Kinh nghiệm nội quán

SÁNG THỨ 5

Hướng Dẫn: Tư tưởng

Tư tưởng là đối tượng thiết yếu để chánh niệm. Nếu ta không ý thức được tư tưởng như chúng đang hiện tiền, rất là khó để triển khai trí tuệ soi thấu vào khách quan của thiên nhiên và đi sâu vào gốc rể của chính ta và sự đồng hóa vi tế trong quá trình diển biến của tư tưởng. Sự đồng hóa nầy càng cố định thêm ảo tưởng về bản ngã, của một "người" đang suy nghĩ. Thiền về đối tượng tâm là chỉ đơn giản ý thức có tư tưởng đang trổi dậy, cái tâm đang suy nghĩ, mà không can dự vào sự việc đang xãy ra: không phải dứt bỏ những gì liên quan đến tư tưởng, không phải phân tích tư tưởng và ngạc nhiên tại sao nó đến, chỉ thuần ý thức rằng ở thời điểm đặc biệt đó, "suy nghĩ"" đang xãy ra. Rất có ích để ta ghi chú "suy nghĩ, suy nghĩ " mỗi lần có tư tưởng; quán sát tư tưởng mà không phê bình, không phản ứng lại dữ kiện, không đồng hóa với chúng, không cho tư tưởng đó là tôi, hay của tôi. Tư tưởng chính tự thân nó là người suy nghĩ. Chẵng có ai đằng sau cả. Tư tưởng tự nó phóng tâm. Nó đến một cách không mời mọc. Bạn sẽ thấy rằng khi không dính mắc với suy nghĩ, tư tưởng không kéo dài. Ngay khi bạn chánh niệm được tư tưởng, nó biến mất và sự chú tâm trở về hơi thở. Có người thấy hữu dụng để đặt tên diển tiến tư tưởng một cách chính xác hơn, ghi chú từng loại tư tưởng, là "lập kế hoạch" hay "tưởng tượng" hoặc "nhớ nhung." Cái nầy làm sắc bén thêm cho tâm tập trung. Nếu không vậy, chỉ đơn thuần ghi chú "suy nghĩ, suy nghĩ" là cũng đủ. Cố gắng ý thức được tư tưởng ngay khi chúng có mặt, hơn là vài phút sau mới chánh niệm được chúng, quá trể. Khi chúng được lưu tâm với mức độ chính xác và quân bình, chúng không có sức năng làm khuấy động tâm.

Không nên cho tư tưởng như là sự cản trở hay chướng ngại. Chúng chỉ là một đối tượng khác trong chánh niệm, một đối tượng khác trong Thiền. Đừng để tâm trở nên làm biếng và thả trôi nó. Gắng tin tấn, làm cho tâm trong sáng hơn với sự lưu ý đến những gì đang xãy ra trong hiện tại.

Ngài Suzuki Roshi trong cuốn Tâm Thiền, Tâm sơ cơ, viết:

Khi bạn hành thiền đừng bắt tâm phải dừng lại. Để nó tự nhiên dừng lại. Nếu có gì đến trong tâm, hãy để nó đến và cũng tự nó đi. nó sẽ không trụ lâu. Khi bạn cố gắng dừng tư tưởng, nghĩa là bạn đang bị phiền toái bởi chính tư tưởng mình. Đừng để bị dính mắc vào đó. Nó xuất hiện như là vật gì đến từ bên ngoài tâm thức, nhưng thật sự nó chỉ là những làn sóng não và nếu bạn không bị phiền toái bởi làn sóng não đó, dần dà tâm trở nên bình lặng hơn...Nhiều cảm giác sẽ đến, nhiều tư tưởng và hình ảnh sẽ nổi lên nhưng chúng chỉ là sóng tâm thức. Chẵng có gì đến từ bên ngoài của tâm...Nếu cứ để tâm như nó đang là, nó sẽ trở nên tỉnh lặng. Cái nầy mới gọi là đại tâm.

Cứ để yên cho mọi sự việc xãy ra như chúng đang là. Cứ để yên những tư tưởng, hình ảnh, cảm giác trổi lên và qua đi mà không bị phiền toái, không phản ứng, không phán xét, không dính mắc, không bị đồng hóa với chúng. Nhập cùng thể với một cái tâm rộng mở, quan sát một cách cẩn thận, một cách rất chi tiết, tất cả những lượn sóng tâm đến rồi đi. Thái độ nầy đem đến trạng thái tâm thăng bằng rất mau. Đừng để tâm đi ra ngoài vòng kiểm soát tập trung. Giử cho tâm có sự nhận thức một cách bén nhọn, từng giây từng phút, với những gì đang xãy ra, là hơi thở ra-vào, là bụng phồng-xẹp, là cảm giác, hay tư tưởng. trong mỗi lúc đều được tập trung trên đối tượng với một cái tâm quân bình và thư giãn.

TỐI THỨ 5

Khái Niệm Và Thực Tế

Có một câu ngụ ngôn cổ nổi tiếng trong cuốn Republic của Plato về một cái hang đá. Trong hang có một nhóm người sắp hàng dọc, bị cùm như thế nào đó mà họ phải quay mặt vào vách đá. Phía sau là một đống lửa đang cháy bùng và họ thấy những bóng dáng di động trên vách tường đen theo lối sinh hoạt đời sống bận rộn thường nhật. Nhóm người bị xiềng đó chỉ có thể thấy bóng dáng trên tường thay đổi, và vì đó là tất cả những gì họ thấy, họ ngỡ đó là thật . Thỉnh thoảng một người trong nhóm, qua sự gắng sức mảnh liệt, thế nào đó mà nới rộng gông cùm và quay lại phía sau. Người đó thấy đống lửa, những tiến trình hình ảnh di động trên tường là từ lửa soi bóng vào vách và người đó bắt đầu hiểu rằng bóng dáng trên vách đá đen là không thật, nhưng chỉ là sự phản chiếu. Có thể với sự cố gắng hơn nửa, người ấy có thể phá được gông cùm hoàn toàn và hội nhập vào ánh sáng chan hòa, trong tự do giải thoát.

