Tìm hiểu pháp hành Thiền Tuệ

- Hành giả tiến hành thiền tuệ, cho đến khi phát sanh trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp là pháp vô ngã, không phải ta, không phải của ta,... mà danh pháp, sắc pháp này sanh rồi diệt liên tục không ngừng. Trí tuệ thiền tuệ diễn tiến thấy rõ danh pháp, sắc pháp có trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã; đáng kinh sợ; đầy tội chướng; đáng nhàm chán; mong muốn giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp; tìm chọn phương pháp thích hợp để giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp này như thế nào. Ví như người nông dân khi thấy rõ, biết rõ rằng: "con rắn đẻn độc, không phải con lươn" như đã lầm tưởng từ trước. Con rắn đẻn độc này có nọc độc hại đến tính mạng, cần phải tìm cách buông bỏ ra khỏi tay, ném cho thật xa, cũng như thế ấy.

Vậy Trí tuệ thiền tuệ thứ mười Paṭisaṅkhānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ tìm chọn phương pháp ưu việt nhất, thích hợp với căn duyên của hành giả, để giải thoát khỏi mọi danh pháp, sắc pháp,làm nhân duyên phát sanh trí tuệ thiền tuệ thứ 11.

11- Trí Tuệ Thiền Tuệ Thứ Mười Một (Saṅkhārupekkhāñāṇa)

Hành giả tiếp tục tiến hành thiền tuệ, phát triển trí tuệ tiến hoá tuần tự phát sanh trí tuệ thiền tuệ thứ mười một gọi là, Saṅkhā-rupekkhāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp rõ ràng là pháp vô ngã, nên trí tuệ thiền tuệ đặt tâm trung dung giữa danh pháp sắc pháp, có trạng thái vô thường,hoặc trạng thái khổ, hoặc trạng thái vô ngã làm đối tượng.

Trí tuệ thiền tuệ thứ mười một này phát sanh là do nhờ trí tuệ thứ nhất cho đến trí tuệ thiền tuệ thứ mười làm nhân duyên, làm nền tảng.

Trí tuệ thiền tuệ thứ mười một này có một tầm quan trọng, để chuẩn bị cho một sự kiện quan trọng cho "Thánh Đạo lộ trình tâm" (Maggavīthicitta) sẽ phát sanh.

Cho nên, trí tuệ thiền tuệ thứ mười một có những tính chất đặc biệt như sau__

1- Trí tuệ thiền tuệ Saṅkhārupekkhāñāṇa trung dung giữa danh pháp, sắc pháp

Hành giả tiến hành thiền tuệ, khi phát sanh trí tuệ thiền tuệ thứ mười một thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp là pháp vô ngã: không phải ta (na attā), không phải của ta (na attaniya), không phải người, không phải của người, không phải đàn ông, không phải đàn bà, không phải chúng sinh nào, không phải của chúng sinh nào,....

Những trí tuệ thiền tuệ phần trước đã thấy rõ, biết rõ sự sanh, sự diệt của danh pháp, sắc pháp liên tục không ngừng, nên hiện rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã, thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp đáng kinh sợ; đầy tội chướng; đáng chán nản; mong muốn giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp; tìm chọn đối tượng nào ưu việt nhất trong 3 trạng thái, để giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp.

Cho nên, trí tuệ thiền tuệ thứ mười một này không cố chấp danh pháp, sắc pháp cho là ta, là của tanữa, nên diệt được tham tâm, hài lòng trong danh pháp, sắc pháp và cũng diệt được sân tâm, chán ghét trong danh pháp, sắc pháp. Do đó, gọi trí tuệ thiền tuệ này là Saṅkhārupekkhāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp rõ ràng là pháp vô ngã,nên trí tuệ thiền tuệ trung dung giữa danh pháp, sắc pháp có trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã, làm đối tượng để giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp bằng một trong ba trạng thái chung:trạng thái vô thường, hoặc trạng thái khổ, hoặc trạng thái vô ngã ấy.

Ví dụ:

Có người đàn ông rất yêu thương, say mê người vợ trẻ đẹp, cho là thuộc về riêng của mình. Một hôm, ngẫu nhiên người đàn ông ấy nhìn thấy người vợ yêu dấu của mình quan hệ bất chính với một người đàn ông khác. Người đàn ông ấy nổi giận vì ghen tức. Nghĩ rằng: "Ta yêu thương say mê vợ của ta, nhưng vợ của ta đem lòng phụ tình với ta, lại yêu thương người đàn ông khác".

Khi người đàn ông thấy rõ tội lỗi của người vợ bạc tình kia, nên quyết định ly dị, không còn chấp nhận là vợ của mình nữa, xem như những người đàn bà khác. Người đàn ông ấy không còn thương yêu và cũng không còn ghen tức người đàn bà ấy nữa.

Về sau, người đàn ông này nhìn thấy nguời đàn bà kia (trước đây là vợ) có quan hệ bất chính với bất cứ người đàn ông nào khác, người đàn ông này tâm vẫn trung dung đối với người đàn bà kia, không yêu thương, cũng không ghen tức nữa.

Cũng như vậy, hành giả tiến hành thiền tuệ, đến khi phát sanh trí tuệ thiền tuệ thứ mười một giữ tâm trung dung giữa danh pháp, sắc pháp, có trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã, tâm không tham muốn trong tam giới: dục giới, sắc giới, vô sắc giới; trong 4 loài: thai sanh, noãn sanh, thấp sanh, hoá sanh. Ví như giọt nước rơi trên lá sen, nước không dính lá sen, lá sen cũng không dính nước.

Trí tuệ thiền tuệ thứ mười một Saṅkhārupekkhāñāṇa cũng như thế ấy, trí tuệ thiền tuệ trung dung giữa danh pháp, sắc pháp, có trạng thái vô thường, hoặc trạng thái khổ, hoặc trạng thái vô ngã.

2- Trí tuệ thiền tuệ Saṅkhārupekkhāñāṇa tìm hướng

Trí tuệ thiền tuệ thứ mười một Saṅkhārupekkhāñāṇa này tìm hướng để dắt dẫn đến pháp giải thoát khổ.

- Nếu Trí tuệ thiền tuệ thứ mười một, khi thấy được hướng Niết Bàn, sẽ từ bỏ (buông bỏ) đối tượng danh pháp, sắc pháp, hướng tâm đến Niết Bàn làm đối tượng.

- Nếu Trí tuệ thiền tuệ thứ mười một chưa thấy được hướng Niết Bàn làm đối tượng, thì vẫn còn danh pháp, sắc pháp làm đối tượng thiền tuệ, lại càng cố gắng tinh tấn không ngừng làm cho trí tuệ thiền tuệ càng tăng thêm năng lực mạnh mẽ, để có thể thấy rõ Niết Bàn, hầu buông bỏ đối tượng danh pháp, sắc pháp.

Ví dụ:

Đoàn người đi buôn bằng thuyền buồm, khi ra giữa biển khơi, thường đem theo một con diều để chỉ đường. Mỗi khi gặp phải gió bão, thuyền bị lạc hướng, không biết đâu là bờ bến, người thuyền trưởng thả con diều cho nó bay lên cao đi tìm hướng bờ bến (vì con diều có đôi mắt nhìn thấy xa). Khi con diều nhìn thấy hướng bờ bến, nó sẽ bay thẳng theo hướng ấy; nếu con diều không nhìn thấy hướng bờ bến, nó bay trở lại đậu trên cột buồm chờ đợi.

Cũng như vậy, trí tuệ thiền tuệ Saṅkhārupekkhāñāṇa này còn có phận sự tìm hướng Niết Bàn.

- Nếu thấy được Niết Bàn, sẽ buông bỏ đối tượng danh pháp, sắc pháp, hướng tâm đến Niết Bàn làm đối tượng.

- Nếu chưa thấy được Niết Bàn, thì vẫn còn danh pháp, sắc pháp có trạng thái vô thường, hoặc trạng thái khổ, hoặc trạng thái vô ngã làm đối tượng của trí tuệ thiền tuệ.

Trí tuệ thiền tuệ thứ mười một Saṅkhārupekkhāñāṇa trí tuệ thiền tuệ đặt tâm trung dung, không hài lòng và cũng không chán ghét ở danh pháp, sắc pháp, nên có một tiềm lực mãnh liệt, một khả năng đặc biệt, quyết định con đường giải thoát khỏi khổ tam giới:

Giải thoát khỏi tam giới

- Bằng 1 trong 3 trạng thái chung: trạng thái vô thường, hoặc trạng thái khổ, hoặc trạng thái vô ngã.

- Bằng 1 trong 3 tùy tuệ: aniccānupassanā, hoặc dukkhā-nupassanā, hoặc anattānupassanā.

- Bằng 1 trong 3 pháp chủ: saddhindriya, hoặc samādhindriya, hoặc paññindriya.

- Bằng 1 trong 3 cửa giải thoát:animittavimokkha, hoặc appaṇihitavimokkha, hoặc suññatavimokkha.

- Bằng 1 trong 3 loại Niết Bàn: animittanibbāna,hoặc appaṇihitanibbāna, hoặc suññatanibbāna.

