Kinh nghiệm nội quán

TỐI THỨ 25

Đạo

Có một câu chuyện Đạo sĩ về một cây cổ thụ. Cây đã rất già và khúc khuỷu; mổi nhánh cây xương xẩu, xoắn tít lại. Vài người đi ngang qua thấy chướng mắt và bình luận đến Ngài TrangTử rằng thật là một cổ thụ vô tích sự; thân cây và nhánh cây quá khúc khuỷu, chẵng có công năng sử dụng được việc gì.

Ngài TrangTử trả lời:

Cây trên núi cao có kẻ thù riêng nó...Cây quế thì có thể ăn được: vì vậy mà bị đốn xuống! Cây sơn mài thì đem lại lợi tức: họ chặt nó. Mỗi người biết nó hữu dụng thế nào để sữ dụng. Không ai biết sự hữu dụng trong cái vô dụng của nó.

Sự vô dụng đã bảo vệ cho nó. Chẵng có ai cần nó cho cái gì, cho nên họ không đốn nó xuống, và cứ để vậy cho đến già cổi, sống trọn vẹn tuổi thọ thiên nhiên của nó.

"Không ai biết sự hữu dụng trong cái vô dụng của nó." Nghĩa là gì khi nói vô dụng? Có nghĩa là hoàn toàn trống rổng bản năng muốn trở thành, là một cái gì đặc biệt, tâm trống không từ khái niệm muốn trở thành. Trở nên vô dụng là ngồi lại và để bản thể tự nhiên, bản chất thật sự của ta tự nó diển đạt theo cách đơn giản và dể dàng nhất.

Có một vị Sư nổi tiếng Thái Lan đã tóm tắt thái độ tâm nầy, và thực vậy, toàn chơn của Pháp, vào trong một câu thật ngắn gọn. Ngài nói, "Không gì để là, không gì để làm, không gì để có." Không gì đặc biệt. Mọi vật đều vô thường, tất cả đều nằm trong dòng tương tức, biến chuyển vô ngần. Nếu ta có thể giải thoát tự thân từ những đấu tranh để trở thành cái gì khác hơn, là một cái gì nhất định, hay phải có những vật chất cố định - giải thoát từ luyến ái để trở thành, để làm hay để cố hữu một cái gì - ta có thể đi vào bản chất tự nhiên, mở rộng phơi bày của Pháp.

Nhiều Đạo sĩ đã viết về thuật tàn hình trên thế gian. Có một câu chuyện về một hoàng tử Trung Hoa đi vào rừng săn khỉ. Khi hoàng tử đến rừng, những con khỉ khác trên cây tản mác rất nhanh. Chỉ có một con khỉ đã không chạy, nó chỉ ngồi đó ở tận cùng nhánh cây. Hoàng tử rút một mủi tên ra và bắn nó, nhưng với sự nhanh nhẹn thiện nghệ con khỉ đã chụp được mủi tên trước khi tên chạm vào người nó. Lúc đó hoàng tử ra lệnh cho tất cả tùy viên tháp tùng bắn con khỉ. Mọi người đều bắn tên cùng lúc và con khỉ bị giết chết.

Do bởi đang biểu dương trò khéo với sự thách thức, coi thường, ngạo mạn trong tài năng của mình, đã là nguyên nhân đưa đến cái chết chính nó. Cũng giống như vậy, khi ta hành động với một ý đồ trong tâm biểu diển sự tài giỏi thông minh của mình, hay khi có bất cứ một hoạch định nào nổi lên từ ý tưởng tự ngã, chính hành động đó tạo nên một lực đối lập y hệt như vậy, ta đang tự lôi kéo mình vào rắc rối và xung đột. Đi vào thế giới vô hình nghĩa là không cứ khư khư, khoe khoan tài năng ta một cách quá thái, hành tập đạo pháp là không phải để biểu diển. Nó là thái độ tâm hoạt động mà không có tính chất tự ngã, không có ý niệm tự cho mình là quan trọng, hay phấn đấu tự ngã. Chỉ có mặt tại thời điểm, hội nhập vào hoàn cảnh.

Một trong những cái đánh trúng tim đen tôi mạnh mẻ là khi tôi bắt đầu học thiền, thật sự đã có rất nhiều hành động bị thúc đẩy bởi ham muốn, tự suy diển những hình thức cố định: ăn mặc theo cách nầy, quan hệ đến người theo cách nọ; tất cả đều bao gồm trong một khái niệm tự ngã cái mà tôi đã tạo ra và rồi cố gắng duy trì nó mà không biết. Mang trong người một công thức cố định là một gáng nặng, tạo nên sự ngăn trở và căng thẳng giửa ta thật sự là ai trong hiện tiền và tư kiến cố định đang phóng đại ra. Nó không phải là hành động tàng hình, nó không phải là làm với nền tãng vô ngã cái đi vào thực tướng của Pháp, vào trong Đạo. Chẵng có gì đặt biệt để trở thành, chẵng có gì đặt biệt để làm, không gì đặt biệt để nắm giữ. Ta có thể buông bỏ ảnh tượng tự ngã, buôn xả cả dự kiến , và tất cả những căng thẵng có liên quan đến nắm giữ tư kiến khái niệm. Ổn định lại và hảy để Pháp tự phơi bày chính nó mà không có một định kiến ta là ai.

Ngài thiền sư Suzuki trong quyển sách của Ngài, "Tâm thiền, Tâm sơ cơ", cho một thí dụ thật hay về sự nhàn hạ và sự bao la của tâm đó. Ngài nói rằng cách tốt nhất để kiểm soát con bò là cho nó một đồng cỏ lớn. Rất là khó khăn để kiểm soát nó trong một nơi giam giữ nhỏ hẹp. Nhưng nếu cho nó một cánh đồng bao la, sự trải rộng của cánh đồng sẽ giữ yên nó. Cũng giống như vậy, cách tốt nhất để kiểm soát tâm là cho nó một phạm vi rộng rải. Không cần phải nhốt hay giới hạn, ngăn giữ tâm trong một nơi chật hẹp. Hảy lắng dịu tâm lại và hảy để nó như nó đang là, đừng vướng mắc trong cố gắng, không bị kẹt vào khái niệm phải thành công việc gì. Cho nó một đồng cỏ bát ngát và nhìn bản chất mở rộng trải dài. Khuynh hướng ham muốn và trở thành, hảy mở rộng, đưa nó vào trong phần tu tập. Ta thường có quan niệm luôn luôn muốn được lợi, đây là trở ngại to lớn trong hành tập. Đó là không hiểu sự rộng mở của chơn không, cái chơn không của Đạo.

Có một nhà văn tên là Wei Wu Wei diển tả ngắn gọn cách thỏa lắng mà không cố gắng nầy. Ông nói "Cái ta đang tìm là chính cái đang tìm tự nó rồi." Nó không phải là cái gì ngoài ta mà phải với tới, nắm bắt hay đạt được. Ông nói, "Chỉ có một câu hỏi, và chính sự thắc mắc là câu trả lời." Sự thắc mắc là cái đang xãy ra hiện tại. Và tại đó cũng đã là câu trả lời cho thắc mắc đó. Câu trả lời thì không phải cái gì "ngoài đó" mà phải tìm hay khám phá. Câu trả lời cho sự thắc mắc to lớn nầy về tự thân ta là gì là sự thắc mắc của nó.

Cái nầy hỗ trợ để tìm hiểu hệ thống thiền tông và lý được dùng trong công án, cái mà hình như không đưa ra biện pháp giải quyết. Ta cho tâm một bài toán mà không có một giải đáp thích ứng nào, như là, "tiếng vổ của một bàn tay?" Hể ta đi tìm câu trả lời bằng cách cố gắng suy nghĩ giải quyết bài toán ta sẽ không hiểu được sự diển tiến. Ưu tư về vấn đề, thắc mắc về công án, tại đó chính là câu trả lời. Và, thật vậy, giải đáp công án thì không phải bất cứ một câu trả lời đặt biệt nào cả. Nó là khả năng đáp ứng một cách toàn vẹn ngay tại đó. Toàn bộ hành tập của ta chỉ là thế: có mặt một cách hoàn toàn trong hiện tại-trong câu hỏi, trong sự đáp ứng. Không tìm giải đáp bằng cách muốn một trạng thái cố định hay có một tư tưởng nhất thiết nào hay một khái niệm hiểu biết, nhưng là một kinh nghiệm toàn bích mọi diển tiến xãy ra trong hiện tại.

Những trở ngại lớn nhất để lắng tâm tư lại là sự dính mắc về ý niệm bản ngã, khái niệm ta là ai và ta muốn trở thành như thế nào. Chúng làm ta rối lên một cách không cần thiết, ngăn cản ta chiêm nghiệm những gì xãy ra hiện thời. Đa số mọi người đang trên con đường tu tập thường hay bị mắc bẩy của ý tưởng. Một ý tưởng mà họ nghĩ một thiền sinh, thiền sư hay một người tu tập tâm linh thì phải nhất định là như vậy, họ tự tạo ra cho chính họ một sự đấu tranh, gắng gượng, ép buộc để sống giống với định tưởng thiền sư, thiền sinh, là phải như vầy về hành động hay cử chỉ.

Trong lúc tôi đang học tập bên Ấn Độ tôi có ba vị thầy khác nhau. Thọ giáo với từng vị là một bài học quan trọng trong sự hiểu biết rằng không có đường lối nào gọi là cố định cả. Chứng đạo thì đâu thể diển đạt qua một tính chất cá nhân. Những vị thầy nầy hầu như không giống nhau về cá nhân và cách hướng dẩn. Mổi vị là sự biểu hiện của trí tuệ, tình thương và nhiệt năng, mà không có một ý niệm khoe khoang về sự biểu hiện đó như thế nào.

