân cho quả luân

Chúng sinh còn vô minh tham ái có thiện nghiệp, bất thiện nghiệp, thì ắt phải thọ quả của thiện nghiệp, bất thiện nghiệp ấy.

Thiện nghiệp cho quả thì được thọ hưởng quả báu an lạc ở kiếp hiện tại và nhiều kiếp vị lai như sau__

– Quả báu kiếp hiện tại:

Mắt được nhìn thấy những hình ảnh tốt đẹp, đáng hài lòng, thỏa thích.

Tai được nghe những âm thanh, tiếng hay, tiếng tốt, đáng hài lòng, thỏa thích.

Mũi được ngửi những mùi thơm tho, đáng hài lòng, thỏa thích.

Lưỡi được nếm những vị ngon lành, đáng hài lòng, thỏa thích.

Thân được tiếp xúc êm ấm, đáng hài lòng, thỏa thích.

Tâm được an lạc....

– Quả báu kiếp vị lai:

Dục giới thiện nghiệp cho quả tái sanh làm người, sẽ là người lục căn dầy đủ, giàu sang phú quý... hoặc tái sanh làm chư thiên ở trong 6 cõi trời dục giới, sẽ an hưởng sự an lạc, sự sống lâu ở cõi trời dục giới ấy cho đến hết tuổi thọ.

Sắc giới thiện nghiệp, đó là 4 bậc thiền sắc giới, sẽ cho quả tái sanh làm phạm thiên trong 16 cõi trời sắc giới tùy theo bậc thiền sở đắc của mình, và sẽ an hưởng sự an lạc vi tế, sự sống lâu theo tuổi thọ của cõi trời sắc giới ấy.

Vô sắc giới thiện nghiệp, đó là 4 bậc thiền vô sắc giới, sẽ cho quả tái sanh làm phạm thiên có tứ uẩn (không có sắc uẩn) trong 4 cõi trời vô sắc giới tùy theo bậc thiền sở đắc của mình, và sẽ an hưởng sự an lạc vi tế hơn, sự sống lâu theo tuổi thọ của cõi trời vô sắc giới ấy.

Bất thiện nghiệp cho quả thì phải chịu khổ ở kiếp hiện tại và nhiều kiếp vị lai.

– Quả khổ ở kiếp hiện tại:

Mắt bị nhìn thấy những hình ảnh xấu xa, không đáng hài lòng, khổ tâm.

Tai bị nghe những âm thanh, tiếng xấu, tiếng ác, không đáng hài lòng, khổ tâm.

Mũi bị ngửi những mùi hôi hám, thối tha, không đáng hài lòng, khổ tâm.

Lưỡi bị nếm những vị hư dở, không đáng hài lòng, khổ tâm.

Thân bị tiếp xúc xơ cứng, khổ thân, không đáng hài lòng, khổ tâm.

Tâm bị bất an, khổ tâm....

– Quả khổ kiếp vị lai:

Nếu bất thiện nghiệp nặng, thì cho quả tái sanh trong cảnh địa ngục, phải chịu thống khổ cùng cực đày đọa, hành phạt do bất thiện nghiệp của mình đã tạo.

Nếu bất thiện nghiệp vừa, thì cho quả tái sanh làm atula, ngạ quỷ chịu cảnh khổ đói khát, lạnh lẽo, không có nơi nương nhờ....

Nếu bất thiện nghiệp nhẹ, thì cho quả tái sanh làm súc sanh từng loài tùy theo bất thiện nghiệp của mình đã tạo ở kiếp quá khứ.

Như vậy, chúng sinh trong tam giới khác nhau là do nghiệp phân định. Bởi vì, khi tạo thiện nghiệp, hoặc bất thiện nghiệp mỗi người có tác ý (cetanā) khác nhau, mặc dầu cùng chung một đối tượng, vì vậy, đến khi nghiệp cho quả khác nhau.

20.3- Quả luân sanh phiền não

Quả luân là sự hiện hữu của mỗi chúng sinh trong tam giới: chúng sinh có ngũ uẩn ở cõi dục giới và cõi sắc giới, hoặc chúng sinh có tứ uẩn (không có sắc uẩn) ở cõi vô sắc giới, hoặc chúng có nhất uẩn: sắc uẩn (không có 4 danh uẩn), ở cõi sắc giới Vô tưởng thiên. Tất cả chúng sinh này đều chưa diệt đoạn tuyệt được phiền não, vô minh, tham ái..., cho nên, khi có nhân duyên thì phiền não phát sanh khiến tạo nên thiện nghiệp hoặc bất thiện nghiệp; rồi trở lại vòng tam luân chuyển biến không ngừng từ kiếp này sang kiếp khác, từ vô thủy đến vô chung chịu cảnh khổ tử sanh luân hồi trong ba giới bốn loài.

Ngoài ra chỉ có bậc Thánh Arahán đã diệt đoạn tuyệt được vô minh, tham ái thuộc phiền não luân,nên đã chặt đứt, làm tan rã vòng tam luân, làm cho nó không thể luân chuyển được nữa.

Biểu tượng vòng luân hồi, vòng tam luân

Giải thích biểu tượng 2 vòng tròn luân hồi.

Thập nhị duyên sanh (hình 1).

Thập nhị duyên sanh có 12 chi pháp là: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, lục xúc, lục thọ, lục ái, tứ thủ, nhị hữu, sanh, lão tử....

Gồm có 2 gốc:

1- Gốc vô minh có 7 chi pháp: vô minh, hành, thức, danh - sắc, lục nhập, lục xúc, lục thọ.

2- Gốc tham ái có 5 chi pháp: lục ái, tứ thủ, nhị hữu, sanh, lão tử....

Tam luân (hình 2).

Tam luân có 3 loại là:

1- Phiền não luân có 3 chi pháp: vô minh, tham ái, tứ thủ.

2- Nghiệp luân có 2 chi pháp: hành, nghiệp hữu.

3- Quả luân có 8 chi pháp: cảnh hữu, thức, danh sắc, lục nhập, lục xúc, lục thọ, sanh, lão tử....

20.4- Tử sanh luân hồi

Tử ở kiếp này, sanh ở kiếp sau, và cứ như thế diễn tiến theo đường vòng trong tam giới đối với chúng sinh còn vô minh, tham ái. Dầu chúng sinh nhỏ như con kiến, con thiêu thân, hoặc chúng sinh lớn như chư thiên, phạm thiên; thậm chí kể cả các bậc Thánh Hữu Học: bậc Thánh Nhập Lưu, bậc Thánh Nhất Lai, bậc Thánh Bất Lai vẫn còn vô minh, tham ái, nên vẫn còn phải tái sanh kiếp sau; chỉ ngoại trừ bậc Thánh Arahán đã diệt đoạn tuyệt được hoàn toàn mọi vô minh, tham ái, không còn dư sót, đến khi tịch diệt (tử) không còn tái sanh kiếp sau nữa; chấm dứt tử sanh luân hồi trong ba giới bốn loài.

Chúng sinh còn vô minh, tham ái, sau khi chết, do nghiệp của mình đã tạo cho quả tái sanh kiếp sau__

* Nếu bất thiện nghiệp hoặc ác nghiệp có cơ hội cho quả thì tái sanh làm chúng sinh trong 4 cảnh khổ: địa ngục, atula, ngạ quỷ, súc sanh tuỳ theo năng lực của ác nghiệp, phải chịu khổ do ác nghiệp của mình đã tạo; thời gian lâu hoặc mau còn tuỳ theo ác nghiệp nặng hoặc nhẹ; nếu ác nghiệp nặng, thì chịu khổ thời gian lâu dài, nếu ác nghiệp nhẹ, thì chịu khổ thời gian ngắn.

* Nếu dục giới thiện nghiệp có cơ hội cho quả, thì tái sanh làm chúng sinh trong cảnh an lạc như là:

Tái sanh làm người trong cõi người thường hưởng được sự an lạc hoặc khổ não bởi do thiện nghiệp hoặc ác nghiệp của mình đã tạo từ những kiếp quá khứ cho đến kiếp hiện tại, cho đến hết tuổi thọ. Tuổi thọ của con người không nhất định.

Tái sanh làm chư thiên trong 6 cõi trời dục giới tuỳ theo năng lực của thiện nghiệp của mình đã tạo, hưởng được sự an lạc trong cõi trời ấy cho đến hết tuổi thọ. Tuổi thọ của chư thiên trong mỗi cõi trời dục giới có thời gian nhất định.

Nếu sắc giới thiện nghiệp, thì chắc chắn cho quả tái sanh làm phạm thiên trong 16 cõi trời sắc giới, tuỳ theo bậc thiền sở đắc của mình. Phạm thiên trong mỗi cõi trời sắc giới hưởng được sự an lạc rất vi tế, có tuổi thọ nhất định.

Nếu vô sắc giới thiện nghiệp, thì chắc chắn cho quả tái sanh làm phạm thiên trong 4 cõi trời vô sắc giới, tuỳ theo bậc thiền sở đắc của mình. Phạm tiên trong cõi vô sắc giới không có sắc thân, chỉ có tâm mà thôi; hưởng được sự an lạc vô cùng vi tế, mỗi cõi trời vô sắc giới có tuổi thọ nhất định.

Tất cả chúng sinh sanh trong tam giới: dục giới, sắc giới, vô sắc giới gồm có 31 cõi: dục giới có 11 cõi, sắc giới có 16 cõi, vô sắc giới có 4 cõi. Dầu chúng sinh trong cõi nào đến khi hết tuổi thọ thảy đều phải chết (tử). Nếu chúng sinh ấy còn vô minh, tham ái, sau khi chết do tham ái dẫn dắt tái sanh kiếp sau tuỳ theo nghiệp của mình đã tạo, thừa hưởng quả nghiệp của mình.