3- Phân định bảy bậc Thánh nhân

Trí tuệ thiền tuệ thứ mười một Saṅkhārupekkhāñāṇa đóng một vai trò quan trọng trong việc dẫn đến sự chứng ngộ Niết Bàn, chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả và phân định 7 bậc Thánh nhân như sau:

1- Nếu hành giả tiến hành theo aniccānupassanā:Trí tuệ thiền tuệ theo dõi thấy rõ trạng thái vô thường, của danh pháp, sắc pháp. Bởi vì hành giả là người có nhiều đức tin trong sạch trong các pháp, nên tín pháp chủ (saddhindriya) có nhiều năng lực hơn 4 pháp chủ khác (tấn pháp chủ, niệm pháp chủ, định pháp chủ, tuệ pháp chủ), dẫn đến cửa vô tướng giải thoát (animitta-vimokkha), chứng ngộ Vô Hiện Tượng Niết Bàn (Animitta-nibbāna).

- Chứng đắc Nhập Lưu Thánh Đạo gọi là Saddhānusārī: bậc Thánh Nhập Lưu chứng đắc bằng đức tin.

- Chứng đắc Nhập Lưu Thánh Quả, Nhất Lai Thánh Đạo, Nhất Lai Thánh Quả, Bất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Quả, Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quảgồm có 7 bậc Thánh nhân gọi là Saddhāvimutta: bậc Thánh nhân giải thoát bằng đức tin.

2- Nếu hành giả tiến hành theo dukkhānupassanā:Trí tuệ thiền tuệ theo dõi thấy rõ trạng thái khổ của danh pháp, sắc pháp. Bởi vì hành giả là người có nhiều định, nên định pháp chủ (samādhindriya) có nhiều năng lực hơn cả 4 pháp chủ khác (tín pháp chủ, tấn pháp chủ, niệm pháp chủ, tuệ pháp chủ) dẫn đến cửavô ái giải thoát (appaṇihitavimokkha), chứng ngộ Vô Ái Niết Bàn (Appaṇihitanibbāna).

- Chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả gồm đủ 8 bậc Thánh nhân gọi là Kāyasakkhi: là bậc Thánh nhân trước có các bậc thiền sắc giới làm nền tảng, sau tiến hành thiền tuệ chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả.

- Nếu trường hợp hành giả trước đã chứng đắc tứ thiền vô sắc giới, sau tiến hành thiền tuệ chứng đắc Arahán Thánh Quả gọi là Ubhatobhāgavimutta: bậc Thánh Arahán giải thoát bằng cả hai: tứ thiền vô sắc giới và trí tuệ thiền tuệ.

3- Nếu hành giả tiến hành anattānupassanā: Trí tuệ thiền tuệ theo dõi thấy rõ trạng thái vô ngã, của danh pháp, sắc pháp. Bởi vì hành giả là người có nhiều trí tuệ, nên tuệ pháp chủ (paññindriya) có nhiều năng lực hơn cả 4 pháp chủ khác (tín pháp chủ, tấn pháp chủ, niệm pháp chủ, định pháp chủ), dẫn đến cửa chơn không giải thoát (suññatavimokkha), chứng ngộ Chơn Không Niết Bàn (Suññatanibbāna).

- Chứng đắc Nhập Lưu Thánh Đạo gọi là Dhammānusārī: là bậc Thánh nhân chứng đắc bằng trí tuệ siêu việt.

- Chứng đắc Nhập Lưu Thánh Quả, Nhất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Quả, Arahán Thánh Đạo gồm có 6 bậc Thánh nhân gọi là Diṭṭhipatta: là bậc Thánh nhân chứng đắc bằng trí tuệ siêu việt.

- Chứng đắc Arahán Thánh Quả gọi là Paññāvimutta: là bậc Thánh Arahán giải thoát bằng trí tuệ siêu việt, không có bậc thiền nào làm nền tảng.

4- Bảy bậc Thánh nhân theo 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả

1- Bậc Thánh Saddhānusārī: Đó là bậc Nhập Lưu Thánh Đạo, chứng đắc bằng đức tin trong sạch.

2- Bậc Thánh Dhammā¸nusārī: Đó là bậc Nhập Lưu Thánh Đạo, chứng đắc bằng trí tuệ siêu việt.

3- Bậc Thánh Diṭṭhippatta: gồm có 6 bậc Thánh nhân: Nhập Lưu Thánh Quả, Nhất Lai Thánh Đạo, Nhất Lai Thánh Quả, Bất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Quả, Arahán Thánh Đạo, chứng đắc bằng trí tuệ siêu việt.

4- Bậc Thánh Saddhāvimutta: gồm có 7 bậc Thánh nhân: Nhập Lưu Thánh Quả, Nhất Lai Thánh Đạo, Nhất Lai Thánh Quả, Bất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Quả, Arahán Thánh Đạo, giải thoát bằng đức tin trong sạch.

5- Bậc Thánh Kāyasakkhi: gồm có 8 bậc Thánh nhân: Nhập Lưu Thánh Đạo, Nhập Lưu Thánh Quả, Nhất Lai Thánh Đạo, Nhất Lai Thánh Quả, Bất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Quả, Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả là 8 bậc Thánh nhân có bậc thiền sắc giới làm nền tảng.

6- Ubhatobhāgavimutta: đó là bậc Arahán Thánh Quả giải thoát bằng cả hai: bậc thiền vô sắc giới và trí tuệ thiền tuệ.

7- Paññāvimutta: đó là bậc Arahán Thánh Quả giải thoát chỉ bằng trí tuệ thiền tuệ, không có bậc thiền làm nền tảng.

5- Ba trí tuệ thiền tuệ mục đích giống nhau

1- Trí tuệ thiền tuệ Muñcitukamyatāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ mong muốn giải thoát ra khỏi danh pháp, sắc pháp.

2- Trí tuệ thiền tuệ Paṭisaṅkhānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ trở lại danh pháp, sắc pháp có trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã một cách rõ ràng, để tìm ra phương pháp giải thoát khỏi khổ của danh pháp, sắc pháp.

3- Trí tuệ thiền tuệ Saṅkhārupekkhāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp rõ ràng là pháp vô ngã, nên trí tuệ thiền tuệ đặt trung dung giữa danh pháp, sắc pháp có trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã làm đối tượng, để giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp, bằng một trong ba trạng thái chung: trạng thái vô thường, hoặc trạng thái khổ, hoặc trạng thái vô ngã ấy.

Ba trí tuệ thiền tuệ này đều giống nhau một phận sự, một mục đích giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp, chỉ khác nhau ở ba giai đoạn:

- Trí tuệ thiền tuệ Muñcitukamyatāñāṇa ở giai đoạn đầu.

- Trí tuệ thiền tuệ Paṭisaṅkhānupassanāñāṇa ở giai đoạn giữa.

- Trí tuệ thiền tuệ Saṅkhārupekkhāñāṇa ở giai đoạn cuối.

Do đó, ba trí tuệ thiền tuệ này, ý nghĩa và mục đích giống nhau, chỉ khác nhau theo thời gian.

Trí tuệ thiền tuệ thứ 11 làm nhân duyên phát sanh trí tuệ thiền tuệ thứ 12.

12- Trí Tuệ Thiền Tuệ Thứ Mười Hai (Anulomañāṇa)

Hành giả tiến hành thiền tuệ, phát triển trí tuệ thiền tuệ đến Thánh Đạo lộ trình tâm (Maggavīthicitta). Trong lộ trình tâm này có 7 sát na tâm Javanakicca: phận sự tác hành: Sát na tâm thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, gồm 3 sát na tâm đầu trong 7 tác hành tâm (javanacitta), là trí tuệ thứ 12 gọi làAnulomañāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thuận dòng theo 8 trí tuệ thiền tuệ phần trước và thuận dòng theo 37 pháp chứng đắc Thánh Đạo ¹²⁶ phần sau.

Trí tuệ thiền tuệ thứ mười hai này phát sanh là do nhờ trí tuệ thứ nhất cho đến trí tuệ thiền tuệ thứ mười một, làm nhân duyên, làm nền tảng. Trí tuệ thiền tuệ này thuận dòng đến sự chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế.

1- Trí tuệ thiền tuệ Anulomañāṇa: Thuận dòng

Trí tuệ thiền tuệ thứ mười hai Anulomañāṇanày, thuận dòng theo 8 trí tuệ thiền tuệ phần trước, vì có chung một phận sự, thấy rõ, biết rõ sự sanh, sự diệt của danh pháp, sắc pháp; thấy rõ, biết rõ 3 trạng thái chung: trạng thái vô thường, hoặc trạng thái khổ, hoặc trạng thái vô ngã, theo dòng phát triển trí tuệ thiền tuệ tuần tự như sau:

1- Trí tuệ thiền tuệ thứ tư Udayabbayānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõsự sanh, sự diệt của danh pháp, sắc pháp; thấy rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã.

2- Trí tuệ thiền tuệ thứ năm Bhaṅgānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ đặc biệt sự diệt của danh pháp, sắc pháp; thấy rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã.

3- Trí tuệ thiền tuệ thứ sáu Bhayatupaṭṭhānañāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ sự diệt của danh pháp, sắc pháp đáng kinh sợ.

4- Trí tuệ thiền tuệ thứ bảy Ādīnavānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp đầy tội chướng.

5- Trí tuệ thiền tuệ thứ tám Nibbidānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp đáng nhàm chán.

6- Trí tuệ thiền tuệ thứ chín Muñcitukamyatāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ mong muốn giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp.

7- Trí tuệ thiền tuệ thứ mười Paṭisaṅkhānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ trở lại danh pháp, sắc pháp có trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã, một cách rõ ràng, để tìm ra phương pháp giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp.

8- Trí tuệ thiền tuệ thứ mười một Saṅkhārupekkhāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp là pháp vô ngã, trí tuệ thiền tuệ đặt trung dung giữa danh pháp, sắc pháp có trạng thái vô thường, hoặc trạng thái khổ, hoặc trạng thái vô ngã, để giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp bằng một trong ba trạng thái chung ấy.