Wei Wu Wei nói rằng khiên tốn là vắng bóng lòng kiêu ngạo. Nó không phải là kiểu cách bản thân, hay lập trường cá nhân. Khiêm tốn chơn chất nhất là sự vắng mặt của bản ngã. Những vị thầy của tôi thể hiện sự "vắng mặt" nầy trong cách khác nhau tự nhiên của họ. Thấy được Pháp lộ diện trong nhiều lối khác nhau là một sự hổ trợ to lớn để hiểu thấu rằng không có gì là duy nhất để ta phải cố định vào đó. Không có một cá thể nào ta phải cho là vậy trong biến trình thanh lọc nầy. Lắng tâm lại và để cá nhân thức diển tả tự chúng theo cách tự nhiên, tự để Pháp phơi bày ra. Không có gì phải làm, phải là, và phải có. Với trạng thái tâm thức đó, là ta có thể làm, có thể là, và có thể giải thoát.

Có một câu chuyện Thiền nói về vô khái niệm bản ngã trong ta và người, Một vị thầy dạy Thiền nổi tiếng được thăm viếng bởi một Thống Đốc ở Kyoto. Người thị giả trình lên thầy tấm danh thiếp tên ông ta theo sau là chức phận "Thống Đốc Kyoto." "Ta chẵng có chuyện gì liên hệ đến ông ta," Vị thiền sư nói, "hảy mời ông ta đi đi." Người thị giả trở lại với lời cáo lổi. "Đó là lổi của tôi," Thống đốc nói và bôi đi chữ "Thống Đốc Kyoto." "Xin đệ trình lên Ngài lần nửa," vị thống đốc nói với người thị giả. "— ! Ông ta đó à!" vị thiền sư reo lên khi thấy danh thiếp, "tôi cũng muốn gặp ông ta."

Khi ông ta tự giới thiệu mình là "Thống Đốc Kyoto," ông ta cách Phật Pháp rất xa. Khi ông ta tự giới thiệu như ông ta đang hiện tiền, không ý tưởng, khái niệm, ông ta chỉ với những gì đang xãy ra hiện tại và đã có thể gặp vị thiền sư. Mối tương giao với người khác mà không có biên giới ý tưởng, làm cho sự tác động lẫn nhau càng trở nên mạnh. Thường thì ta đặt bản thân mình và người khác vào trong những cái tâm đóng khung nho nhỏ- "Vài người thì thế nầy, thế nọ, tôi biết họ ở mức độ nào!" Ta quan hệ trong một lối cố định qua bức màn khái niệm. Mọi vật đều thay đổi trong từng thời điểm; thân, tâm, và hoàn cảnh chung quanh. Uyển chuyển, không khái niệm và ý tưởng tự ngả, thừa nhận những sự thay đổi nầy, và sự hiểu biết của ta trong mối tương giao luôn được rộng mở và không bị trở ngại.

Ta đặt trọng tâm quá nhiều ý niệm bản ngã trong đời sống, cố thỏa mản nó một cách đầy đủ, trọn vẹn. Năng lượng nầy được đưa vào con đường tu tập bằng một dạng tâm thức cố chiến đấu, hoán chuyển cái tôi, nghĩ rằng bản ngã là cái gì đó cần phải dứt bỏ. Chiến đấu với bản ngã là không phản ảnh được sự thấu hiểu một biến trình đang xãy ra như thế nào.

Wei Wu Wei đã viết một câu chuyện ngụ ngôn "Con Ngỗng":

Tiêu diệt bản ngã? Truy lùng nó, đánh nó, làm mất mặt nó, ra lệnh tống khứ nó đi? thật là vui, không nghi ngờ gì. Nhưng, nó ở đâu? Bộ không phải bạn cầm tìm nó trước sao? Bộ không có câu trước khi bạn cần nấu thịt ngỗng bạn phải bắt con ngỗng trước sau?

Cái khó khăn to lớn đây là chẵng có một bản ngã thật sự.

Tất cả những cố gắng đó, tất cả những năng lượng đó, hủy diệt bản ngã. . .tự thuở nào đến giờ, nó đâu thật có. Cho nên chẵng có gì để phấn đấu và cũng không có gì để ruồng bỏ. Ta chỉ cần dừng lại sự tạo dựng lên bản ngã tâm trong mỗi hiện tiền. Có mặt trong từng giây phút, không ý tưởng, không khái niệm, không trói buột. Chỉ là đơn thuần và nhẹ nhàng. Không có sự đấu tranh căng thẳng trong bản chất vô hình đó, trong cái không dụng công đó.

Có một bài văn phú tuyệt trần diển tả khả năng sống nầy:

Người "chơn chánh" có nghĩa là gì? Người chơn chánh xa xưa đã không sợ hải khi họ đứng một mình trong cái nhìn của họ. Chẵng có gì gọI là kỳ tích sáng lạng. Không có định hoạch gì cả. Nhưng nếu bị thất bại, chẵng buồn rầu. Không tự chúc thân trong thành công. . .Người chơn chánh xa xưa ngủ mà không mộng mị, thức giấc không lo lắng. Họ ăn uống đơn giản, họ thở sâu sắc. . .Người chơn chánh xa xưa không thèm khác gì ngoài đời, không sợ hải cái chết. Họ chào đời mà không vui mừng. Họ ra đi, trong tầm mắt, không miển cưỡng, kháng cự. Đến đi dể dàng. Họ đã không quên đến từ đâu, cũng không hỏi đi đến đâu. Không bị lôi cuốn một cách khốc liệt, vật vả với đời để mưu sinh. Họ chào đón đời sống như nó đến, hân hoan; Chấp nhận cái chết khi tới lúc, không quan tâm đến; và chết thì hết, chỉ trong tầm mắt. Họ không có tâm biện hộ Đạo là gì. Họ không cố gắng, bằng trù tính xoay xở chính họ, để hổ trợ cùng với Đạo. Đây là những người ta gọi là chơn chính. Tâm giải thoát, tư tưởng chẵng chướng ngại, lông mày, cái trán được gội rửa sạch, gương mặt tỉnh lặng yên bình. Họ có mát mẻ, điềm đạm không? Mát mẻ, điềm đạm như là mùa thu. Họ có nóng không? Nhưng không nóng hơn không khí mùa xuân. Tất cả những gì xuất phát từ trong họ đến đi một cách trầm lặng tự nhiên, giống như thời tiết bốn mùa.

Hỏi: Như thế nào là xử dụng năng lực mà không cố gắng?

Đáp: Năng lực một cách chính xác là không cố gắng; chỉ cần ngồi lại chánh niệm trong hiện tại. Một vài bạn cũng đã có kinh nghiệm rồi, trong sự tăng trưởng chánh niệm, không bị lôi cuốn vào phóng tâm hay khái niệm. Khi tâm ở khoảng trống đó, chẵng có gì cần phải làm. Lúc bạn tọa thiền, chỉ thuần tọa thiền thôi, và bạn ý thức một cách không cố gắng bất cứ chuyện gì đang xãy ra.

Hỏi: Tôi thấy hình như tôi bị thất niệm vẩn vơ. Nhưng còn nhẩn nại, nhìn về tương lai, tôi đang chờ nó chấm dứt, hầu như là đó là tất cả tôi có thể làm. . .

Có tuệ Minh sát cái đến từ sự biết ra rằng người đó đang mơ mộng. Ngay cả khi một ánh chớp loé lên nhận thấy được tâm phiêu bạt kia chứng tỏ rằng ta có khả năng sống mà không dính mắc vào khái niệm và bóng dáng của nó.

Hỏi: Chọn một đời sống như thế nào để trở nên hữu dụng?

Nó có thể được làm từ ý thức phân tích ra những cần thiết thích đáng cho cuộc sống, hơn là khoe khoang, làm đẹp cái tôi. Thay vì đáp ứng một vài điển hình cho bản thân, ta có thể chỉ làm cái gì thích đáng nhất trong hiện tại, có lòng phục vụ chúng sanh cái được động viên bằng tình thương và lòng từ. Rồi một cách đơn giản và dể dàng tự nó tương chuyển làm việc. Chẵng có gì đặc biệt để làm, để là, để có.

Hỏi: Còn về tính toán cái cần phải giải quyết?

Tâm tính toán đang xãy ra ngay lúc đó. Ý thức rằng đang có tâm tính toán trong hiện tại. Hiện diện với những gì đang xãy ra, xử dụng biến trình suy diển và toàn bộ hệ thống ý niệm trong đời sống giao tế với thế gian, nhưng vẩn ở một vị trí ý thức nó chỉ là tạm thời thôi. Hành động mà không dính mắc đến kết quả của hành động.

Hỏi: Khi tôi nói chuyện tôi có quá nhiều ý kiến về những cái tôi muốn nói. Tôi muốn biết nó như thế nào khi ta thật sự lắng nghe và nói chuyện trong chánh niệm?

Chỉ còn một các để khám phá ra. Đó là một công án thiền. Một Thiền sư cho học trò một công án về chữ không và người học trò đó, ngồi trên tọa cụ, và tiếp tục lầm thầm "Không, Không, Không. . .tôi sẽ nói với ông ta khi ông ta hỏi tôi nó có ý nghĩa gì?. . .Không, Không. ." Hay bất cứ công án nào. Anh ta vào trình pháp với vị thầy và suy nghĩ lung tung, " Tôi sẽ nói gì đây?" Khi vị thầy hỏi anh ta anh đã giải đáp công án Không chưa, anh ta dò dẫm vòng vòng với câu trả lời. Lập tức vị thầy đánh trên đầu anh. Anh đã không có mặt hoàn toàn trong hiện tại. Câu trả lời đến công án thì không phải là câu trả lời chút nào, ngoại trừ ý thức một cách trọn vẹn trong hiện tại. Bất cứ một giải đáp toàn vẹn nào mà không kẹt bản ngã, đó chính là câu trả lời đúng nhất. Hỏi chính là trả lời. Cái chúng ta đang tìm là cái đang tìm. Nó thể hiện lúc nầy trong hiện tại. Nhưng tâm chúng ta, cái bị điều kiện hóa nặng nề, luôn luôn moi móc kiến thức khái niệm để giải đáp công án. Khi tôi biết câu trả lời, vậy là tôi đã có "nó." Đó là lúc bạn bị đánh trúng đầu. Đang bị đánh trúng đầu là trong giây phút hiện tại, nó đang xãy ra ngay tại đây.

Hỏi: Còn nghe nhạc thì như thế nào?

