Tìm hiểu pháp hành Thiền Tuệ

I.2 CHUYỂN PHÁP LUÂN

Khi suy xét nên thuyết pháp tế độ ai đầu tiên, Đức Phật nghĩ đến vị Đạo sư Ālāra Kālāmagotta là bậc Thiện trí có trí tuệ; nếu vị Đạo sư Ālāra Kālāmagotta được nghe chánh pháp, sẽ mau lẹ chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả và Niết Bàn.

Lúc ấy chư thiên đến hầu Đức Phật bạch rằng:

- Kính bạch Đức Thế Tôn, vị Đạo sư Ālāra Kālāmagotta đã viên tịch được 7 ngày qua.

Đức Phật quán xét, thấy đúng: vị Đạo sư Ālāra Kālāmagotta đã viên tịch, do năng lực đệ tam thiền vô sắc giới cho quả tái sanh lên cõi "Vô sở hữu xứ thiên" thuộc vô sắc giới.

Ngài nghĩ: "Thật là sự thiệt hại lớn lao quá!". ²⁵

Tiếp đến, Đức Phật nghĩ đến vị Đạo sư Udaka Rāmaputta là bậc Thiện trí có trí tuệ; nếu vị Đạo sư Udaka Rāmaputta được nghe chánh pháp, sẽ mau lẹ chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả và Niết Bàn.

Lúc ấy chư thiên đến hầu Đức Phật bạch rằng:

- Kính bạch Đức Thế Tôn, vị Đạo sư Udaka Rāmaputta vừa mới viên tịch chiều hôm qua.

Đức Phật quán xét, thấy đúng: vị Đạo sư Udaka Rāmaputta đã viên tịch, do năng lực đệ tứ thiền vô sắc giới cho quả tái sanh lên cõi "Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên" thuộc vô sắc giới.

Đức Phật nghĩ rằng: "Thật là sự thiệt hại lớn lao quá!".

Tiếp đến, Đức Phật nghĩ đến nhóm 5 Tỳ khưu đã từng phụng sự, hộ độ Ngài trong thời gian còn là Bồ Tát hành khổ hạnh.

Đức Phật nghĩ: "Vậy, đầu tiên Như Lai nên thuyết pháp tế độ nhóm 5 Tỳ khưu này".

Khi ấy, nhóm 5 Tỳ khưu đang ở tại khu rừng phóng sanh nai gọi là Isipatana, gần thành Bārāṇasi.

Thế rồi, từ xóm Uruvela, Đức Phật ngự đến kinh thành Bārāṇasi thuyết pháp độ nhóm 5 Tỳ khưu: Ngài Koṇṇañña trưởng nhóm, Ngài Vappa, Ngài Bhaddiya, Ngài Mahānāma và Ngài Assaji.

Đức Phật Chuyển Pháp Luân Lần Đầu Tiên

Đức Thế Tôn ngự đến khu rừng phóng sanh nai gọi là Isipatana, nhằm vào ngày rằm tháng 6, sau khi trở thành Bậc Chánh Đẳng Giác tròn đủ hai tháng. Nhóm 5 Tỳ khưu nhìn thấy Đức Phật từ xa đi đến, họ nghĩ lầm rằng: "Sa môn Gotama đã từ bỏ sự tinh tấn hành khổ hạnh, trở lại đời sống sung túc".

Vì nghĩ như vậy, nhóm 5 Tỳ khưu không còn đức tin và kính trọng Đức Phật như trước, họ đồng ý thỏa thuận với nhau rằng: "Chúng ta không đứng dậy đón rước, không tiếp nhận y và bát, không đảnh lễ, chỉ nên sắp đặt chỗ để cho Sa môn Gotama ngồi mà thôi".Nhưng khi Đức Phật đến gần, do oai lực và tâm đại bi của Ngài, nhóm 5 Tỳ khưu không còn nhớ lời giao ước, mà mỗi người đều tự động đứng dậy cung kính đón rước; vị nhận y bát, vị lấy nước rửa chân, vị sắp đặt trải chỗ ngồi cao quí, thỉnh Ngài đến ngự. Nhưng cách xưng hô của họ với Đức Phật bằng cách gọi: "Āvuso" không hợp lẽ đạo, thiếu cung kính đối với Đức Thế Tôn.

Nghe vậy, Đức Phật dạy rằng:

- Này chư Tỳ khưu, các con không nên gọi Như Lai bằng tiếng "Āvuso" ²⁶ . Như Lai là bậc Chánh Đẳng Giác, Như Lai sẽ thuyết giảng chánh pháp mà Như Lai đã chứng ngộ. Các con hãy lắng nghe rồi thực hành theo, các con cũng sẽ chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn, như Đức Như Lai đã chứng ngộ".

Nhóm 5 Tỳ khưu vẫn chưa tin theo lời dạy của Đức Phật, vì nghĩ rằng: "Trước đây Sa môn Gotama hành pháp khổ hạnh đến như thế, mà không chứng đắc thành bậc Chánh Đẳng Giác; nay trở lại đời sống sung túc như vậy, lại có thể chứng đắc thành bậc Chánh Đẳng Giác được hay sao?".

Đức Thế Tôn thấu hiểu rõ sự hoài nghi của nhóm 5 Tỳ khưu, nên Ngài đã lý giải rõ ràng, phá tan được sự hoài nghi của họ. Cuối cùng, nhóm 5 Tỳ khưu cảm phục Đức Phật và có đức tin trong sạch nơi Ngài.

Khi ấy mặt trời sắp lặn ở hướng Tây, mặt trăng ló dạng ở hướng Đông, Đức Thế Tôn lần đầu tiên thuyết pháp bài kinh "Dhammacakkappavattanasutta"²⁷ :kinh Chuyển Pháp Luân.

KINH CHUYỂN PHÁP LUÂN

"Evaṃ me sutaṃ...".

Lời Đại Đức Ānanda bạch với Ngài Đại Đức Mahākassapa:

Kính bạch Đại Đức Trưởng lão Mahākassapa khả kính:

Con là Ānanda được nghe bài kinh Chuyển Pháp Luân từ Đức Thế Tôn như vậy:

Một thuở nọ, Đức Thế Tôn ngự tại khu rừng phóng sanh nai gọi là Isipatana, trước kia chư Độc Giác Phật thường ngự xuống. Tại đây, Đức Thế Tôn gọi nhóm 5 Tỳ khưu: Ngài Koṇṇañña, Ngài Vappa, Ngài Bhaddiya, Ngài Mahānāma và Ngài Assaji mà dạy rằng:

Hai Pháp Thấp Hèn (dve antā)

- Này chư Tỳ khưu, có 2 pháp cực đoan thuộc về hai biên kiến người xuất gia không nên hành theo. Hai pháp ấy như thế nào?

1- Một là, việc thường thụ hưởng khoái lạc trong ngũ dục do tâm tham ái hợp với thường kiến, là pháp thấp hèn của hạng phàm nhân trong đời, không phải của bậc Thánh nhân, không đem lại lợi ích an lạc nào.

2- Hai là, việc thường tự ép xác hành khổ mình do tâm sân hận và có đoạn kiến, thuộc pháp hành khổ hạnh của ngoại đạo, không phải của bậc Thánh nhân, không đem lại lợi ích an lạc nào.

Pháp Hành Trung Đạo (MajjhimāpaTipadā)

Này chư Tỳ khưu, không thiên về hai biên kiến ấy, Như Lai đã hành theo Pháp hành trung đạo, nên đã chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế bằng trí tuệ siêu tam giới, làm cho tuệ nhãn phát sanh; trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới phát sanh, để làm vắng lặng mọi phiền não; làm cho trí tuệ siêu việt thông suốt chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Thánh đạo, Thánh quả và Niết Bàn.

Này chư Tỳ khưu, thế nào gọi là Pháp hành trung đạo mà Như Lai đã chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế (bằng trí tuệ siêu tam giới), làm cho tuệ nhãn phát sanh; trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới phát sanh, để làm vắng lặng mọi phiền não; làm cho trí tuệ siêu việt thông suốt chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Thánh đạo, Thánh quả và Niết Bàn.

Này chư Tỳ khưu, Pháp hành trung đạo đó chính là Thánh Đạo hợp đủ 8 chánh cao thượng là:

1- Chánh kiến.

2- Chánh tư duy.

3- Chánh ngữ.

4- Chánh nghiệp.

5- Chánh mạng.

6- Chánh tinh tấn.

7- Chánh niệm.

8- Chánh định.

Này chư Tỳ khưu, nhờ Pháp hành trung đạo là Thánh Đạo hợp đủ 8 chánh cao thượng này, mà Như Lai đã chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế (bằng trí tuệ siêu tam giới), làm cho tuệ nhãn phát sanh; trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới phát sanh, để làm vắng lặng mọi phiền não; làm cho trí tuệ siêu việt thông suốt chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Thánh đạo, Thánh quả và Niết Bàn.

TỨ THÁNH ĐẾ

1- Khổ thánh đế (Dukkha ariyasacca)

Này chư Tỳ khưu, Khổ thánh đế là sự thật chân lý mà bậc Thánh nhân đã chứng ngộ là:

* Tái sanh là khổ, già là khổ, bịnh là khổ, chết là khổ.

* Phải sống chung với người không thương yêu là khổ.