Đến trí tuệ thiền tuệ thứ mười hai Anulomañāṇa, là trí tuệ thiền tuệ thuận dòng theo 8 trí tuệ thiền tuệ phần trước, vì cùng chung một phận sự, một mục đích giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp.

2- Trí tuệ thiền tuệ Anulomañāṇa: thuận dòng theo 37 pháp chứng đắc Thánh Đạo, phần sau

Trí tuệ thiền tuệ thứ mười hai Anulomañāṇa, là trí tuệ thiền tuệ phát sanh trong Thánh Đạo lộ trình tâm (Maggavīthicitta), chắc chắn sắp chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, có Niết Bàn làm đối tượng, chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả thuộc về siêu tam giới tâm,nơi hội tụ đầy đủ 37 pháp chứng đắc Thánh Đạo ở trong 4 Thánh Đạo Tâm. Do đó, trí tuệ thiền tuệ Anulomañāṇa này thuận dòng theo 37 pháp chứng đắc Thánh Đạo (4 pháp niệm xứ, 4 pháp tinh tấn, 4 pháp thành tựu, 5 pháp chủ, 5 pháp lực, 7 pháp giác chi, 8 pháp chánh đạo) phần sau, để chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn.

Đồ biểu Nhập Lưu Thánh Đạo lộ trình tâm (Maggavīthicitta)

Giải thích Thánh Đạo lộ trình tâm

1- Bhavaṅgacitta: Hộ kiếp tâm, viết tắt: (bha)

2- Bhavaṅgacalana: Hộ kiếp tâm rung động, viết tắt: (na)

3- Bhavaṅgupaccheda: Hộ kiếp tâm bị cắt đứt, viết tắt: (da)

4- Manodvāravajjanacitta: Ý môn hướng tâm, viết tắt: (ma)

5- Parikamma: Chuẩn bị Thánh Đạo Tâm sanh, viết tắt: (pari)

6- Upacāra: Cận Thánh Đạo Tâm, viết tắt: (upa)

7- Anuloma: Thuận dòng trước – sau, viết tắt: (anu)

8- Gotrabhu: Chuyển sang dòng Thánh, viết tắt: (got)

9- Sotāpattimaggacitta: Nhập Lưu Thánh Đạo Tâm, viết tắt: (mag)

10- Sotāpattiphalacitta: Nhập Lưu Thánh Quả Tâm, viết tắt: (phal)

11- Bhavaṅgacitta: Hộ kiếp tâm, viết tắt: (bha)

Xem đồ biểu Thánh Đạo lộ trình tâm, thấy rõ vị trí của trí tuệ thiền tuệ thứ mười hai Anulomañāṇa, chỉ có 3 sát na tâm đầu (có khi chỉ còn 2 sát na tâm, trừ sát na tâm parikamma) làm phận sự Anulomañāṇa, có một trong 3 trạng thái chung: trạng thái vô thường, hoặc trạng thái khổ, hoặc trạng thái vô ngã của danh pháp, sắc pháp làm đối tượng, để cho trí tuệ thiền tuệ Anulomañāṇa làm phận sự như sau:

- Sát na tâm thứ nhất gọi là parikamma: chuẩn bị để cho Thánh Đạo Tâm phát sanh. Khi làm phận sự xong rồi diệt, để làm duyên cho sát na tâm sau phát sanh là:

- Sát na tâm thứ nhì gọi là upacāra: cận Thánh Đạo Tâm sẽ phát sanh. Khi làm phận sự xong rồi diệt, để làm duyên cho sát na tâm sau phát sanh là:

- Sát na tâm thứ ba gọi là anuloma: thuận theo 37 pháp chứng đắc Thánh Đạo, để cho Thánh Đạo Tâm phát sanh. Ba sát na tâm này thuộc về trí tuệ thứ 12 gọi làAnulomañāṇa trong Thánh Đạo lộ trình tâm. Khi làm phận sự xong rồi diệt, đồng thời diệt luôn cả đối tượng danh pháp hoặc sắc pháp có trạng thái vô thường, hoặc trạng thái khổ, hoặc trạng thái vô ngã, chấm dứt đối tượng thuộc tam giới danh pháp, sắc pháp, để làm duyên cho sát na tâm sau phát sanh là:

- Sát na tâm thứ tư gọi là Gotrabhu: chuyển dòng từ phàm nhân sẽ sang bậc Thánh nhân. Sát na tâm Gotrabhu, mặc dầu tâm còn là dục giới đại thiện tâm hợp với trí tuệ, nhưng có khả năng đặc biệt tiếp nhận Niết Bàn làm đối tượng. Sát na tâm Gotrabhu, thuộc về trí tuệ thiền tuệ thứ 13 gọi là Gotrabhuñāṇa trong Thánh Đạo lộ trình tâm, chỉ có 1 sát na tâm rồi diệt, chưa có khả năng diệt đoạn tuyệt được tham ái, phiền não, chỉ làm duyên cho sát na tâm sau phát sanh là:

- Sát na tâm thứ năm Sotāpattimaggacitta: Nhập Lưu Thánh Đạo Tâm, thuộc về siêu tam giới tâm, có Niết Bàn làm đối tượng. Trong Nhập Lưu Thánh Đạo Tâm này, hội tụ đầy đủ 37 pháp chứng đắc Thánh Đạo: 4 pháp niệm xứ, 4 pháp tinh tấn, 4 pháp thành tựu, 5 pháp chủ, 5 pháp lực, 7 pháp giác chi, 8 pháp chánh đạo, có Nhập Lưu Thánh Đạo Tuệ, thuộc về trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới thứ 14 gọi là Maggañāṇa trong Thánh Đạo lộ trình tâm, chỉ có 1 sát na tâm, song có khả năng siêu việt làm phận sự diệt đoạn tuyệt được 4 tham tâm hợp tà kiến và si tâm hợp hoài nghi, đồng thời các phiền não, ác pháp liên quan với tà kiến và hoài nghi khác. Nhập Lưu Thánh Đạo Tâm làm phận sự xong rồi diệt, để làm duyên cho sát na tâm sau phát sanh là:

- Sát na tâm thứ sáu và thứ bảy gọi là Sotāpattiphalacitta: Nhập Lưu Thánh Quả Tâm, thuộc về siêu tam giới tâm, có Niết Bàn làm đối tượng. Trong Nhập Lưu Thánh Quả Tâm này, có 2 hoặc 3 sát na tâm hội tụ có 33 pháp chứng đắc Thánh Quả: 4 pháp niệm xứ, 4 pháp thành tựu, 5 pháp chủ, 5 pháp lực, 7 pháp giác chi, 8 pháp chánh đạo, có Nhập Lưu Thánh Quả Tuệ, thuộc về trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới thứ 15 gọi là Phalañāṇa trong Thánh Đạo lộ trình tâm, có 2 - 3 sát na tâm rồi diệt. Tiếp theo là bhavaṅgacitta: hộ kiếp tâm phát sanh, chấm dứt Thánh Đạo lộ trình tâm.

Như vậy trí tuệ thiền tuệ thứ 12 Anulomañāṇa này, là trí tuệ thiền tuệ tột cùng của trí tuệ thiền tuệ thuộc tam giới (lokiyavipassanā). Và còn gọi là Saccānulomañāṇa:Trí tuệ thiền tuệ thuận dòng theo sự chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế.

3- Trí tuệ thiền tuệ thuộc Paṭipadāñāṇadassanavisuddhi

Chín loại trí tuệ thiền tuệ thuộc về Paṭipadāñāṇadassana-visuddhi: Pháp hành tri kiến thanh tịnh như sau__

1- Udayabbayānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thứ tư, khi không còn phiền não của thiền tuệ, đang tiến hành đúng theo chánh đạo, con đường Pháp hành Trung đạo.

2- Bhaṅgānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ đặc biệt sự diệt của danh pháp, sắc pháp.

3- Bhayatupaṭṭhānañāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp sanh diệt đáng kinh sợ.

4- Ādīnavānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp đầy tội chướng.

5- Nibbidānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp đáng nhàm chán.

6- Muñcitukamyatāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ mong muốn giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp.

7- Paṭisaṅkhānupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ trở lại trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã của danh pháp, sắc pháp một cách rõ ràng, để tìm con đường giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp, bằng một trong 3 trạng thái chung.

8- Saṅkhārupekkhāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp là pháp vô ngã, không phải ta, không phải của ta, nên trí tuệ đặt trung dung giữa danh pháp, sắc pháp.

9- Anulomañāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thuận dòng theo 8 trí tuệ thiền tuệ phần trước và thuận dòng theo 37 pháp chứng đắc Thánh Đạo phần sau, để chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế.

Chín trí tuệ thiền tuệ này còn trong lãnh vực trí tuệ thiền tuệ tam giới (lokiyavipassanā), thuộc về Pháp hành tri kiến thanh tịnh (Paṭipadāñāṇadassanaisuddhi), là thanh tịnh thứ 4 trong phần trí tuệ thiền tuệ, và là thanh tịnh thứ 6 trong 7 pháp thanh tịnh.

Trí tuệ thiền tuệ thứ 12 làm nhân duyên phát sanh trí tuệ thiền tuệ thứ 13.