Âm nhạc là một thí dụ tốt, nếu bạn rời khỏi hiện tại, bạn đã mất nó rồi! Nếu bạn đang nghe nhạc và tâm bắt đầu suy nghĩ, nhạc đâu dừng lại để chờ bạn; lúc đang suy nghĩ, là lúc không lắng nghe. Nó có thể là một tập luyện tốt để trụ vào dòng tương chuyển của âm nhạc. Nếu để ý kỷ, bạn sẽ thấy vô thường thì thật rỏ rệt. Âm nhạc không phải là một thể đồng nhất mà là một dây chuyền liên tiếp trổi lên và biến đi.

Hỏi: Hình như có sự khác biệt rỏ rệt giửa ý thức và thể nhập vào một cái gì. Tôi có thể bị mê mệt trong âm nhạc, mất luôn cả chánh niệm; có thể ngay lúc đó, không ý thức được hiện tiền.

Đó là sự khác biệt giửa định và chánh niệm. Bạn có thể định tâm một chổ trên nhạc nhưng không nhiều chánh niệm, mặc dù chánh niệm vẩn còn đó. Cái nổi bật hẳn lên là nhân tố trụ một điểm, tâm không bị lung lạc. Cộng vào đó chánh niệm sắt bén và đó bạn có được trọn vẹn hành tập.

Hỏi: Ta thanh lọc thân ta như thế nào?

Toàn bộ nét đẹp của hành tập là ý thức chính nó là cái được thanh lọc. Nó không phải thành lập ra một chương trình đích thực nào cho ai, "tôi sẽ được thanh lọc," cái nầy có hơi tương phản. Ý thức được chuyện gì xãy ra trong hiện tại là cái đang được thanh lọc để chẵng có gì gọi là được, không gì đặc biệt để làm hay phải có; chỉ ngồi lại với bình tâm với chánh niệm.

Hỏi: Vài bật vĩ nhân lớn qua các thế hệ đã để lại những lời huấn thị, sách được viết ra,chơi nhạc, sáng tạo kỳ họa và những cái tương tự; bộ không phải những cái đó biểu hiện lên chính họ sao?

Khi bạn đang vô hình (vô ngã), khi không còn tác ý, luyến ái để làm gì, để là gì, đó là lúc thật sự bạn có thể làm, có thể là, hay có thể là tất cả. Quả thật rằng rất nhiều chúng sanh giác ngộ vĩ đại nhất, biểu lộ được sự hiểu biết của họ rất là thanh thoát, không qua suy nghĩ, biểu lộ được Pháp, qua nghệ thuật hội họa, văn chương thi phú; nhưng không phải với thái độ khoe khoang. Nó cũng là một phần của sự rộng mở, biểu lộ hành động trực giác ngay tức thời, nhưng không phải đến từ cái tôi hay bản ngã hay "hảy nhìn vào đây." nhiều vị Thiền sư đã là họa sỹ, nhà thơ; nhưng những văn chương, hội họa, sáng tạo đó, đến từ vô ngã.

Hỏi: Ta có thể còn ước nguyện để làm việc gì, để giúp người khác, mà không có vị kỷ cá nhân?

Có một khó khăn trong xử dụng nghĩa học danh từ "ước nguyện" để phản ảnh hai tình trạng khác nhau. Một cái là luyến ái tham và chấp thủ ở một việc gì và cái kia là động năng mong muốn. Động năng mong muốn nầy có thể xuất phát từ vô ngã, từ trí tuệ, từ tình thương, lòng từ. Loại động năng nầy thì khác xa hành động xuất phát từ chấp thủ, hay khái niệm bản ngã. Đức Phật sau khi chứng ngộ, đã giãng dạy 45 năm. Đã làm được không biết bao nhiêu việc rồi, nhưng không có ai đàng sau đó cả. Nó đã là Pháp phơi bày trọn vẹn. Vậy thì trong đời sống ta, mọi người sẽ phơi bày Pháp theo cách riêng từng người, biểu hiện cá nhân tính, bản chất tự nhiên của ta. Nếu ta có thể làm như vậy mà không có cảm giác "tôi phải làm như vậy để trở thành, để là nổi tiếng hay giầu có," thừa nhận nó để nó tự phơi bày trong hiện tại, rồi việc gì cũng trở nên có thể. Nó là sự mở rộng vô cùng vào trong tự do. Nếu ta không bám vào ý tưởng cái tôi và khái niệm tự ngã, vậy ta vẫn giữ được trực giác và ứng phó thích đáng đến hoàn cảnh đổi thay. Nếu ta có vài ý niệm về bản thần ta, là một chiều hướng cố định, khái niệm đó hoạt động như miếng vải bịt mắt và ta đi vào con đường nhỏ hẹp bị độc đoán bởi những khái niệm, ý tưởng riêng biệt, mà không phải là sự đối ứng đến hoàn cảnh thay đổi chung quanh ta. Nếu ta luôn rộng mở và dể tiếp thu, trọn vẹn biến trình trở nên một khối hòa hợp tác động lẫn nhau. Không cần phải giới hạn bản thân do vì ý niệm cái tôi. Trụ nơi hằng chuyển. Trụ ở nơi rộng mở.

Một Hướng Dẫn Đơn Giản, Trực Tiếp Về Pháp Hành Thiền Phật Giáo

Joseph Goldstein

Chánh Trực dịch

Phần IV TỐI THỨ 26

Những Yếu Tố Chứng Ngộ

Đức Phật diển đạt rất rỏ ràng con đường đi đến giải thoát. Con đường đi tới niết bàn bao gồm sự phát triển bảy yếu tố tâm cái được gọi là những yếu tố đưa đến giác ngộ. Khi tất cả yếu tố tâm nầy được tôi luyện chín mùi, tâm trở nên giải thoát từ tất cả những trói buột, những khổ đau. Những trường phái Phật giáo tu tập khác nhau đều quan tâm phát triển ít nhất là một chi, hay tất cả bảy chi để đưa đến tự do.

Nhân tố giải thoát thứ nhất là chánh niệm. Chánh niệm là phẩm chất lưu ý, ý thức được sự kiện xãy ra chung quanh mà tâm không bị xao lãng. Đức Phật đã nói Ngài biết không có nhân tố nào hùng mạnh như chánh niệm để rèn luyện tâm thiện và giãm bớt tâm bất thiện. Chẵng có gì đặt biệt ta phải làm để loại trừ tầng lớp tâm bất thiện hay để tạo nên tâm thiện ngoại trừ ý thức được chúng từng giây phút. Tâm ý thức chính nó là sức mạnh thanh lọc.

Trong một buổi thuyết giảng lớn, Đức Phật nói về rèn luyện Tứ Niệm Xứ, con đường đi đến giải thoát. Giác Biết còn được gọi rất nhiều tên khác nhau trong mỗi trường phái Phập giáo, nhưng không phải cái tên là quan trọng. Nó là sự phát triển của thức tỉnh, của lưu ý, của chánh niệm, đó mới là con đường.

Có bốn nơi chốn áp dụng chánh niệm. Đầu tiên là chánh niệm trong thân: hơi thở, những cảm giác, tư thế và di chuyển của thân. Lưu ý và nhạy cảm đến tất cả hình thức thay đổi của thân hiện hữu nầy.

Chánh niệm thứ hai là thọ, phẩm chất dể chịu, khó chịu, hoặc trung tính trổi lên từng giây phút trong thức. Trong mỗi đối tượng đều có một cảm giác tương ứng trổi lên đối kháng lại. Khi những cảm giác nầy trở nên rỏ rệt, phẩm chất ưa thích, không ưa thích nổi bật hẳn lên, chúng trở thành đối tượng để hành thiền. Cảm thọ rất quan trọng bởi vì nó là nhân tố điều kiện hóa khiến cho ta dính mắc chấp thủ hoặc lên án. Bởi vì cảm giác dể chịu đó khiến ta tham muốn và đi tìm đối tượng đó. Bởi vì cảm giác không vừa ý khiến tâm lên án, có ác cảm và ghét bỏ. Áp dụng chánh niệm thứ nhì trong Tứ Niệm Xứ là là lưu tâm những cảm thọ nầy lúc chúng xuất hiện và biến đi, không bị động tâm đến cái dể chịu mà cũng không lên án cái khó chịu.

Thứ ba là chánh niệm về tâm. Lưu ý tất cả tầng lớp tâm thức đồng phát ra một loạt. Khi tâm sân nổi lên, để ý đến tâm sân; khi có dục cảm nổi lên, để ý đến tâm dục đó, hay là tâm sợ hải. Để ý đến thức uẩn như nó đang bị nhuộm mầu bằng tất cả những yếu tố khác nhau, không nắm bắt hay ác cảm, không phán xét, không lượng định hay phê bình. Sân hận chẵng có cái tôi trong đó, nó chỉ là trạng thái tâm, thức bị ô nhiễm ngay thời điểm đó. Ngồi lại và quan sát chúng đến và đi. Quan sát với thái độ không chọn lựa thì chẵng có trạng thái thức ô nhiễm nào có đủ sức mạnh làm rối loạn tâm. Mọi sự kiện tâm thức là phần biểu diển thoáng qua nhanh. Chẵng có gì để làm hảnh diện hay buồn bực. Chỉ đơn giản chánh niệm, ý thức.

Cái cuối cùng trong tứ niệm xứ là chánh niệm về Pháp, biết được chơn pháp, lưu ý đến ba đặt tính hiện hữu khổ, không, vô ngã, và của Tứ Diệu Đế. Thấy được khổ, và nguyên nhân của khổ, phương pháp diệt khổ, và chứng ngộ niết bàn. Chánh niệm nội quán như chúng nổi lên, chánh niệm trong Pháp.

Có rất nhiều phương pháp trong Minh sát tuệ, có thể tập trung chánh niệm trên một hay hơn nửa ở bốn nơi chốn chú niệm nầy. Quan sát một trong bốn nơi chốn sẽ đem tâm lại đến trạng thái thấy biết trong sáng và quân bình. Tùy thuộc vào tính tình, cá nhân, quá trình kiến thức, và điều kiện, phương pháp có thể thay đổi khác nhau để khế hợp với căn cơ từng người. Nhưng đừng cho phương pháp nào hay hơn phương pháp nào, tất cả đều là phương tiện thôi, không nên dính mắc vào; quan trọng là chánh niệm cái cần được rèn luyện.