* Phải xa lìa người thương yêu là khổ.

* Mong muốn đừng có sanh, đừng có già, đừng có bịnh, đừng có chết... mà không thể nào được như ý là khổ.

* Tóm lại, ngũ uẩn là đối tượng của chấp thủ do tâm tham ái và tà kiến là khổ.

2- Nhân sanh khổ thánh đế (Dukkhasamudaya ariyasacca)

Này chư Tỳ khưu, Nhân sanh khổ thánh đế là sự thật chân lý mà bậc Thánh nhân đã chứng ngộ là: tham ái, nhân dắt dẫn tái sanh, hợp với tham muốn, hài lòng, say mê trong các đối tượng, hoan lạc trong kiếp sống; Nhân sanh Khổ thánh đế ấy là:

* Dục ái (kāmataṇhā): tham ái trong 6 cảnh trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp.

* Hữu ái (bhavataṇhā): tham ái trong 6 cảnh trần hợp với thường kiến, hoặc tham ái trong 3 cõi: dục giới, sắc giới và vô sắc giới.

* Phi hữu ái (vibhavataṇhā): tham ái trong 6 cảnh trần hợp với đoạn kiến.

3- Diệt khổ thánh đế (Dukkhanirodha ariyasacca)

Này chư Tỳ khưu, Diệt Khổ thánh đế là sự thật chân lý mà bậc Thánh nhân đã chứng ngộ là: Niết Bàn, pháp diệt đoạn tuyệt mọi tâm tham ái ấy không còn dư sót, bằng 4 Thánh Đạo Tuệ; xả ly ngũ uẩn, từ bỏ ngũ uẩn; giải thoát khổ, không còn luyến ái dính mắc.

4- Pháp hành diệt khổ thánh đế (Dukkhanirodhagaminīpaṭipadā ariyasacca)

Này chư Tỳ khưu, Pháp hành dẫn đến sự chứng ngộ Niết Bàn, diệt khổ thánh đế là sự thật chân lý mà bậc Thánh nhân đã chứng ngộ là: Thánh Đạo hợp đủ 8 chánh: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

BA BẬC TRÍ TUỆ TRONG TỨ THÁNH ĐẾ

Ba Bậc Trí Tuệ Trong Khổ Thánh Đế

1- Trí tuệ học biết trong Khổ thánh đế (Saccañāṇa)

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn (cakkhu) thấy rõ ngũ uẩn chấp thủ là Khổ thánh đế đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ (ñāṇa) thấy rõ thực tánh Khổ thánh đế đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt (paññā) thấy rõ khổ sanh, khổ già... đã phát sanh; tuệ minh (vijjā) thấy rõ, thấu suốt hoàn toàn Khổ thánh đế đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ (āloka) diệt màn vô minh che án Khổ thánh đế đã phát sanh đến với Như Lai trong mọi pháp Khổ thánh đế, mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh tất cả các pháp (danh pháp, sắc pháp) trong tam giới, ngoại trừ tâm tham ái ra, gọi là Khổ thánh đế".

2- Trí tuệ hành biết trong Khổ thánh đế (Kiccañāṇa)

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn... đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ... đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt... đã phát sanh; tuệ minh... đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ... đã phát sanh đến với Như Lai trong mọi pháp Khổ thánh đế mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh tất cả các pháp (danh pháp, sắc pháp) Khổ thánh đế ấy, là pháp nên biết rõ bằng Thánh Đạo Tuệ".

3- Trí tuệ thành biết trong Khổ thánh đế (Katañāṇa).

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn... đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ... đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt... đã phát sanh; tuệ minh... đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ... đã phát sanh đến với Như Lai trong mọi pháp Khổ thánh đế mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh tất cả các pháp (danh pháp, sắc pháp) Khổ thánh đế ấy, là pháp nên biết, thì đã được biết rõ bằng Thánh Đạo Tuệ rồi".

Ba Bậc Trí Tuệ Trong Nhân Sanh Khổ Thánh Đế

1- Trí tuệ học biết trong Nhân sanh khổ thánh đế (Saccañāṇa)

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn thấy rõ tham ái là Nhân sanh khổ thánh đế đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ thấy rõ thực tánh ba loại tham ái là Nhân sanh khổ thánh đế đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt thấy rõ 108 loại tham ái là Nhân sanh khổ thánh đế đã phát sanh; tuệ minh thấy rõ, thấu suốt Nhân sanh khổ thánh đế đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ diệt màn vô minh che án Nhân sanh khổ thánh đế đã phát sanh đến với Như Lai trong mọi pháp Nhân sanh khổ thánh đế mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh ba loại tham ái ấy là Nhân sanh khổ thánh đế (Tập thánh đế)".

2- Trí tuệ hành biết trong Nhân sanh khổ thánh đế (Kiccañāṇa)

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn... đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ... đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt... đã phát sanh; tuệ minh... đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ... đã phát sanh đến với Như Lai trong mọi pháp Nhân sanh khổ thánh đeá mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh ba loại tham ái, Nhân sanh khổ thánh đế ấy, là pháp nên diệt đoạn tuyệt bằng Thánh Đạo Tuệ".

3- Trí tuệ thành biết trong Nhân sanh khổ thánh đế (Katañāṇa)

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn... đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ... đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt... đã phát sanh; tuệ minh... đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ... đã phát sanh đến với Như Lai trong mọi pháp Nhân sanh khổ thánh đế mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh ba loại tham ái, Nhân sanh khổ thánh đế ấy, là pháp nên diệt, thì đã được diệt đoạn tuyệt bằng Thánh đạo tuệ rồi".

Ba Bậc Trí Tuệ Trong Diệt Khổ Thánh Đế

1- Trí tuệ học biết trong Diệt khổ thánh đế (Saccañāṇa)

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn thấy rõ Niết Bàn, Diệt khổ thánh đế đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ thấy rõ Diệt khổ thánh đế đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt thấy rõ thực tánh mỗi loại Niết Bàn đã phát sanh; tuệ minh thấy rõ, thấu suốt Diệt khổ thánh đế đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ diệt màn vô minh che án Diệt khổ thánh đế đã phát sanh, đến với Như Lai trong mọi pháp Diệt khổ thánh đế mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh Niết Bàn, là pháp Diệt khổ thánh đế (Diệt thánh đế)".

2- Trí tuệ hành biết trong Diệt khổ thánh đế (Kiccañāṇa)

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn... đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ... đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt... đã phát sanh; tuệ minh... đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ... đã phát sanh đến với Như Lai trong mọi pháp Diệt khổ thánh đế mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh Niết Bàn, Diệt khổ thánh đế ấy, là pháp nên chứng ngộ bằng Thánh Đạo Tuệ".

3- Trí tuệ thành biết trong Diệt khổ thánh đế (Katañāṇa)

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn... đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ... đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt... đã phát sanh; tuệ minh... đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ... đã phát sanh đến với Như Lai trong mọi pháp Diệt khổ thánh đế mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh Niết Bàn, Diệt khổ thánh đế ấy, là pháp nên chứng ngộ, thì đã được chứng ngộ bằng Thánh Đạo Tuệ rồi".

Ba Bậc Trí Tuệ Trong Pháp Hành Diệt Khổ Thánh Đế

1- Trí tuệ học biết trong Pháp hành diệt khổ thánh đế (Saccañāṇa)

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn thấy rõ Thánh Đạo hợp đủ 8 chánh là Pháp hành diệt khổ thánh đế đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ thấy rõ thực tánh Thánh Đạo hợp đủ 8 chánh là Pháp hành diệt khổ thánh đế đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt thấy rõ thực tánh của chánh kiến, chánh tư duy... là Pháp hành diệt khổ thánh đế đã phát sanh; tuệ minh thấy rõ, thấu suốt Pháp hành diệt khổ thánh đế đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ diệt màn vô minh che án Pháp hành diệt khổ thánh đế đã phát sanh đến với Như Lai trong mọi Pháp hành diệt khổ thánh đế mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh Thánh đạo hợp đủ 8 chánh là Pháp hành dẫn đến sự chứng ngộ Niết Bàn, Diệt khổ thánh đế (Đạo thánh đế)".

2- Trí tuệ hành biết trong Pháp hành diệt khổ thánh đeá (Kiccañāṇa)

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn... đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ... đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt... đã phát sanh; tuệ minh... đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ... đã phát sanh đến với Như Lai trong mọi Pháp hành diệt khổ thánh đế mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh Thánh đạo hợp đủ 8 chánh là Pháp hành dẫn đến sự chứng ngộ Niết Bàn, Diệt khổ thánh đế ấy, là pháp nên tiến hành".

3- Trí tuệ thành biết trong Pháp hành diệt khổ thánh đế (Katañāṇa)

Này chư Tỳ khưu, tuệ nhãn... đã phát sanh; trí tuệ thiền tuệ... đã phát sanh; trí tuệ sáng suốt... đã phát sanh; tuệ minh... đã phát sanh; ánh sáng trí tuệ... đã phát sanh đến với Như Lai trong mọi Pháp hành diệt khổ thánh đế mà trước đây, khi chưa thành Phật, Như Lai chưa từng được nghe, chưa từng được biết rằng:

"Thực tánh Thánh đạo hợp đủ 8 chánh là Pháp hành dẫn đến sự chứng ngộ Niết Bàn, Diệt khổ thánh đế ấy, là pháp nên tiến hành, thì đã được tiến hành rồi".