20.5- Tử – sanh (cuti – paṭisandhi)

Tử và sanh là phận sự của tâm thức.

Tử: là thời điểm tận cùng của kiếp hiện tại; sự diệt của tam giới quả tâm và sắc pháp sanh từ nghiệp gọi là cuti: chuyển kiếp, qua đời (chết).

Sanh là thời điểm bắt đầu của kiếp sau, sự sanh của tam giới quả tâm (và sắc pháp sanh từ nghiệp) gọi là paṭisandhi: tái sanh kiếp sau.

Chúng sinh trong mỗi kiếp, thời điểm bắt đầu gọi là tái sanh tâm (paṭisandhicitta) bằng loại tâm quả nào trong kiếp hiện tại, cho đến thời điểm tận cùng chấm dứt một sanh mạng gọi là cuti: tử tâm chắc chắn bằng loại tâm quả ấy vì trong cùng một kiếp với nhau.

Ví dụ:

Đức Bồ Tát Siddhattha, khi tái sanh (paṭisandhi) lòng Phật mẫu Mahāmayādevī bằng dục giới đại qủa tâm thứ nhất gọi là dục giới đại quả tâm đồng sanh với hỷ, hợp theo trí, không cần động viên (somanassa sahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ) vào ngày rằm tháng 6 âm lịch; trong bụng mẹ đúng 10 tháng, đến ngày rằm tháng 4 (âm lịch) Ngài đản sanh (pasūta); về sau xuất gia trở thành bậc Chánh Đẳng Giác; đến năm Ngài tròn 80 tuổi, vào ngày rằm tháng 4 (âm lịch) Đức Phật tịch diệt Niết bàn (khandhaparinibbāna) (gọi chung là cuti: tử tâm của bậc Thánh Arahán) cũng bằng dục giới đại quả tâm đồng sanh với hỷ, hợp theo trí, không cần động viên ấy.

Đối với chư bậc Thánh Arahán, sau cuticitta: tử tâm diệt, không có paṭisandhicitta: tái sanh tâm, chấm dứt tử sanh luân hồi trong tam giới.

Ngoài bậc Thánh Arahán ra, còn lại tất cả chúng sinh khác sau khi cuticitta: tử tâm diệt, cuối cùng kiếp hiện tại, tiếp theo có paṭïisandhicitta: tái sanh tâm sanh, nối tiếp một kiếp sau khác tuỳ theo nghiệp của mình đã tạo.

Tử tâm kiếp hiện tại và tái sanh tâm kiếp sau dầu cùng một loại quả tâm, nhưng chắc chắn mỗi quả tâm hoàn toàn không giống nhau, vì kiếp sanh khác nhau.

Cận tử lộ trình tâm (maraṇāsannavīthicitta)

Cận tử lộ trình tâm là những lộ trình tâm cuối cùng phát sanh lên đối với người sắp chết, thường có 1 trong 3 đối tượng:

* Kamma: nghiệp cho quả tái sanh, đó là thiện nghiệp hoặc ác nghiệp của mình đã tạo trong kiếp hiện tại hoặc kiếp quá khứ.

Nghiệp nào có cơ hội cho quả tái sanh thì nghiệp ấy là đối tượng được hiện rõ trong tâm trong cận tử lộ trình tâm, lúc sắp chết.

Nếu thiện nghiệp nào có cơ hội cho quả, thì thiện nghiệp ấy sẽ cho quả tái sanh trong cõi thiện giới như: tái sanh làm người ở cõi người, hoặc tái sanh làm chư thiên ở cõi trời dục giới, hoặc tái sanh làm phạm thiên ở cõi trời sắc giới, vô sắc giới tuỳ theo năng lực của thiện nghiệp mà mình đã tạo, sẽ hưởng mọi sự an lạc trong cõi ấy cho đến hết tuổi thọ (chết), rồi sẽ tái sanh trong cảnh giới khác.

Nếu ác nghiệp nào có cơ hội cho quả, thì nghiệp ấy sẽ cho quả tái sanh trong cõi ác giới như địa ngục, atula, ngạ quỷ, súc sanh, tuỳ theo năng lực của ác nghiệp mà mình đã tạo, sẽ chịu khổ trong cõi ấy cho đến khi mãn hạn ác nghiệp ấy, mới thoát khỏi cảnh khổ (chết), sẽ tái sanh cảnh giới khác.

* Kammanimitta: hiện tượng của nghiệp: đó là đối tượng mà trước kia đã từng tạo thiện nghiệp hoặc ác nghiệp. Đối tượng này có 6 loại: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, có thể hiện rõ nơi 6 môn: nhãn môn, nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn, thân môn và ý môn tuỳ theo đối tượng và môn tương xứng.

Những đối tượng này trực tiếp hoặc gián tiếp, trong khi tạo thiện nghiệp hoặc ác nghiệp trước kia; đến lúc sắp chết, đối tượng ấy hiện rõ trở lại, tâm hướng theo đối tượng để tái sanh kiếp sau.

Ví dụ:

a) Về thiện nghiệp: như bố thí, giữ giới, tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ v.v....

Phước thiện bố thí: như cúng dường vật thực đến chư Tăng, lễ dâng y Kathina, xây cất chùa dâng cúng đến chư Tăng.

Hiện rõ đối tượng chính như vật thực, tấm y Kathina, ngôi chùa, chư Tỳ khưu, Sa di v.v.... hoặc đối tượng phụ như những đồ đựng vật thực, mâm đặt tấm y Kathina, tượng Đức Phật, bàn thờ v.v....

Phước thiện giữ giới: hiện rõ đối tượng chính như vị đại đức truyền tam y, ngũ giới, bát giới v.v... đọc theo thọ tam quy, ngũ giới, bát giới v.v... hoặc đối tượng phụ lễ vật cúng dường, những người cùng thọ tam quy – ngũ giới, bát giới, nơi chốn v.v....

Phước thiện tiến hành thiền định: hiện rõ đối tượng chính vị thiền sư, đề mục thiền định, ấn chứng của thiền định hoặc đối tượng phụ chỗ ở tiến hành thiền định v.v....

Phước thiện tiến hành thiền tuệ: hiện rõ đối tượng chính, đối tượng danh pháp, sắc pháp v.v... hoặc đối tượng phụ chỗ ở tiến hành thiền tuệ v.v....

b) Về ác nghiệp: như sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối v.v...

Ác nghiệp sát sanh: hiện rõ đối tượng chính chúng sinh bị giết v.v... hoặc đối tượng phụ khí giới để sát sanh, thịt, da, xương của chúng sinh v.v....

Ác nghiệp trộm cắp: hiện rõ đối tượng chính: của cải, tài sản của người khác mà mình trộm cắp v.v... hoặc đối tượng phụ nơi chốn trộm cắp, phương tiện trộm cắp v.v....

Tóm lại, những đối tượng chính tạo thiện nghiệp hoặc ác nghiệp, hoặc những đối tượng phụ để giúp tạo thiện nghiệp, ác nghiệp của mình đã tạo ở quá khứ,đối tượng nào có cơ hội hiện rõ nơi cận tử lộ trình tâm, tái sanh tâm nương nhờ nơi đối tượng ấy tái sanh kiếp sau.

* Gatinimitta: hiện tượng cảnh giới tái sanh: đó là cảnh giới sẽ được tái sanh kiếp sau, làm đối tuợng hiện rõ ở cận tử lộ trình tâm lúc sắp chết. Đối tượng này có 6 loại: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. những đối tượng này không liên quan gì trong kiếp hiện tại, mà chỉ là đối tượng sẽ tiếp xúc và sẽ hưởng trong kiếp sau mà thôi.

Hiện tượng cảnh giới tái sanh kiếp sau có 2 tính chất:

Hiện rõ 6 đối tượng mà kiếp sau sẽ tiếp xúc.

Hiện rõ đối tượng mà kiếp sau sẽ hưởng thụ.

Hiện rõ cảnh giới sẽ tái sanh kiếp sau; phát sanh đối với chúng sinh.

Chúng sinh sẽ tái sanh làm phạm thiên cõi sắc giới hoặc vô sắc giới phạm thiên.

Hiện tượng 6 đối tượng không hiện rõ, chỉ có thiện nghiệp: đó là sắc giới thiện nghiệp hoặc vô sắc giới thiện nghiệp hiện rõ trong cận tử lộ trình tâm.

Chúng sinh sẽ tái sanh làm chư thiên cõi trời dục giới.

Thấy rõ xe trời, lâu đài cõi trời, thiên nam, thiên nữ, đồ trang điểm trời, vườn hoa trời, hồ nước trời v.v... hoặc có cảm giác như mình ngồi trong chiếc xe trời; đang du ngoạn nơi nào ở cõi trời, đang hưởng sự an lạc trong cõi trời v.v....

Ví dụ:

Trường hợp cận sự nam Dhammika nhìn thấy 6 chiếc xe trời từ 6 cõi trời đến rước ông; nghe tiếng chư thiên thỉnh mời lên chiếc xe của mình. Ông chọn chiếc xe từ cõi trời Tusita (Đâu xuất đà thiên) sau khi ông chết, do thiện nghiệp cho quả tái sanh lên cõi trời Tusita mà ông chọn.

Chúng sinh sẽ tái sanh làm người.

Thấy rõ bụng mẹ, nhà cửa, đồ dùng, quốc gia, tỉnh nào, quận nào, xã nào, con người nào v.v....

Hoặc có cảm giác như mình đang đi nơi nào, đang làm một công việc gì, đang tái sanh trong lòng mẹ v.v....

Chúng sinh sẽ tái sanh làm súc sanh.

Thấy rõ các loài súc sanh như chó, mèo, trâu, bò, chim, cá, nơi sinh sống của loài súc sanh nào đó, đang là một loài súc sanh nào đó v.v....