Chi thứ hai của giác ngộ được gọi là trạch pháp hay tham cứu Pháp. Nó là đặc tính tâm tra xét, đào sâu, phân tích biến trình thân tâm, không phải với tư tưởng, không phải với kiến thức, trình độ khái niệm, nhưng với lặng yên và tâm bình an. Tham cứu với trực giác, chứng nghiệm toàn bộ quá trình biến chuyển làm việc của thân và tâm như thế nào. Nó là nhân tố trí tuệ, ánh sáng trong tâm soi thấu được mọi sự việc đang xãy ra. Khi tham cứu được trao dồi, ta sẽ thấy ra rằng mọi vật trong thân, sự cấu trúc của hàng tỷ tế bào hỗn hợp lại, và tâm, nhiều tầng lớp, trạng thái thức, đều luôn trong tình trạng biến chuyển, đổi dời. Không có gì gọi là thường còn, xuất hiện và biến mất một cách liên tục. Cả hai, thức và đối tượng, sinh diệt vô cùng tận. Không có gì dừng trụ một chổ, chẵng nơi nào gọi là an toàn. Mọi vật đều liên tục biến chuyển. Qua nhân tố tham cứu nầy, chứng nghiệm vô thường ăn sâu vào cốt tủy ta và cùng với sự thấu đáo triệt để. Ta cảm nhận được tầng lớp vô thường sâu thẳm nhất rằng tâm là một hiện tượng trôi chảy không dừng, tư tưởng, hình ảnh, xúc cảm, tính tình; rằng thân nầy là sự tổng hợp của các động tác, của xúc giác, không là một khối rắn đặc, chẵng có gì luyến tiếc mà phải bám víu. Với chứng nghiệm vô thường nầy sẽ đưa đến một trực giác hiểu biết sâu thẳm rằng không có một biến chuyển trong thân tâm nầy sẽ mang lại một hạnh phúc lâu dài. Làm sao mà có sự toại nguyện vững chắc, hay hoàn toàn bởi vì nó luôn trong tình trạng chết đi. Giống như ta cố đi tìm hạnh phúc và an toàn trong một cái bong bóng nước. Đụng tới là vở ra, biến mất. Phút giây tạm bợ biến hoại đi rồi cái kế tiếp lại diển ra như vậy. Nổi bất an lúc nào cũng hằng hữu. Đi cùng với bản chất vô thường và bất toại nguyện là vô ngã. Không nơi nào trong thân và tâm được tìm ra thực thể thường còn cái thể hiện cho bản ngã hay cái tôi. Chẵng có ai đàng sau biến trình qui định nầy để thể hiện lên một bản ngã thường còn.

"Khi thấy, chỉ có thấy mà thôi; khi nghe, chỉ nghe mà thôi; khi cảm thọ, chỉ thuần cảm thọ mà thôi; khi suy tưởng, chỉ thuần suy tưởng." Chỉ là một biến trình chuyển động. Thấy nghe ngửi nếm xúc chạm và tư tưởng. Toàn thể vủ trụ chúng ta xuất hiện là do qua biến trình sáu căn nầy. Hiện tượng rổng lặng vẩn trôi lăn. Không ngã, không tôi. Khi yếu tố tham cứu được đào luyện, tất cả những đặt điểm nầy sẽ được chứng nghiệm trực tiếp trong các tầng lớp sâu thẳm. Trí tuệ sẽ bừng sáng trong tâm.

Một trong những hổ trợ phụ tạo phương tiện nhân tố trí tuệ trưởng thành được kể đến là vệ sinh cá nhân. Thân sạch, quần áo sạch, môi trường chung quanh sạch. Lấy cây đèn dầu làm thí dụ. Nếu bóng chụp, tim đèn, và dầu đều dơ, ánh đèn phát ra sẽ không tỏ sáng. Nhưng nếu bóng chụp được lau chùi, tim và dầu được sạch sẽ, ánh sáng ngọn đèn tất nhiên là rạng rở. Củng vậy, thị nhản tâm thức của ta trở nên trong sáng dể dàng hơn nếu được đáp ứng như những điều kiện trên.

Yếu tố chứng ngộ thứ ba là tinh tấn, động lực cố gắng. Không cố gắng tin tấn thì chẵng có gì sẽ xãy ra. Khi ta muốn thành tựu bất kỳ việc gì trong đời, nếu muốn tiền bạc, một nghề nghiệp thích hợp, phải có một sự cố gắng nhất định nào để đạt được kết quả. Việc ta đang làm bây giờ là nung đúc ra một lợi ích cao tột nhất. Quyết tâm và nhiệt năng phải được đặt vào trong đó. Đức Phật chỉ vạch ra con đường; mỗi chúng ta phải bước đi cho chính mình. Không ai có thể chứng ngộ dùm ai. Tam độc tham sân si có mặt trong tâm, không ai cập nhật chúng vào, cũng không ai có thể lấy đem đi. Ta phải tự thanh lọc cho bản thân. Nghị lực phải được khơi động trong mỗi người để chúng ta đi trên con đường thanh lọc. Nghị lực là nhân tố mạnh mẻ. Khi nó được trao dồi và phát triển, nó sẽ vượt qua dã dượi, hôn trầm và tâm biếng nhác. Bấc cứ khi nào có vấn đề khó khăn, gút mắc nào trên đường tu tập, dùng hết năng lực để khắc phục để đánh thức toàn bộ hệ thống tâm não. Nó là sự hổ trợ to lớn, là một phần thiết yếu trong con đường đưa đến giải thoát.

Chi giác ngộ thứ tư là phỉ lạc. Phỉ lạc có nghĩa là vui thú tột độ trong đối tượng. Nó đã được diển tả như rất thú vị, an trú trong trạng thái vui sướng thích thú đang xãy ra. Nó được so sánh như một người đi trong bải sa mạc nhiều ngày, nóng mệt mỏi, dơ bẩn và khác nước. Ở một khoảng không xa, anh ta thấy một hồ nước trong veo. Sự hoan lạc trong tâm để sử dụng nước đó, sự phấn khởi anh cảm nhận, đó giống như nhân tố chứng ngộ của hỷ lạc. Hỷ lạc là tính rộng lớn trong tâm sinh ra buông xả, không bám víu, cố thủ hay bị lôi cuốn đồng hóa.

Một cách để tăng trưởng nhân tố nầy là phản ảnh mười đức tính toàn diện của một vị Phật.

1. Bố thí toàn hảo. Bố thí được động năng do muốn giảm thiểu khổ đau cho mọi chúng sanh. Đức Phật đã không dừng ở bố thí người nghèo, mà cả luôn kẻ giầu sang. Bố thí rộng khắp.

2. Giới luật toàn hảo. Hoàn toàn không hại đến một chúng sinh.

3. Xa lìa.

4. Năng lực.

5. Trí tuệ.

6. Tâm nhẩn nại, bền chí. Nhẩn nại là đức hạnh cao quí trên con đường tâm linh.

7. Lòng từ mẩn.

8. Chơn thật.

9. Cương quyết.

10. Xả bỏ.

Trong chứng ngộ Phật thừa, tất cả những phẩm chất cao cả nầy phải được đưa đến trạng thái toàn hảo. Ta có thể làm cho các nhân tố nầy lớn mạnh trong tâm khi quán tưởng đến Đức Phật và phản ảnh rằng ta cũng đang rèn luyện và tăng trưởng những phẩm chất giống như Ngài vậy. Trong mọi hành động bố thí, mỗi hành động nhẩn nại, tính ngay thật, và của tất cả bản chất cao cả khác, là ta đang dự phần, thể nhập tương ưng theo phẩm chất cao cả, toàn diện của chư Phật. Sự phản ảnh trên sự phát triển chính thân ta, những hành động thiện tự thân, sẽ đem lại niềm an lạc trong tâm. Suy nghĩ về Pháp: Phản ảnh trên Tứ Diệu Đế, trong thực tướng của vô thường, hay vô ngã - tất cả những tính chất hiện hữu vô thời gian, đây là chơn lý cho mọi người ở mọi thời điểm. Phản ảnh về chơn lý của Pháp, bằng chính kinh nghiệm của ta về Pháp và sự lôi cuốn mời đón của Pháp "nếm đi rồi sẽ biết," hơn là "anh phải tin." Sự mang ơn đối với Pháp đem lại niềm vui lớn cho tâm và tăng trưởng nhân tố hỷ lạc. Vui sướng tràn ngập khi khám phá ra chơn lý của Pháp tạo ra trạng thái tâm nhẹ nhàng, bay bổng.

Chi thứ năm chứng ngộ là khing an. Thí dụ được cho trong cách nầy là như một người từ ngoài trời nắng đi vào trong bóng mát của một tàng cây to. Sự mát rượi mà người đó cảm nhận được thì giống như nhân tố thanh tịnh nầy, khi tất cả những đam mê được lắng dịu, kết quả là một sự điềm tỉnh từ trong tâm phát ra, không bị thiêu đốt với tham dục và nóng giận.

Chi thứ sáu chứng ngộ là định. Định đây có nghĩa là khả năng tập trung tâm ở một điểm trên đối tượng, giữ vững đối tượng mà không bị chao động. Nếu tâm không có định thì sẽ rất cạn cợt, trôi từ đối tượng nầy sang đối tượng khác. Định tăng thêm sức mạnh và khả năng xuyên thấu cho tâm. Có hai loại định. Một là được phát triển do tập trung trên bất cứ một đối tượng nào, và phát triển định đến điểm thâm nhập vào đối tượng(là một). Cách định một điểm nầy trở thành cơ bản trong nhiều huyền bí tâm linh (như mở được thần thông chẵng hạn). Phần định khác là, cách dùng để phát triển tuệ nội quán, được gọi là tập trung tức khắc, bất kỳ lúc nào. Đó là cái tâm tập trung một điểm trên những đối tượng đang thay đổi. Cách thiền định nầy, cùng áp dụng với các nhân tố chứng ngộ khác, sẽ đưa đến giải thoát.