13- Trí Tuệ Thiền Tuệ Thứ Mười Ba (Gotrabhuñāṇa)

Theo thứ tự Thánh Đạo lộ trình tâm, 3 sát na đầu thuộc về trí tuệ thiền tuệ thứ 12 Anulomañāṇa, đến sát na tâm thứ tư là trí tuệ thiền tuệ thứ 13 gọi là Gotrabhuñāṇa:Trí tuệ thiền tuệ chuyển từ dòng phàm nhân sang dòng bậc Thánh nhân, thấy rõ Niết Bàn làm đối tượng.

Trí tuệ thiền tuệ thứ 13 Gotrabhuñāṇa này chỉ có 1 sát na tâm, mặc dầu tâm còn là dục giới thiện tâm hợp với trí tuệ, nhưng có khả năng đặc biệt như sau:

- Buông bỏ đối tượng trạng thái vô thường, hoặc trạng thái khổ, hoặc trạng thái vô ngã, của danh pháp, sắc pháp, mà tiếp nhận Niết Bàn làm đối tượng.

- Chuyển từ dòng phàm nhân sang dòng bậc Thánh nhân.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ mười ba Gotrabhuñāṇa chỉ phát sanh lên 1 sát na tâm rồi diệt, làm duyên cho sát na Thánh Đạo Tâm phát sanh theo sau.

Ví dụ:

Một người nhận thấy bên bờ sông này đầy những nguy hiểm, muốn nhảy sang bờ bên kia cho được an toàn. Người ấy dùng một cây sào dài, chạy hết tốc lực từ xa đến bờ sông bên này, hai tay chống cây sào dài, tung người lên cao, lao thân qua bờ sông bên kia, rồi buông sào rơi xuống, đứng dậy vẫn còn bỡ ngỡ.

Cũng như hành giả nhận thấy trong ba giới: dục giới, sắc giới, vô sắc giới; bốn loài: thai sanh, noãn sanh, thấp sanh, hóa sanh đầy những cảnh khổ sanh, khổ lão, khổ bệnh, khổ tử,... cũng như người kia nhận thấy bờ sông bên này đầy nguy hiểm.

Hành giả mong muốn chứng ngộ Niết Bàn, pháp giải thoát khỏi mọi cảnh khổ sanh, khổ lão, khổ bệnh, khổ tử,... cũng như người kia muốn nhảy sang bờ sông bên kia an toàn.

Trí tuệ thiền tuệ thứ 13 Gotrabhuñāṇa buông bỏ đối tượng danh pháp, sắc pháp, tiếp nhận Niết Bàn làm đối tượng, vì thấy rõ, biết rõ Niết Bàn là nơi an lạc tuyệt đối, cũng như người kia dùng cây sào làm phương tiện để chống tung người lên cao, lao mình sang bờ sông bên kia an toàn.

Trí tuệ thiền tuệ thứ 13 Gotrabhuñāṇa tuy có Niết Bàn làm đối tượng, nhưng chưa có khả năng diệt đoạn tuyệt được tham ái, phiền não, là vì còn mới, chưa có nhân duyên hỗ trợ, nên chỉ làm duyên hỗ trợ cho Thánh Đạo Tâm phát sanh, cũng như người kia vừa buông sào rơi xuống bờ sông bên kia mới lạ, còn đang bỡ ngỡ.

Sự giống nhau và khác nhau giữa trí tuệ thiền tuệ Anulomañāṇa và Gotrabhuñāṇa

- Hai trí tuệ thiền tuệ này hoàn toàn giống nhau về tâm, cả hai đều là dục giới đại thiện tâm hợp với trí tuệ và cùng trong một Thánh Đạo lộ trình tâm (Maggavīthicitta).

- Hai trí tuệ thiền tuệ này hoàn toàn khác nhau về đối tượng: Trí tuệ thiền tuệAnulomañāṇa vẫn còn danh pháp, sắc pháp làm đối tượng thiền tuệ. Còn trí tuệ thiền tuệ Gotrabhuñāṇa đã buông bỏ đối tượng danh pháp, sắc pháp, tiếp nhận Niết Bàn làm đối tượng.

Trí tuệ thiền tuệ dẫn đến pháp giải thoát khổ

Trí tuệ thiền tuệ dẫn đến giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp, hay gọi trí tuệ thiền tuệ tam giới tột đỉnh (vuṭṭhānagāminīvipassanā) có 2 trí tuệ thiền tuệ là:

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 12 Anulomañāṇa, là trí tuệ thiền tuệ tột đỉnh, tận cùng của đối tượng danh pháp, sắc pháp trong tam giới (lokiya ārammaṇa).

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 13 Gotrabhuñāṇa, là trí tuệ thiền tuệ tột đỉnh, tận cùng của trí tuệ thiền tuệ tam giới (lokiyavipassanāñāṇa).

Hai trí tuệ thiền tuệ này đạt đến đỉnh cao nhất của trí tuệ thiền tuệ tam giới, dẫn đến giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp, nên gọi là vuṭṭhānagāminīvipassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ dẫn đến giải thoát khỏi danh pháp, sắc pháp, để chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả.

Sự khác nhau về đối tượng giải thoát

Những hành giả tiến hành thiền tuệ, đối tượng giải thoát cuối cùng khỏi danh pháp, sắc pháp có thể khác nhau, tùy theo căn duyên đã tạo nhiều đời nhiều kiếp trong quá khứ và kiếp hiện tại này, như__

* Có số hành giả tiến hành thiền tuệ, ban đầu, có khi danh pháp, có khi sắc pháp làm đối tượng, đến khi phát sanh trí tuệ thiền tuệ tột đỉnh vuṭṭhānagāminīvipassanāñāṇa này chỉ còn có danh pháp làm đối tượng. Trí tuệ thiền tuệ Gotrabhuñāṇa buông bỏ đối tượng danh pháp, tiếp nhận Niết Bàn làm đối tượng, để chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả.

* Có số hành giả tiến hành thiền tuệ, ban đầu, có khi danh pháp, có khi sắc pháp làm đối tượng, đến khi phát sanh trí tuệ thiền tuệ tột đỉnh vuṭṭhānagāminīvipassanāñāṇa này, chỉ còn có sắc pháp làm đối tượng. Trí tuệ thiền tuệGotrabhuñāṇa buông bỏ đối tượng sắc pháp, tiếp nhận Niết Bàn làm đối tượng, để chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả.

* Có số hành giả tiến hành thiền tuệ, ban đầu, có khi trạng thái vô thường, có khi trạng thái khổ, có khi trạng thái vô ngã làm đối tượng, đến khi phát sanh trí tuệ thiền tuệ tột đỉnh vuṭṭhānagāminī-vipassanāñāṇa này, chỉ còn có trạng thái vô thường của danh pháp, sắc pháp làm đối tượng. Trí tuệ thiền tuệ Gotrabhuñāṇa buông bỏ đối tượng có trạng thái vô thường, tiếp nhận Vô Hiện Tượng Niết Bàn làm đối tượng, để chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả.

* Có số hành giả tiến hành thiền tuệ, ban đầu, có khi trạng thái khổ, có khi trạng thái vô thường, có khi trạng thái vô ngã làm đối tượng, đến khi phát sanh trí tuệ thiền tuệ tột đỉnh vuṭṭhānagāminī-vipassanāñāṇa này, chỉ còn có trạng thái khổ của danh pháp, sắc pháp làm đối tượng. Trí tuệ thiền tuệ Gotrabhuñāṇa buông bỏ đối tượng có trạng thái khổ, tiếp nhận Vô Ái Niết Bàn làm đối tượng, để chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả.

* Có số hành giả tiến hành thiền tuệ, ban đầu, có khi trạng thái vô ngã, có khi trạng thái khổ, có khi trạng thái vô thường làm đối tượng, đến khi phát sanh trí tuệ thiền tuệ tột đỉnh vuṭṭhānagāminī-vipassanāñāṇa này, chỉ còn có trạng thái vô ngã của danh pháp, sắc pháp làm đối tượng. Trí tuệ thiền tuệ Gotrabhuñāṇa buông bỏ đối tượng có trạng thái vô ngã, tiếp nhận Chơn Không Niết Bàn làm đối tượng, để chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả.

* Có số hành giả tiến hành thiền tuệ, ban đầu, có ngũ uẩn làm đối tượng, đến khi phát sanh trí tuệ thiền tuệ tột đỉnh vuṭṭhānagāminī-vipassanāñāṇa này, có ngũ uẩn làm đối tượng. Trí tuệ thiền tuệ Gotrabhuñāṇa buông bỏ đối tượng ngũ uẩn, tiếp nhận Niết Bàn làm đối tượng, để chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả....

Như vậy, trí tuệ thiền tuệ chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả giống nhau, nhưng đối tượng của thiền tuệ có thể khác nhau, tùy theo căn duyên của mỗi hành giả.

Trí tuệ thiền tuệ thứ 13 làm nhân duyên phát sanh trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới thứ 14.

14- Trí Tuệ Thiền Tuệ Siêu Tam Giới Thứ Mười Bốn (Maggañāṇa)

Theo thứ tự Thánh Đạo lộ trình tâm (Maggavīthicitta) có 3 sát na tâm đầu, gọi là trí tuệ thiền tuệ: Anulomañāṇa, đến sát na tâm thứ tư gọi là Gotrabhuñāṇa, đến sát na tâm thứ năm là trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới thứ 14, gọi là Maggañāṇa: Thánh Đạo Tuệ,thuộc về trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới, vì có Niết Bàn làm đối tượng.

Thánh Đạo Tuệ là trí tuệ đồng sanh với Thánh Đạo Tâm, dầu chỉ có một sát na tâm phát sanh, song có một năng lực siêu việt, có thể diệt đoạn tuyệt được tham ái, phiền não, ác pháp tùy theo khả năng của mỗi Thánh Đạo Tuệ.