Chúng sinh sẽ tái sanh làm ngạ quỷ, atula.

Thấy rõ cảnh núi rừng, hố sâu, sông, biển, núi non, nơi vắng vẻ đáng rùng rợn, loài ngạ quỷ, atula v.v.... hoặc có cảm giác như mình đang đói mà không có vật thực để ăn, đang khát mà không có nước để uống, có thân mình đáng ghê sợ, đang sống nơi núi rừng vắng vẻ v.v....

Chúng sinh sẽ tái sanh cõi địa ngục.

Thấy rõ đồ dụng cụ hành hạ, chó dữ, diều, kên kên đáng sợ, Diêm vương, chủ địa ngục, chúng sinh trong địa ngục, cảnh địa ngục v.v... hoặc có cảm giác như mình đang bị hành hạ, bị chó, diều, kên kên cắn xé, đang bị giam hãm trong địa ngục v.v....

Như vậy, chúng sinh sắp chết cảm thấy kinh sợ đối tượng ấy.

Nghiệp cho quả tái sanh (kamma), hiện tượng của nghiệp cho quả tái sanh (kammanimitta), hiện tượng cảnh giới tái sanh (gatinimitta), trong 3 đối tượng này, chỉ có 1 đối tượng hiện rõ trong cận tử lộ trình tâm của chúng sinh sắp chết.

Cận tử lộ trình tâm có 2 loại:

Ngũ môn cận tử lộ trình tâm: nhãn môn, nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn, thân môn.

Ý môn cận tử lộ trình tâm.

Đồ biểu ngũ môn cận tử lộ trình tâm

Giải thích:

Ngũ môn cận tử lộ trình tâm khi chết và tái sanh kiếp sau

1- Bhavaṅgacitta: Hộ kiếp tâm viết tắt (bha)

2- Atītabhavaṅgacitta: Hộ kiếp tâm quá khứ, viết tắt: (ati)

3- Bhavaṅgacalana: Hộ kiếp tâm rung động, viết tắt: (na)

4- Bhavaṅgupaccheda: Hộ kiếp tâm bị cắt, viết tắt: (da)

5- Pañcadvāravajjanacitta: Ngũ môn hướng tâm, viết tắt: (pañ)

6- Pañcavinõnõāṇacitta: Ngũ thức tâm:

(nhãn thức tâm, nhĩ thức tâm, tỷ thức tâm, thiệt thức tâm, thân thức tâm), viết tắt: (vinõ)

7- Sampaticchana: Tiếp thọ tâm, viết tắt: (sam)

8- Santīraṇa: Suy xét tâm, viết tắt: (san)

9- Voṭṭhabbana: Quyết định tâm, viết tắt: (vot)

10- Javana: Tác hành tâm, viết tắt: (ja)

11- Tadārammaṇa: Tiếp đối tượng tâm, viết tắt: (ta)

12- Cuticitta: Tử tâm (kiếp hiện tại), viết tắt: (cu)

13- Paṭisandhicitta: Tái sanh tâm (kiếp sau), viết tắt: (patïi)

14- Bhavaṅgacitta: Hộ kiếp tâm, viết tắt: (bha)

Đồ biểu ý môn cận tử lộ trình tâm

(Những chữ viết tắt giống đồ biểu ngũ môn cận tử lộ trình tâm, chỉ còn Manodvārāvajjanacitta: ý môn hướng tâm, viết tắt (ma)).

Qua cận tử lộ trình tâm đối với tất cả chúng sinh, đến khi cuticitta: tử tâm chuyển kiếp hiện tại diệt, liền tiếp theo paṭisandhicitta: tái sanh tâm kiếp sau sanh, trước – sau chỉ cách nhau 1 sát na tâm mà thôi, nghĩa là tử tâm diệt kế tiếp tái sanh tâm phát sanh. Hay nói cách khác kiếp hiện tại qua đời (chết) liền tái sanh kiếp sau, không có thời gian khoảng cách.

Trong 11 cõi dục giới và 15 cõi sắc giới (trừ cõi Vô tưởng thiên) tất cả chúng sinh luôn luôn có ngũ uẩn:sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn, ngũ uẩn của kiếp hiện tại với ngũ uẩn của kiếp sau khác nhau như sau__

Tử tâm (cuticitta) là 1 trong 15 nhị giới: dục giới, sắc giới quả tâm ¹⁸⁷ (trừ 4 vô sắc giới quả tâm) hợp với số tâm sở thành 4 danh uẩn (thọ, tưởng, hành, thức) làm phận sự tử tâm. Khi tử tâm diệt là thời điểm cuối cùng chấm dứt quả tâm và sắc pháp phát sanh từ nghiệp, cắt đứt sắc sanh mạng (jīvitarūpa) từ bỏ sắc uẩn, sắc thân cũ.

Tái sanh tâm (paṭisandhicitta) là 1 trong 15 nhị giới: dục giới, sắc giới quả tâm (trừ 4 vô sắc giới quả tâm) hợp với số tâm sở thành 4 danh uẩn (thọ, tưởng, hành, thức) làm phận sự tái sanh kiếp sau, do nương nhờ sắc uẩn: sắc thân mới kết thành ngũ uẩn phát sanh.

Tử tâm kiếp hiện tại và tái sanh tâm kiếp sau, trong 2 kiếp chắc chắn 2 quả tâm hoàn toàn khác nhau. Song trong một kiếp hiện tại, thì chắc chắn tái sanh tâm và tử tâm cùng một loại quả tâm giống nhau.

Cho nên, kiếp trước hoàn toàn không thể giống kiếp sau. Song chắc chắn kiếp trước có sự liên quan đến kiếp sau, do bởi nghiệp: thiện nghiệp, bất thiện nghiệp tích lũy, pháp hạnh ba la mật v.v... ở trong tâm.

Trong 4 cõi vô sắc giới, do năng lực của bậc thiền vô sắc giới, hành giả nhàm chán sắc thân: sắc uẩn, không muốn có lại sắc thân; đối với hành giả này, đến khi cận tử lộ trình tâm phát sanh, tử tâm diệt, do năng lực bậc thiền vô sắc giới thiện tâm nào sở đắc của mình cho quả tái sanh kiếp sau, thì tái sanh tâm đó là bậc thiền vô sắc giới quả tâm ấy làm phận sự tái sanh, làm phạm thiên ở cõi trời vô sắc giới tương xứng với bậc thiền vô sắc giới sở đắc của mình. Chưphạm thiên ở cõi trời vô sắc giới này chỉ có 4 danh uẩn: thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn (không có sắc uẩn, bởi vì tâm nhàm chán sắc uẩn).

Do đó phạm thiên trong cõi vô sắc giới chỉ có tâm mà không có thân; hưởng hết tuổi thọ ở cõi trời vô sắc giới ấy, sau khi chết phải tái sanh đến cõi khác, tuỳ theo thiện nghiệp cho quả. Riêng cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên, tột đỉnh của cõi vô sắc giới hưởng hết tuổi thọ 84.000 đại kiếp, nếu không chứng đắc lại bậc thiền cũ, sau khi chết, chắc chắn phải tái sanh trở lại cõi thiện dục giới.

Trong cõi sắc giới vô tưởng, do năng lực đệ ngũ thiền sắc giới, hành giả nhàm chán 4 danh uẩn (tâm + tâm sở), đối với hành giả này, đến khi cận tử lộ trình tâm phát sanh, tử tâm diệt do năng lực đệ ngũ thiền sắc giới thiện tâm nhàm chán 4 danh uẩn (tâm + tâm sở) nên đệ ngũ thiền sắc giới quả tâm không cho quả tái sanh kiếp sau, mà jīvitanavakakalāpa: nhóm 9 sắc pháp có sắc mạng chủ là thứ 9, làm phận sự tái sanh kiếp sau.

Những phạm thiên ở cõi sắc giới Vô tưởng thiên này chỉ có nhất uẩn là sắc uẩn mà thôi, không có 4 danh uẩn (tâm + tâm sở).

Do đó, phạm thiên trong cõi sắc giới Vô tưởng thiên này chỉ có thân mà không có tâm.

Sắc thân của phạm thiên trong cõi sắc giới Vô tưởng thiên này có 3 oai nghi: oai nghi đứng, oai nghi ngồi, oai nghi nằm. Khi cuticitta: tử tâm ở oai nghi nào, sau khi tái sanh, sắc thân ở oai nghi ấy hưởng hết tuổi thọ 500 đại kiếp trong cõi trời sắc giới Vô tưởng thiên, rồi sẽ tái sanh trở lại cõi thiện dục giới: cõi người hoặc 6 cõi trời dục giới.

Như vậy, chúng sinh hễ còn vô minh, tham ái, thì còn phải tử sanh luân hồi.

Chúng sinh có 4 loại:

1- Thấp sinh: chúng sinh sanh từ nơi ẩn thấp, không cần nương nhờ cha mẹ, chỉ cần nương nhờ cây lá, bông trái, máu mũ, vũng nước dơ v.v... như loài dòi, loài sâu bọ v.v... tăng trưởng dần đến lớn.

2- Hoá sinh: chúng sinh sanh bằng cách hiện ra, to lớn ngay tức khắc, không qua thời gian tăng trưởng, không cần nương nhờ một nơi nào cả, chỉ cần nương nhờ nghiệp của mình đã tạo trong quá khứ mà thôi. Chúng sinh ấy như loài địa ngục, loài ngạ quỷ, loài atula, chư thiên, phạm thiên, loài người đầu tiên trên trái đất.

3- Noãn sinh: chúng sinh trước tiên sanh trong trứng do nương nhờ bụng mẹ, đến ngày mẹ sanh ra trứng, rồi sau đó từ trứng trưởng thành con, phá vỡ vỏ trứng sanh ra, từ nhỏ tăng trưởng dần đến lớn như loài gà, vịt, chim, thằn lằn v.v....