Phạm trù hiểu biết nhỏ nhoi của ta cũng giống như những người bị xiềng trong hang đá đó. Những bóng dáng là thế giới khái niệm cái mà ta đang sống trong ấy. Bị xích xiềng qua sự dính mắc, ta hiểu thế giới nầy qua quan niệm, hình dung, tưởng tượng, sự cấu trúc của tâm thức, và cho những khái niệm bản thân đó là thật.

Có rất nhiều khái niệm ta bị điều kiện hóa rất mạnh in sâu vào trong não bộ. Lấy thí dụ, đời sống người ta lệ thuộc suy niệm về nơi chốn, quốc gia. Trên trái đất, không có sự chia rẽ giữa các quốc gia. Tự tâm tạo sự chia rẽ độc đoán. Mỗi lần bạn đi qua một ranh giới quốc gia nào bạn sẽ thấy "rõ ràng" bạn tốn công sức vào khái niệm nơi chốn là bao nhiêu. Quá nhiều vấn đề trong thế giới nầy-căng thẳng chính trị, kinh tế và thù nghịch-đều có liên quan đến khái niệm, "đây là tổ quốc tôi, quốc gia tôi." Nếu hiểu ra rằng khái niệm chỉ là sản phẫm của tiến trình tư tưởng, đó là ta bắt đầu thoát ra từ dính mắc tư tưởng.

Câu chuyện ý niệm về nơi chốn tôi được nghe kể qua một cô gái Hy Lạp đang du hành qua Ấn Độ. Cô diển tả rằng cô băng ngang biên giới giữa một sa mạc. Biên giới là một dòng sông đã khô cạn, và phía trên có một cầu sắt lớn, phân nửa được sơn xanh, phân nửa khác được sơn đỏ. Không có gì chung quanh ngoại trừ dãy sa mạc khô cằn và chiếc cầu sắt được sơn nhiều màu. Chính giữa cây cầu có một cổng sắt được khóa kỷ từ hai phía. Khi một người muốn đi qua từ quốc gia nầy đến quốc gia khác, lính gác bên nầy gọi lính gác bên kia, hai bên tiến lên giữa cầu, cùng một lúc, họ tra chìa khóa và mở ổ khóa, mở cổng, vượt qua biên giới.

Khái niệm thời gian cũng bị điều kiện hóa mạnh mẽ trong tâm, ý tưởng về quá khứ và vị lai. Thời gian, đó là gì? Ta có những suy tưởng cố định nảy ra trong hiện tại-hồi phản ký ức-ta dán nhản từng loại tư tưởng "quá khứ," và phóng tâm miên man đến nơi nào, vượt khỏi hiện tại. Cũng thế, ta bận rộn trong suy tính và tưởng tượng, đặt tên những tư tưỡng nầy là "vị lai," và tâm tưởng tượng phóng ra mà cho là thực. Ta ít khi nào thấy rằng "quá khứ" và "vị lai" đang xãy ra là ngay lúc nầy. Thấy được tất cả như vậy, đó là giây phúc hiện tại đang phơi bày. Ta tạo ra những suy tư nầy để phục vụ cho mục tiêu lợi ích tự thân, cho ý niệm đó là có thật, do bởi không hiểu rằng chúng chỉ là sản phẩm trong tiến trình tư tưởng, ta mang nặng lo lắng, hối hận về quá khứ và lo âu về sự tiên đoán trước nhưng chưa xãy ra. Khi ta có thể ổn định lại trong giây phút, nhận thức được rằng quá khứ và vị lai là tư tưởng đang trong hiện tại, đó, ta giải thoát bản thân từ ràng buột của "thời gian."

Rất hữu dụng để triển khai tuệ quan sát vào trong bản chất tự nhiên của khái niệm để thấy ta bị nô lệ với nó như thế nào. Ta có ý nghĩ là làm "chủ" sự vật. Cái đệm ghế ta đang ngồi đây nó không biết rằng nó được sở hữu chủ bởi chính ai. Khái niệm làm chủ là nói về mối liên hệ gần nhất giữa ta và vật thể. Khi ta gần với vật thể đó, sử dụng nó lâu, quen rồi và rồi có ý nghĩ là chủ nó. Thật ra sở hữu chủ là diển trình tư tưởng làm việc độc lập, không dính dáng gì đến quan hệ thực sự giửa ta và hiện vật trong thế giới. Khai thông bản thân từ sự trói buột quyền làm chủ là giải thoát ta làm nô lệ đến vật thể.

Một khái niệm khác mà ta hệ lụy một cách đặt biệt là khái niệm về đàn ông, đàn bà. Khi bạn nhắm mắt lại thì có hơi thở, xúc giác, tiếng động, suy tưởng-ở đâu là "đàn ông" hay "đàn bà" trừ ra đó như là ý nghĩ, tư tưởng? Đàn ông và đàn bà ngừng hiện hữu khi tâm lặng câm. Thử suy diển những ngọn sóng xuất hiện trên mặt đại dương và tự chúng nó bình phẫm chính bản thân như là sóng to, sóng nhỏ, đẹp hay hùng vĩ, là thật theo lối nói tương đối, nhưng không biểu hiện được sự hợp nhất phía dưới của một khối nước vĩ đại. Cũng giống như vậy khi ta bị kẹt trong khái niệm về thể, dạng cố định nào; so sánh, phán xét, ước lượng, tất cả nổi lên chỉ làm tăng thêm sự phân chia. Trong Thiền, ta giải thoát bản thân từ dính mắc trong những khái niệm đó và cảm nghiệm được khối cơ bản của các nguyên tố cái hợp nhất lại để tạo nên chúng ta.