Chi cuối cùng chứng đắc là xả bỏ, tâm điềm tỉnh. Khi sự việc xãy ra thuận lợi, tâm không có sự phấn chấn mang dại. Khi sự việc xãy ra bất như ý, tâm cũng không phản ứng với phiền não, buồn rầu. Tâm bình thản là tâm vô tư đến tất cả mọi hiện tượng, đối xử với mọi hoàn cảnh đồng đều nhau. Lấy thí dụ tâm xả là mặt trời chiếu rọi trên quả đất. Mặt trời đã không chọn một đối tượng nào nhất định để soi sáng. Nó chiếu rọi mọi thứ một cách đồng đều. Nhân tố tâm bình thản là chấp nhận và tính chất dể tiếp thu đến mọi đối tượng. Một lối phản ảnh để rèn luyện yếu tố tâm xả, đặc biệt là khi phải đối xử với người khác, là nhớ lại rằng tất cả chúng sanh đều là con cháu, người thừa hưởng, chính nghiệp quá khứ của họ. Vậy khi ta thấy chúng sanh sống trong hạnh phúc dạt dào, ta có thể biết ơn và tìm sự hoan hỷ trong hạnh phúc của họ, nhưng với tâm bình thản, biết được rằng họ được ngày hôm nay là do nhân đời trước họ tạo ra. Hay khi ta thấy chúng sanh đau khổ, ta có lòng từ và cố gắng xoa dịu nổi khổ đau, nhưng với tâm vô tư, biết được rằng đây là nghiệp đang báo ứng với người đó. Tâm bình thản thì không phải là cái tâm lãnh đạm, thờ ơ, nhưng là tâm quân bình cao tột. Trong thiền, khi tâm bắt đầu ý thức trên các tầng lớp vi tế, biến trình thay đổi liên tục, yếu tố tâm xả giữ mọi thứ trong tư thế thăng bằng.

Đây là bảy đặc tính chứng đắt mà ta phải thực tập cho đến thành tựu. Ba phần trong đó là nhân tố khơi động, và ba phần khác là lắng dịu tâm. Trí tuệ, năng lực và phỉ lạc là động năng khơi tâm dậy; chúng làm cho tâm tỉnh giác và ý thức. Khinh an, định và xả làm tâm lắng dịu lại và giữ tâm yên một chổ. Chúng phải được nhịp nhàng hòa hợp với nhau: Nếu có khơi động nhiều quá, tâm trở nên trạo cử; nếu quá yên tỉnh, nó sẽ buồn ngủ. Nhân tố chánh niệm là yếu tố rất quan trọng bởi nó không chỉ phục vụ để đánh thức và tăng sức mạnh những nhân tố khác, nó cũng giữ chúng trong tư thế quân bình nửa.

Sự tiến hóa của tâm đi theo con đường nầy khiến cho người đó có sự khích lệ to lớn, tràn ngập. Thiết tưởng một cái tâm được trưởng thành tròn đủ với chánh niệm, trí tuệ, năng lượng, hĩ lạc, điềm tỉnh, tập trung và quân bình, nó là một cái tâm sáng lạng và tràn đầy hạnh phúc. Đó là việc ta đang làm. Không chỉ những nhân tố chứng ngộ đem lại hạnh phúc trong hiện đời, mà còn đưa đến niết bàn, đến chứng ngộ, đến giải thoát.

Đôi khi từ ngày nầy sang ngày khác, ta rất dể quên là đang làm cái gì trong lúc đương đầu với sự thao thức, đau đớn và tâm lạc lỏng. Nhưng cái đang xãy ra một cách tinh tế từ lúc nầy qua lúc khác, phát triển không ngừng, chắc chắn tuyệt đối, một cách có qui tắc, là sự lớn mạnh tăng trưởng của thất giác chi. Đó là công việc to lớn đang trên đà hoàn tất. Nó là sự tiến hóa cao thượng nhất của tâm.

Hỏi: Chứng ngộ là cái từ từ cần thời gian hay nó đến bất thần như một tia chớp?

Đáp: Cả hai. chứng ngộ thì luôn luôn bất thần trong một cảm quan trực giác hiểu thấu. Nó không phải là cái gì bạn có thể nghĩ ra. Nó xuất phát ra từ cái tâm yên lặng, một trực giác, và bất thần, cái hiểu không từ ngữ. Trực giác hiểu thấu nầy không đến một cách ngẫu nhiên. Phải có một tâm thức quân bình chắc chắn nào cái đã được rèn luyện làm cho sự hiểu biết bất chợt đó bùng vở ra.

Hỏi: Và rồi từ sự hiểu biết đó con người nương theo mà hành động tùy thuộc? Bây giờ tôi hiểu được chút đỉnh, nhưng hình như tôi không hành động như vậy.

Thực ra năng lực ý thức có phần tăng thêm, cái nầy làm thay đổi cách bạn hành xử. Ý thức rất là có năng lực. Một khi bạn đã có được một tia chớp lóe lên chỉ nhìn những gì đang xãy ra, rất là khó để bị lạc vào con đường củ, kể cả lúc ta đang bị lôi kéo vào thói quen một lần nửa. Nó giống như tiếng nói nho nhỏ vang vọng từ phía sau, "Anh đang làm gì đây?" Một chút ý thức được nuôi dưởng đó hoạt động một cách hùng mạnh. Và dần dà sự hiểu biết hội nhập một cách hoàn toàn hơn vào trong sinh hoạt thường nhật của ta.

Hỏi: Tôi có câu hỏi về hạnh phúc vô thường. Đây là những người trên thế gian yêu mến Chúa một cách đầy nhiệt huyết và hình như họ luôn phát ra một sự hỷ lạc.

Việc nầy nên được hiểu theo hai chiều hướng: thứ nhất, mọi trạng thái tâm thì vô thường; đó là, hạnh phúc thì không phải luôn trong tâm bởi vì tâm chính nó xuất hiện và biến đi từng phút giây. Vậy nên trong ý nghĩa cơ bản, trên tầng lớp hiện diện của tâm lúc đó, nó là vô thường. Không có gì vững bền, không gì cố định. Trong ý nghĩa thứ hai, có những người trao dồi tình thương của Chúa, huân tập nhập thể với Chúa, sự nhận thấy được Chúa qua sự phát triển của thiền định. Họ có thể thụ hưởng một thời gian dài hạnh phúc. Mặc dầu nó đang trong giai đoạn, trạng thái đang tiếp. Nhưng nó cũng, tính theo tính chất thời gian, là vô thường thôi. Miễn là điều kiện còn đó, tình yêu đó cho Chúa, hay nếu định còn được nuôi dưỡng, vậy nó còn mang lại thiện nghiệp ứng báo. Nhưng nếu còn vô minh ngủ ngầm trong tâm, sự hỷ lạc đó chỉ có thể tiếp tục miễn là phải có điều kiện định đàng sau đè nén vô minh, nhưng rồi một lần nửa tâm sẽ trở lại trạng thái ô nhiễm tham, sân, si. Qua sức mạnh của tâm định, những nhơ bẩn có thể tạm thời được đè nén, và trong thời gian tâm định còn tác dụng mọi việc đều tốt đẹp, hạnh phúc. Nhưng ngay sau khi tâm ra khỏi trạng thái định, những nhân tố xấu bị đè nén trước kia trong tâm bắt đầu hoạt động trở lại. Đó là tại sau nó rất quan trọng để nhổ tận gốc rể những dơ bẩn qua Minh sát để chúng không còn xuất hiện trong tâm nửa.

Hỏi: Với lòng từ bi bao la, tại sao Đức Phật không ở lại cứu độ chúng sanh?

Đức Phật là hiện thân của Pháp; Ngài không là một phần riêng biệt từ những tác dụng của Pháp. Nếu có tái sanh, già bệnh chết không thể tránh được sẽ theo sau. Có chứng đắc hay không chứng đắc, đây vẩn là một phần bản chất tự nhiên của con người. Nhưng cái hằng chơn chính nó thì không có thời gian, và đã được hướng dẩn kỷ càng để hiểu biết con đường, ta không cần dựa vào ai ngoài chính bản thân.

Hỏi: Tôi thấy tình yêu thì không phải một trong những yếu tố chứng ngộ. Có nguy hiểm gì nếu con người vẩn giữ tình cảm chai lì và lạnh lùng?

Rất là quan trọng để hiểu nhiều ý nghĩa khác nhau trong ý nghĩa tình yêu. Mức độ thứ nhất là loại chúng ta đã thảo luận trước kia, tình yêu thương mãi. Ta yêu thương người nào và muốn được đền đáp lại cái gì. Loại thứ hai là mong cho vạn sự tốt lành đến với mọi chúng sinh. Đó là loại tình yêu không điều kiện, không biên giới. nhưng nó vẩn còn nằm trong khái niệm, khái niệm đàn ông, đàn bà và chúng sanh. Những khái niệm nầy không mang tính chất thực tế tối hậu. Cái tuyệt đối của ta là là những nguyên tố hợp lại xuất hiện và biến đi từng giây phút. Có loại tình yêu thứ ba cao thượng hơn cả tâm từ rộng khắp. Tình yêu nầy là sự hội nhập tự nhiên xuất phát từ cái đã phá tan được những chướng ngại về khái niệm bản ngã. Không "ta," không "người." Nó là tình yêu được sinh ra từ trí tuệ và ở mức độ nầy, "tình yêu" và "chơn không" đều giống nhau. Hoàn toàn không có khái niệm gì "tôi đang yêu." Nó được giải thoát từ những ý nghĩ về cái tôi, bản ngã. Khi bạn cảm nghiệm được tình yêu tối thượng, bạn biểu hiện mọi mức độ trạng thái khác cũng như vậy. Nhìn chung quanh những vị thầy tinh chuyên bạn biết. Họ lúc nào cũng tràn đầy tình thương và ánh từ bi, nhưng không với những ý tưởng họ nên là như vậy; nó là sự biểu hiện tự nhiên của Pháp.