4- Thai sinh: chúng sinh đầu thai vào lòng mẹ, từ nhỏ tăng trưởng dần đến lớn mới sanh ra đời như loài người, một số loài súc sinh v.v....

21- Bậc Thánh Arahán Giải Thoát Khổ Tái Sanh

Trong vòng tam luân của bánh xe luân hồi "thập nhị duyên sanh" có phiền não luân làm nhân, nên tạo nghiệp luân là quả; có nghiệp luân làm nhân, nên cho quả luân là quả; có quả luân làm nhân, nên phát sanh phiền não luân, và cứ thế luân chuyển từ kiếp này sang kiếp khác không ngừng.

Đối với chúng sinh còn phiền não thì vẫn còn bị ràng buộc ở trong vòng tam luân, chuyển biến từ kiếp này sang kiếp khác trong ba giới bốn loài, từ vô thủy đến vô chung.

Đối với bậc Thánh Arahán, là bậc Thánh đã diệt đoạn tuyệt được phiền não luân, như vậy là đã phá tan, chặt đứt được sự luân chuyển của tam luân, chỉ còn nghiệp luân quá khứ và quả luân.

Khi đã bậc Thánh Arahán diệt đoạn tuyệt được phiền não luân, thì tất cả mọi tác ý (cetanā) do thân, khẩu, ý của Ngài không thuộc về nghiệp luân mới,những tác ý tâm sở ấy đồng sanh với duy tác tâm (kiriyācitta), nên không gọi là "nghiệp" để cho quả luân.

Đối với bậc Thánh Arahán, tất cả mọi thiện nghiệp, bất thiện nghiệp đã tạo ở quá khứ, từ vô thủy cho đến trước khi chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả đều có thể cho quả an lạc hoặc khổ não trong kiếp sống hiện tại, cho đến khi Ngũ Uẩn Niết Bàn; khi ấy tất cả mọi nghiệp cũ trở thành vô hiệu quả nghiệp (ahosi-kamma: nghiệp không cho quả).

Ví dụ:

Trường hợp Ngài Đại Đức Mahāmoggallāna, tiền kiếp xa xưa của Ngài đã từng đánh đập cha mẹ cho đến chết; kiếp ấy, sau khi Ngài chết, do ác trọng nghiệp giết cha mẹ của Ngài thuộc ngũ vô gián nghiệp cho quả tái sanh, bị sa đoạ vào địa ngục Avīci chịu khổ suốt thời gian lâu dài. Đến khi mãn hạn ở địa ngục rồi, khi Ngài được tái sanh làm người kiếp nào, do ác trọng nghiệp giết cha mẹ của Ngài còn dư sót, nên Ngài thường bị đánh đập đến chết. Ngay đến kiếp chót, Ngài đã trở thành bậc Thánh tối thượng Thanh Văn đại đệ tử, suất sắc nhất về thần thông trong hàng Thanh Văn đại đệ tử của Đức Phật, mà vẫn phải chịu ảnh hưởng của ác trọng nghiệp giết cha mẹ ở quá khứ còn dư sót, khiến cho bọn cướp có thể đánh đập Ngài bị tan xương nát thịt; chúng tưởng Ngài đã chết, nên bỏ đi; Ngài dùng năng lực thần thông rồi bay đến hầu Đức Phật, xin phép tịch diệt ngũ uẩn Niết bàn, chấm dứt tử sanh luân hồi trong tam giới.

Ngũ Uẩn Niết Bàn của Ngài Đại Đức Mahāmoggallāna như vậy, khiến cho một số Tỳ khưu bàn tán cho là việc "không công minh" (ananurūpa),đối với cuộc đời của bậc Thánh tối thượng Thanh Văn đại đệ tử xuất sắc nhất về thần thông.

Đức Phật giải thích cho chư Tỳ khưu hiểu rõ rằng:

"Bhikkhave Moggallāno imassa attabhāvassa ananurūpaṃ maraṇaṃ patto, pubbe pana tena katassa kammassa anurūpameva maraṇaṃ patto". ¹⁸⁸

(Này chư Tỳ khưu, Moggallāna tịch diệt, Ngũ Uẩn Niết Bàn, đối với kiếp hiện tại này thật không công minh; nhưng lại thật công minh đối với ác trọng nghiệp ở tiền kiếp mà Moggallāna đã tạo trong quá khứ).

Và trường hợp Ngài Đại Đức Aṅgulimāla, ngay trong kiếp hiện tại, khi còn là kẽ cướp sát nhân, Ngài đã giết hơn ngàn người, cắt đầu ngón tay làm vòng đeo cổ. Khi Đức Phật đến tế độ, Aṅgulimāla liền tỉnh ngộ, buông bỏ mọi vũ khí, đảnh lễ dưới chân Đức Phật và xin xuất gia trở thành Tỳ khưu. Đức Thế Tôn với tâm đại bi, đã cho phép Aṅgulimāla xuất gia Tỳ khưu theo cách "Ehibhikkhūpasampadā", ngay khi ấy, Aṅgulimāla trở thành Bậc Tỳ khưu, đi theo sau Đức Phật trở về ngôi chùa Jetavana. Đại Đức Aṅgulimāla sau khi trở thành Tỳ khưu không lâu, tinh tấn tiến hành thiền tuệ, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả trở thành bậc Thánh Arahán cao thượng trong Phật giáo.

Buổi sáng, Đại Đức Aṅgulimāla đi vào thành Sāvatthi khất thực, những mảnh gổ, viên đá... người ta ném ra ngoài đường đều đụng đến thân thể Ngài, làm cho Ngài bể đầu chảy máu, vỡ bình bát, y rách tả tơi. Ngài trở về chùa, Đức Phật nhìn thấy khuyên dạy, an ủi rằng:

"Adhivāsehi tvaṃ Brahmaṇa!

Adhivāsehi tvaṃ Brahmaṇa!

Yassa kho tvaṃ Brahmaṇa kammassa vipākassa bahūni vassāni, bahūni vassasatāni, bahūni vassa sahassāni niraye pacceyyāsi. Tassa tvaṃ Brahmaṇa kammassa vipākaṃ diṭṭheva dhamme paṭisaṃvedesī".¹⁸⁹

"Này Aṅgulimāla, Bậc phạm hạnh, con hãy nên nhẫn nại!

Này Aṅgulimāla, Bậc phạm hạnh, con hãy nên nhẫn nại!

Này Aṅgulimāla, Bậc phạm hạnh, đáng lẽ con phải chịu quả khổ của ác nghiệp suốt nhiều năm, hàng trăm năm, hàng ngàn năm trong cõi địa ngục.

Này Aṅgulimāla, Bậc phạm hạnh, thì nay con chỉ thọ quả khổ của ác nghiệp ấy, khi còn tuổi thọ trong kiếp sống hiện tại này mà thôi".

Bậc Thánh Arahán không có tạo nghiệp mới, còn tất cả mọi thiện nghiệp, mọi ác nghiệp từ vô thủy cho đến trước khi chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả; nghiệp nào có cơ hội cho quả, thì bậc Thánh Arahán chịu quả của nghiệp ấy. Đến khi bậc Thánh Arahán tịch diệt Niết bàn gọi là Ngũ Uẩn Niết Bàn rồi, tất cả mọi thiện nghiệp mọi ác nghiệp đều trở thành vô hiệu quả nghiệp (ahosikamma: nghiệp không cho quả).

Do đó, bậc Thánh Arahán tịch diệt gọi là Ngũ Uẩn Niết Bàn rồi, không còn tái sanh kiếp sau nữa. Nghĩa là diệt ngũ uẩn này, ngũ uẩn khác không còn sanh nữa, phần sắc uẩn trở thành thi thể, làm lễ hoả táng, được kết tinh thành "Xá Lợi Thánh Arahán" để tôn thờ, còn phần 4 danh uẩn (thọ, tưởng, hành, thức) hoàn toàn trong sạch thanh tịnh, không bị ô nhiễm bởi phiền não, vô minh, tham ái. Cho nên khi diệt 4 danh uẩn là diệt hẵn, ví như ngọn đèn tắt.

Như trong kinh Ratanasutta Đức Phật dạy:

"Nibbanti dhīra yathāyaṃ padīpo". ¹⁹⁰

"Khi bậc Thánh Arahán tịch diệt, Ngũ Uẩn Niết Bàn rồi, thì đoạn tuyệt tái sanh, ví như ngọn đèn dầu cháy hết bấc (tim) tắt hẳn".

Bậc Thánh Arahán tịch diệt, Ngũ Uẩn Niết Bàn , đồng thời chấm dứt khổ tái sanh, là giải thoát hoàn toàn mọi cảnh khổ tử sanh luân hồi trong tam giới.

22- Hành Thiền Tuệ Thời Kỳ Nào Là Tốt Nhất?

Vấn đề này được đặt ra, là vì có số người quan niệm rằng: "Khi còn trẻ thì nên lo học, lo làm ăn... đến khi về già mới lo việc tu hành...".

Quan niệm như vậy có thích hợp hay không? Xin hãy tìm hiểu qua câu chuyện về hai người con của hai nhà phú hộ (Mahādhana-seṭṭhiputtavatthu) ¹⁹¹ trong bộ Chú giải Pháp cú.