Nhập Lưu Thánh Đạo Tuệ (Sotāpattimaggañāṇa) đồng sanh với Nhập Lưu Thánh Đạo Tâm phát sanh lên lần đầu tiên của mỗi một chúng sinh, trong vòng tử sanh luân hồi trong tam giới từ vô thủy, không sao kể xiết được, cho đến kiếp hiện tại này.

1- Khả năng của Nhập Lưu Thánh Đạo Tuệ

Nhập Lưu Thánh Đạo Tuệ có khả năng đặc biệt, diệt đoạn tuyệt(samucchedapahāna) được tham ái, tà kiến đồng sanh với 4 tham tâm hợp tà kiến và hoài nghi đồng sanh với si tâm hợp hoài nghi. Tà kiến và hoài nghi đã bị diệt đoạn tuyệt bằng Nhập Lưu Thánh Đạo Tuệ rồi, vĩnh viễn trong kiếp hiện tại này và kiếp sau, hay bất cứ kiếp nào nữa cũng không bao giờ có tà kiến và hoài nghi.

Ngoài ra, những ác pháp nào liên quan đến tà kiến và hoài nghi cũng bị diệt đoạn tuyệt cùng một lúc.

- Nhập Lưu Thánh Đạo Tuệ có khả năng đóng chặt 4 ác giới (địa ngục, atula, ngạ quỷ, súc sanh), chắc chắn bất cứ kiếp nào cũng không còn tái sanh trong 4 ác giới nữa. Và chỉ còn tái sanh nhiều nhất là 7 kiếp: tái sanh làm người và tái sanh làm chư thiên ở cõi trời dục giới.

- Nhập Lưu Thánh Đạo Tuệ chỉ thực hành theo pháp hành chánh đạo¹²⁷ (sammāmagga), không bao giờ còn thực hành theo pháp hành tà đạo¹²⁸ (micchāmagga).

- Nhập Lưu Thánh Đạo Tuệ là bậc Thánh thứ nhất trong 8 bậc Thánh ở trong Phật giáo.

2- Sự khác nhau giữa trí tuệ thiền tuệ Gotrabhuñāṇa và Maggāñāṇa trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới

Trí tuệ thiền tuệ Gotrabhuñāṇa là trí tuệ đồng sanh với dục giới đại thiện tâm hợp trí tuệ, song có khả năng đặc biệt tiếp nhận Niết Bàn làm đối tượng.

- Trí tuệ thiền tuệ Gotrabhuñāṇa chỉ có thể thoát khỏi được đối tượng danh pháp, sắc pháp tiếp nhận Niết Bàn làm đối tượng, nhưng chủ thể vẫn còn là dục giới đại thiện tâm hợp trí tuệ, nên gọi là ekato vuṭṭhāna: Thoát khỏi được một phần đối tượng danh pháp, sắc pháp, tiếp nhận Niết Bàn làm đối tượng.

- Trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới Thánh Đạo Tuệ (Maggañāṇa), là trí tuệ đồng sanh với Thánh Đạo Tâm thuộc siêu tam giới tâm, có Niết Bàn làm đối tượng. Trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới Thánh Đạo Tuệ thoát khỏi được cả đối tượng và chủ thể tam giới, nên gọi là dubhatovuṭṭhāna: Thoát khỏi được cả 2 phần:

* Phần đối tượng: thoát khỏi danh pháp, sắc pháp thuộc tam giới, tiếp nhận Niết Bàn làm đối tượng.

* Phần chủ thể: thoát khỏi dục giới đại thiện tâm, thay bằng siêu tam giới thiện tâm, có Niết Bàn làm đối tượng.

Pahānapariññā: Trí tuệ có khả năng diệt phiền não, gồm có 10 loại trí tuệ thiền tuệ, bắt đầu từ trí tuệ thiền tuệ thứ 5 gọi là Bhaṅgānupassanāñāṇa cho đến trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới thứ 14 gọi là Maggañāṇa.

Trí tuệ thiền tuệ thứ 14 làm nhân duyên phát sanh trí tuệ thiền tuệ thứ 15.

15- Trí Tuệ Thiền Tuệ Siêu Tam Giới Thứ Mười Lăm (Phalañāṇa)

Theo thứ tự Thánh Đạo lộ trình tâm (Maggavīthicitta) có 3 sát na tâm đầu, gọi là trí tuệ thiền tuệ: Anulomañāṇa, đến sát na tâm thứ tư gọi là Gotrabhuñāṇa, đến sát na tâm thứ năm gọi là Maggañāṇa: Thánh Đạo Tuệ, đến sát na tâm thứ sáu và thứ bảy là trí tuệ thiền thứ 15, gọi là Phalañāṇa:Thánh Quả Tuệ thuộc về trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới, vì có Niết Bàn làm đối tượng.

Thánh Quả Tuệ là trí tuệ đồng sanh với Thánh Quả Tâm, có 2 sát na tâm (có thể có 3 sát na tâm) là quả trực tiếp của Thánh Đạo Tâm.

Nhập Lưu Thánh Quả Tuệ là trí tuệ đồng sanh với Nhập Lưu Thánh Quả Tâm, là quả trực tiếp của Nhập Lưu Thánh Đạo Tâm cho quả không có thời gian ngăn cách gọi là "akāliko". Nghĩa là khi chứng đắc Thánh Đạo, liền chứng đắc Thánh Quả ngay sau một sát na tâm.

Nhập Lưu Thánh Quả Tâm là bậc Thánh thứ nhì trong 8 bậc Thánh trong Phật giáo, phát sanh 2 sát na tâm (có thể có 3 sát na tâm) rồi diệt, chấm dứt Thánh Đạo lộ trình tâm. Hành giả đã trở thành bậc Thánh Nhập Lưu (Sotāpanna), là bậc Thánh nhân thứ nhấttrong 4 bậc Thánh nhân của Phật giáo.

Thánh Đạo Tuệ và Thánh Quả Tuệ

- Thánh Đạo Tuệ là trí tuệ đồng sanh với Thánh Đạo Tâm, thuộc siêu tam giới thiện tâm, có Niết Bàn làm đối tượng. Trong Thánh Đạo lộ trình tâm, Thánh Đạo Tâm phát sanh một sát na tâm, chỉ một lần duy nhất.

- Thánh Quả Tuệ là trí tuệ đồng sanh với Thánh Quả Tâm, thuộc siêu tam giới quả tâm, có Niết Bàn làm đối tượng. Trong Thánh Đạo lộ trình tâm, Thánh Quả Tuệ có thể phát sanh 2 - 3 sát na tâm; và ngoài Thánh Đạo lộ trình tâm ra, Thánh Quả Định lộ trình tâm (phalasamāpattivīthicitta) Thánh Quả Tâm có thể phát sanh liên tục nhiều vô số trong suốt thời gian nhập Thánh Quả Định

Như vậy, Thánh Đạo Tâm và Thánh Quả Tâmgiống nhau về đối tượng Niết Bàn, nhưng khác nhau về loại siêu tam giới tâm, và Thánh Đạo Tâm chỉ có 1 sát na tâm, còn Thánh Quả Tâm có nhiều sát na tâm sanh diệt liên tục khi nhập Thánh Quả Định.

Trí tuệ thiền tuệ thứ 15 làm nhân duyên phát sanh trí tuệ thiền tuệ thứ 16.

16- Trí Tuệ Thứ Mười Sáu (Paccavekkhanañāṇa)

Sau Nhập Lưu Thánh Đạo lộ trình tâm chấm dứt, hành giả đã trở thành bậc Thánh Nhập Lưu (Sotāpanna), tiếp theo trí tuệ thứ mười sáu gọi là:Paccavekkhanañāṇa: Trí tuệ quán xét gồm có những lộ trình tâm phát sanh; mỗi lộ trình tuần tự làm mỗi phận sự quán xét:

Năm điều quán xét:

1- Trí tuệ quán xét Thánh Đạo rằng: "Biết rõ đã chứng đắc Nhập Lưu Thánh Đạo xong rồi".

2- Trí tuệ quán xét Thánh Quả rằng: "Biết rõ đã chứng đắc Nhập Lưu Thánh Quả xong rồi".

3- Trí tuệ quán xét Niết Bàn rằng: "Biết rõ đã chứng ngộ Niết Bàn lần đầu tiên rồi".

4- Trí tuệ quán xét phiền não nào đã bị diệt đoạn tuyệt rằng: "Biết rõ đã diệt đoạn tuyệt tà kiến và hoài nghi xong rồi".

5- Trí tuệ quán xét phiền não nào chưa diệt được rằng: "Biết rõ chưa diệt được phiền não tham, sân, si,...".

Bậc Thánh Nhập Lưu có trí tuệ quán xét 5 điều trên.

Cũng như vậy, bậc Thánh Nhất Lai và bậc Thánh Bất Lai cũng có trí tuệ quán xét 5 điều ấy. Nhưng mỗi bậc Thánh nhân chỉ có khác nhau về đối tượng:Thánh Đạo, Thánh Quả, Niết Bàn, phiền não nào đã bị diệt đoạn tuyệt rồi và phiền não nào chưa diệt được.

Riêng bậc Thánh Arahán, thì chỉ có trí tuệ quán xét 4 điều là:

1- Trí tuệ quán xét Arahán Thánh Đạo.

2- Trí tuệ quán xét Arahán Thánh Quả.

3- Trí tuệ quán xét Niết Bàn đã chứng ngộ lần thứ tư.