Vai Trò Quan Trọng Tứ Thánh Đế Với Ba Tuệ Luân

Này chư Tỳ khưu, khi nào trí tuệ thiền tuệ thấy rõ biết rõ thực tánh của chân lý Tứ thánh đế theo tam tuệ luân (trí tuệ học, trí tuệ hành, trí tuệ thành), thành 12 loại trí tuệ hoàn toàn trong sáng, thanh tịnh chưa phát sanh đến với Như Lai.

Này chư Tỳ khưu, khi ấy, Như Lai chưa truyền dạy rằng "Như Lai chứng đắc thành Bậc Chánh Đẳng Giác vô thượng trong toàn thế giới chúng sinh: nhân loại, Vua chúa, Sa môn, Bà la môn, Chư thiên, Ma vương và Phạm thiên cả thảy".

Này chư Tỳ khưu, khi nào trí tuệ thiền tuệ thấy rõ biết rõ thực tánh của Tứ thánh đế theo tam tuệ luân, thành 12 loại trí tuệ hoàn toàn trong sáng, thanh tịnh đã phát sanh đến với Như Lai.

Này chư Tỳ khưu, khi ấy, Như Lai truyền dạy rằng "Như Lai đã chứng đắc thành Bậc Chánh Đẳng Giác vô thượng trong toàn thế giới chúng sinh: nhân loại, Vua chúa, Sa môn, Bà la môn, Chư thiên, Ma vương và Phạm thiên cả thảy".

Trí Tuệ Quán Xét (paccavekkhaṇa ñāṇa)

Trí tuệ quán xét đã phát sanh đối với Như Lai biết rõ rằng: "Arahán Thánh Quả Tuệ giải thoát của Như Lai không bao giờ bị hư hoại, kiếp này là kiếp chót, sau kiếp này chắc chắn không còn tái sanh nữa".

Đại Đức Koṇṇañña Chứng Ngộ Chân Lý Tứ Thánh Đế

Đức Thế Tôn thuyết giảng bài kinh Chuyển Pháp Luân này xong, nhóm 5 Tỳ khưu vô cùng hoan hỷ theo lời giáo huấn của Ngài. Trong khi bài pháp thoại đang thuyết giảng, Ngài Đại Đức Koṇṇañña đã phát sanhpháp nhãn chứng ngộ Tứ thánh đế, chứng đắc Nhập Lưu Thánh Đạo Tuệ, tâm không còn bụi dơ bởi phiền não, tà kiến, hoài nghi nữa; Ngài biết rõ ràng, chắc chắn rằng "Tất cả các pháp nào trong tam giới có trạng thái sanh, thì tất cả pháp ấy đều có trạng thái diệt".

Toàn Thể Chư Thiên, Phạm Thiên Tán Dương, Ca Tụng

Khi Đức Thế Tôn thuyết giảng kinh Chuyển Pháp Luân vừa xong, chư thiên trên địa cầu đồng thanh tán dương ca tụng rằng:

- Đức Thế Tôn chuyển pháp luân vô thượng tại khu rừng phóng sanh nai gọi là Isipatana, gần thành Bārāṇasi, chưa tùng có Sa môn, Bà la môn, chư thiên, Ma vương, Phạm thiên hay bất cứ một ai trong đời này có thể chuyển pháp luân như vậy được.

Đồng thời, chư thiên ở cõi Tứ đại thiên vương được nghe lời tán dương ca tụng của chư thiên địa cầu, cũng đồng thanh tán dương ca tụng như trên.

Cũng như vậy, chư thiên ở cõi Tam thập tam thiên, Dạ ma thiên, Đâu suất đà thiên, Hóa lạc thiên, Tha hóa tự tại thiên cũng đồng thanh tán dương ca tụng như trên.

Phạm thiên ở cõi trời sắc giới được nghe lời tán dương ca tụng của chư thiên ở cõi Tha hóa tự tại thiên, cũng đồng thanh tán dương ca tụng rằng:

- Đức Thế Tôn chuyển pháp luân vô thượng tại khu rừng phóng sanh nai gọi là Isipatana, gần thành Bārāṇasi, chưa từng có Sa môn, Bà la môn, chư thiên, Ma vương, Phạm thiên hay bất cứ một ai trong đời này có thể chuyển pháp luân như vậy được.

Ngay khi ấy, ngay lúc ấy, ngay sát na ấy, lời tán dương ca tụng lên đến cõi sắc giới Phạm thiên cao nhất là "Sắc cứu cánh thiên" (Akaniṭṭhā), mười ngàn thế giới này đều rung chuyển, rúng động, rung rinh, ánh sáng hào quang của Đức Chánh Đẳng Giác tỏa rộng vô biên cùng khắp thế giới, hơn hẳn oai lực chư thiên, Phạm thiên cả thảy.

Đại Đức Koṇṇañna Có Tên Aññasikoṇṇañña

Khi Ngài Đại Đức Koṇṇañña chứng đắc Nhập Lưu Thánh Đạo, Nhập Lưu Thánh Quả trở thành bậc Thánh Nhập Lưu, Đức Thế Tôn cảm hứng tự thốt lên cho toàn thế giới biết rằng:

- Này chư vị, quả thật, Koṇṇañña đã chứng ngộ Tứ thánh đế rồi!

Này chư vị, quả thật, Koṇṇañña đã chứng ngộ Tứ thánh đế rồi!

Do vậy, Đại Đức Koṇṇañña được gọi là Aññasikoṇṇañña (Đại Đức Koṇṇañña đã chứng ngộ).

Đại Đức Aññasikoṇṇañña Xin Thọ Giới Tỳ Khưu Với Đức Phật

Khi ấy, Đại Đức Aññasikoṇṇañña đã phát sanh trí tuệ chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, đã chứng đạt đến chân lý Tứ thánh đế, đã biết rõ một cách chắc chắn đúng theo chân lý Tứ thánh đế, đã thấu rõ, thông suốt chân lý Tứ thánh đế, nên đã diệt đoạn tuyệt hoàn toàn mọi điều hoài nghi nơi Đức Phật, Đức Pháp,... không còn hoài nghi nào nữa. Và với trí tuệ của mình đã chứng ngộ đúng theo lời giáo huấn của Đức Thế Tôn, nên không còn tin nơi người nào khác nữa.

Ngài Đại Đức Aññasikoṇṇañña thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn rồi bạch rằng:

- Kính bạch Đức Thế Tôn cao thượng, con xin nương nhờ nơi Ngài, cho phép con được thọ Sa di và Tỳ khưu.

Đức Thế Tôn từ bi đưa ngón tay trỏ, chỉ và truyền dạy:

- Ehi bhikkhu! Svākkhāto dhammo cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāya.

- Này con, hãy đến với Như Lai, con được trở thành Tỳ khưu theo nguyện vọng. Giáo pháp mà Như Lai đã thuyết giảng, hoàn hảo ở phần đầu, phần giữa, phần cuối; con hãy nên cố gắng tinh tấn thực hành phạm hạnh cao thượng chứng đắc Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả, để chấm dứt sự khổ tử sanh luân hồi.

Đức Thế Tôn chỉ thuyết dạy như vậy, Đại Đức Aññasikoṇṇañña đã trở thành Tỳ khưu.

(Xuất gia trở thành Tỳ khưu theo cách Ehi bhikkhūpasampadā).

(Xong bài kinh Chuyển Pháp Luân).

Trong bài kinh này, đoạn đầu Đức Thế Tôn dạy bậc Xuất gia không nên hành theo 2 pháp cực đoan thuộc về 2 biên kiến:

* Một là, việc thường hưởng thụ khoái lạc trong ngũ dục, do tâm tham ái hợp với thường kiến thấp hèn của hạng phàm nhân trong đời, không phải của bậc Thánh nhân, không đem lại sự lợi ích an lạc nào.

* Hai là, việc thường tự ép xác hành khổ hạnh, do tâm sân và có đoạn kiến, thuộc pháp hành khổ hạnh của tu sĩ ngoại đạo, không phải của bậc Thánh nhân, không đem lại sự lợi ích an lạc nào.

Đức Thế Tôn dạy Pháp hành trung đạo, đó chính là Thánh Đạo hợp đủ 8 chánh cao thượng là: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Pháp hành Trung đạo này chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn.

Đoạn giữa, Đức Thế Tôn thuyết về Tứ thánh đế luân chuyển theo tam tuệ luân gồm có 12 loại trí tuệ:

- 4 loại trí tuệ học: là học để hiểu biết rõ về chi pháp của Tứ thánh đế.

- 4 loại trí tuệ hành: là hành theo 4 phận sự của Tứ thánh đế.

- 4 loại trí tuệ thành: là kết quả đã hoàn thành phận sự của Tứ thánh đế.

Đoạn chót Đức Thế Tôn truyền dạy rằng:

- Này chư Tỳ khưu, khi nào trí tuệ thiền tuệ thấy rõ biết rõ thực tánh của chân lý Tứ thánh đế theo tam tuệ luân (trí tuệ học, trí tuệ hành, trí tuệ thành), thành 12 loại trí tuệ hoàn toàn trong sáng, thanh tịnh đã phát sanh đến với Như Lai.