Có thể tư tưởng sâu đậm nhất, cái xiềng cùm ta lâu dài nhất trong hang động ảo ảnh, cột ta trong bánh xe luân hồi sanh tử, là khái niệm về bản ngã. Suy tưởng rằng có ai đó phía sau sự luân chuyển nầy, rằng có một thực thể, một nguyên tố thường hằng, vĩnh cữu, là nền tãng của sự sống. Bản ngã, tôi, cái tôi, của tôi, chỉ là những suy nghĩ trong đầu, nổi lên đồng hóa chúng ta với những bối cảnh khác nhau theo diển biến thân và tâm. Từ thời sơ cơ cái "bản ngã" nầy đã không thật có rồi, hơn nữa bởi vì ta dính mắc quá nặng đến ý niệm đó, ta tốn không biết bao nhiêu là thời gian để bảo vệ, tăng trưởng, hay thỏa mản ảo giác bản ngã nầy. Hành Thiền giúp ta nhận thức bản chất tự nhiên đó để thấy rằng trong thực tế nó không thật có, chỉ đơn giản là một ý tưởng, một sự phóng tâm ra ngoài trên những gì xãy ra lúc đó.

Đây là một vài nhận thức kềm giữ ta trong hạn chế-khái niệm không gian, thời gian, quyền làm chủ, đàn ông, đàn bà, bản ngã. Bạn có thể nhận thấy những quan niệm nầy rất là mạnh, đời sống ta xoay tròn với chúng như thế nào, ta sống trong thế giới ảo ảnh như thế nào. Ngài Kalu Rinpoche, một Thiền sư Tây Tạng nổi tiếng, đã viết:

"Bạn sống trong ảo tưởng và sự xuất hiện của vật thể. Có một sự thật. Chính bạn là sự thật. Khi bạn hiểu ra điều nầy, bạn sẽ thấy bạn không là gì cả. Do bởi không là gì cả, cho nên bạn là tất cả. Thế thôi."

Có "bốn thực chất chủ yếu." Chúng được gọi như thế bởi vì chúng có thể cảm nghiệm được, trái ngược lại không như chỉ đơn thuần tư tưởng. Những thực chất chủ yếu nầy bao gồm nguyên cả ý nghĩa kinh nghiệm của chúng ta.

Đầu tiên của những cái nầy là nguyên tố vật chất tạo ra mọi vật thể trong vủ trụ vật lý. Theo truyền thống, và theo cách ta có thể cảm nghiệm chúng trong khi hành tập, chúng được giải thích là yếu tố đất, nước, gió, lửa. Đất là yếu tố trải rộng. Ta cảm nhận được sự cứng mềm của đối tượng. Khi ta kinh nghiệm được đau đớn trong thân, nó là sự thể hiện của yếu tố nầy. Khi ta bước ta có xúc chạm với mặt đất, rằng cảm giác xúc chạm thực sự đó là yếu tố đất-nhận được sự cứng mềm, và thể chất co giãn duỗi nở.

Yếu tố lửa là đặc tính nóng và lạnh. Thỉnh thoảng trong khi thiền, yếu tố lửa trở nên rất là mạnh và thân có cảm giác dường như bị thiêu đốt. Không có "ai" bị thiêu đốt cả chỉ là bản chất yếu tố lửa hiển hiện ra; cảm giác của nóng và lạnh.

Yếu tố gió là sự chuyển động, di động. Trong lúc kinh hành, cái ta đang kinh nghiệm là sự hoạt động của gió. Chân và tay là khái niệm, một cái tên ta đặt ra để diển tả một kinh nghiệm cố định yếu tố chuyển động. Không có chân hay bàn chân, không có thân, không có bản ngã; chỉ đơn thuần cảm nghiệm sự di động và xúc giác.

Yếu tố nước tiêu biểu cho chất lỏng và quyện bện vào nhau, yếu tố nầy chịu trách nhiệm giữ cơ thể dính liền. Khi bạn có bột khô, các hạt bột nhỏ rời rạc, không dính vào nhau. Khi bạn cho nước vào, những tiền tố của bột kết hợp lại. Đó là thế nào yếu tố nước hiển lộ chính nó: dính liền tất cả yếu tố vật chất thành một khối.

Cùng với bốn yếu tố nầy còn có bốn đặt trưng vật chất phụ-mầu sắc, mùi thơm, vị nếm, và chất lượng dinh dưỡng; nguyên cả vủ trụ vật chất nầy có thể được cảm nghiệm trong quan hệ đến những yếu tố đó. Ta có thể trở nên ý thức được chúng, không bị ràng buột suy tưởng về chúng. Cái tên sàn nhà không thật có; sàn nhà là khái niệm. Cái được nghiệm chứng qua là cảm giác cứng mềm, nóng lạnh hay mầu sắc khi ta nhìn nó. Mắt thấy mầu sắc. Nhưng không thấy một cái tên. Khi bước ra khỏi nhà, đa số người ta thấy "cây," nhưng đó chỉ là khái niệm những gì được thấy. Những gì thật sự được thấy là mầu sắc trong thể thức cố định. Một diển trình khác của tâm là đặt tên đó là "cây." "Thân" là một khái niệm. Trong khi ta tọa thiền, "thân" bỗng dưng biến mất. Cái được trải qua là cảm giác: nóng hay lạnh, đau hay căng thẳng, các yếu tố đang hiện hành, tất cả chỉ là vô thường, trong tình trạng luôn đổi dời. Kinh nghiệm thiền tập cho ta ý thức được tần lớp vô-khái niệm của sự vật như chúng đang là, tư tưởng không còn dính mắc về chúng. Vậy khi ta thấy vật gì, ta ý thức được là đang thấy mầu sắc (không qua lý luận phân tích). Khi ta cảm giác được gì, ta ý thức được những đặt tính của cảm giác mà không bị kẹt trong khái niệm, không luôn luôn bình phẩm vaò những trực nghiệm.