22.1- Tích 2 người con của hai nhà phú hộ

Thuở ấy, Đức Thế Tôn đang ngự tại khu rừng phóng sinh nai gọi là Isipatana, Ngài đã đề cập đến hai người con của hai nhà phú hộ, sơ lược như sau__

* Một nhà phú hộ ở trong thành Bārānasī có của cải, tài sản nhiều đến 800 triệu, chỉ có một người con trai duy nhất. Hai ông bà phú hộ bàn với nhau rằng:"Gia đình chúng ta có nhiều tiền, nhiều của như thế này, chúng ta chỉ có một đứa con trai, sau này chúng ta sẽ giao tất cả gia tài lại cho con mình, để nó thừa hưởng sung sướng suốt cuộc đời cũng không sao hết được. Con chúng ta không cần làm việc gì cho vất vả".

Hai ông bà phú hộ nhất trí như vậy, nên cho đứa con trai đi học đờn ca, múa hát vui chơi, không học nghề quản lý chuyên môn nào khác.

* Một nhà phú hộ khác cùng ở trong thành Bārānasī này, cũng có của cải tài sản nhiều đến 800 triệu, cũng chỉ có một người con gái duy nhất. Hai ông bà phú hộ cùng bàn với nhau, như nhà phú hộ có người con trai, nên cho đứa con gái đi học đờn ca, múa hát vui chơi, như con trai nhà phú hộ kể trên.

Đến khi người con trai và người con gái của hai nhà phú hộ đến tuổi trưởng thành, hai bên kết làm thông gia, cho con cái họ kết hôn với nhau. Sau khi cha mẹ hai bên lần lượt qua đời, tất cả gia tài của hai nhà phú hộ gom chung lại thành 1.600 triệu. Như vậy, họ có một tài sản của cải rất lớn lao, nên gọi là "Mahādhana", và hai người con của hai nhà phú hộ, gọi là "Seṭṭhiputtā". Hai danh từ ghép lại nhau gọi là "Mahādhanaseṭṭhiputtā": nghĩa là, hai đứa con của hai nhà phú hộ có tài sản lớn lao.

Hai vợ chồng trẻ, con nhà phú hộ, không biết công việc làm ăn nào khác, chỉ biết đờn ca, múa hát vui chơi mà thôi. Thường ngày, hai vợ chồng đến chầu Đức vua. Bên đường đi, có một nhóm người ăn chơi, rượu chè ca hát; chúng nhìn thấy hai vợ chồng con của phú hộ thường qua lại, nên bàn tính với nhau rằng: "Chúng ta có thể làm cách nào để cho hai vợ chồng con của phú hộ này nghiện rượu, chúng ta sẽ sống bám vào họ, và được sung sướng nhất đời".

Chúng bàn mưu tính kế vừa xong, khi thấy hai vợ chồng, con của phú hộ đang đi tới, bọn chúng vừa uống rượu, vừa ca hát, nhảy múa có vẻ rất vui sướng, rồi đồng thanh nói lời chúc tụng rằng:

- Chúng tôi cầu chúc hai vợ chồng con của phú hộ được sống lâu trăm tuổi, được hạnh phúc an lạc; chúng tôi nương nhờ nơi hai người, cũng sẽ được an lạc, sung sướng.

Người con trai phú hộ nghe bọn chúng chúc tụng mình có vẻ thích thú hoan hỷ lắm, mới hỏi người nô bộc đánh xe rằng:

- Này nô bộc, chúng nó uống nước gì vậy?

- Thưa cậu chủ, chúng nó uống rượu ạ.

- Rượu có vị ngon không?

- Thưa cậu chủ, trong các loại nước, rượu là loại nước có vị ngon, làm cho người ta ngây ngất.

Người con trai của phú hộ bèn nói với người nô bộc rằng:

- Nếu như vậy, thì ta cũng nên uống chơi cho biết vị của rượu.

Người con của phú hộ sai người nô bộc đến nhóm người kia lấy một chút rượu, uống thử cho biết. Về sau không lâu, uống rượu được nhiều, người con trai phú hộ đã trở thành người nghiện rượu nặng.

Nhóm người nghiện rượu kia biết người con trai của phú hộ đã nghiện rượu rồi, chúng rủ nhau đến tận nhà người con trai phú hộ để uống rượu cho có bạn. Lâu ngày, tiếng đồn càng xa, bọn chúng rủ nhau ngày đến càng đông. Người con trai của phú hộ sai gia nhân mua rượu, mỗi lần 100 đồng, rồi 200 đồng v.v.... Ngoài việc tốn tiền mua rượu, còn tốn thêm tiền mua bông hoa, nước thơm, tiền mướn đoàn vũ nữ nổi tiếng đến ca hát, nhảy múa, xong rồi còn ban thưởng, mỗi lần 1.000 đồng, 2.000 đồng v.v....

Người con trai phú hộ phung phí tiền bạc suốt ngày đêm như vậy, trải qua một thời gian lâu, của cải tài sản 800 triệu phần của mình đã hết sạch.

Người quản gia đến trình cho người con trai phú hộ biết rằng:

- Thưa cậu chủ, của cải tài sản phần của cậu đã hết sạch rồi!

Người con trai của phú hộ bèn hỏi:

- Của cải tài sản phần của phu nhân ta không còn nữa hay sao?

Người quản gia thưa rằng:

- Thưa cậu chủ, của cải tài sản phần của mợ vẫn còn ạ!

Người con trai của phú hộ ra lệnh:

- Hãy lấy của cải phần của phu nhân ta ra xài.

Người con trai của phú hộ phung phí như vậy trải qua thêm một thời gian lâu nữa, tài sản phần của người vợ cũng hết sạch. Những ngày tiếp theo sau, bán dần ruộng, vườn, xe cộ, đồ đạc trong nhà, đến cuối cùng cũng bán cả căn nhà đang ở để tiêu xài!

Đến lúc hai vợ chồng con của phú hộ tuổi già, không có nhà ở, phải dẫn nhau ra ở bên hiên nhà người khác. Hằng ngày, hai vợ chồng cầm mảnh bát đi xin những đồ ăn thừa của người ta, để sống qua ngày.

Một hôm, có ông già đứng gần cửa trai tăng đường để chờ nhận đồ ăn còn dư của chư Tỳ khưu, Sa di. Đức Thế Tôn nhìn thấy mỉm cười. Khi ấy, Đại Đức Ānanda bạch hỏi Đức Thế Tôn, nguyên nhân nào Ngài mỉm cười. Đức Thế Tôn dạy Đại Đức Ānanda rằng:

- Này Ānanda, người già kia, trước đây là con của nhà phú hộ, có một tài sản lớn lao, nhưng đã tiêu xài phung phí hết sạch; sau đó lại còn bán hết tất cả ruộng, vườn, đồ đạc, nhà cửa,.... Bây giờ, không còn gì nữa, ông ta phải dẫn vợ đi xin ăn trong thành phố này.

Đức Thế Tôn dạy rằng:

- Nếu người con của phú hộ, ở tuổi thiếu niên không tiêu xài phung phí của cải tài sản, biết lo kinh doanh, khuếch trương công việc làm ăn, thì sẽ trở thành phú hộ thứ nhất trong thành Bārānasī này.

Nếu cả hai vợ chồng, con của phú hộ ở tuổi thiếu niên, xuất gia trong Phật giáo, biết tiến hành thiền tuệ, thì người chồng có thể sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả trở thành bậc Thánh Arahán;còn người vợ có thể sẽ chứng đắc Bất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Quả trở thành bậc Thánh Bất Lai.

Nếu người con của phú hộ, ở tuổi trung niên, với phần của cải tài sản còn lại, biết lo kinh doanh, khuếch trương công việc làm ăn, thì sẽ trở thành phú hộ thứ nhì trong thành Bàrànasì này.

Nếu cả hai vợ chồng, con của phú hộ, ở tuổi trung niên, xuất gia trong Phật giáo, biết tiến hành thiền tuệ, thì người chồng có thể sẽ chứng đắc Bất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Bất Lai;còn người vợ có thể sẽ chứng đắc Nhất Lai Thánh Đạo, Nhất Lai Thánh Quả trở thành bậc Thánh Nhất Lai.

Nếu người con của phú hộ, ở tuổi lão niên, với phần của cải tài sản còn lại, biết lo kinh doanh, khuếch trương công việc làm ăn, thì sẽ trở thành phú hộ thứ ba trong thành Bārānasī này.

Nếu cả hai vợ chồng, con của phú hộ, ở tuổi lão niên, xuất gia trong Phật giáo, biết tiến hành thiền tuệ, thì người chồng có thể sẽ chứng đắc Nhất Lai Thánh Đạo, Nhất Lai Thánh Quả trở thành bậc Thánh Nhất Lai; còn người vợ có thể sẽ chứng đắc Nhập Lưu Thánh Đạo, Nhập Lưu Thánh Quả trở thành bậc Thánh Nhập Lưu.

Nhưng bây giờ, hai vợ chồng, con của phú hộ này, đã trải qua hết cả 3 thời rồi; của cải tài sản ở thế gian bị khánh kiệt, của báu siêu tam giới là Thánh Đạo và Thánh Quả trong Phật giáo cũng bị hủy hoại luôn, như con cò già rụng hết lông cánh, nằm thoi thóp ở vũng bùn khô".

Đức Phật dạy bài kệ rằng:

"Acaritvā brahmacariyaṃ, aladdhā yobbane dhanaṃ,

"Jiṇṇakoñcāva jhāyanti, khīṇamaccheva pallale.

"Acaritvā brahmacariyaṃ, aladdhā yobbane dhanaṃ,

"Senti cāpātikhīṇāva, purāṇāni anutthunaṃ".

"Người ngu dốt không biết hành phạm hạnh.

Không được của báu lúc còn trẻ trung,

Như con cò già yếu nằm than thở,

Trên vũng bùn khô, hết sạch cá tôm.

Người ngu dốt không biết hành phạm hạnh,

Không được của báu lúc còn trẻ trung,

Nằm hối tiếc của cải xưa đã hết,

Như mũi tên đã rời khỏi cây cung,

Rơi xuống đất làm đồ ăn cho mối".