4- Trí tuệ quán xét tất cả phiền não đều đã bị diệt đoạn tuyệt không còn dư sót, (không có quán xét phiền não nào còn lại chưa diệt đoạn tuyệt được, bởi vì bậc Thánh Arahán không còn phiền não dư sót).

Như vậy, trí tuệ quán xét của bốn bậc Thánh nhân gồm có 19 điều.

Riêng về bậc Thánh Hữu Học (Sekkhapuggala) trường hợp trí tuệ quán xét phiền não nào đã bị diệt đoạn tuyệt rồi và trí tuệ quán xét phiền não nào chưa diệt đoạn tuyệt được. Có số vị có đủ 2 điều này, có số vị không có đủ 2 điều này.

Bậc Thánh Nhân (Ariyapuggala)

Trong Phật giáo có 4 bậc Thánh nhân là kết quả của sự tiến hành thiền tuệ đúng theo Pháp hành Trung đạo. Hành giả tiến hành thiền tuệ được phát sanh trí tuệ thiền tuệ theo tuần tự bắt đầu từ trí tuệ thứ nhất cho đến trí tuệ thứ 16; cứ mỗi lần trải qua 16 trí tuệ thiền tuệ là 1 lần chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả trở thành bậc Thánh nhân.

Như vậy, hành giả tiến hành thiền tuệ trí tuệ phát sanh tuần tự trải qua 16 loại trí tuệ thiền tuệ trải qua 4 lần:

1- Trải qua 16 loại trí tuệ thiền tuệ lần đầu tiên, chứng đắc Nhập Lưu Thánh Đạo – Nhập Lưu Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Nhập Lưu, bậc Thánh thứ nhất trong Phật giáo.

2- Trải qua 16 loại trí tuệ thiền tuệ lần thứ nhì, chứng đắc Nhất Lai Thánh Đạo – Nhất Lai Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Nhất Lai, bậc Thánh thứ nhì trong Phật giáo.

3- Trải qua 16 loại trí tuệ thiền tuệ lần thứ ba, chứng đắc Bất Lai Thánh Đạo – Bất Lai Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Bất Lai, bậc Thánh thứ ba trong Phật giáo.

4- Trải qua 16 loại trí tuệ thiền tuệ lần thứ tư, chứng đắc Arahán Thánh Đạo – Arahán Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Arahán, bậc Thánh thứ tư cao thượng nhất trong Phật giáo.

1- Bậc Thánh nhân thứ nhất: bậc Thánh Nhập Lưu (Sotāpanna) có 3 hạng:

1- Sattakkhattuparamasotāpanna: bậc Thánh Nhập Lưu chỉ còn tái sanh 7 kiếp: làm người hoặc làm chư thiên ở 6 cõi trời dục giới; chắc chắn không còn tái sanh trong 4 ác giới (địa ngục, atula, ngạ quỷ, súc sanh ). Đến kiếp thứ 7 chắc chắn sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả trở thành bậc Thánh Arahán, rồi tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt sự tử sanh luân hồi trong ba giới bốn loài.

2- Kolaṃkolasotāpanna: bậc Thánh Nhập Lưu có thể tái sanh làm người, hoặc tái sanh làm chư thiên ở 6 cõi trời dục giới, từ 2 kiếp đến 6 kiếp, rồi chắc chắn sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả trở thành bậc Thánh Arahán, tịch diệt Niết Bàn chấm dứt tử sanh luân hồi trong tam giới.

3- Ekabījīsotāpanna: bậc Thánh Nhập Lưu chỉ còn tái sanh một kiếp nữa, tái sanh làm người, hoặc tái sanh làm chư thiên ở cõi trời dục giới, trong kiếp ấy chắc chắn sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả trở thành bậc Thánh Arahán, tịch diệt Niết Bàn chấm dứt tử sanh luân hồi trong tam giới.

2- Bậc Thánh nhân thứ nhì: bậc Thánh Nhất Lai (Sakadāgāmī)

Bậc Thánh Nhập Lưu muốn trở thành bậc Thánh Nhất Lai (Sakadāgāmī), cần phải có những điều như sau:

1- Ba pháp hỗ trợ trở thành bậc Thánh Nhất Lai.

Hành giả là bậc Thánh Nhập Lưu có đủ ba la mật tiếp tục tiến hành thiền tuệ, bồi bổ 3 pháp: 5 pháp chủ, 5 pháp lực, 7 pháp giác chi có đủ năng lực để hỗ trợ cho sự chứng đắc Nhất Lai Thánh Đạo, Nhất Lai Thánh Quả. 3 pháp đó là:

- 5 pháp chủ: tín pháp chủ, tấn pháp chủ, niệm pháp chủ, định pháp chủ và tuệ pháp chủ.

- 5 pháp lực: tín pháp lực, tấn pháp lực, niệm pháp lực, định pháp lực và tuệ pháp lực.

- 7 pháp giác chi: pháp để chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế là: niệm giác chi, trạch pháp giác chi, tinh tấn giác chi, hỷ giác chi, tịnh giác chi, định giác chi và xả giác chi.

2- Phát triển trí tuệ thiền tuệ.

Bậc Thánh Nhập Lưu tiếp tục tiến hành thiền tuệ, phát triển trí tuệ thiền tuệ bắt đầu từ trí tuệ thiền tuệ thứ tư Udayabbayā-nupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ sự sanh, sự diệt của danh pháp, sắc pháp, hiện thấy rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã của danh pháp, sắc pháp hiện tại và trí tuệ thiền tuệ tiến hóa tuần tự phát sanh:

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 5 Bhaṅgānupassanāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 6 Bhayatupaṭṭhānāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 7 Ādīnavānupassanā¸ñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 8 Nibbidānupassanāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 9 Muñcitukamyatāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 10Paṭisaṅkhānupassanāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 11 Saṅkhārupekkhāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 12 Anulomañāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 13 Gotrabhuñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới thứ 14 Sakadāgāmimaggañāṇa (Nhất Lai Thánh Đạo Tuệ).

- Trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới thứ 15 Sakadāgāmiphalañāṇa (Nhất Lai Thánh Quả Tuệ).

- Trí tuệ thứ 16 quán xét Paccavekkhaṇañāṇa.

Hành giả đã trải qua quá trình diễn tiến trí tuệ thiền tuệ theo tuần tự cho đến Nhất Lai Thánh Đạo lộ trình tâm (Sakadāgāmi-maggavīthicitta) chứng đắc Nhất Lai Thánh Đạo, Nhất Lai Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Nhất Lai (Sakadāgāmī) là bậc Thánh nhân thứ nhì trong Phật giáo.

Bậc Thánh Nhất Lai (Sakadāgāmī) chỉ còn tái sanh 1 kiếp nữa mà thôi, tái sanh làm người, hoặc làm chư thiên ở cõi trời dục giới. Ngay trong kiếp ấy, chắc chắn sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả trở thành bậc Thánh Arahán, rồi tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt sự tử sanh luân hồi trong tam giới.

3- Bậc Thánh nhân thứ ba: bậc Thánh Bất Lai (Anāgāmī)

Bậc Thánh Nhất Lai muốn trở thành bậc Thánh Bất Lai (Anāgāmī) cần phải có những điều như sau:

1- Ba pháp hỗ trợ trở thành bậc Thánh Bất Lai.

Hành giả là bậc Thánh Nhất Lai có đủ ba la mật tiếp tục tiến hành thiền tuệ, bồi bổ 3 pháp: 5 pháp chủ, 5 pháp lực, 7 pháp giác chi có đủ năng lực để hỗ trợ cho sự chứng đắc Bất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Quả.

2- Phát triển trí tuệ thiền tuệ.

Bậc Thánh Nhất Lai tiếp tục tiến hành thiền tuệ, phát triển trí tuệ thiền tuệ bắt đầu từ trí tuệ thiền tuệ thứ tư Udayabbayā-nupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ sự sanh, sự diệt của danh pháp, sắc pháp, hiện thấy rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã của danh pháp, sắc pháp hiện tại và trí tuệ thiền tuệ tiến hóa tuần tự phát sanh:

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 5 Bhaṅgānupassanāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 6 Bhayatupaṭṭhānāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 7 Ādīnavānupassanā¸ñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 8 Nibbidānupassanāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 9 Muñcitukamyatāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 10Paṭisaṅkhānupassanāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 11 Saṅkhārupekkhāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 12 Anulomañāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 13 Gotrabhuñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới thứ 14 Anāgāmimaggañāṇa (Bất Lai Thánh Đạo Tuệ).

- Trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới thứ 15 Anāgāmiphalañāṇa (Bất Lai Thánh Quả Tuệ).

- Trí tuệ thứ 16 quán xét Paccavekkhaṇañāṇa.

Hành giả đã trải qua quá trình diễn tiến trí tuệ thiền tuệ theo tuần tự cho đến Bất Lai Thánh Đạo lộ trình tâm (Anāgāmimagga-vīthicitta), chứng đắc Bất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Quả trở thành bậc Thánh Bất Lai (Anāgāmī), là bậc Thánh nhân thứ ba trong Phật giáo.

Bậc Thánh Bất Lai (Anāgāmī) không còn tái sanh trở lại ở cõi dục giới, chỉ còn tái sanh ở cõi trời sắc giới (hoặc vô sắc giới). Ngay tại cõi trời sắc giới ấy, chắc chắn sẽ chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả, trở thành bậc Thánh Arahán, rồi tịch diệt Niết Bàn ở cõi trời sắc giới ấy, chấm dứt sự tử sanh luân hồi trong tam giới.