Này chư Tỳ khưu, khi ấy, Như Lai truyền dạy rằng: "Như Lai đã chứng đắc thành Bậc Chánh Đẳng Giác vô thượng trong toàn thế giới chúng sinh: nhân loại, Vua chúa, Sa môn, Bà la môn, Chư thiên, Ma vương và Phạm thiên cả thảy".

Khi Đức Thế Tôn thuyết giảng bài kinh Chuyển Pháp Luân này xong, nhóm 5 Tỳ khưu vô cùng hoan hỉ theo lời giáo huấn của Ngài.

Trong nhóm 5 Tỳ khưu này, chỉ có Ngài Đại Đức Koṇṇañña là người đầu tiên chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Nhập Lưu Thánh Đạo, Nhập Lưu Thánh Quả trở thành bậc Thánh Nhập Lưu (Sotāpanna), cũng là bậc Thánh Thanh Văn đệ tử đầu tiên trong giáo pháp của Đức Phật Gotama, cùng với 180 triệu chư thiên, Phạm thiên cũng chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả.

Kể từ đó, Tam bảo: Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo được trọn đủ, lần đầu tiên đã xuất hiện trên thế gian này.

***

Pháp hành thiền tuệ được truyền bá khắp trong các hàng đệ tử, từ bậc Xuất gia đến hàng tại gia cư sĩ, chư thiên, Phạm thiên,... truyền từ đời này sang đời khác và được lưu truyền mãi đến ngày nay, trải qua 2591 năm (2546 + 45), kể từ khi Đức Phật xuất hiện trên thế gian.

Trong quá khứ, có vô số hành giả đã tiến hành thiền tuệ, đã được chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Nhập Lưu Thánh Đạo, Nhập Lưu Thánh Quả, Nhất Lai Thánh Đạo, Nhất Lai Thánh Quả, Bất Lai Thánh Đạo, Bất Lai Thánh Quả, Arahán Thánh Đạo, Arahán Thánh Quả, đã tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt mọi cảnh khổ tử sanh luân hồi trong tam giới.

Ở hiện tại, cũng có số hành giả đang tiến hành thiền tuệ, được chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả, tuỳ theo năng lực pháp hạnh ba la mật và 5 pháp chủ của mình. ²⁸

Trong vị lai, giáo pháp của Đức Phật còn lưu truyền, pháp hành thiền tuệ chưa bị hoại, thì cũng có số hành giả sẽ tiến hành thiền tuệ, cũng sẽ chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, sẽ chứng đắc Thánh Đạo, Thánh Quả.

*

Kinh Chuyển Pháp Luân là bài kinh rất quan trọng trong Phật giáo. Trong bài kinh này, Đức Phật thuyết giảng về chân lý Tứ thánh đế là nền tảng, cốt lõi vô cùng trọng yếu trong Phật giáo. Chân lý Tứ thánh đế này, được Đức Phật đã khám phá, làm cho hiện rõ sự thật; mà từ trước đã bị bao trùm, phủ kín bởi màn vô minh dày đặc, chưa có một ai khám phá ra. Nay, Đức Phật là người đầu tiên đã tìm thấy, chứng ngộ rồi giáo huấn cho chúng sinh có đủ căn duyên lành, có thể chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn như Ngài.

I.3 SỰ THẬT (SACCA)

Đức Phật dạy có hai sự thật:

1- Sammutisacca: Sự thật Ngôn ngữ chế định.

2- Paramatthasacca: Sự thật Chân nghĩa pháp.

1- SỰ THẬT NGÔN NGỮ CHẾ ĐỊNH

Trong thế giới chúng sinh nói chung, nhân loại nói riêng, mỗi nước, mỗi nơi, mỗi nhóm thường chế định, đặt ra một ngôn ngữ riêng, từ người xưa được lưu truyền lại đến ngày nay, dùng để thông tin, diễn tả tư tưởng, ý nghĩ của mình đến cho người khác cùng nghe, cùng hiểu.

Do có nhiều ngôn ngữ khác nhau, nên cùng một vật, một ý nghĩ, v.v... mà mỗi ngôn ngữ chế định, đặt ra mỗi danh từ khác nhau, nhưng cũng chỉ nói đến đối tượng hay chủ thể ấy mà thôi.

Ví dụ:

Tiếng Pāḷi

Tiếng Việt

Tiếng Pháp

Tiếng Anh

- Manussa

Nhân loại

Humanité

Humanity

- Purisa

Người đàn ông

Homme

Man

- Itthī

Người đàn bà

Femme

Woman

- v.v...

Những danh từ ngôn ngữ này gọi là sự thật, bởi vì mọi người đã có quy ước với nhau cho là lời nói thật (saccavācā), nhưng đây chỉ là sự thật theo đời.

Nếu người nào cố ý lừa dối người khác, nói sai hay viết sai không đúng theo sự thật như đã thấy, đã nghe, đã biết..., người ấy gọi là nói sai, nói không đúng sự thật, phạm giới nói dối (musāvāda).

Sự Thật Ngôn Ngữ Chế Định Có 2 Loại:

1- Ngôn ngữ Pāḷi mà Đức Phật dùng để thuyết pháp được ghi chép lại trong Tam tạng: Kinh tạng (Suttantapiṭaka), Luật tạng (Vinayapiṭaka),Vi diệu pháp tạng (Abhidhammapiṭaka).

2- Ngôn ngữ địa phương mà người đời dùng để nói, viết trong cuộc sống hằng ngày, trong mỗi dân tộc.

Muốn biết sự thật Ngôn ngữ chế định nào, thì cần phải học hỏi, để hiểu biết rõ ngôn ngữ ấy, nếu không biết, thì chỉ có nghe được âm thanh, mà không hiểu được ý nghĩa.

Sự thật này thuộc về Chế định pháp (Paññattidhamma).

CHẾ ĐỊNH PHÁP (Paññattidhamma)

Chế định pháp là pháp do con người căn cứ vào Chân nghĩa pháp có mà quy ước, chế định, đặt ra danh từ để nói, viết rồi lưu truyền từ người này sang người khác, từ đời trước đến đời sau.

Chế định pháp chia làm hai loại:

1- Atthapaññatti: Chế định về ý nghĩa, hình dạng.

2- Saddapaññatti: Chế định về danh từ ngôn ngữ.

1.1- Quy ước chế định về ý nghĩa, hình dạng

Đó là ý nghĩa, hình dạng khác biệt của mỗi đối tượng, có nhiều loại:

* Santānapaññatti: Chế định về khối.

Sự chế định này dựa trên khái niệm về tứ đại (đất, nước, lửa, gió) liên kết lại với nhau thành hình khối.

Ví dụ:

Khái niệm về mặt phẳng của mặt đất, về chiều cao của núi, về chiều dài của sông, về chiều rộng của biển, v.v...

* Samūhapaññatti: Chế định về tổng hợp.

Sự chế định này dựa trên khái niệm các thành phần lớn nhỏ lắp ráp, kết cấu vào với nhau.

Ví dụ:

Khái niệm về sự tổng hợp các phần lớn nhỏ lắp ráp, kết cấu vào với nhau thành chiếc xe, thành cái nhà, v.v...

* Sattapaññatti: Chế định về chúng sinh.

Sự chế định này dựa trên khái niệm căn cứ ngũ uẩn, danh pháp, sắc pháp.

Ví dụ:

Khái niệm về con người, về đàn ông, về đàn bà, về chư thiên, về Phạm thiên, về con voi, về con ngựa, v.v...

* Disāpaññatti: Chế định về phương hướng.

Sự chế định này dựa trên khái niệm căn cứ thái dương hệ luân chuyển.

Ví dụ:

Khái niệm về phía mặt trời mọc, thuộc hướng Đông, về mặt trời lặn, thuộc hướng Tây, về hướng Nam, về hướng Bắc, v.v...

* Kālapaññatti: Chế định về thời gian.

Sự chế định này dựa trên khái niệm căn cứ mặt trời.

Ví dụ:

Khái niệm về lúc mặt trời mọc là buổi sáng, về lúc mặt trời đứng bóng là buổi trưa, về lúc mặt trời lặn là buổi chiều, ngày, đêm, tháng, năm, v.v...

* Akāsapaññatti: Chế định về hư không.

Sự chế định này dựa trên khái niệm căn cứ khoảng không, do nương nhờ khoảng trống của tứ đại không dính liền với nhau.

Ví dụ:

Khái niệm về hang, động, giếng, hầm, hố, v.v...

* Kasiṇapaññatti: Chế định về đề mục kasiṇa.

Sự chế định này dựa trên khái niệm căn cứ vào tứ đại... dùng làm đề mục thiền định.

Ví dụ:

Khái niệm về đề mục đất, về đề mục nước, về đề mục lửa, về đề mục gió, v.v...

* Nimittapaññatti: Chế định về ấn chứng của thiền định.

Sự chế định này dựa trên khái niệm căn cứ các ấn chứng hiện ra do tiến hành thiền định.

Ví dụ:

Khái niệm về ấn chứng tiến hành ban đầu (parikammanimitta), về ấn chứng thô ảnh tương tự (uggahanimitta), về ấn chứng quang ảnh trong sáng (paṭibhāganimitta), v.v...