Qua câu chuyện dẫn chứng trên đây, hành giả có nguyện vọng tiến hành thiền tuệ để mong chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn, pháp giải thoát khổ sanh, già, đau, chết; chắc chắn đã ý thức được nên tiến hành thiền tuệ ở thời tuổi thiếu niên hy vọng sẽ được kết quả tốt nhất.

Dầu sự tiến hành thiền tuệ thời thiếu niên chưa chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả nào, thì âu cũng là cơ hội tốt để bồi bổ pháp hạnh ba la mật, để mong sự chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả vị lai.

Tích tiền thân của Đức Phật Gotama

Câu chuyện Thái tử Temiyan ¹⁹² là tiền thân của Đức Phật Gotama, vì sợ lên ngôi làm vua, nên Ngài đã phát nguyện 3 điều là:

1- Không bại liệt, làm như người bại liệt.

2- Không câm, làm như người câm.

3- Không điếc, làm như người điếc.

Đức Bồ Tát Temiya đã nhẫn nại chịu đựng qua bao nhiêu thử thách suốt 16 năm ròng rã. Cuối cùng đức phụ vương của Ngài nghe lời tâu của các quan trong triều, xem thái tử Temiya là "người xúi quẩy",buộc phải đem Ngài vào rừng để chôn sống.

Đức vua đành phải truyền lệnh cho các người lính đánh xe ngựa chở Đức Bồ Tát Thái tử Temiya vào rừng chôn sống. Đến nơi, để Đức Bồ Tát nằm trên xe, còn các người lính đánh xe cặm cụi đào hầm Đức Bồ Tát Temiya suy nghĩ: "Nay đã đến cơ hội tốt, ta phải tỏ rõ cho những người lính đánh xe này biết: Ta là Thái tử Temiya, không phải là người bại liệt, không phải là người câm, cũng không phải là người điếc. Sở dĩ, ta nhẫn nại chịu đựng như vậy, là vì ta sợ làm vua. Ta chỉ muốn xuất gia làm đạo sĩ hành phạm hạnh mà thôi".

Đức Bồ Tát Temiya suốt 16 năm ròng rã không cử động tay chân, nên Ngài phải điều hòa khí huyết, vận dụng nội lực, tạo cho thân có sức mạnh, bước xuống xe, cầm chiếc xe đưa lên cao, rồi đến hỏi các người lính đánh xe rằng:

- Các ngươi đang làm gì vậy?

- Chúng tôi đang đào hầm để chôn sống thái tử Temiya, là người bại liệt, người câm, người điếc, thưa Ngài.

Những người lính đánh xe quay lại, nhìn thấy thần lực của Đức Bồ Tát, chúng hoảng sợ thưa:

- Ngài có phải chư thiên, Đức vua trời Sakka (Đế Thích) không?

Đức Bồ Tát tuyên bố rằng:

- Ta không phải chư thiên, cũng không phải Đức vua trời Sakka, Ta chính là thái tử Temiya của đức vua Kasikarājā, ta không phải là người bại liệt, không phải là người câm, cũng không phải là người điếc. Sở dĩ ta làm như vậy, là vì ta sợ làm vua. Ta chỉ muốn xuất gia làm đạo sĩ hành phạm hạnh mà thôi. Các ngươi đào hầm chôn sống ta, ấy là việc làm không thích đáng, không hợp pháp, không công minh!

Những người lính đánh xe nhận thấy rõ chính là thái tử Temiya, lạy xin tha tội, thỉnh Ngài trở về triều đình lên ngôi làm vua. Đức Bồ Tát Temiya từ chối, quyết định ở lại khu rừng ấy, xuất gia làm đạo sĩ; Ngài truyền dạy các người lính đánh xe trở lại triều đình tâu phụ vương và mẫu hậu rõ ý định của Ngài.

Những người lính đánh xe trở về tâu lên Đức vua và Hoàng hậu rằng:

- Thái tử Temiya hoàn toàn không phải là người bại liệt, không phải là người câm, cũng không phải người điếc. Sự thật, thái tử Temiya là một người có sức mạnh phi thường, là bậc Đại Trí Tuệ, lời dạy của Ngài có ý nghĩa rất sâu sắc.

Đức vua và Hoàng hậu được tin này, vô cùng hoan hỉ, liền truyền lệnh sửa soạn xe, ngựa, quân lính ngự đến khu rừng để tìm Thái tử Temiya. Khi ấy, Đức Bồ Tát Temiya đã xuất gia làm đạo sĩ. Đức vua và Hoàng hậu nhìn thấy Đức Bồ Tát gương mặt sáng suốt, sức khỏe dồi dào, giọng nói thanh tao lưu loát, lại có ý nghĩa sâu xa, là bậc Đại Trí Tuệ, bèn khuyên:

- Này hoàng nhi, bây giờ con còn trẻ trung, phụ vương truyền ngôi cho con lên làm vua. Phụ vương sẽ tuyển chọn công chúa từ các vương quốc khác thành hôn cùng với con, để sanh nhiều hoàng tử, nhiều công chúa, an hưởng hạnh phúc ở đời. Đến tuổi già, con sẽ đi xuất gia làm đạo sĩ cũng không muộn gì.

Đức Bồ Tát Temiya thưa rằng:

- Tâu phụ vương, người còn trẻ trung mới có khả năng hành phạm hạnh. Hành phạm hạnh phải là người còn trẻ trung. Các Bậc thiện trí thường tán dương, ca tụng nên xuất gia thời kỳ thiếu niên rằng:

"Người trẻ trung nên hành phạm hạnh,

Hành phạm hạnh phải còn trẻ trung.

Thật vậy, xuất gia khi còn trẻ,

Điều ấy, Chư Phật đều tán dương".

Người trẻ trung nên hành phạm hạnh,

Hành phạm hạnh phải còn trẻ trung.

Con muốn xuất gia hành phạm hạnh,

Con không muốn lên ngôi làm vua". ¹⁹³

Thật vậy, người còn trẻ trung, sức khoẻ dồi dào, sức nhẫn nại chịu đựng dẻo dai, tâm trí sáng suốt minh mẫn..., đó là điều thuận lợi cho việc tiến hành thiền tuệ.

Còn tuổi già, thì sức khoẻ yếu kém, thường hay bệnh hoạn, sức nhẫn nại chịu đựng ít, tâm trí kém sáng suốt, hay quên..., đó là điều trở ngại cho việc tiến hành thiền tuệ.

Tóm lại, khi còn trẻ trung, thời thiếu niên việc tiến hành thiền tuệ là điều thuận lợi nhất, có kết quả tốt nhất trong đời người.

23- Điều Tai Họa Cho Hành Giả Kiếp Hiện Tại

Hành giả tiến hành thiền định hoặc tiến hành thiền tuệ, nếu mắc phải một trong 5 điều tai họa, ngay trong kiếp hiện tại, hành giả không thể nào chứng đắc thiền định, thần thông, Thánh Đạo, Thánh Quả và Niết Bàn.

Năm điều tai họa (antarāyikadhamma) ¹⁹⁴ :

1- Kammantarāyika: Tai họa do ác trọng nghiệp.

2- Kilesantarāyika: Tai họa do phiền não tà kiến cố định.

3- Vipākantarāyika: Tai họa do quả tái sanh.

4- Ariyūpavādantarāyika: Tai họa do chê trách bậc Thánh nhân.

5- Aṇāvītikkamantarāyika: Tai họa do phạm giới.

Giải Thích:

1- Điều tai họa do ác trọng nghiệp như thế nào?

– Ác trọng nghiệp (garu akusalakamma), chính là ngũ vô gián nghiệp (pañcānantariyakamma).

Ngũ vô gián nghiệp là 5 ác trọng nghiệp:

Tội giết cha.

Tội giết mẹ.

Tội giết bậc Thánh Arahán.

Tội làm bầm máu Đức Phật.

Tội chia rẽ Tỳ khưu Tăng.

Người nào phạm phải một trong 5 tội này, sau khi chết, do năng lực của ác trọng nghiệp này cho quả tái sanh chắc chắn phải sa vào địa ngục Avīci (A-tỳ địa ngục), chịu quả khổ trong suốt thời gian lâu dài.

Khi hành giả phạm phải một trong 5 ác trọng nghiệp này, tâm luôn luôn bị ô nhiễm, nóng nảy, không an tịnh, cho nên, dầu tinh tấn tiến hành thiền định hoặc tiến hành thiền tuệ cách nào đi nữa, chắc chắn không thể nào chứng đắc các bậc thiền, thần thông, Thánh Đạo, Thánh Quả và Niết Bàn ngay kiếp hiện tại được, chỉ chờ ngày chết, chắc chắn ác trọng nghiệp ấy dắt dẫn sa vào đại địa ngục Avīci.

Đó gọi là điều tai họa do ngũ vô gián nghiệp.

* Trường hợp Tỳ khưu Devadatta đã làm bầm máu Đức Phật và chia rẽ Tỳ khưu Tăng, sau khi Tỳ khưu Devadata chết, do năng lực của ác trọng nghiệp cho quả tái sanh sa vào cõi đại địa ngục Avīci, chịu khổ do ác nghiệp của mình đã tạo. Nhưng Tỳ khưu Devadatta được Đức Phật thọ ký sau khi mãn hạn thời gian trả quả ác nghiệp trong địa ngục xong rồi, kiếp vị lai của Devadatta được tái sanh làm người trong thời kỳ không có Đức Phật Toàn Giác và giáo pháp của Ngài trên thế gian, sẽ xuất gia, tự mình tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ, tự mình chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn, trở thành Bậc Độc Giác Phật, có danh hiệu là Đức Phật Độc Giác Aṭṭhissara.