4- Bậc Thánh nhân thứ tư: bậc Thánh Arahán (Arahanta)

Bậc Thánh Bất Lai muốn trở thành bậc Thánh Arahán (Arahanta) cần phải có những điều như sau:

1- Ba pháp hỗ trợ trở thành bậc Thánh Arahán.

Hành giả là bậc Thánh Bất Lai có đủ ba la mật tiếp tục tiến hành thiền tuệ, bồi bổ 3 pháp: 5 pháp chủ, 5 pháp lực, 7 pháp giác chi có đủ năng lực để hỗ trợ cho sự chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả.

2- Phát triển trí tuệ thiền tuệ.

Bậc Thánh Bất Lai tiếp tục tiến hành thiền tuệ, phát triển trí tuệ thiền tuệ bắt đầu từ trí tuệ thiền tuệ thứ tư Udayabbayā-nupassanāñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ sự sanh, sự diệt của danh pháp, sắc pháp, hiện thấy rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã của danh pháp, sắc pháp hiện tại và trí tuệ thiền tuệ tiến hóa tuần tự phát sanh:

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 5 Bhaṅgānupassanāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 6 Bhayatupaṭṭhānāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 7 Ādīnavānupassanāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 8 Nibbidānupassanāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 9 Muñcitukamyatāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 10 Paṭisaṅkhānupassanāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 11 Saṅkhārupekkhāñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 12 Anulomañāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ thứ 13 Gotrabhuñāṇa.

- Trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới thứ 14 Arahattamaggañāṇa (Arahán Thánh Đạo Tuệ).

- Trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới thứ 15 Arahattaphalañāṇa (Arahán Thánh Quả Tuệ).

- Trí tuệ thứ 16 quán xét Paccavekkhaṇañāṇa.

Hành giả đã trải qua quá trình diễn tiến trí tuệ thiền tuệ theo tuần tự cho đến Arahán Thánh Đạo lộ trình tâm (Arahattamagga-vīthicitta) đã chứng đắcArahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả, trở thànhbậc Thánh Arahán (Arahanta), là bậc Thánh nhân thứ tư trong Phật giáo.

Bậc Thánh Arahán (Arahanta), ngay trong kiếp hiện tại, đến khi hết tuổi thọ, đồng thời cùng một lúc tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt sự tử sanh luân hồi trong tam giới.

Trí Tuệ Thiền Tuệ Thuộc Ñāṇadassanavisuddhi

Trí tuệ thiền tuệ thuộc về Ñāṇadassanavisuddhi:Tri kiến thanh tịnh, phải là trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới đó là:

4 Thánh Đạo Tuệ:

1- Nhập Lưu Thánh Đạo Tuệ (Sotāpattimaggañāṇa).

2- Nhất Lai Thánh Đạo Tuệ (Sakadāgāmimaggañāṇa).

3- Bất Lai Thánh Đạo Tuệ (Anāgāmimaggañāṇa).

4- Arahán Thánh Đạo Tuệ (Arahattamaggañāṇa).

4 Thánh Đạo Tuệ này là trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới chứng ngộ Niết Bàn, diệt đoạn tuyệt phiền não, nên đạt đến thanh tịnh gọi là:Ñāṇadassanavisuddhi: Tri kiến thanh tịnh, là thanh tịnh thứ 5 của pháp hành thiền tuệ, và là thanh tịnh thứ 7, thanh tịnh cuối cùng, trong 7 pháp thanh tịnh

4 Thánh Quả Tuệ cũng là trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới, nhưng không thuộc về Tri kiến thanh tịnh,vì là 4 Thánh Quả Tuệ là quả trực tiếp của 4 Thánh Đạo Tuệ.

Trí tuệ thiền tuệ Gotrabhuñāṇa: Trí tuệ thiền tuệ chuyển dòng từ phàm nhân sang dòng bậc Thánh nhân, và chuyển dòng từ bậc Thánh nhân bậc thấp,lên dòng bậc Thánh nhân bậc cao. Trí tuệ thiền tuệGotrabhuñāṇa chỉ làm phận sự hướng dẫn cho Thánh Đạo Tâm, nên không thuộc về Pháp hành Tri kiến thanh tịnh, cũng không thuộc về Tri kiến thanh tịnh¹²⁹

06. DIỆT PHIỀN NÃO (Kilesapahāna)

Phiền não dịch từ tiếng Pāḷi: Kilesa.

Kilesa: phiền não là những bất thiện tâm sở đồng sanh với những bất thiện tâm làm cho thân tâm nóng nảy, khó chịu, khổ thân, khổ tâm; phiền não còn làm cho tâm, tâm sở bị ô nhiễm, khiến tạo nghiệp do thân, khẩu, ý.

Phiền não có 10 loại:

1- Tham: Đó là tham tâm sở đồng sanh với 8 tham tâm có trạng thái tham muốn, hài lòng say mê trong đối tượng.

2- Sân: Đó là sân tâm sở đồng sanh với 2 sân tâm, có trạng thái hung dữ, tàn bạo, không hài lòng nơi đối tượng.

3- Si: Đó là si tâm sở đồng sanh với 12 bất thiện tâm, có trạng thái si mê không biết thực tánh của các pháp.

4- Tà kiến: Đó là tà kiến tâm sở đồng sanh với 4 tham tâm hợp tà kiến, có trạng thái thấy sai, chấp lầm trong đối tượng.

5- Ngã mạn: Đó là ngã mạn tâm sở đồng sanh với 4 tham tâm không hợp tà kiến, có trạng thái so sánh "Ta" hơn người, bằng người, kém thua người.

6- Hoài nghi: Đó là hoài nghi tâm sở đồng sanh với si tâm hợp hoài nghi, có trạng thái hoài nghi nơi đối tượng.

7- Buồn chán: Đó là buồn chán tâm sở đồng sanh với 4 tham tâm và 1 sân tâm (loại tâm cần động viên), có trạng thái không hăng hái, buông bỏ đối tượng.

8- Phóng tâm: Đó là phóng tâm tâm sở đồng sanh với 12 bất thiện tâm, có trạng thái không an trụ ở đối tượng.

9- Không hổ thẹn: Đó là không hổ thẹn tâm sở đồng sanh với 12 bất thiện tâm, có trạng thái không biết hổ thẹn với mình, khi hành ác.

10- Không ghê sợ: Đó là không ghê sợ tâm sở đồng sanh với 12 bất thiện tâm, có trạng thái không biết ghê sợ tội lỗi, khi hành ác.

Đó là 10 loại phiền não, mỗi khi có phiền não nào phát sanh trong bất thiện tâm không những làm cho tâm bị ô nhiễm, nóng nảy, mà còn làm cho thân cũng nóng nảy, khó chịu, mặt mày mất vẻ tự nhiên, không còn tươi tỉnh....

Tính chất phiền não – pháp diệt phiền não

Tính chất của phiền não có 3 loại và diệt chúng bằng 3 pháp:

1- Vitikkamakilesa: phiền não loại thô được biểu hiện ra ở thân hành ác như: sát sanh, trộm cắp, tà dâm; và khẩu nói ác như: nói dối, nói lời chia rẽ, nói lời thô tục, nói lời vô ích.

Phiền não loại thô này có thể diệt bằng pháp hành giới, nghĩa là có tác ý thiện tâm (kusalacetanā) giữ gìn thân, khẩu tránh xa mọi hành ác, để làm cho thân và khẩu được trong sạch khỏi bị phiền não làm ô nhiễm.

Pháp hành giới có thể diệt từng thời (tadaṅgapahāna) được phiền não loại thô này, không hiện ra ở thân và khẩu.

2- Pariyuṭṭhākilesa: phiền não loại trung phát sanh ở trong tâm, đó là 5 pháp chướng ngại (nivāraṇa): tham dục, thù hận, buồn chán-buồn ngủ, phóng tâm-hối hận và hoài nghi.

Phiền não loại trung này có thể diệt bằng pháp hành thiền định.

Khi hành giả chứng đắc đệ nhất thiền sắc giới,do nhờ 5 chi thiền (hướng tâm, quan sát, hỉ, lạc, nhất tâm) có thể diệt bằng cách đè nén, chế ngự phiền não loại trung này.

3- Anusayakilesa: phiền não cực kỳ vi tế ẩn tàng ngấm ngầm ở trong tâm thức, đó là 7 pháp ngủ ngầm trong tâm: ái dục ngủ ngầm, ái kiếp ngủ ngầm, ngã mạn ngủ ngầm, tà kiến ngủ ngầm, hoài nghi ngủ ngầm và vô minh ngủ ngầm.

Phiền não loại vi tế này chỉ có thể diệt bằng pháp hành thiền tuệ.

Hành giả tiến hành thiền tuệ đến khi trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới đó là chứng đắc 4 Thánh Đạo Tuệ,mới có thể diệt đoạn tuyệt được loại phiền não vi tế này.

Phiền não tính rộng có 1.500 loại:

Phiền não có 10 loại này, khi chúng liên quan đến đối tượng làm nhân duyên để phát sanh phiền não, tính rộng có 1.500 loại phiền não.

Cách tính như sau:

75 pháp có thể làm đối tượng của phiền não: Tâm tính là 1 pháp (vì cùng có một trạng thái biết đối tượng). Tâm sở tính 52 pháp (vì mỗi tâm sở có mỗi trạng thái riêng biệt). Sắc pháp chỉ có 18 sắc pháp hiện hữu thật rõ ràng; và trạng thái của sắc pháp có 4 pháp.

Như vậy, gồm có (1+52+18+4) = 75 pháp có thể làm đối tượng của phiền não.