Tất cả mọi chế định về ý nghĩa (aṭṭha) hình dạng... khác biệt của mỗi đối tượng tuỳ theo khái niệm hiện rõ trong tâm tưởng, nên đối tượng ấy, không còn hiện rõ thực tánh của danh pháp, sắc pháp đúng theo Chân nghĩa pháp, song ý thức tâm có thể nhận biết đối tượng chế định về ý nghĩa ấy theo khái niệm.

1.2- Chế định về danh từ ngôn ngữ

Chế định này không chỉ là về khái niệm đơn thuần, mà còn chế định danh từ ngôn ngữ đặt tên gọi đối tượng, có hai tính chất đặc biệt là:

- Tâm hướng đến ý nghĩa (aṭṭha).

- Làm cho ý nghĩa ấy hướng về tâm.

* Tâm hướng đến ý nghĩa.

Đó là tính chất của thính giả hoặc độc giả, khi nghe hoặc đọc sách báo, một danh từ ngôn ngữ quen thuộc, tâm hướng đến biết ý nghĩa, hình dạng của danh từ ấy.

Ví dụ:

- Danh từ "mặt đất", là một mặt bằng do tứ đại kết dính thành khối.

- Danh từ "con voi", là một con vật có thân hình to lớn, có bốn bàn chân lớn, có cái vòi dài làm lỗ mũi, v.v...

* Làm cho ý nghĩa ấy hướng về tâm.

Đó là tính chất của người nói hoặc người viết,trước khi nói hoặc viết một danh từ ngôn ngữ nào, thì ý nghĩ hình ảnh của danh từ ấy đã hiện rõ trong tâm của người nói hoặc người viết.

Ví dụ:

- Danh từ "mặt đất", ở trong tâm hiện rõ hình ảnh một mặt phẳng do tứ đại liên kết thành khối.

- Danh từ "con voi", ở trong tâm hiện rõ hình ảnh một con vật có thân hình to lớn, có bốn bàn chân lớn, có cái vòi dài làm lỗ mũi,...

- Danh từ "khổ", "vui", v.v...

Những danh từ ngôn ngữ này người xưa đã chế định, có quy ước rõ ràng, được lưu truyền lại từ người này sang người khác, từ xưa cho đến nay; dùng để nói, viết, thông tin, diễn tả ý nghĩa tâm tư, tình cảm của mình, để hiểu biết lẫn nhau.

Chế định về danh từ ngôn ngữ có nhiều loại, trong đó có hai loại căn bản là:

1- Avijjamānapaññatti: Danh từ ngôn ngữ chế định không có Thực tánh pháp hiện hữu làm nền tảng.

Ví dụ:

Danh từ gọi "con người, đàn ông, đàn bà, chư thiên, ngôi nhà, chiếc xe, mặt đất, núi, sông",...

2- Vijjamānapaññatti: Danh từ ngôn ngữ chế định có Thực tánh pháp hiện hữu làm nền tảng.

Ví dụ:

Danh từ gọi "tâm, tâm sở, sắc pháp, Niết Bàn, hoặc sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn, danh pháp, sắc pháp, Khổ thánh đế, Tập thánh đế, Diệt thánh đế, Đạo thánh đế", v.v...

Những danh từ ngôn ngữ chế định, dầu có Thực tánh pháp hiện hữu làm nền tảng, và không có Thực tánh pháp hiện hữu làm nền tảng; cả hai đều thuộc về Chế định pháp (paññattidhamma), không phải là Chân nghĩa pháp (paramatthadhamma), vì có những tính chất đặc biệt như sau:

- Hoàn toàn tùy thuộc vào khái niệm và danh từ ngôn ngữ chế định.

- Bị hạn chế bởi không gian nơi này, nước kia.

- Bị thay đổi ý nghĩa theo thời gian quá khứ, hiện tại, vị lai.

- Bị ảnh hưởng trực tiếp vào trình độ hiểu biết của các hạng chúng sinh.

- Không có thực tánh (chỉ là danh từ ngôn ngữ).

- Không có trạng thái riêng của mỗi pháp.

- Không có sự sanh, sự diệt.

- Không có 3 trạng thái chung: trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã.

Chế định pháp thuộc về pháp, nên gọi là pháp vô ngã.

Do đó, pháp chế định này thuộc về "Sự thật theo ngôn ngữ chế định (sammutisacca)", chỉ có thể làm đối tượng của pháp hành thiền định mà thôi, hoàn toàn không thể làm đối tượng của pháp hành thiền tuệ.

2- SỰ THẬT CHÂN NGHĨA PHÁP

Sự thật Chân nghĩa pháp có 4 pháp là:

1- Citta: Tâm có trạng thái nhận biết đối tượng.

2- Cetasika: Tâm sở có trạng thái tùy thuộc nương nhờ vào tâm mà sanh.

3- Rūpadhamma: Sắc pháp có trạng thái bị hủy hoại do nóng, lạnh, đói, khát,...

4- Nibbāna: Niết Bàn có trạng thái vắng lặng mọi phiền não, ngũ uẩn...

Bốn pháp này gọi là sự thật, bởi vì chúng có Thực tánh pháp (Sabhāvadhamma) rõ ràng, mỗi pháp có thực tánh không bị biến thể theo thời gian và không gian, có trạng thái riêng của mỗi danh pháp, mỗi sắc pháp...

Sự thật Chân nghĩa pháp, hoàn toàn không phải là danh từ ngôn ngữ chế định. Song, danh từ ngôn ngữ mà Đức Phật chế định dùng làm phương tiện để nghe, học hỏi, nghiên cứu; để hiểu rõ danh từ gọi về Thực tánh pháp, trạng thái riêng của mỗi danh pháp, mỗi sắc pháp ấy.

Những danh từ gọi tâm, tâm sở, sắc pháp, Niết Bàn... này cũng thuộc về Chế định pháp, nhưng cóThực tánh pháp làm nền tảng.

Sự thật Chân nghĩa pháp có 2 loại:

1- Sabhāvasacca: Sự thật đúng theo Thực tánh pháp là:

- Thiện pháp (kusaladhamma),

- Bất thiện pháp (akusaladhamma),

- Vô ký pháp (abyākatadhamma),... là những pháp không phải chúng sinh, không phải người, không phải đàn ông, không phải đàn bà, không phải vật này, vật kia,... mà chỉ là tất cả Thực tánh pháp mà thôi. Đức Phật đã thuyết giảng, được ghi chép trong Vi diệu pháp tạng (Abhidhammapiṭaka).

2- Ariyasacca: Tứ thánh đế, là sự thật chân lý:

- Khổ thánh đế: Đó là danh pháp sắc pháp thuộc trong tam giới, mà bậc Thánh nhân đã chứng ngộ.

- Nhân sanh Khổ thánh đế, hay Tập thánh đế: Đó là tâm tham ái là nhân sanh Khổ thánh đế, mà bậc Thánh nhân đã chứng ngộ.

- Diệt Khổ thánh đế, hay Diệt thánh đế: Đó là Niết Bàn, pháp diệt Khổ thánh đế, mà bậc Thánh nhân đã chứng ngộ.

- Pháp hành Diệt Khổ thánh đế, hay Đạo thánh đế: Đó là Thánh đạo hợp đủ 8 chánh: chánh kiến,chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định, là pháp hành Diệt Khổ thánh đế, mà bậc Thánh nhân đã chứng ngộ.

Tứ thánh đế này được Đức Phật thuyết giảng trong bài kinh Chuyển Pháp Luân, v.v...

Muốn biết sự thật Chân nghĩa pháp, bậc Thiện trí không phải biết bằng trí tuệ do học hỏi, nghiên cứu (sutāmayapaññā), cũng không phải biết bằng trí tuệ do tư duy đúng đắn (cintāmayapaññā). Song, hai loại trí tuệ này làm nhân duyên hỗ trợ cho trí tuệ do hành (bhavanāmayapaññā). Chính trí tuệ do hành này mới có khả năng biết được sự thật chân nghĩa pháp. Trí tuệ do hành đó là trí tuệ thiền tuệ (vipassanāñāṇa).

Trí tuệ thiền tuệ có 2 loại:

- Trí tuệ thiền tuệ tam giới (lokiyavipassanāñāṇa) có khả năng thấy rõ, biết rõ được Thực tánh pháp (sabhāvadhamma), của danh pháp, sắc pháp sanh rồi diệt, thấy rõ biết rõ trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã, dẫn đến;

- Trí tuệ thiền tuệ siêu tam giới (lokuttaravipassanāñāṇa) có khả năng chứng ngộ chân lý Tứ thánh đế, chứng đắc 4 Thánh Đạo, 4 Thánh Quả và Niết Bàn.

Sự thật này thuộc về Chân nghĩa pháp (Paramatthadhamma).

CHÂN NGHĨA PHÁP (Paramatthadhamma)

Chân nghĩa pháp có chi pháp rõ ràng, có thực tánh không biến thể theo thời gian: quá khứ, hiện tại và vị lai.

Chân nghĩa pháp có 4 pháp:

1- Citta - Tâm: có trạng thái nhận biết đối tượng.

2- Cetasika - Tâm sở: có trạng thái tuỳ thuộc nương vào tâm mà sanh.

3- Rūpadhamma - Sắc pháp: có trạng thái bị bị hủy hoại do nóng lạnh, đói khát...

4- Nibbāna - Niết Bàn: có trạng thái tịch tịnh vắng lặïng mọi phiền não, ngũ uẩn.

Đó là 4 Chân nghĩa pháp.