TỐI THỨ 29

Đường Lối Phật Giáo

Đức Phật đã không truyền giảng đạo Phật. Ngài dạy về Pháp. Ngài đã không dạy những tín ngưởng, giáo điều hay những hệ thống chuyên quyền để thu hút tín đồ. Qua kinh nghiệm chứng ngộ bản thân, Ngài vạch cho ta một con đường để thể nhận chí đạo trong chính ta. Trong 45 năm giảng dạy, Ngài đã dùng đủ mọi từ ngữ, khái niệm khác nhau để chỉ ta chân lý. Từ ngữ và khái niệm chính bản thân chúng chẵng có gì là chân lý cả; chúng chỉ là phương tiện hướng dẩn một kinh nghiệm cố định nào. Trong thời Đức Phật, do bởi năng lực trí tuệ và sự điêu luyện của Ngài, người bình thường đã không nhầm lẩn ngôn từ cho sự chứng đắc. Họ lắng nghe Đức Phật giảng dạy, tra xét nội tình, và chứng nghiệm chơn lý bằng chính thân tâm họ.

Thời gian trôi qua con người thực hành càng ít đi, họ bắt đầu nhầm lẩn chấp vào ngôn từ thay vì chứng nghiệm. Các hệ phái Phật giáo khác nhau xuất hiện, tranh luận về tư tưởng.. Như thể cố gắng để giải thích mặt trăng trong một buổi tối trăng tròn một người giơ ngón tay chỉ mặt trăng, và lầm chấp ngón tay đang chỉ thay vì mặt trăng. Ta không nên nhầm lẩn giửa ngón tay và mặt trăng, không nhầm lẩn ngôn từ chỉ ra chân lý và sự chứng nghiệm chính nó.

Khi Pháp được truyền bá đến Trung Hoa, nó đã phát triển theo lối riêng biệt, với sự hội nhập giửa Phật giáo và Lão giáo. Một thánh nhân có chiều hướng ảnh hưởng và biểu tượng của Thiền tông là Tổ thứ sáu, Ngài Huệ Năng. Ngài mù chữ và không thể đọc Kinh điển được, nhưng tâm Ngài trong sạch và thấu suốt đến độ chỉ cần nghe một câu trong king Kim Cang là Ngài đã chứng ngộ. Người ta hay luôn đọc Kinh văn đến Ngài để Ngài có thể giải thích nguồn cội chơn nghĩa.

Ngài cho một sự giải thích rỏ ràng cái khác nhau trong mỗi trường phái, các Thừa trong Phật giáo ý nghĩa như thế nào.

Đức Phật giảng giáo lý trong ba Thừa, và Tối Thượng Thừa. Để cố gắng hiểu những cái nầy, các ngươi nên tự xem xét nội tâm chính các ngươi và hành động biệt lập từ những sự vật và hiện tượng. Sự khác biệt của bốn Thừa nầy không nằm trong Pháp chính nó, nhưng nằm trong tâm phân biệt của mỗi người. Thấy, nghe và tuyên đọc Kinh cú là Tiểu Thừa. Biết được Pháp và ý nghĩa thâm sâu là Trung Thừa. Áp dụng giáo Pháp và hành tập là Đại Thừa. Hiểu thấu đáo tất cả các Pháp, thấm nhuần chúng một cách hoàn toàn, giải thoát từ tất cả những trói buột, và không gì cố hữu chấp dính, là Tối Thượng Thừa.

Trong tất cả mọi truyền thống, là Ấn Độ, Miến Điện, Trung Hoa, Nhật, Tây Tạng, Hay Hoa Kỳ, có những người chấp dính vào ngôn từ, tụng đọc kinh văn. Đó là hạng Tiểu Thừa. Lúc ta áp dụng văn tự vào hành tập, lúc ta chứng nghiệm được Pháp, ta tiến triển xuyên qua thứ lớp các Thừa cho đến khi ta không còn bị dính mắc đến việc gì, không còn tư hữu đến tài sản, sống trong Phật Pháp một cách tròn đầy, từng phút từng giây. Đây là Pháp Tối Thượng Thừa, sự hành tập đi đến toàn giác. Pháp Tối Thượng Thừa nầy không bị quản thúc trong một truyền thống nào. Nó được nằm trong sự phát triển hiểu thấu giáo Pháp của mỗi người chúng ta.

Như nhiều thể hiện khác nhau của Pháp được phơi bày theo dòng lịch sử, các vị Thiền Sư danh tiếng sử dụng rất nhiều phương tiện thiện xảo để hướng dẩn ta nhìn lại chính tâm mình, chứng nghiệm được Pháp trong bản thân. Một vài từ ngữ cổ xưa quen thuộc, đã trở thành những khái niệm tinh xảo, được sử dụng theo lối tân thời để đưa người thấy chơn lý trong hiện tại.

Thông hiểu phương tiện dùng khác nhau, lấy thí dụ trong chữ "Phật," là một hổ trợ to lớn để hiểu được các truyền thống xử dụng ngôn từ theo lối khác nhau. Đầu tiên, chữ Phật qui cho một nhân vật lịch sử, Ngài Sỹ Đạt Đa Gôtama, người chứng ngộ toàn giác. Nhưng nó cũng có nghĩa là tâm không bợn nhơ, tâm Phật, tánh giác. Cái tâm không vướng mắc tham sân si.

Sau khi Đức Phật nhập diệt, khoảng 300 năm, vẩn còn chưa có hình ảnh, biểu tượng gì của Đức Phật. Con người lấy trọng tâm tu tập làm biểu tượng của Đức Phật., không cần phải thể hiện ra bên ngoài. Khi phần hành tập càng yếu dần và biến mất đi, con người bắt đầu đưa Đức Phật ra ngoài khỏi trọng tâm tu tập-nghi thức, hình ảnh, biểu tượng bắt đầu xuất hiện thay thế cho cốt lủy Phật giáo là tu tập để giải thoát. Lúc khái niệm, biểu tượng, hình tượng, thể thức (Phật giáo) được đưa ra ngoài nhiều(nói mà không làm), những vị thầy giỏi làm nổi bật lại ý nghĩa khác của Phật. Có câu nói "Gặp Phật giết Phật." Cú sốc nặng đến những người dâng hương, cúng dường trước biểu tượng Đức Phật. Nếu bạn có khái niệm trong tâm về Phật ngoài tâm, giết nó, buông xả ý niệm đó. Có nhiều cuộc đối thoại về nhận diện được Phật tánh tự thân, trở thành Phật trong một đời, nhìn vào trong Phật tâm của mình, và lối sống mới lại được tiếp hơi, từ nơi đó hành tập lại được phục hưng.

Đức Phật không ngừng nhắc nhở mọi người rằng chứng nghiệm chơn lý đến từ tự tâm. Có câu chuyện về một vị Tăng bị mê say bởi được diện kiến Đức Phật Rồi vị đó ngồi thật gần Đức Phật, sử dụng cơ hội quí báo nầy mà chiêm ngưỡng tướng hảo trang ngiêm của Ngài. Sau đó, Đức Phật đã từ bi quở trách vị Tăng. Ngài dạy rằng ông ta có thể nhìn thân sắc trang nghiêm nầy đến cả trăm năm, nhưng vẩn sẽ không thấy Phật đâu cả. Người nào đạt được Pháp, đó chính là thấy Phật. Phật tự thân. Nó là sự chứng nghiệm chơn lý. Luôn trở về sống với hiện tại, để kinh nghiệm, trải qua sự việc ngay bây giờ.

Một lần nửa từ Ngài Huệ Năng:

Ta nên tìm Phật bên trong nền tảng tâm thức. Không nên tìm nó ngoài tự thân. Người bị giam giử trong vô minh tại cội nguồn tự tâm, đó là phàm nhân. Người được chứng ngộ tại cội nguồn tự tâm, đó là Phật.

Không phải Đức Phật nhân vật lịch sử, nhưng Phật giải thoát từ nhơ bẩn, tâm trong sạch. Đó là Phật mà chúng ta phải thành.

Một tư tưởng thường bị lần lẫn trong các truyền thống là khái niệm về Bồ-Tát. Chữ "Bồ-Tát" có hai ý nghĩa riêng. Trong một lý giải đặc biệt, nó ám chỉ đến một chúng sanh có lời thệ nguyện giác ngộ cao tột, như Ngài Sỹ Đạt Đa trong quá trình lâu dài để đạt được chứng ngộ toàn giác. Một nghĩa khác của Bồ-Tát, ngầm chỉ tất cả những năng lực thanh lọc trong tâm. Trong truyền thống Đại Thừa Tây Tạng, có nguyên một đền thờ các vị Bồ-Tát, nhân cách hoá, hiện thân của những tiềm năng tâm. Ngài Văn Thù Sư Lợi là Bồ-Tát tượng trưng cho trí tuệ. Ngài Quán Thế Âm tượng trưng cho từ bi: những thể hiện năng lực thanh lọc trong tâm. Mỗi giây phút có trí tuệ, ta trở thành Văn Thù Sư Lợi, mỗi giây phút có từ bi, ta trở thành Ngài Quán thế Âm. Nếu ta hiểu được ý nghĩa Bồ-Tát như thế nầy, Thệ nguyện Bồ-Tát đưa ta đến đến một ý nghĩa sâu rộng hơn.

Trong một ý, nó là lời phát nguyện hiến dâng bản thân nầy đến chứng ngộ cao tột Phật giác. Ngài Sỹ Đạt Đa đã thệ nguyện như vậy trong rất nhiều tiền kiếp, trong lúc một Đức Phật còn hiện tiền, Ngài đã có khả năng giác ngộ; nhưng được động viên bởi vị Phật hiện tiền đó, có tát động mạnh bởi lòng từ vì sự đau khổ của chúng sanh, Ngài đình lại sự chứng đắt riêng để đi đến toàn chân, phẩm chất toàn giác của một vị Phật. Mặc dù tâm tự do, giải thoát trong một chúng sanh đã chứng đắt và Phật thì giống nhau, nhưng quyền năng sâu thẳm bi và trí của một vị Phật thì to lớn hơn nhiều do bởi bao nhiêu kiếp phát nguyện tu tập không thể đếm được.

Một ý nghĩa khác trong thệ nguyện Bồ-Tát được diển giải rỏ ràng do Ngài Huệ Năng:

Ta thệ nguyện cứu độ vô lượng chúng sanh. Đó có nghĩa là gì? Nó không có nghĩa là tôi, Huệ Năng, sẽ độ thoát tất cả chúng sanh. Và chúng sanh trong tâm là ai? Chúng là những tâm lường gạc, bịp bợm, tâm yêu mỵ, và những tâm thức khác. Tất cả những cái nầy là chúng sanh. Mỗi chúng sanh như vậy phải được cứu độ bằng phương tiện của cội nguồn tự tâm phát ra.