* Trường hợp tương tự, Đức vua Ajātasattu phạm tội giết phụ vương, về sau biết ăn năn hối hận, đến hầu Đức Phật, nghe pháp, nhưng không thể chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả nào, là vì ác trọng nghiệp giết cha ngăn cản, chỉ được phát sanh đức tin trong sạch nơi Đức Phật, Đức Pháp, Đức Tăng, hết lòng hộ trì Tam bảo. Sau khi Đức Phật tịch diệt Niết Bàn, Đức vua Ajātasattu là người hộ độ chư Tỳ khưu Tăng kết tập tam tạng lần thứ nhất. Dầu phước thiện lớn lao như vậy, nhưng Đức vua sau khi chết, do năng lực của ác trọng nghiệp giết cha cho quả tái sanh sa vào cõi địa ngục. Tuy nhiên, Đức Phật đã thọ ký, Đức vua Ajātasattu sau khi mãn hạn ở địa ngục, được tái sanh làm người trong thời kỳ không có Đức Phật Toàn Giác và giáo pháp của Đức Phật trên thế gian, kiếp vị lai của Đức vua Ajātasattu sẽ xuất gia, tự mình tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ, tự mình chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn, trở thành Bậc Độc Giác Phật, có danh hiệu là Đức Phật Độc Giác Vijitāvī.

Như vậy người nào phạm tội ngũ vô gián nghiệp, người ấy sau khi chết, do năng lực ác trọng nghiệp ấy cho quả, chắc chắn phải sa vào địa ngục.

Cho nên, ngũ vô gián nghiệp gây tai họa cho kiếp hiện tại, không thể chứng đắc thiền định, thần thông, Thánh Đạo, Thánh Quả và Niết Bàn, nhưng không gây tai họa cho kiếp vị lai.

Đó gọi là điều tai họa do ác trọng nghiệp.

Đối với chúng sinh đã phạm tội ngũ vô gián nghiệp, sau khi mãn hạn thời gian chịu trả quả khổ ở địa ngục xong rồi, nếu có duyên lành tái sanh trở lại làm người, cố gắng tinh tấn tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ, cũng có thể chứng đắc các bậc thiền, thần thông, Thánh Đạo, Thánh Quả và Niết Bàn. Như trường hợp Đại Đức Mahāmoggallāna, trong tiền kiếp quá khứ, Ngài đã từng đánh đập cha mẹ của Ngài đến chết; kiếp ấy phạm tội giết cha, giết mẹ nên Ngài đã từng sa vào địa ngục Avīci. Trong kiếp hiện tại, xuất gia Tỳ khưu, tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ, Ngài đã chứng đắc các bậc thiền, chứng đắc lục thông, 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn. Ngài trở thành bậc Thánh Arahán, là bậc Thánh tối thượng Thanh Văn, có thần thông xuất sắc nhất trong hàng Thanh Văn Đại đệ tử của Đức Phật Gotama.

2- Điều tai họa do phiền não tà kiến cố định như thế nào?

Phiền não tà kiến cố định (niyatamicchādiṭṭhiko) có 3 loại là:

– Vô quả tà kiến (natthikadiṭṭhi).

– Vô nhân tà kiến (ahetukadiṭṭhi).

– Vô hành tà kiến (akiriyādiṭṭhi).

Vô quả tà kiến: nghĩa là tà kiến thấy sai, chấp lầm cho rằng: không có quả của thiện nghiệp, ác nghiệp. Người có tác ý làm thiện hoặc làm ác, đều không có quả an lạc hoặc quả khổ. Tà kiến này còn gọi là đoạn kiến (ucchedadiṭṭhi).

Người có vô quả tà kiến này là người phủ nhận quả của thiện nghiệp, ác nghiệp, cũng có nghĩa là phủ nhận nhân thiện nghiệp, ác nghiệp.

Vô nhân tà kiến: nghĩa là tà kiến thấy sai chấp lầm cho rằng: chúng sinh đang chịu cảnh khổ hoặc đang hưởng sự an lạc là đều tự nhiên, không phải do từ nhân nào, duyên nào, không do từ thiện nghiệp, ác nghiệp nào.

Người có vô nhân tà kiến này là người phủ nhận nhân là thiện nghiệp, ác nghiệp, cũng có nghĩa là phủ nhận quả của thiện nghiệp, ác nghiệp.

Vô hành tà kiến: nghĩa là tà kiến thấy sai, chấp lầm: mọi hành động xấu do thân, khẩu, ý, không tạo thành ác nghiệp. Ngược lại, mọi hành động tốt do thân, khẩu, ý, cũng không tạo nên thiện nghiệp. Ví như, tự mình sát sanh, hay sai khiến người khác sát sanh; tự mình trộm cắp, hay sai khiến người khác trộm cắp... đều không tạo nên ác nghiệp. Tự mình bố thí, hay khuyên người khác bố thí; tự mình giữ giới, hay khuyên người khác giữ giới... cũng không tạo nên thiện nghiệp. Làm tội không có tội, làm phước cũng không có phước.

Người có vô hành tà kiến này là người phủ nhận mọi hành động thiện do thân, khẩu, ý, mọi hành động ác do thân, khẩu, ý. Nghĩa là phủ nhận nhân thiện nghiệp, ác nghiệp và phủ nhận quả của thiện nghiệp, ác nghiệp.

Người nào có phiền não tà kiến cố định, người ấy sau khi chết, do năng lực ác nghiệp tà kiến cố định cho quả tái sanh, chắc chắn sa vào địa ngục Lokantarika:địa ngục tối tăm, nơi giáp ranh 3 thế giới, khó thoát ra khỏi địa ngục này.

Như vậy, chúng sinh có phiền não tà kiến cố định, có tội nặng hơn là chúng sinh phạm ngũ vô gián nghiệp. Vì tội ngũ vô gián nghiệp có thời gian mãn hạn quả của ác trọng nghiệp, được thoát khỏi địa ngục; còn như chúng sinh có phiền não tà kiến cố định không có thời gian mãn hạn ở địa ngục Lokantarika.

Do đó, nếu người nào có phiền não tà kiến cố định, ngay kiếp hiện tại, không bao giờ nghĩ đến việc tiến hành thiền định hoặc tiến hành thiền tuệ và kiếp vị lai càng tối tăm hơn nữa.

Đó gọi là điều tai họa do phiền não tà kiến cố định.

3- Điều tai họa do quả tái sanh như thế nào?

Sự hiện hữu của tất cả chúng sinh đều bắt đầu từ tâm quả tái sanh (paṭisandhicitta).

- Nếu tâm quả thiện vô nhân hợp với xả (upekkhā santīraṇa-kusalavipākacitta) làm phận sự tái sanh hạng người vô nhân (ahetukapuggala). Hạng người vô nhân, là người không có nhân: vô tham, vô sân, vô si trong quả tâm tái sanh, bởi vì thiện nghiệp có năng lực quá yếu.

Đối với hạng người vô nhân này, không có khả năng hiểu biết phương pháp tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ.

- Nếu dục giới đại quả tâm không hợp với trí (mahāvipāka-ñāṇavippayuttacitta) làm phận sự tái sanh hạng người nhị nhân (dvihetukapuggala). Hạng người nhị nhân là người có 2 nhân vô tham, vô sân,không có vô si (trí) trong quả tâm tái sanh, bởi vì thiện nghiệp không hợp với trí và có năng lực kém.

Đối với hạng người nhị nhân, không dễ gì hiểu được phương pháp tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ.

Đó gọi là điều tai họa do quả tái sanh.

Hạng người nhị nhân, nếu được bậc Thiện trí dạy bảo, hướng dẫn làm phước bố thí, giữ giới, học hỏi..., kiếp sau cũng có thể tái sanh trở thành người tam nhân: vô tham, vô sân, vô si (trí), có thể hiểu rõ phương pháp tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ.

4- Điều tai họa do chê trách bậc Thánh nhân như thế nào?

Bậc Thánh nhân là bậc có giới đức thanh tịnh, có trí tuệ sáng suốt, có pháp cao thượng; là bậc đáng lễ bái cúng dường, đáng tán dương ca tụng, nên có đức tin trong sạch nơi bậc Thánh nhân. Nhưng người si mê không biết, phạm phải lỗi lầm chê trách, nói xấu đến bậc Thánh nhân ấy, là đã phạm phải tội lỗi lớn, có thể làm ngăn cản con đường tiến hóa trong mọi thiện pháp, nhất là việc tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ.

Dầu người ấy có sự tinh tấn tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ thế nào đi nữa, cũng không thể chứng đắc thiền định, thần thông, Thánh Đạo, Thánh Quả và Niết Bàn, trong kiếp hiện tại.

Nếu người ấy không biết ăn năn sám hối, sau khi chết, do năng lực ác nghiệp ấy cho quả tái sanh kiếp sau, có thể sa vào 4 đường ác: địa ngục, atula, ngạ quỷ, súc sanh.

Đó gọi là điều tai họa do chê trách bậc Thánh nhân.

Nhưng một khi người ấy biết ăn năn, đến xin sám hối với bậc Thánh nhân, khi Ngài còn hiện tiền; nếu Ngài đã tịch diệt rồi, thì người ấy đến sám hối tội lỗi nơi chỗ Ngài tịch diệt Niết Bàn hoặc Xá Lợi của Ngài.

Sau khi thành tâm sám hối tội lỗi xong rồi, điều tai họa do chê trách bậc Thánh nhân không còn ngăn cản nữa, người ấy tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ có thể chứng đắc thiền định, thần thông, Thánh Đạo, Thánh Quả và Niết Bàn ngay trong kiếp hiện tại này, nếu người ấy có đầy đủ ba la mật; như trường hợp Đại Đức Soreyya.