Phần Giải Thích

1- TÂM (Citta): có trạng thái nhận biết đối tượng. Tâm gồm có 89 hay 121 tâm:

Tâm phân loại theo 4 cảnh giới:

- Dục giới tâm (kāmavacaracitta) có 54 tâm.

- Sắc giới tâm (rūpavacaracitta) có 15 tâm.

- Vô sắc giới tâm (arūpavacaracitta) có 12 tâm.

- Siêu tam giới tâm (lokuttaracitta) có 8 (hay 40) tâm.

Tổng cộng: 89 (hay 121 tâm).

54 dục giới tâm được phân loại như sau:

- Bất thiện tâm gồm 12 tâm:

* Tham tâm có 8 tâm.

* Sân tâm có 2 tâm.

* Si tâm có 2 tâm.

- Vô nhân tâm gồm 18 tâm:

* Quả bất thiện vô nhân tâm có 7 tâm.

* Quả thiện vô nhân tâm có 8 tâm.

* Duy tác vô nhân tâm có 3 tâm

- Dục giới tịnh hảo tâm gồm 24 tâm:

* Đại thiện tâm có 8 tâm.

* Đại quả tâm có 8 tâm.

* Đại duy tác tâm có 8 tâm

15 sắc giới tâm được phân loại như sau:

- Sắc giới thiện tâm có 5 tâm.

- Sắc giới quả tâm có 5 tâm.

- Sắc giới duy tác tâm có 5 tâm.

12 vô sắc giới được phân loại như sau:

- Vô sắc giới thiện tâm có 4 tâm.

- Vô sắc giới quả tâm có 4 tâm.

- Vô sắc giới duy tác tâm có 4 tâm.

8 hoặc 40 siêu tam giới ²⁹ tâm được phân loại như sau:

- Thánh Đạo tâm có 4 hoặc 20 tâm.

- Thánh Quả tâm có 4 hoặc 20 tâm.

2- TÂM SỞ (Cetasika): luôn luôn tuỳ thuộc nương nhờ vào tâm để phát sanh, có 4 trạng thái:

- Đồng sanh với tâm: Khi tâm nào sanh, thì ắt phải có số tâm sở đồng sanh.

- Đồng diệt với tâm: Khi tâm nào diệt, thì ắt phải có số tâm sở đồng diệt.

- Đồng đối tượng với tâm: Khi tâm nào có đối tượng nào, thì ắt có số tâm sở cùng đối tượng ấy.

- Đồng nơi phát sanh với tâm: Khi tâm nào phát sanh ở môn nào, thì ắt có số tâm sở cùng phát sanh ở môn ấy.

Đó là 4 trạng thái của tâm sở luôn luôn tùy thuộc với tâm, không bao giờ tách rời nhau được. Ví như bóng với hình, bóng không thể tách rời khỏi hình. Có hình, thì có bóng, hình nào, bóng ấy, bóng luôn luôn tùy thuộc vào hình. Cũng như tâm sở luôn luôn tùy thuộc vào tâm để phát sanh.

Tâm sở (cetasika): gồm có 52 tâm sở, mỗi tâm sở đều có mỗi trạng thái riêng, do đó, có 52 trạng thái riêng.

Phân loại các tâm sở như sau:

2.1- Toàn tâm chung tâm sở (sabbacittasādharaṇacetasika): tâm sở đồng sanh với tất cả các tâm, gồm có 7 tâm sở.

1- Phassa: Xúc tâm sở, có trạng thái tiếp xúc đối tượng.

2- Vedanā: Thọ tâm sở, có trạng thái cảm thọ nơi đối tượng.

3- Saññā: Tưởng tâm sở, có trạng thái tưởng nơi đối tượng.

4- Cetanā: Tác ý tâm sở, có trạng thái tạo tác theo đối tượng.

5- Ekaggatā: Nhất tâm tâm sở, có trạng thái chú tâm trong đối tượng.

6- Jīvitindriya: Danh mạng căn tâm sở, có trạng thái bảo hộ danh pháp.

7- Manasikāra: Ý hành tâm sở, có trạng thái hướng dẫn tâm đến đối tượng.

(7 tâm sở này, đồng sanh đầy đủ trong 89 hay 121 tâm).

2.2- Tùy sanh tâm sở (pakiṇṇakacetasika): tâm sở đồng sanh rải rác tuỳ theo tâm, gồm có 6 tâm sở.

1- Vitakka: Hướng tâm tâm sở, có trạng thái hướng tâm đến đối tượng.

2- Vicāra: Quan sát tâm sở, có trạng thái quan sát nơi đối tượng.

3- Adhimokkha: Quyết định tâm sở, có trạng thái quyết định đối tượng.

4- Vīriya: Tinh tấn tâm sở, có trạng thái tinh tấn.

5- Pīti: Hỷ tâm sở, có trạng thái hoan hỷ nơi đối tượng.

6- Chanda: Nguyện vọng tâm sở, có trạng thái muốn thành đạt.

(6 loại tâm sở này, đồng sanh tuỳ theo tâm, rải rác trong các loại tâm, trừ ra 10 loại thức tâm (2 nhãn thức tâm, 2 nhĩ thức tâm, 2 tỷ thức tâm, 2 thiệt thức tâm và 2 thân thức tâm).

2.3- Bất thiện tâm sở (akusalacetasika): tâm sở đồng sanh trong bất thiện tâm, gồm có 14 tâm sở.

1- Moha: Si tâm sở, có trạng thái không biết thực tánh của các pháp.

2- Ahirika: Không hổ thẹn tâm sở, có trạng thái tự mình không biết hổ thẹn tội lỗi, khi

ành ác.

3- Anottappa: Không ghê sợ tâm sở, có trạng thái không ghê sợ tội lỗi, khi hành ác.

4- Uddhacca: Phóng tâm tâm sở, có trạng thái không an trụ trong đối tượng.

(4 tâm sở này có si tâm sở là gốc, đồng sanh với 12 bất thiện tâm).

5- Lobha: Tham tâm sở, có trạng thái tham lam trong đối tượng.

6- Diṭṭhi: Tà kiến tâm sở, có trạng thái thấy sai chấp lầm nơi đối tượng.

7- Māna: Ngã mạn tâm sở, có trạng thái so sánh ta với người khác (ta hơn người, ta bằng người, ta kém hơn người).

(3 tâm sở này, có tham tâm sở là gốc, đồng sanh với tham tâm).

- Tham tâm sở đồng sanh với 8 tham tâm.

- Tà kiến tâm sở đồng sanh với 4 tham tâm hợp tà kiến.

- Ngã mạn tâm sở đồng sanh với 4 tham tâm không hợp tà kiến (không chắc chắn).

8- Dosa: Sân tâm sở, có trạng thái hung dữ, tàn bạo, không hài lòng nơi đối tượng.

9- Issā: Ganh tị tâm sở, có trạng thái ganh tị của cải, sắc đẹp, địa vị... người khác.

10- Macchariya: Bỏn xẻn tâm sở, có trạng thái cất giấu tài sản của mình không ho người khác.

11- Kukkucca: Hối hận tâm sở, có trạng thái nóng nảy hối hận việc ác đã làm, việc thiện không làm.

(4 tâm sở này, có sân tâm sở là gốc, đồng sanh với 2 sân tâm, riêng Issā, Macchariya, Kukkucca không chắc chắn, khi sanh, khi không sanh, tùy theo đối tượng).

12- Thīna: Buồn chán tâm sở, có trạng thái không hăng hái trong đối tượng.

13- Middha: Buồn ngủ tâm sở, có trạng thái buồn ngủ buông bỏ đối tượng.

(2 tâm sở này đồng sanh trong 4 tham tâm và 1 sân tâm cần có sự động viên, không chắc chắn).

14- Vicikicchā: Hoài nghi tâm sở, có trạng thái hoài nghi nơi đối tượng.

(Hoài nghi tâm sở này đồng sanh với 1 si tâm hợp hoài nghi).

(14 bất thiện tâm sở này chỉ đồng sanh rải rác trong 12 bất thiện tâm).

2.4- Tịnh hảo chung tâm sở (sobhanasādharaṇacetasika), tâm sở đồng sanh tất cả mọi tịnh hảo tâm, gồm có 19 tâm sở.

1- Saddhā: Đức tin tâm sở, có trạng thái tin nơi Tam bảo, tin nghiệp và quả của nghiệp.

2- Sati: Niệm tâm sở, có trạng thái niệm trong đối tượng.

3- Hiri: Hổ thẹn tâm sở, có trạng thái tự mình hổ thẹn tội lỗi.

4- Ottappa: Ghê sợ tâm sở, có trạng thái ghê sợ tội lỗi.

5- Alobha: Vô tham tâm sở, có trạng thái không tham lam dính mắc trong đối tượng.

6- Adosa: Vô sân tâm sở, có trạng thái hiền hòa không hung dữ nơi đối tượng.

7- Tatramajjhattatā: Trung dung tâm sở, có trạng thái làm cho tâm và tâm sở đồng đều nhau.

8- Kāyappassaddhi: Tịnh toàn tâm sở ³⁰, có trạng thái tổng hợp toàn tâm sở vắng lặng trong thiện pháp.

9- Cittappassaddhi: Tịnh tâm tâm sở ³¹, có trạng thái làm cho tâm vắng lặng trong thiện pháp.