75 pháp này làm đối tượng của phiền não bên trong mình, là kẻ thù bên trong.

75 pháp này làm đối tượng của phiền não bên ngoài mình, là kẻ thù bên ngoài.

Đối tượng của phiền não bên trong mình có 75 pháp và bên ngoài mình có 75 pháp gồm cả thảy 150 pháp, nhân với 10 loại phiền não (tham, sân, si, tà kiến, ngã mạn, hoài nghi, buồn chán, phóng tâm, không hổ thẹn, không ghê sợ) (150 x 10) thành 1.500 loại phiền não.

Thật ra, 10 loại phiền não trong bất thiện tâm mới làm cho tâm bị ô nhiễm, làm cho tâm nóng nảy, khó chịu, khổ tâm, khổ thân.

Phiền não làm nhân tạo nghiệp

- Phiền não làm nguyên nhân trực tiếp tạo mọi bất thiện nghiệp (ác nghiệp).

- Phiền não làm nguyên nhân gián tiếp tạo mọi thiện nghiệp trong tam giới (do vô minh làm duyên nên tạo mọi thiện nghiệp).

Hễ còn phiền não, còn nghiệp thì còn phải tái sanh kiếp sau, tử sanh luân hồi trong ba giới bốn loài vô thủy vô chung.

Hễ còn phiền não thì còn phải chịu khổ tâm.

- Đối với hạng phàm nhân còn đầy đủ 10 loại phiền não; phiền não có nhiều năng lực, sự khổ tâm càng nhiều, thì sự an lạc rất ít.

- Đối với bậc Thánh Hữu Học (bậc Thánh Nhập Lưu, bậc Thánh Nhất Lai và bậc Thánh Bất Lai) còn lại ít phiền não chừng nào, sự khổ tâm có ít chừng ấy, thì sự an lạc càng nhiều.

- Đối với bậc Thánh Arahán đã diệt đoạn tuyệt tất cả mọi phiền não, tham ái, ác pháp không còn dư sót, hoàn toàn không có khổ tâm, thì tâm luôn luôn được an lạc hoàn toàn. Song chỉ còn có khổ thân mà thôi, đến khi hết tuổi thọ, tịch diệt Niết Bàn chấm dứt sự tử sanh luân hồi, mới hoàn toàn giải thoát khỏi mọi cảnh khổ, chư bậc Thánh nhân ca tụng Niết Bàn an lạc tuyệt đối.

Năm Cách Diệt Phiền Não

Diệt phiền não có 5 cách, bằng 5 pháp :

1- Vikkhambhanapahāna: Diệt phiền não bằng cách chế ngự, do năng lực thiền định. tâm thiền định này có khả năng chế ngự (đè nén) được phiền não loại trung.

2- Tadaṅgapahāna: Diệt phiền não bằng cách từng thời, do có chánh niệm, trí tuệ tỉnh giác trực nhận trực giác nơi danh pháp, sắc pháp và do trí tuệ thiền tuệ từ trí tuệ thứ nhất (nāmarūpaparicchedañāṇa), cho đến trí tuệ thiền tuệ thứ 12 (anulomañāṇa). Những trí tuệ thiền tuệ này có khả năng diệt từng thời tâm tham, tâm sân, tâm si.

3- Samucchedapahāna: Diệt phiền não bằng cách diệt đoạn tuyệt, do năng lực của 4 Thánh Đạo Tuệ,nhờ có Niết Bàn làm đối tượng. Mỗi Thánh Đạo Tuệ có khả năng đặc biệt diệt đoạn tuyệt loại phiền não nào xong rồi, loại phiền não ấy vĩnh viễn không bao giờ có thể phát sanh lên được nữa.

4- Paṭipassaddhipahāna: Diệt phiền não bằng cách vắng lặng, do năng lực 4 Thánh Quả Tuệ, nhờ có Niết Bàn làm đối tượng. Mỗi Thánh Quả Tuệ có khả năng đặc biệt làm vắng lặng phiền não theo năng lực Thánh Quả Tuệ ấy, để hưởng sự an lạc tuyệt đối.

5- Nissaraṇapahāna: Diệt phiền não bằng cách giải thoát khỏi Khổ Thánh Đế, do nhờ chứng ngộ Niết Bàn, pháp diệt Khổ Thánh Đế.

Chú ý: Xem lại mỗi Thánh Đạo Tuệ diệt đoạn tuyệt được tham ái, phiền não, ác pháp đã trình bày ở mục"Diệt Đoạn Tuyệt Phiền Não" trong phần Pháp Hành Thiền Tuệ (trang 203 đến 211).

Thánh Đạo Tuệ diệt đoạn tuyệt phiền não

Vấn: Thánh Đạo Tuệ diệt đoạn tuyệt phiền não trong quá khứ, hay diệt đoạn tuyệt phiền não trong vị lai, hay diệt đoạn tuyệt phiền não đang trong hiện tại?

Đáp: Thánh Đạo Tuệ không phải diệt đoạn tuyệt phiền não trong quá khứ, cũng không phải diệt đoạn tuyệt phiền não trong vị lai, và cũng không phải diệt đoạn tuyệt phiền não đang trong hiện tại. Vì những lý do như sau:

- Phiền não nào đã sanh trong quá khứ, phiền não ấy đã diệt trong quá khứ rồi, không dư sót lại trong hiện tại. Phiền não nào đã diệt rồi, chẳng lẽ Thánh Đạo Tuệ diệt đoạn tuyệt phiền não ấy được hay sao!

Do đó, Thánh Đạo Tuệ không phải diệt đoạn tuyệt phiền não trong quá khứ.

- Phiền não nào sẽ sanh trong vị lai, phiền não ấy chưa phát sanh. Phiền não nào chưa sanh, chẳng lẽ Thánh Đạo Tuệ diệt đoạn tuyệt phiền não ấy được hay sao!

Do đó, Thánh Đạo Tuệ không phải diệt đoạn tuyệt phiền não trong vị lai.

- Phiền não nào đang sanh trong hiện tại. Nghĩa là phiền não ấy đang đồng sanh với bất thiện tâm, thì khi ấy, Thánh Đạo Tuệ không thể phát sanh lên, thì làm sao diệt đoạn tuyệt phiền não ấy đang sanh trong hiện tại được!

Do đó, Thánh Đạo Tuệ không phải diệt đoạn tuyệt phiền não trong hiện tại.

Sự thật, thì có Thánh Đạo Tuệ diệt đoạn tuyệt phiền não, có Thánh Quả Tuệ, có sự chứng ngộ Niết Bàn.

Ví dụ:

Có một cây ăn quả, đã từng cho quả trong quá khứ, đang cho quả trong hiện tại và cũng sẽ cho quả trong vị lai.

Người ta đốn cây ăn quả ấy, đào gốc, chặt hết rễ, đem phơi khô, đốt thành tro. Như vậy, những quả nào đã từng có trong quá khứ, thì những quả ấy đã ăn hết rồi; những quả nào sẽ sanh trong vị lai, thì những quả ấy sẽ không bao giờ có được ở vị lai nữa; những quả nào đang cho quả trong hiện tại, thì những quả ấy không còn nơi nương nhờ để cho quả nữa.

Cũng như vậy, sự sanh của danh pháp, sắc pháp, là nhân, là duyên để cho tất cả mọi phiền não nương nhờ nơi danh pháp, sắc pháp mà sanh lên.

Hành giả tiến hành thiền tuệ, đến khi nào Thánh Đạo Tuệ phát sanh, có Niết Bàn làm đối tượng (không có danh pháp nào, cũng không có sắc pháp nào làm đối tượng). Do đó, phiền não nào đã từng sanh trong quá khứ, thì đã diệt trong quá khứ rồi, không còn dư sót lại trong hiện tại. Ngay hiện tại, Thánh Đạo Tuệ có Niết Bàn làm đối tượng, nên phiền não không những không thể nương nhờ vào nơi nào để phát sanh được, mà còn bị diệt đoạn tuyệt bằng Thánh Đạo Tuệ, nhờ có Niết Bàn làm đối tượng. Phiền não nào đã bị diệt đoạn tuyệt được bằng Thánh Đạo Tuệ nào rồi, loại phiền não ấy, vĩnh viễn không bao giờ phát sanh trong kiếp hiện tại và kiếp vị lai.

Do đó, có Thánh Đạo Tuệ diệt đoạn tuyệt phiền não, có Thánh Quả Tuệ, có sự chứng ngộ Niết Bàn.

Trí tuệ thiền tuệ với Pháp Thanh Tịnh

Hành giả tiến hành thiền tuệ, mục đích để mong chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn, diệt đoạn tuyệt được mọi tham ái, phiền não, ác pháp, ngõ hầu mong giải thoát mọi cảnh khổ trong vòng tử sanh luân hồi trong tam giới.

Như vậy, hành giả cần phải thực hành theo pháp hành Giới - Định - Tuệ; với điều kiện Pháp hành giới, Pháp hành thiền định, Pháp hành thiền tuệphải hoàn toàn trong sạch thanh tịnh, không bị ô nhiễm bởi phiền não. Do đó, Pháp hành Giới - Định - Tuệ, ở trong "Bảy Pháp Thanh Tịnh" (Visuddhi).

7 pháp thanh tịnh (visuddhi)

1- Giới thanh tịnh.

2- Định thanh tịnh.

3- Chánh kiến thanh tịnh.

4- Thoát ly hoài nghi thanh tịnh.

5- Đạo phi đạo tri kiến thánh tịnh.

6- Pháp hành tri kiến thanh tịnh.

7- Tri kiến thanh tịnh.