Lời thệ nguyện cứu độ tất cả chúng sanh có thể được hiểu trong hành tập như là cứu độ chúng sanh từ bên trong chúng ta; giải thoát tâm tham, sân, si. Mỗi cái tâm như vậy là một chúng sinh, xuất hiện rồi biến đi. Và ta thệ nguyện giải thoát chúng sanh, giải thoát biến trình tâm thức nầy từ những tính chất ô nhiểm, không tinh khiết nầy.

Một cái khác biệt trong các hệ truyền thừa là ý niệm cảnh giới khổ và niết bàn. Một hệ truyền thừa nói về Niết bàn như là cái gì ngoài diển biến thân tâm nầy; một hệ phái khác nói niết bàn và cảnh khổ là một. Làm sao để hóa giải hai sự phát biểu tương phản nầy. Một cách để hiểu thấu là nếu bạn tưởng tượng một cơn bão, gió xoáy mạnh với tốc độ cao. Chính giửa cơn gió lốc là một chổ an tỉnh và lặng yên, trọng tâm của cơn bão. Theo một cách, nhìn từ trong trọng tâm của cơn bão thì rất là khác xa luồn gió. Mọi vật đều lặng yên, rất là khác biệt từ luồng gió xoáy xãy ra chung quanh. Từ một cái nhìn khác, một người có thể thấy gió và trọng tâm là từng phần của một tổng thể, có thể giải thích là một. Cũng giống như vậy, cảnh giới khổ và niết bàn thì rất khác xa; sự diển biến liên tục và tỉnh lặng. Từ quan điểm khác, chúng hợp lại trở thành một tổng thể, theo nghĩa là một. Trong sự chứng nghiệm Pháp, ngôn từ trở nên rỏ ràng. Miễn là ta còn chấp trong lý thuyết và khái niệm ngôn từ là phương tiện thiện xảo được sử dụng trong hệ phái khác nhau, ta sẽ thấy nó đưa đến những chơn lý trái biệt, trở thành mâu thuẩn. Thật ra, chúng là nhiều ngón tay, chỉ cùng một mặt trăng.

Có một cách hướng dẩn rất hiệu năng để chỉ ra chơn lý diển tả rất mạch lạc về tâm thức từ kinh điển Mật tông cao cấp. Cố gắng chứng nghiệm từ ngữ hơn là suy tưởng về chúng:

Thật ra không có nhị nguyên, đa nguyên thì càng sai. Cho đến khi nhị nguyên được vượt qua và ngay tại đó chợt nhận thức được rằng không có chứng đắc. Tổng thể của cảnh giới khổ và niết bàn không tách rời nhau, là tâm ta. Vướng nợ vào sự tin tưởng thế giới trần tục nầy là thật có nhân loại lại còn lẩn quẩn trong cảnh khổ, nhưng ta có tự do chấp nhận hay khước từ... Cho nên, thực tập Pháp, thoát khỏi mọi ràng buộc, nắm vững cội nguồn giáo lý nầy.

Mặc dù là một tâm, nó cũng không hiện hữu.

Khi một người tìm tâm mình trong bản chất thật chơn, họ sẽ thấy ra khá dể hiểu, mặc dù không thể thấy được. Trong trạng thái toàn chơn của nó, tâm lột trần, tinh khiết, không bị tạo ra từ những thứ gì, hoàn toàn trống không, trong sáng, rỗng, không nhị nguyên, trong suốt, không thời gian, không pha trộn, không bị ngăn trở, không mầu sắc, không thể nhận dạng là một đơn thể mà là một tổng thể của vạn hữu, nhưng không phải được sáng tạo từ vạn hữu, hoặc một ai, nó vượt trên tất cả những khác biệt.

Nhất tâm một cách xác thực là của tánh không và chẵng dựa trên nền tảng nào, vả lại tâm người đó rổng rang như bầu trời. Để biết cái nầy thật hay không, hảy nhìn vào chính trong tâm mình. Chỉ là tính chất thay đổi liên tục, không ổn định như không khí trong bầu trời, dáng vẻ đối tượng không có năng lực để quyến rủ và câu thúc. Để biết cái nầy thật hay không, hảy nhìn vào chính tâm mình. Vả lại, tất cả hình dáng chỉ là khái niệm riêng của họ, tự diển đạt trong tâm, giống như sự phản chiếu được thấy trong gương. Để biết cái nầy thật hay không, hảy nhìn và chính tâm mình. TrổI lên từ trong chính chúng và tự nhiên như mây trên trời, tất cả những biến đổi, xuất hiện bên ngoài sẽ tan biến vào trong nơi tương ứng riêng của chúng. Để biết cái nầy thật hay không, hảy nhìn vào chính tâm mình.

Pháp, là không nơi nào khác ngoại trừ tâm, Không có nơi nào khác để hành thiền là chính tự tâm. Pháp, không nơi nào khác ngoại trừ tâm, không có nơi nào khác của chơn lý để tuân thủ giới luật của một lời thệ nguyện. Pháp, không nơi nào ngoài tự tâm, không có Pháp ở nơi nào khác, nhờ đó giải thoát có thể chứng ngộ.

Nhân tâm thì trong suốt, tính chất rổng rang, nó có thể so sánh với bầu trời không mây. Nó là trạng thái tâm thức vượt qua tất cả những nhị nguyên đem lại sự giải thoát. Lần nửa và một lần nửa, hảy nhìn vào chính tâm mình.

Khi Pháp được hiểu một cách sâu sắc, nó trở nên rỏ ràng rằng cội nguồn của tất cả phương tiện hành tập đưa đến giải thoát thì giống nhau; đó là, phát triển một cái tâm không dính mắc vào bất cứ những gì. Không ưu tiên. Không phân biệt. Không phán xét. Không trói buột. Không lên án. Phần hành thì giống nhau dẩu cho nó được diển đạt qua ngôn từ của Tổ thứ sáu Trung Hoa hay các Tổ Ấn Độ, hoặc Ngài Sỹ Đạt Đa.

Ngài Tilopa, một thánh nhân vỉ đại của Ấn Độ và là một biểu tượng truyền cảm cho các dòng thừa ở Tây Tạng, đã dạy tâm quân bình giống như vậy, đây được gọi là Đại Thủ Ấn, đến học trò Naropa.

Đại Thủ Ấn vượt ra khỏi giới hạn của từ ngữ và biểu tượng, nhưng với con, nầy Naropa, trung trực và thành tín, cái nầy phải được nói. Cái rỗng không chẵng cần đến tín nhiệm. Đại Thủ Ấn dựa trên cái không. Không cần cố gắng, nhưng nằm trong thư giản và tự nhiên, rồi người sẽ phá vở cái ách ràng buột, và được giải thoát. Nếu với tâm, vậy người nên quan sát tâm, ai hủy diệt được những phân biệt là người đó tiến vào Phật tánh.

Những án mây lơ lững trên bầu trời không cắm rể, không nhà, không ý tưởng phân biệt trôi lơ lững qua tâm. Khi tự tâm được thấy ra, sự phân biệt chấm dứt.

Trong khoảng không, hình thể và mầu sắc được hình thành, nhưng khoảng không không bị nhuộm mầu trắng hoặc đen. Từ tự tâm mọi vật được hiện ra. Đức hạnh hay thói xấu đều không làm nhiểm tự tâm đó được.

Không cần thiết làm gì với thân ngoài thư giản. Câm miệng và giử yên lặng. Để tâm không và không nghĩ gì. Như ống tre rổng, để thân nghĩ ngơi thoải mái. Không cho, cũng không lấy, để tâm nghĩ ngơi. Đại thủ ấn thì giống như là một cái tâm không dính mắc vào gì. Thực hành như vậy, khoảng một thời gian, con sẽ đến được Phật tánh

...

Người bỏ được khao khát và dính mắc đến cái này cái nọ nhận được chơn giáo nghĩa đã diển bày trong Kinh văn.

...

Thoạt đầu thiền giả cảm nhận tâm mình thì đổ nhào như thác nước; nhưng vào giửa thì như sông Hằng, chảy chậm rải và nhẹ nhàng. Để cuối cùng nó là một biển lớn nơi ánh sáng của mẹ và con hợp lại thành một.

"Người bỏ được ham muốn, và không còn trói buột đến cái nầy cái nọ, nhận thức được chơn liểu nghĩa đã được diển bày trong Kinh văn." "phát triển một cái tâm không ràng buột ." Rời bỏ chấp thủ, xa lìa dính mắc: con đường đi đến giải thoát.

Theo truyền thống Pháp tiến triển bên Nhật từ dòng Tổ Huệ Năng và các Tổ khác đã sản sinh ra rất nhiều văn phú tuyệt vời và diển bày rỏ ràng con đường đạo, thường thì rất khôi hài. Một câu chuyện miêu tả chơn lý không dính mắc hay trói buột, được trình bày cụ thể rất có Thiền vị:

Một giáo sư đại học đến thăm một Thiền Sư, hỏi rất nhiều câu về thiền đạo. Vị Thiền Sư mời ông uống trà và rót trà vào ly của khách và cứ tiếp tục rót mải. Vị giáo sư nhìn trà tràn lan và la lên rằng ly nước đã đầy không còn rót thêm được nửa. "Cũng giống như ly trà nầy," Vị thiền Sư trả lời, "đầu óc ông đầy những quan điểm, tư kiến, làm sao có chổ để mà hiểu những cái mới. Cảm nhận được chơn lý, trước tiên ông phải đổ ly nước của ông đi."

Miển là còn kẹt trong quan điểm, tư tưởng, ta không bao giờ chứng nghiệm được chơn lý. "Đừng đi tìm chơn lý. Chỉ dừng sự bám víu vào tư tưởng." Buông xả được định kiến, trong một cái tâm yên lặng, toàn chơn của Pháp sẽ hiển lộ. Mỗi chúng ta nên đổ ly nước của mình đi, vứt bỏ đi tất cả những gì dính mắc, tồn tại trong tâm.