10- Kāyalahutā: Nhẹ nhàng toàn tâm sở, có trạng thái tổng hợp toàn tâm sở nhẹ nhàng trong thiện pháp.

11- Cittalahutā: Nhẹ nhàng tâm tâm sở, có trạng thái làm cho tâm nhẹ nhàng trong thiện pháp.

12- Kāyamudutā: Nhu nhuyến toàn tâm sở, có trạng thái tổng hợp toàn tâm sở nhu nhuyến trong thiện pháp.

13- Cittamudutā: Nhu nhuyến tâm tâm sở, có trạng thái làm cho tâm nhu nhuyến trong thiện pháp.

14- Kāyakammaññatā: Uyển chuyển toàn tâm sở,có trạng thái tổng hợp toàn tâm sở uyển chuyển trong thiện pháp.

15- Cittakammaññatā: Uyển chuyển tâm tâm sở,có trạng thái làm cho tâm uyển chuyển trong thiện pháp.

16- Kāyapāguññatā: Thành thạo toàn tâm sở, có trạng thái tổng hợp toàn tâm sở thành thạo trong thiện pháp.

17- Cittapāguññatā: Thành thạo tâm tâm sở, có trạng thái làm cho tâm thành thạo trong thiện pháp.

18- Kāyujukatā: Chánh trực toàn tâm sở, có trạng thái tổng hợp toàn tâm sở chánh trực trong thiện pháp.

19- Cittujukatā: Chánh trực tâm tâm sở, có trạng thái làm cho tâm chánh trực trong thiện pháp.

(19 Tịnh hảo đồng sanh tâm sở này, đồng sanh với 24 dục giới tịnh hảo tâm + 15 sắc giới tâm + 12 vô sắc giới tâm + 8 hay 40 Siêu thế giới tâm, trừ ra 12 bất thiện tâm và 18 vô nhân tâm. Như vậy, 19 tịnh hảo đồng sanh tâm sở này, đồng sanh với 59 hay 91 tâm).

2.5- Tiết chế tâm sở (viraticetasika): là tâm sở chế ngự được tâm không hành ác, gồm có 3 tâm sở.

1- Sammāvācā: Chánh ngữ tâm sở, có trạng thái tránh xa sự nói dối, nói lời chia rẽ, nói lời thô tục, nói lời vô ích.

2- Sammākammanta: Chánh nghiệp tâm sở, có trạng thái tránh xa sự sát sanh, sự trộm cắp, sự tà dâm.

3- Sammā ājīva: Chánh mạng tâm sở, có trạng thái nuôi mạng chân chánh, tránh xa cách sống tà mạng do hành ác.

(3 tiết chế tâm sở này chỉ sanh riêng rẽ từng mỗi tâm sở với 8 dục giới đại thiện tâm. Nhưng chắc chắn đồng sanh cùng một lúc với 8 hay 40 siêu tam giới tâm. Như vậy tiết chế tâm sở đồng sanh với 16 hay 48 tâm).

2.6- Vô lượng tâm sở (appamaññācetasika): là tâm sở có đối tượng chúng sinh vô lượng, gồm có 2 tâm sở.

1- Karuṇā: Bi tâm sở, có trạng thái muốn cứu giúp chúng sinh đang trong cảnh khổ.

2- Muditā: Hỉ tâm sở, có trạng thái hoan hỷ với chúng sinh đang hưởng sự an lạc hạnh phúc.

(2 vô lượng tâm sở này chỉ sanh riêng rẽ từng mỗi tâm sở với 8 dục giới đại thiện tâm + 8 dục giới đại duy tác tâm + 12 sắc giới tâm, trừ 3 sắc giới đệ ngũ thiền tâm. Như vậy, vô lượng tâm sở đồng sanh với 28 tâm).

2.7- Tuệ chủ tâm sở (paññindriyacetasika): là trí tuệ tâm sở, có 1 tâm sở.

Trí tuệ tâm sở có trạng thái thấy rõ, biết rõ thực tánh của các pháp.

(Trí tuệ tâm sở đồng sanh với 4 dục giới đại thiện tâm hợp với trí + 4 dục giới đại quả tâm hợp với trí + 4 dục giới duy tác tâm hợp với trí + 15 sắc giới tâm + 12 vô sắc giới tâm + 8 hay 40 siêu tam giới tâm. Như vậy, trí tuệ tâm sở đồng sanh với 47 hay 79 tâm).

Tâm sở luôn luôn tùy thuộc vào tâm do bởi 4 trạng thái đồng sanh, đồng diệt, đồng đối tượng, đồng nơi phát sanh. Do đó, tâm sở và tâm không thể tách rời nhau.

Khi tâm nào sanh, ắt phải có số tâm sở thích hợp đồng sanh với tâm ấy, để làm phận sự.

Tâm thường ảnh hưởng do bởi tâm sở nào có năng lực, thì tâm được gọi tên do năng lực của tâm sở ấy.

Ví dụ:

- Gọi tham tâm, vì có tham tâm sở trong 21 tâm sở đồng sanh với tham tâm. Cũng như vậy,

- Gọi là sân tâm, vì có sân tâm sở trong 22 tâm sở đồng sanh với sân tâm.

- Gọi si tâm, vì có si tâm sở trong 15 tâm sở đồng sanh với si tâm.

- Gọi đại thiện tâm hợp với trí, vì có trí tuệ tâm sở trong 38 tâm sở đồng sanh với đại thiện tâm ấy, v.v...

Cũng như màu hòa lẫn trong nước, hòa màu nào vào nước, thì nước trở thành màu ấy.

Tâm gồm có 89 hay 121 tâm, và tâm sở gồm có 52 tâm sở. Tâm và tâm sở luôn luôn sanh rồi diệt không ngừng, thay đổi tuỳ theo đối tượng và môn.

Trong mỗi chúng sinh có số lượng tâm và tâm sở nhiều hay ít không giống nhau, không chắc chắn. Bởi vì:

- Tùy thuộc vào mỗi hạng chúng sinh khác nhau,(có 12 hạng chúng sinh).

- Tùy theo đối tượng khác nhau, (có 6 đối tượng, có 6 loại tâm).

- Tùy thuộc vào cảnh giới tâm khác nhau, (có 4 cảnh giới tâm: dục giới tâm, sắc giới tâm, vô sắc giới tâm và siêu tam giới tâm), v.v...

Nếu chúng sinh nào mắt mù, tai điếc... thì chúng sinh ấy không có 2 nhãn thức tâm, 2 nhĩ thức tâm,... vì không phát sanh lên được.

3- SẮC PHÁP (Rūpadhamma)

Sắc pháp là pháp có trạng thái sanh - diệt, bị hủy hoại do nóng, lạnh, đói, khát,...

Sắc pháp gồm có 28 sắc pháp, phân làm 2 loại chính:

3.1- Sắc tứ đại (mahābhūtarūpa), có 4 sắc pháp:

1- Pathavīdhātu: Địa đại (đất), có trạng thái cứng hay mềm.

2- Āpodhātu: Thủy đại (nước), có trạng thái lỏng hay đông đặc.

3- Tejodhātu: Hỏa đại (lửa), có trạng thái nóng hay lạnh.

4- Vāyodhātu: Phong đại (gió), có trạng thái phồng, xẹp hay di chuyển.

3.2- Sắc phụ thuộc (upādāyarūpa).

Sắc phụ thuộc, là sắc nương nhờ ở sắc tứ đại mà phát sanh, có 24 sắc pháp. Chia làm 10 loại như sau:

1- Pasādarūpa: 5 tịnh sắc: nhãn tịnh sắc, nhĩ tịnh sắc, tỷ tịnh sắc, thiệt tịnh sắc, thân tịnh sắc.

2- Visayarūpa: 7 sắc đối tượng: sắc trần, thanh trần, hương trần, vị trần, 3 sắc xúc trần ³² (đất, lửa, gió).

3- Bhavarūpa: 2 sắc tính: sắc nam tính, sắc nữ tính.

4- Hadayavatthurūpa: 1 sắc ý căn.

5- Jīvitindriyarūpa: 1 sắc mạng chủ, gìn giữ hộ trì sắc pháp.

6- Āhārarūpa: 1 sắc vật thực.

7- Paricchedarūpa: 1 sắc chân không.

8- Viññattirūpa: 2 sắc cử động: sắc thân cử động, sắc khẩu cử động.

9- Vikārarūpa: 3 sắc biến chuyển: sắc nhẹ nhàng, sắc mềm mại, sắc uyển chuyển.

10- Lakkhaṇarūpa: 4 sắc trạng thái: sắc sanh, sắc liên tục, sắc già dặn, sắc vô thường.

Sắc pháp gồm có 28 sắc pháp. Mỗi người bình thường không bị bịnh tật, không bị khiếm khuyết trong thân thể, người ấy có đủ 27 sắc pháp.

- Nếu là người đàn ông, thì trừ sắc nữ tính.

- Nếu là người đàn bà, thì trừ sắc nam tính.

- Nếu trường hợp người nào bị mắt mù, tai điếc,... thì người ấy có số sắc pháp trong thân thể bị giảm đi theo bịnh tật khiếm khuyết ấy.

Trong 4 Chân nghĩa pháp: tâm, tâm sở, sắc pháp thuộc về Pháp hữu vi (saṅkhatadhamma), vì bị cấu tạo do bởi 4 nhân duyên: nghiệp (kamma), tâm (citta),thời tiết (utu), vật thực (āhāra).