Rất là thú vị khi thấy rằng khái niệm luôn bị đóng khung một chổ trong khi sự thực lúc nào cũng di chuyển thay đổi. Chữ "thân" vẩn ở nguyên một vị trí nhưng chính tự bản thân thì biến chuyển luôn. Khái niệm qui ước thì không dời đổi nhưng khi ta thật sự kinh nghiệm những gì đang xãy ra, ta phát hiện ra một dòng biến chuyển vô thường của tứ đại, cảm giác trổi dậy và biến đi. Chánh niệm thực nghiệm về sự vật tự nó lộ ra thực chất vô thường. Miển là ta còn lẩn quẩn trong vòng khái niệm, thì ta vẩn nằm trong ảo giác vô thường cái ràng buột ta đi trong bánh xe sinh tử luân hồi.

Quá trình phát triển tuệ nội quán là cái kinh nghiệm thật sự hơn là bóng dáng (nói suông). Rồi từ đó, đặc tính thật của vạn hữu trở nên rỏ ràng hơn.

Thứ hai trong bốn thực chất chủ yếu là thức. Thức là cái biết, nhận ra đối tượng. Đôi lúc người ta có quan niệm rằng trong thân-tâm nầy, có một thức từ lúc sinh ra cho đến khi chết, người quan sát là thực thể biết tất cả. Quan kiến nầy làm tăng cường thêm khái niệm của một bản ngã thường còn. Nó xãy ra khi ta không giữ tâm yên lặng đủ mức để quán sát sự tương tục của thức biết. Thức tự thân nó xuất hiện và biến đi trong mỗi tích tắc. Không phải chỉ một tâm quan sát mọi hiện tượng; ở mỗi thời điểm "tâm" được tạo ra và hủy diệt đi. Thức nghe thì khác thức thấy, nếm, ngửi, xúc chạm hay suy nghĩ. Có nhiều khoảnh khắc tâm, xuất hiện rồi lại biến mất trong từng sát na. Khi tâm trở nên yên lặng rồi, nó có thể quán sát dòng tương tục nầy của thức. NộI chiếu vào dòng tương chuyển và vô thường của thức trần, hiểu rằng không có một người biết hay người quan sát, nhưng đúng hơn là một tiến trình liên tục từng giây phút, vạch trần ra ảo giác của một bản ngã cố định.

Thứ ba trong bốn sự thật tối hậu là những nhân tố tâm. Chúng là tính chất tâm cái quyết định thức và đối tượng liên hệ như thế nào. Nhiều sự kết hợp khác nhau trong nhân tố tâm nổi lên với từng sát na của thức và tan biến đi. Tham, sân, si là ba nhân tố tâm, là căn rể cho tất cả những hành động bất thiện. Những bất thiện nghiệp, hay hành động, đều bị thúc đẩy bởi một trong ba gốc rể nầy. Lấy thí dụ, nhân tố tham có tính chất bám giữ vào đối tượng. Khi tham nổi dậy trong thức, nó có ảnh hưởng đến tâm trong trạng thái nắm giữ, chụp lấy, dính mắc. Đó là đặt tính của tâm tham. Nó là vô thường và không bản ngã, không cái tôi; chỉ là nhân tố tâm đang hoạt động theo cách của nó.

Tâm sân có tính chất lên án đối tượng, có ác cảm. Ác cảm, ác ý, bực mình, phát cáu, nóng giận, những thứ nầy là biểu tượng của tâm sân. Sân thì cũng không có tôi, cái tôi, hay của tôi; nó là sự kiện không vửng bền, nổi lên rồi qua đi.

Si là nhân tố có bản năng che lấp tâm để ta không ý thức được đối tượng là gì. Ta lọt vào vô ký, không biết chuyện gì đang xãy ra.

Nhưng cũng có ba căn lành của tâm: không-tham, không-sân, không-si. Không-tham có một bản chất bố thí, không dính mắc, không chiếm giữ. Không sân là tình thương, có cảm tưởng tốt cho mọi chúnh sinh, tình con người. Không si là trí huệ. Trí huệ có chức năng thấy rỏ ràng. Nó như một ngọn đèn trong tâm. Nếu bạn vào một phòng tối, bạn không thể thấy và bạn loạng choạng vấp té trên đồ vật. Nếu thắp lên một ngọn đèn, vậy tất cả đồ đạt được phân biệt rỏ ràng. Đây là chức năng của trí tuệ: soi sáng tâm để ta có thể nhận định cả hai ý nghĩa và hoạt động của thân và tâm ta.

Tất cả những nhân tố tâm nầy là không cá tính khách quan và có tính chất tạm thời. Không có ai tham, không có ai sân, cũng không có ai thông minh, không ai từ thiện. Chỉ là sự trổi dậy và biến đi từng sát na trong thức đồng thời xãy ra vớ những nhân tố cố hữu của tâm, mỗi một tâm hiện hành theo chức năng riêng của chúng. Vậy thì ý niệm của bản ngã đến từ đâu? Tại sao ta lại bị điều kiện hóa nặng nề đến nổi phải tin vào sự hiện hữu của cái "tôi"?