Có cái rỏ ràng, thanh cao trong những diển tả khác nhau về Pháp. Chúng ta rất là may mắn không lớn lên từ một xả hội điều kiện hóa cố định bởi bất cứ phong tục tập quán riêng biệt nào, nếu ta chỉ rộng mở, ta sẽ nghe và biết ơn tất cả. Mọi phương tiện đều đưa đến một chơn lý, đến chứng nghiệm chơn Pháp trong tự mỗi chúng ta.

Đức Phật đã khuyên răng, "Chẵng tin vào gì do bởi các con được dạy như vậy, hay do bởi phong tục truyền thống, hay các con chính bản thân tưởng tượng ra. Đừng tin vào lời vị thầy chỉ vì kính trọng người đó. Nhưng bất cứ con đường nào, qua tra cứu tận tường, con thấy nó đưa đến hạnh phúc và an lành cho mọi chúng sanh, vậy con nên theo đường đó như tuần tự quỉ đạo của mặt trăng ngôi sao."

Hỏi: Tôi có hơi bối rối về việc không khởi ý kiến. Theo tôi, có quá nhiều chọn lựa trong thế gian nầy.

Đáp: Phải dùng mức độ phân biệt và hiểu cái gì ưu tiên cần thiết khi đúng thời cơ. Nên hiểu rằng đó chỉ là mực độ khái niệm trong tâm thức, không phải là bước tối hậu thực tại. Xử dụng đầu óc tính toán mà không bị dính mắc vào nó. Như đã được giải thích trong Áo Nghĩa Thư, làm mà không dính mắc đến kết quả của sự làm. Cũng giống như vậy, tâm ta có thể tự do không bị ràng buột đến sự phân biệt vào những cần thiết, hơn nửa, phải dùng chúng để ứng đối với đời sống thế tục.

Hỏi: Vậy còn mọi sinh hoạt, như tập du già, tài chí, nắn bình đất, dệt vải, hay bất cứ cái gì, như là một phần của rèn luyện tâm linh?

Mọi thứ đều có thể khi nó được làm với ý thức, với trong sáng, không tham ái, không nắm giữ, cả trọn thế gian, 10,000 hỷ lạc và 10,000 đau khổ tất cả đều ở đó để được cảm nhận ra. Những sinh hoạt chính nó chẵng là dấu hiệu của chiều sâu hay cạn. Dấu hiệu là tính chất của tâm được thể hiện trong sinh hoạt thường nhật. Một Tài Chí Sư đã có thể phù hợp tuyệt đối với Pháp. Tâm lặng yên hoàn toàn. Một người khác làm việc cật lực với sức lao động, nhưng vẫn với cái tâm yên lặng tuyệt đối. Có rất nhiều thí dụ tuyệt đẹp trong mọi sinh hoạt dùng để biểu hiện tâm toàn hảo. Mọi thứ đều trở nên có thể khi tâm được tự do.

Hỏi: Có một ý niệm rằng trước tiên bạn phải đi qua giai đoạn Tiểu Thừa rồi Đại Thừa rồi Kim Cang Thừa, từ một thừa nầy đến thừa khác với nhiều sự việc khác nhau xãy ra trong mỗi.

Theo lối nầy bạn muốn ám chỉ, Tiểu Thừa, Đại Thừa, Kim Cang Thừa là những giai đoạn trên con đường tiến đến giác ngộ. Bất cứ con đường nào một người đang theo, những giai đoạn nầy sẽ có mặt ở đó. Bạn có thể đang tu tập theo truyền thống Miến Điện, Nhật Bản hay Tây Tạng, và bất cứ truyền thống nào bạn cũng phải trải qua các Thừa đó. Rối rắm sẽ nổi lên bởi vì những danh từ đó qui nghĩa tùy theo sự khác biệt truyền thống lịch sử. Con người bị nhầm lẫn qua từng giai đoạn trên với những biểu hiện tập quán lịch sử khác biệt Phật pháp của từng quốc gia. Vì lý do nầy, tư tưởng khái niệm thì không được hữu dụng cho lắm. Có rất nhiều chặng dọc theo con đường phải được chứng nghiệm qua. Dán nhản, đặt tên cho mỗi giai đoạn trạng thái chỉ là bề ngoài, và rất dể bị hiểu lầm. Chỉ như thị, những gì đang hiện diện. Chơn Pháp đang mở rộng trong mỗi người. Ta trải qua rất nhiều kinh nghiệm. Thực chứng, hơn là ý tưởng phân loại đặt tên cho chúng, là cái rất hệ trọng.

Hỏi: Có rất nhiều truyền thống thiền tập khác nhau trong mỗi quốc gia. Chúng cũng chỉ là phương tiện khác nhau trên con đường?

Chánh niệm có thể được phát triển trên bất cứ đối tượng nào. Bạn có thể tu dưỡng chánh niệm trên tư tưởng, trên thân, trên đối tượng bên ngoài, bên trong, trên tất cả hay một sự kết hợp nào. Kỷ thuật và phương pháp là những cách thức khác nhau để tăng trưởng chánh niệm. Giác biết là cốt lũy của mọi hành tập, nó làm quân bình tâm để có thể đưa đến chứng ngộ. Mọi vật đều vô thường và Nội quán có thể được phát triển trên bất cứ đối tượng nào. Bạn có thể kinh nghiệm được giác ngộ trong khi suy tư, giữa cơn đau, trong lúc ăn, kinh hành, bất cứ lúc nào, vì nó đến từ một cái tâm quân bình thuần nhất, không phải khư khư nắm giữ một vài đối tượng riêng biệt.

Hỏi: Vài vị thầy nói về sự nguy hiểm của siêu linh thuật trong tu dưỡng tâm linh. Đó có nghĩa là gì?

Pháp thuật cũng có thể được phát triển. Nhưng nó không phải là trí tuệ. Pháp thuật và trí tuệ là hai sự kiện khác hẳn. Nó cũng có thể nguy hiểm tập luyện những siêu năng nầy trước khi được chứng đắc cao bởi vì chúng chỉ làm tăng thêm ý niệm cái tôi, tự ngã, và bị xử dụng một cách mánh khóe, bất chánh. Phép mầu có thể được xử dụng thuần thục, thiện lợi nếu người đó đã có một nền tãng vững chắc về luân lý đạo đức và hiểu biết. Nhưng thật ra không cần phát triển những siêu năng lực nầy. Đã có nhiều chúng sinh giác ngộ mà đâu có siêu năng lực gì, và cũng có nhiều chúng sanh với nhiều siêu năng lực nhưng không được giác ngộ. Nhưng cũng có người chứng được cả hai, trí tuệ và siêu năng lực.

Hỏi: Trong kinh Pháp Cú, Đức Phật thường đề cập đến chứng quả A- la-hán. Việc đó nói đến kinh nghiệm chứng đắc?

Đúng vậy, nó qui cho trạng thái đã hoàn toàn loại trừ những tham, sân, si trong tâm, nó đến như là kết quả của kinh nghiệm niết bàn. Chứng nghiệm đầu tiên của Niết bàn, ánh chớp lóe lên đầu tiên chơn lý tối hậu, xóa đi một số nhơ bẩn trong tâm, những cái khác vẫn còn. Và như ta tiếp tục đi trên con đường đó, những nhơ bẩn sâu thẳm hơn sẽ được bứng gốc. A-la-hán là một vị đã tẩy trừ mọi bợn nhơ trong tâm. Cũng vậy, ý niệm đắc quả vị Phật trong kiếp hiện tiền là giải thoát từ tham, sân, si. Trong sự chứng nghiệm được chơn lý, nhất thể của Pháp được hiểu ra. Phát triển một cái tâm không dính vào đâu. Đây là cội nguồn của mọi giáo lý. Nó trở nên đơn giản khi ta thật sự tu tập.

Hỏi: Cái gì cần thiết để phát triển một nội quán sâu sắc? Cần phải có một cái gì đặc biệt, khác thường?

Chỉ cần đòi hỏi một việc: ý thức được những gì xãy ra trong hiện tại. Nếu ta có một ý niệm mọi thứ phải được xãy ra như thế nầy thế nọ, ta đã không cảm nghiệm toàn nhất trong hiện tại. Cốt lõi tu tập là chánh niệm mọi trạng thái thay đổi của thân và tâm mà không dính mắc, không kết án, đồng nhất thức với chúng. Đó là con đường từ khởi đầu cho đến chấm dứt. Rồi tự nó sẽ phơi bày; ta chẵng cần làm gì để bắt nó xãy ra. Con người không tin là nó đơn giản đến mức độ như vậy. Ta thường có suy nghĩ nó phải là một cái gì phức tạp và phải kinh nghiệm được những trạng thái tâm thức dị thường. Khác hơn vậy, chỉ ngồi lại và quan sát và thể nhập vào dòng tương chuyển. Đơn giản và nhẹ nhàng.

Hỏi: Tôi tưởng có những phương pháp nhấn mạnh về phục vụ cho chúng sanh khác hơn là giải thoát cho chính mình trước?

Mọi phương pháp đều tiến triển để thấy được ảo giác thực chất của cái tôi, để đi đến giai đoạn chấm dứt tự ngã. Cái tự nhiên và biểu hiện cội nguồn của Pháp là từ và bi, giúp đở và chăm sóc cho chúng sanh . Việc nầy không có liên quan gì đến các Thừa hay phương tiện hay lời thệ nguyện; nó là sự thể hiện tự nhiên của trí tuệ. Khi ta bớt đi phần dính mắc về khái niệm đây là "tôi" và đó là "người," ta bắt đầu kinh nghiệm được sự vạn nhất trong chúng sanh, và từ sự hiểu thấu nầy sẽ đưa đến tình thương và phục vụ.

Hỏi: Như ta đi vào trong tu tập, câu hỏi những lối hành tập khác nhau tan biến đi?

Một người bạn Thi sĩ, Tom Savage, đã viết một bài thơ kết thúc với những dòng:

Đại thừa, Tiểu Thừa,

không thành vấn đề!

Mọi Thừa cũng sẻ bị kéo đi

Vào phí tổn người chủ Thừa đó phải trả.

(Greater vehicle, lesser vehicle,

no matter!

All vehicles will be towed away

At owner's expense.)