4- NIẾT BÀN (Nibbāna)

Niết Bàn là pháp có trạng thái tịch tịnh, vắng lặng mọi phiền não, ngũ uẩn, là pháp diệt mọi sự khổ, pháp an lạc tuyệt đối (santisukha). Niết Bàn thuộc về Diệt thánh đế.

Tính chất của Niết Bàn được phân ra nhiều loại, mỗi loại có ý nghĩa như sau:

4.1- Niết Bàn có 2 loại.

1- Sa upādisesanibbāna - Hữu Dư Niết Bàn: Niết Bàn đối với bậc Thánh Arahán đã diệt đoạn tuyệt được tất cả mọi tham ái, mọi phiền não, mọi ác pháp không còn dư sót. Nhưng ngũ uẩn vẫn còn tồn tại, cho đến hết tuổi thọ.

2- Anupādisesanibbāna - Vô Dư Niết Bàn: Niết Bàn đối với bậc Thánh Arahán đã diệt đoạn tuyệt được tất cả mọi tham ái, mọi phiền não, mọi ác pháp không còn dư sót, đến lúc hết tuổi thọ, tịch diệt Niết Bàn, không còn tái sanh kiếp nào nữa, chấm dứt sự tử sanh luân hồi trong ba giới bốn loài.

4.2- Niết Bàn có 3 loại.

1- Animittanibbāna - Vô Hiện Tượng Niết Bàn:Niết Bàn đối với hành giả tiến hành thiền tuệ, trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp sanh diệt, thấy rõ biết rõ trạng thái vô thường (aniccalakkhaṇa) hiện rõ hơn trạng thái khổ và trạng thái vô ngã, vì tín pháp chủ ³³ có năng lực nhiều hơn 4 pháp chủ khác (tấn pháp chủ, niệm pháp chủ, định pháp chủ, tuệ pháp chủ), hay do năng lực của giới, dẫn đến sự chứng ngộ Niết Bàn. Niết Bàn này gọi là: "Vô Hiện Tượng Niết Bàn", Niết Bàn không có hiện tượng pháp hành hữu vi.

2- Appaṇihitanibbāna - Vô Ái Niết Bàn: Niết Bàn đối với hành giả tiến hành thiền tuệ, trí tuệ thiền tuệ thấy rõ, biết rõ danh pháp, sắc pháp sanh diệt, thấy rõ biết rõ trạng thái khổ (dukkhalakkhaṇa) hiện rõ hơn 2 trạng thái vô thường và trạng thái vô ngã, vì định pháp chủ ³⁴ có năng lực nhiều hơn 4 pháp chủ khác (tín pháp chủ, tấn pháp chủ, niệm pháp chủ, tuệ pháp chủ), hay do năng lực của định, dẫn đến sự chứng ngộ Niết Bàn. Niết Bàn này gọi là: "Vô Ái Niết Bàn", Niết Bàn không có tham ái nương nhờ.

3- Suññatanibbāna - Chơn không Niết Bàn: Niết Bàn đối với hành giả tiến hành thiền tuệ, trí tuệ thiện tuệ thấy rõ biết rõ danh pháp, sắc pháp sanh diệt, thấy rõ biết rõ trạng thái vô ngã (anattalakkhaṇa) hiện rõ hơn trạng thái vô thường và trạng thái khổ, vì tuệ pháp chủ ³⁵ có năng lực nhiều hơn 4 pháp chủ khác(tín pháp chủ, tấn pháp chủ, niệm pháp chủ, định pháp chủ), hay do năng lực của tuệ, dẫn đến sự chứng ngộ Niết Bàn. Niết Bàn này gọi là: "Chơn Không Niết Bàn",Niết Bàn hoàn toàn vô ngã, không phải ta, không phải của ta.

4.3- Niết Bàn có 3 loại theo phiền não, ngũ uẩn, Xá Lợi.

1- Kilesaparinibbān - Phiền Não Niết Bàn: Loại phiền não nào đã bị diệt đoạn tuyệt do bởi Thánh Đạo Tuệ nào rồi, loại phiền não ấy vĩnh viễn không bao giờ phát sanh trở lại được nữa, bất cứ lúc nào, bất cứ kiếp nào, nên gọi là Phiền Não Niết Bàn ³⁶ .

Như trường hợp Đức Phật Gotama, Phiền Não Niết Bàn tại bồ đoàn quý báu dưới cội Bồ Đề tại khu rừng Uruvela (nay gọi Buddhagayā).

2- Khandhaparinibbāna- Ngũ Uẩn Niết Bàn: bậc Thánh Arahán đến khi hết tuổi thọ, tịch diệt Niết Bàn, ngũ uẩn bị tan rã, phần sắc uẩn được hỏa thiêu, kết tinh còn lại gọi là Xá Lợi; còn phần 4 danh uẩn: thọ uẩn, tưởngï uẩn, hành uẩn, thức uẩn kia bị diệt. Sau khi diệt ngũ uẩn rồi, do không còn tham ái nên không phải tái sanh kiếp sau nữa, như ngọn đèn đã bị tắt hẳn, gọi là tịch diệt Niết Bàn, chấm dứt tử sanh luân hồi trong ba giới bốn loài.

Như trường hợp Đức Phật Gotama, Ngũ Uẩn Niết Bàn tại khu rừng Kusināra thuộc xứ Malla.

Hai loại Niết Bàn: Phiền Não Niết Bàn và Ngũ Uẩn Niết Bàn này chung cho Đức Phật Toàn Giác, Đức Phật Độc Giác và Chư Thánh Arahán Thanh Văn đệ tử của Đức Phật.

3- Dhātuparinibhāna: Xá Lợi Niết Bàn, Xá Lợi của Đức Phật tịch diệt Niết Bàn. Niết Bàn này chỉ dành riêng cho chư Phật Toàn Giác mà thôi.

Trường hợp Đức Phật Gotama, vào thời giáo pháp của Ngài đến 5.000 năm, hoàn toàn bị tiêu hoại không còn trên thế gian, khi ấy Xá Lợi của Ngài ở cõi người, cõi Long Vương, cõi chư thiên, cõi Phạm thiên đều gom lại trở thành một pho tượng Đức Phật ngồi ngự tại cội Đại Bồ Đề quý báu. Tượng Đức Phật có đầy đủ 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp, phát ra hào quang 6 màu tỏa lên đến cõi trời sắc giới Phạm thiên, do năng lực phát nguyện của Đức Phật trước khi tịch diệt Niết Bàn.

Trong lúc ấy, chư thiên, Phạm thiên cả 10 ngàn thế giới cùng nhau đến tụ họp tại cội Đại Bồ Đề, để lễ bái cúng dường Đức Phật lần cuối cùng. Nhưng nhân loại không có người nào đến lễ bái cúng dường Đức Phật cả, vì ở thời kỳ ấy Phật giáo hoàn toàn bị tiêu hoại, cho nên, nhân loại không còn người nào biết đến Đức Phật nữa.

Bấy giờ, pho tượng Xá Lợi của Đức Phật tự phát hỏa thiêu, Xá Lợi của Đức Phật tịch diệt Niết Bàn, không còn dư sót trên thế gian này chút nào nữa, gọi là Xá Lợi Niết Bàn.

Trong 4 Chân nghĩa pháp, Niết Bàn thuộc về Pháp vô vi (asaṅkhatadhamma) hoàn toàn không bị cấu tạo do bởi 4 nhân duyên: nghiệp (kamma), tâm (citta), thời tiết (utu), vật thực (āhāra), nên không có sự sanh, sự diệt, nên gọi Niết Bàn là pháp bất sanh, bất diệt.

Đó là 4 Chân nghĩa pháp: tâm, tâm sở, sắc pháp, Niết Bàn.

Thật ra, Chân nghĩa pháp là pháp có những tính chất đặc biệt như sau:

- Hoàn toàn không tuỳ thuộc vào khái niệm và danh từ ngôn ngữ chế định.

- Không bị hạn chế bởi không gian nơi này, nước kia.

- Có thực tánh pháp không bị biến thể theo thời gian quá khứ, hiện tại, vị lai.

- Không bị ảnh hưởng vào các hạng chúng sinh.

- Có Thực tánh pháp, có chi pháp ở trong Chân nghĩa pháp.

- Có trạng thái riêng của mỗi pháp.

- Pháp hữu vi, đó là: tâm, tâm sở, sắc pháp, có sự sanh, sự diệt, có 3 trạng thái chung: trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã.

- Pháp vô vi, đó là: Niết Bàn, không có sự sanh, sự diệt, nên không có 3 trạng thái chung: trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã.

Niết Bàn chỉ là đối tượng riêng của siêu tam giới tâm, đó là 4 Thánh Đạo tâm, 4 Thánh Quả tâm mà thôi.

Niết Bàn thuộc pháp vô vi, nên là pháp vô ngã.

Như Đức Phật dạy:

"Aniccā sabbe saṅkhārā, dukkhānattā ca saṅkhatā.

Nibbānañca paññatti, anattā iti nicchayā".³⁷

"Tất cả pháp hữu vi,danh pháp và sắc pháp.

Đều có 3 trạng thái: vô thường, khổ, vô ngã.

Niết Bàn và chế định thuộc về vô ngã pháp".