Có một nhân tố tâm được gọi là "tà kiến," và nó có chức năng đồng hóa với những đổi thay khác nhau của thân và tâm. Khi tà kiến xãy ra trong giây phút tạm thời của thức, khái niệm về bản ngã nổi lên. Nhưng nó cũng thuộc vào vô thường và không cá nhân tính, xuất hiện ở một thời điểm và tan hoại đi. Khi ta có chánh niệm trong từng giây phút, tà kiến không xuất hiện được và thế nên ta giải thoát ta từ điều kiện về "tôi, cái tôi, của tôi." Từng giây phút chánh niệm là từng giây phút thanh lọc, không vị kỷ, không có cái tôi.

Câu hỏi thường được đặt ra nhiều nhất trong hành thiền là, "Ai đang chánh niệm?" Chánh niệm, cũng vậy, là một nhân tố tâm. Nó có chức năng lưu ý đến đối tượng là gì, nằm ở nơi nhận biết trong hiện tại. Gurdjieff gọi đây là đặc tính phản quan, tự nhớ thân. Chẵng có ai đang chánh niệm, chỉ là bản năng hoạt động của tâm riêng biệt đó: ý thức mà không dính mắc, lên án hay đồng hóa. Như lúc chánh niệm được phát triển, có sự hiểu biết thấu đáo rằng tất cả hiện tượng bị điều kiện hóa chỉ là nhất thời và trống rỗng, không có một bản ngã nào ngự trị trong đó.

Chúng ta giống như là một cái cưa lộng đang cưa theo những nét ngoằn ngoèo phức tạp trên miếng ván. Những mảnh vụn của sự rối rắm là phần vật chất, thức và các tâm sở. Khi những mảnh rời được ráp lại theo phương hướng nhất định ta thấy "đàn ông" hay "đàn bà," "cây," "nhà." Nhưng đó chỉ là những hình ảnh của những mảnh rời được sắp xếp vào nhau, những khái niệm. Nó là nhân tố cơ bản của tâm và thân, những năng lượng nằm lớp dưới trong tình trạng lưu chuyển và thay đổi liên tục, cái cấu tạo ra kinh nghiệm thực tại của ta.

Thực tại tối hậu thứ tư là Niết Bàn. Niết bàn giống như kinh nghiệm một người hoàn toàn tự do từ những xiềng xích gông cùm và hội nhập từ hang núi vào trong ánh sáng, vượt qua khỏi cái diển tiến thân tâm điều kiện hóa nầy vào trong giải thoát.

Tất cả những sự thật tối hậu nầy có thể được cảm nghiệm. Chữ nghĩa ta dùng để diển tả trạng thái nầy cũng chỉ là lối nói cái đơn thuần diển đạt về kinh nghiệm. Hành thiền là phát triển ý thức được chúng mà không qua ngôn từ. Tất cà chúng ta đang trong tình trạng tháo gở gông cùm thoát khỏi hang vô minh. Có khi trong lúc hành tập hình như là không mấy kết quả xãy ra ngoại trừ đau đớn và bồn chồn, trạo cử và nghi ngờ. Nhưng, thật ra mỗi giây phút nhận biết, là mỗi giây phút chánh niệm phá vỡ xiềng xích dính mắc. Ta đang tạo ra ý thức xung lượng đó, và, như chánh niệm và thiền định càng kiên cố hơn, tâm trở nên càng mạnh mẽ và thấu suốt. Một cách kiên nhẫn, ta bắt đầu cảm nghiệm tiến trình của thân và tâm nầy là gì, diển biến mà không khái niệm; thoát khỏi tư tưởng về cái tôi; thể nhập từ nơi tối đen của hang động vào trong ánh sáng chan hòa của giải thoát an lành.

Hỏi: Làm sao mà ta rơi từ thực tại tối hậu đi đến suy nghĩ khái niệm? Tại sao ta bị tuộc dốc quá xa từ tiến trình đơn giản nầy mà mỗi chúng ta đã có thể kinh nghiệm qua?

Đáp: không phải như thể ta rơi từ trạng thái thanh tịnh đến trạng thái vô minh. Vô minh và tham ái là hai nguyên nhân giữ chân ta từ thời vô thủy vô chung: vô minh và tham ái đưa chúng ta đi trong sinh tử luân hồi. Thực tế, cái trong tình trạng bây giờ là những chướng ngại khó khăn ta đang đối diện. Có một lối thoát, có thể loại trừ vô minh và ái dục. Và lối thoát đó được tu niệm bằng cách chú tâm vào những gì đang xãy ra trên mức độ cảm nghiệm được.

Hỏi: Làm sao ta có thể sống trên thế gian nầy mà không có khái niệm?

Xin làm ơn hiểu rằng khái niệm nên được sử dụng. Không phải đã một lần chứng nghiệm được chơn lý là ta quăng hết đi trọn vẹn tiến trình vận năng trí óc. Ta phải dùng biến trình năng trí đó để xử thế một cách thành công trong xả hội, đời sống chúng ta. Có hai chân lý: một là chân lý qui ước cái ta dùng tất cả khái niệm như "đàn ông" và "đàn bà" và "tôi" và "thời gian" và "không gian." Chơn lý tối hậu có quan hệ đến bốn thực chất y cứ. Ta có thể sử dụng khái niệm mà không là nô lệ của chúng. Ta cũng nên hiểu rằng chúng chỉ là chân lý qui ước và nằm dưới một giá trị cơ bản nào thôi. Tại Bồ Đề Đạo Tràng, Ấn Độ, nơi nhiều người chúng tôi học thiền ở đó, đã có một con voi. Như lúc chúng tôi đi vào thị trấn thì thường gặp con voi kia. Chúng tôi đi rất chậm và chánh niệm. Khi chúng tôi thấy con voi đang trên đường đi tới, chúng tôi đã không đứng ở đó mà nói "thấy, thấy," mà lập tức tránh đường nhường cho con voi đó. Sử dụng biến trình suy diển khi đúng thời điểm và đúng lúc.