Tích Đại Đức Soreyya ¹⁹⁵ tóm lược như sau__

Đại Đức Soreyya, khi còn tại gia là công tử Soreyya, con trai của một phú hộ trong kinh thành Soreyya, có vợ và 2 người con.

Một hôm công tử Soreyya cùng với bạn bè đi tắm, gặp Đại Đức Mahākaccayana đi vào thành Soreyya để khất thực. Nhìn thấy Đại Đức Mahākaccayana có sắc thân xinh đẹp, làn da màu vàng, công tử Soreyya phát sanh ý nghĩ sai quấy rằng:

- Aho vata ayaṃ vā thero mama bhariyā bhaveyya, mama vā bhariyāya sarīravaṇṇo etassa sarīravaṇṇo viya bhaveyya.

- Nếu vị Đại Đức kia như là vợ của ta, hay vợ của ta có sắc thân xinh đẹp như sắc thân của Đại Đức này, thì tuyệt vời biết dường nào!

Do ý nghĩ sai quấy vừa chấm dứt, ngay tức thì, công tử Soreyya trở thành một cô gái. Soreyya cảm thấy quá hổ thẹn với bạn bè, nên cô trốn sang kinh thành Takkasilā, kết hôn với người con trai của phú hộ ở đây, sanh được 2 người con.

Một hôm, cô Soreyya gặp người bạn cũ từ kinh thành Soreyya đến, cô hỏi thăm về gia đình cha mẹ và 2 người con, khi còn là công tử Soreyya. Nghe câu chuyện thật xảy ra cho cô Soreyya; mọi người vô cùng ngạc nhiên bèn hướng dẫn cô nên sám hối với Đại Đức Mahākaccayana. Người bạn thân của cô Soreyya thỉnh Đại Đức đến nhà cô Soreyya làm phước bố thí. Sau khi làm phước xong, người bạn gọi cô Soreyya đến ngồi cúi đầu dưới chân Ngài, rồi thưa rằng:

- Kính bạch Đại Đức, xin Ngài tha lỗi cho người bạn gái của con.

Đại Đức Mahākaccayana ngạc nhiên hỏi:

- Cô ấy có lỗi gì?

Người bạn bạch:

- Kính bạch Đại Đức, cô gái này trước đây là bạn trai thân thiết của con, khi gặp Ngài đi khất thực, có ý nghĩ sai quấy về Ngài, nên nam tính biến mất đi, thay bằng nữ tính cho đến ngày nay. Vậy xin Đại Đức từ bi tha lỗi cho cô ấy.

Đại Đức Mahākaccayana với tâm bi mẫn dạy rằng:

- Nếu vậy, cô hãy ngồi dậy, bần tăng đã tha lỗi cho cô rồi!

Khi Đại Đức vừa dứt lời "bần tăng đã tha lỗi cho cô rồi!", ngay tức thì, cô Soreyya nữ tính biến mất, hiện trở lại nam tính như xưa.

Công tử Soreyya bèn giao 2 người con lại cho con trai của phú hộ kinh thành Takkasilà, xin phép xuất gia Tỳ khưu. Không lâu sau, Tỳ khưu Soreyya tinh tấn tiến hành thiền tuệ, chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn, trở thành bậc Thánh Arahán cùng với tứ tuệ phân tích. Hết tuổi thọ, Ngài tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt sự tử sanh luân hồi trong tam giới.

Như vậy, điều tai họa do chê trách bậc Thánh nhân có thể cứu chữa được bằng cách sám hối tội lỗi của mình:

- Nếu người nào phạm tội lỗi với bậc Thánh nhân nào, thì người ấy phải xin sám hối với bậc Thánh nhân ấy.

- Nếu phạm tội lỗi đến Đức Phật, Đức Pháp, Đức Tăng, thì nên sám hối với Đức Phật, Đức Pháp, Đức Tăng....

Đó là cách sửa chữa tội lỗi của mình, tránh khỏi tai họa, được tiến hóa trong mọi thiện pháp, nhất là việc tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ.

5- Điều tai họa do phạm giới như thế nào?

Giới là nền tảng, là nơi nương nhờ để phát sanh thiền định và trí tuệ thiền tuệ, cũng ví như đất là nơi nương nhờ để cho các loài cây cối phát sanh và tăng trưởng.

Giới có nhiều loại tùy theo mỗi hạng người.

1- Đối với người tại gia: là cận sự nam, cận sự nữ có ngũ giới và bát giới.

Nếu là hành giả tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ cần phải có 8 giới làm nền tảng của pháp hành phạm hạnh (ādibrahmacariya-sīla), đó là:

1- Tránh xa sự sát sanh.

2- Tránh xa sự trộm cắp.

3- Tránh xa sự tà dâm.

4- Tránh xa lời nói dối.

5- Tránh xa lời nói chia rẽ.

6- Tránh xa lời nói chửi rủa mắng nhiếc.

7- Tránh xa lời nói vô ích.

8- Tránh xa cách sống tà mạng, phải sống chánh mạng.

8 giới này thuộc về phần giới trong Bát chánh đạo.

Khi hành giả là người cận sự nam, cận sự nữ đã biết mình phạm giới nào rồi, cần phải biết làm cho giới trở nên trong sạch, bằng cách có tác ý thiện tâm trong sạch, xin thọ trì giới trở lại.

Thọ trì giới bằng nhiều cách.

– Xin thọ giới với một vị Đại Đức, một vị thiền sư.

– Xin thọ giới trước bàn thờ Phật.

– Cách đơn giản nhất là có tác ý tự nguyện xin thọ giới trở lại.

Đó là những cách làm cho giới trở nên trong sạch trở lại đối với người tại gia nói chung, hành giả là người cận sự nam, cận sự nữ nói riêng.

2- Đối với Bậc xuất gia.

a/ Đối với vị Sa di: có 10 giới Sa di, 10 pháp hoại Sa di, 10 pháp hành phạt, 75 điều học và 14 pháp hành.... Nếu Sa di phạm phải giới nào, pháp nào, thì cần phải làm cho giới ấy trở nên trong sạch tùy theo giới, pháp đã phạm ấy.

b/ Đối với vị Tỳ khưu: Có 227 giới Tỳ khưu trong Bhikkhupāti-mokkha. Nếu kể đầy đủ theo luật tạng thì gồm có 91.805.036.000 giới.

Tất cả Tỳ khưu giới chia ra làm 7 loại:

1- Pārājika āpatti: Phạm giới Pārājika.

2- Sanghādisesa āpatti: Phạm giới Sanghādisesa.

3- Thullaccaya āpatti: Phạm giới Thullaccaya.

4- Pācittiya āpatti: Phạm giới Pācittiya.

5- Pāṭidesanīya āpatti: Phạm giới Pāṭidesanīya.

6- Dukkata āpatti: Phạm giới Dukkata (tác ác).

7- Dubbhāsita āpatti: Phạm giới Dubbhāsita (ác khẩu).

Tỳ khưu phạm giới nào, thì cần phải làm cho giới ấy trở nên trong sạch đúng theo luật của Đức Phật ban hành.

Nếu hành giả là Tỳ khưu, Sa di, cận sự nam, cận sự nữ đã phạm phải giới nào rồi, làm cho thân, khẩu không còn trong sạch, làm ngăn cản sự phát triển mọi thiện pháp, nhất là sự tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ.

Đó gọi là điều tai họa do phạm giới.

Điều tai họa do phạm giới

Trong bộ Maṅgalatthadīpanī, phần Vinayakathācó dạy:

- "Āpannā āpattiyo’ti. Sañcicca vītikkantā satta āpattik-khandhā, sañcicca vītikkantañhi antamaso dukkaṭa dubbhāsitampi sagga-magga-phalānaṃ antarāyaṃ karoti".

- "Tỳ khưu đã phạm giới, nghĩa là Tỳ khưu có tác ý phạm trong 7 nhóm àpatti. Sự thật, dầu tác ý phạm giới nhẹ như dukkaṭa āpatti, dubbhāsita āpatti cũng làm tai hại, cản trở sự tái sanh cõi trời và sự chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả".

Đức Phật dạy rằng:

- "Sāpattikassa bhikkhave nirayaṃ vā vadāmi tiracchāna-yoniṃ vā’ti sāpattikassa apāyagamitā vuccati". ¹⁹⁶

- "Này chư Tỳ khưu, Như Lai dạy rằng: đối với Tỳ khưu phạm giới sẽ sa vào địa ngục hoặc súc sanh. Tỳ khưu phạm giới chỉ có sa vào ác đạo mà thôi".

Tóm lại, trong 5 điều tai họa của hành giả ở kiếp hiện tại, có 3 điều tai họa không thể cứu chữa:

– Tai họa do ác trọng nghiệp.

– Tai họa do phiền não tà kiến cố định.

– Tai họa do quả tái sanh.

Người nào phạm phải một trong 3 điều tai họa này, trong kiếp hiện tại không thể nào chứng đắc thiền định, thần thông, Thánh Đạo, Thánh Quả và Niết Bàn.

Và 2 điều tai họa có thể cứu chữa:

– Tai họa do chê trách bậc Thánh nhân.

– Tai họa do phạm giới.

Hai điều tai họa này, sau khi làm lễ sám hối, ngay trong kiếp hiện tại, nếu hành giả là hạng người tam nhân (tihetukapuggala), khi tái sanh tâm hợp đủ 3 nhân vô tham, vô sân, vô si (trí), có đầy đủ ba la mật từ nhiều đời, nhiều kiếp ở quá khứ hỗ trợ; thì người ấy có thể tiến hành thiền định, tiến hành thiền tuệ, có khả năng chứng đắc thiền định, thần thông, Thánh Đạo, Thánh Quả và Niết Bàn tùy theo trí tuệ ba la mật của mình.

ĐOẠN KẾT