Hỏi: Những xúc cảm là gì?

Xúc cảm là những nhân tố tâm khác nhau. Sân hận, ganh tỵ, từ bi, hỷ lạc và thương yêu là những nhân tố tâm. Mọi xúc cảm đều là đặc tính của tâm, không có cá nhân tính trong đó, tình trạng khách quan. Không có ai đàng sau nó. Chẵng có ai là người đang giận, cũng không ai thương ghét-chỉ đơn giản những nhân tố hoạt động theo bản năng riêng của chúng.

Hỏi: Làm cách nào để đưa đến sự thức tỉnh chánh niệm?

Trí tuệ, cái thấy biết rỏ ràng bản chất bị điều kiện hóa của ta và hiểu được con đường đưa đến giải thoát. Yếu tố cố gắng trở thành nguyên nhân đánh thức chánh niệm. Tự tin cũng có thể là điều kiện khơi dậy động lực chánh niệm.

Hỏi: Ông có thể cho vài lời về tình yêu?

Sự biểu hiện của chơn không là tình yêu, bởi vì chơn không là "không có bản ngã." Khi không có nhân ngã, thì sở ngã cũng không. Nhị nguyên nhân sở được tạo ra bởi ý niệm tôi, cái tôi, bản ngã. Khi không còn cái tôi, là sự hợp nhất thể hiện, và có sự cảm thông chia sẻ, và vắng đi tư tưởng "tôi yêu người nào," tình yêu trở thành biểu tượng tự nhiên của nhất thể đó.

Hỏi: Khi ta đang chánh niệm về thức, cái gì đang được chánh niệm?

Chánh niệm là nhân tố tâm có chức năng nhớ được đối tượng là gì, không để tâm bị xao lãng. Có thể chuyển chánh niệm đến soi sáng một đối tượng hoặt chuyển đến thức, cái biết chính bản thân nó. Nói chung nó dể dàng hơn để quán sát đối tượng bởi vì nó là thực chất, có thể cảm giác được. Khi tâm trở nên thật yên lặng bạn cũng có thể quán sát giác biết trổi lên và biến đi. Tại điểm nầy nó trở nên lý thú bởi vì từ đó ta phá vở được sự đồng hóa của ta với thức, với cái biết như là "tôi biết," một sự đồng hoá vô cùng vi tế. Ta dể rơi vào ý niệm có "ai đó" là người đang quán sát sự kiện. Nhưng thật ra chẵng có "ai" đang quán sát cả. Chỉ có cái biết, trổi dậy và biến mất. thức biết cũng là một biến trình, không trường cửu, không cá nhân tính, không ngã, không tôi.

Hỏi: Trí nhớ là gì? Nó được ăn khớp vào chổ nào?

Trí nhớ là một nhân tố tâm làm việc rất phức tạp, chủ yếu là có liên quan đến tri giác nhận thức. Nhận thức là nhân tố tâm có chức năng nhận ra, chọn lựa phân biệt điểm đặc thù của đối tượng. Qua nhân tố tri giác ta nhận ra kinh nghiệm tâm thức đối tượng mới vừa trải qua đó là gì. Trí nhớ là một loại tư tưởng lấy việc gì đã xãy ra rồi làm đối tượng của nó.

Hỏi: Thái độ khuynh hướng đặc thù cá nhân đến từ đâu?

Sự lập lại thường nhật hay một sinh hoạt nhất định nào tạo ra khuynh hướng đó. Ngay bây giờ ta củng cố thêm chánh niệm, định, và nội quán, phát huy một xung hướng đến trí tuệ và hiểu biết. Vả lại, trong quá khứ, những hành động cố định được lập đi lập lại nhiều lần theo mỗi cá nhân tính, do đó mà tạo nên những cá tính khác biệt, mọi khuynh hướng đều phải có liên hệ đến một sự kiện tác động nào đó. Nhân cách có thể được hiểu trong ý nghĩa của những xu hướng thường còn nầy. Chẵng có gì gọi là cá nhân tính qua những nhân tố tâm thức nào nổi bật nhất lúc đó. Người có xu hướng tham, luôn có hành động bám víu và chấp thủ, dính mắc, quên chánh niệm, tự nhiên nhân tố tham trở nên mạnh mẻ. Chẵng bao lâu, nó hiển bày nhân tố đó trong mọi sinh hoạt của anh ta. Ngược lại, khi những tâm lành đối kháng lại những tâm ác kia được phát triển, nó trở thành khuynh hướng tâm tánh nổi bật và được hiển lộ trong nhân cách.

Hỏi: Nhân tố chọn lựa đến từ đâu?

Chọn lựa là một nhân tố tâm khác. Có một quan hệ nối liền rất phức tạp giửa những nhân tố tâm khác nhau. Nhân tố chọn lựa, nguyên biến trình, sự quyết định, sự dụng công nằm ngay ở đó. Chúng biểu lộ bản chất tự nhiên và chức năng riêng của chúng. Một trong những nguyên nhân gần tạo lập nên chánh niệm là lắng nghe giáo pháp. Đó là yếu tố khiến cho nhân tố dụng công trổi lên. Đức Phật nói rất thường về cách lắng nghe giáo pháp thiện xảo. Nó khơi động nhân tố dụng công để bắt đầu thành lập chánh niệm. Các nhân tố tâm bao gồm "muốn" là tất cả những tiềm tàng trong thức. Ta không phải làm gì để tạo ra những nhân tố đó. chỉ là câu hỏi nhân tố tâm nào nên phát triển. những quyết định chính xác đến từ lắng nghe giáo pháp, hiểu được giáo pháp là gì. Việc đó thúc đẩy sự trổi dậy cố tâm phát triển chánh niệm ngỏ hầu đưa đến tuệ Minh sát. Có một đoạn trong kinh Pháp cú nói, "có hành động mà không có người làm, có sự đau khổ mà không có ai đau khổ, có chứng đắc mà không có người chứng đắc."

Hỏi: Thông minh là gì?

Thông minh là tần lớp tư tưởng khái niệm của tâm; nó có thể được huấn luyện, huân tập và xử dụng; hay nó cũng có thể là chướng ngại. Tùy thuộc vào cách ta hiểu rỏ ràng biến trình tư tưởng. Nếu có một trí tuệ quán sát rỏ ràng vào trong bản chất thiên nhiên, nó không thể là chướng ngại được. Nếu ta quan niệm sai lầm về sự vật cho sự vật chính nó là thật, vậy nó đưa đến trở ngại trong nhầm lẫn giửa khái niệm và thực tế. Nhưng, trong chính nó, nó cũng chỉ là một phần trong toàn diện tiến trình thân tâm (có, nhưng mà giả có). Tam Tổ Sùng Tín đã nói một câu: "đừng loại bỏ các giác quan và ý niệm thế gian: quả vậy, chấp nhận chúng một cách hoàn toàn là đang đồng nhất với chứng ngộ."

Một Hướng Dẫn Đơn Giản, Trực Tiếp Về Pháp Hành Thiền Phật Giáo

Joseph Goldstein

Chánh Trực dịch

Phần II

SÁNG THỨ 6

Hướng Dẩn: Nhận Thức Đối Tượng

Khi ảnh tượng hiện ra trong đầu lúc hạ thủ công phu, chỉ cần ghi chú "thấy, thấy," không cần phải phán xét, định phẩm nó ý nghĩa là gì. Chỉ thuần quan sát sự xuất hiện và biến đi của ảnh tượng đó. Khi âm thanh trở nên nổi bật, ghi chú "nghe, nghe," mà không phân tích, khái niệm nguyên nhân của nó. Nếu mùi ngửi mạnh đến độ ta cần phải lưu ý, ghi chú "ngửi, ngửi," và một lần nửa trở lại với hơi thở. Bạn càng chú tâm, bám sát một cách tỉ mỉ vào một đối tượng nổi bật, thì tâm bạn càng mau lẹ nắm bắt tất cả những đối tượng khác.

TRƯA THỨ 7

Những Câu Chuyện

Cách phát triển làm cho tâm có xung lực tốt là tăng thêm phần ý thức nhiều hơn. Lúc mới bắt đầu, tâm bạn rất là rời rạc, một đối tượng và một lát sau một đối tượng khác. Sự hành tập được phát triển bằng cách gia tăng lần nắm bắt đối tượng để ý thức lúc nào cũng luôn luôn hiện diện trong từng thời điểm nắm bắt được nhiều đối tượng khác nhau, dòng lưu chuyển của hơi thở, cảm thọ trong thân, hay tư tưởng. Tỉnh giác trong sự luân chuyển của mọi hiện tượng ở tần lớp vi tế, đó mới là chánh niệm đúng cái được phát triển từ hành tập. Đức Phật đã nêu lên một thí dụ thế nào là chánh niệm ta nên có. Ngài nói có một người được chỉ thị đi băng ngang qua một khu phố đông người với một tĩn nước đầy đang đội trên đầu. Đàng sau là một người lính với cây đao lớn trong tay. Nếu một giọt nước đổ ra, người lính sẽ vung đao lấy đầu anh ta. Tất nhiên người đội tĩn nước đã đi thật là chánh niệm. Nhưng phải là chánh niệm trong một tư thế thoải mái. Nếu có nhiều bắt buộc hay kềm giữ, chỉ một sự thúc đẩy nhẹ sẽ làm nước tràn ra. Người đội tĩn nước phải được thư giản và nhịp nhàn, di chuyển theo sự thay đổi cảnh trí, tuy nhiên cũng phải ở trong tư thế lưu tâm từng giây phút. Đó là lối cẩn trọng ta cần phải trong sự phát triển chánh niệm: một trạng thái tỉnh thức mà thư giản.

Phải có một cố gắng nhất định nào đó được áp dụng trong phát triển từng giây phút ý thức. Nó không phải là sự cố gắng để đạt được cái gì trong tương lai mà là sự cố gắng để sống trong hiện tại, chánh niệm với tâm bình thản, thư thái đến những gì đang xãy ra ngay bây giờ.

Một câu chuyện về một người đã có chút công phu đến thăm một vị Thiền Sư. Trời đang mưa. Anh ta đến cửa, bỏ giầy và dù ở bên ngoài. Sau khi đảnh lễ, vị thiền sư hỏi anh ta để dù ở phía phải hay trái của đôi giầy. Anh ta đã không thể nhớ. Được kể lại rằng anh phải đi hành tập đến bảy năm nửa để hoàn chỉnh sống thiền trong từng giây phút.

Rất là quan trọng để triển khai sự chú tâm xuyên thấu luôn luôn về mọi phương diện ta sống, từ thời điểm ta thức giấc vào buổi sáng đến lúc đi ngủ trở lại. Tỉnh giác quay về với "phồng-xẹp," hay "ra-vào," và từ giây phút đầu tiên đó, chánh niệm trong mỗi hành động được bao gồm lúc thức dậy rửa mặt, bắt đầu đi, chuẩn bị ngồi cũng như đứng và cho đến lúc ăn. Khi nằm xuống ngủ, có mặt với "phồng-xẹp" hay "ra-vào," cho đến giây phút cuối khi chìm vào giấc ngủ. Lối lưu tâm nầy sẽ là một lợi ích lớn. Nếu có tư tưởng rằng hành tập trong lúc tọa thiền và kinh hành, và thời gian còn lại thì không quan trọng lắm, vậy trong khoảng dừng nghĩ đó, ta mất đi xung lực đã được tạo ra lúc trước. Trau dồi sự tỉnh giác mạnh mẻ trong mỗi hành động nguyên một ngày giúp tâm giữ được tập trung và lặng yên. Sự cương quyết và quân bình tâm nầy có thể đưa đến chứng ngộ.

Không có bất cứ một hoàn cảnh nào mà chánh niệm lại không có giá trị. Trực giác sâu thẳm về chơn lý bất thần có thể xãy ra bất cứ lúc nào khi những yếu tố chứng ngộ đã chín mùi và tụ hội đúng lúc.

Có câu chuyện về Ngài Anada, Thị-giả của Đức Phật, coi sóc những gì Đức Phật cần thiết và sắp đặt mọi thứ. Nhưng khi làm Thị-giả cho Đức Phật, Ngài đã không có đủ thì giờ để hành thiền. Nhiều đồng đạo của Ngài đã chứng đắt rồi mà Ngài vẫn còn ở vị trí ban đầu. Chỉ sau đó Ngài mới có cơ hội thực tập một cách rốt ráo. Một thời gian sau khi Đức Phật nhập diệt, chư Tăng được gọi về để kết tập kinh điển những gì Đức Phật thuyết pháp để giáo lý không bị quên mất. Có tất cả 499 vị Trưởng lão, tất cả đều đã chứng đắc với đầy đủ thần thông. Họ chọn Ngài Ananda vì Ngài có mặt mỗi khi Đức Phật thuyết giãng và cũng do bởi Ngài có trí nhớ bật nhất . Vì thế, mặc dù Ngài vẩn chưa chứng ngộ, Ngài vẩn được coi là nhân vật rất quan trọng cho cuộc kết tập kinh điển. Khi ngày kết tập kinh điển đến gần, tất cả chư Tăng thúc dục Ngài Ananda cố gắng đạt đạo quả. Đêm trước lúc kết tập kinh điển, Ngài cố gắng triệt để, một cách căng thẳng. Ngài đi kinh hành, "nhấc chân, đưa tới, đặt xuống." Nửa đêm, một , hai giờ sáng và Ngài vẩn chưa chứng đạo quả. Khoảng bốn giờ sáng, Ngài kiểm điểm lại toàn diện tiến trình hành tập. Ngài rất là thông minh và có nghe tất cả những lời giáo huấn của Đức Phật. Ngài nhận ra rằng tâm Ngài đã không quân bình. Ngài đã cố gắng quá sức mà không có sự tập trung đúng mức và tâm yên tĩnh. Đã có quá nhiều mong đợi trong tâm Ngài. Cho nên Ngài dừng lại và đổi tư thế thiền, cố gắng quân bình mọi sự việc lại. Ngài đi đến giường nằm với tâm thật chánh niệm, nhìn toàn diện diễn biến. Và được kể lại rằng vừa lúc đầu Ngài sắp sửa chạm gối, trước lúc đặt hai chân trên giường, trong chớp nhoáng đó, Ngài chứng ngộ sự thật tối thượng, và trong chứng ngộ giải thoát đó Ngài đạt được thần thông. Lúc đó vào khoảng bốn giờ sáng Ngài được hưởng niết bàn hỷ lạc, yên bình. Sáng hôm đó, Ngài xuất hiện tức thời nơi dành riêng cho Ngài trong buổi kết tập, mọi người nhận ra rằng Ngài Ananda đã chứng quả tuyệt đối.

Không thể nào biết rằng khi nào đám mây vô minh sẽ tan đi. Nó có thể xãy ra kể cả trong diển trình đang nằm xuống ngủ. Chánh niệm ! Trong mỗi giây phút, theo dỏi, tỉnh thức đến những gì đang xãy ra. Lối sống thiền nầy, ngày qua ngày, tạo cho tâm có một sức mạnh khác thường. Sử dụng tất cả những cơ hội trong khóa thiền đến tận cùng: đừng lãng phí thời giờ hay nghĩ rằng mình đã tập đủ rồi. Nếu đã quá khuya và bạn không cảm thấy buồn ngủ, tiếp tục hành tập. Thông thường những giờ ban đêm lại rất thuận tiện cho hạ thủ công phu. Nên hiểu là tin tấn tối đa nhưng không thúc ép, không tạo nên sự căng thẳng.

Lúc tôi đang ở Ấn Độ khi mới bắt đầu học thiền. Có một người bạn sống đối diện dảy phòng. Anh ta đã là một khuông mẩu toàn hảo về sự bền chí. Mỗi lần tôi gặp anh, là anh ta đang hành thiền. Mười, mười một giờ đêm rồi, lúc tôi chuẩn bị đi ngủ, mà tôi vẩn còn thấy đèn phòng anh ta chưa tắt. Việc nầy năng động tôi khiến tôi lại trổi dậy, tiếp tục hành thiền. Sau một lúc kinh hành, thân và tâm được bổ xung lại nghị lực, và rồi tôi lại có thể toạ thiền một hai giờ nữa, ngồi thiền, kinh hành, và lại ngồi thiền. Như vậy tôi đã thúc bản thân đến mức có thể được, và nó rất là có giá trị tốt. Tác dụng tích lủy về định tâm và chánh niệm cũng cần nên có, sau một ngày hành tập, trong những giờ ban đêm, tâm đạt được tính chất xuyên thấu sâu thẳm. Nếu bạn cảm thấy nó đang xãy ra như vậy, xin cứ tiếp tục hành tập. Toạ thiền và kinh hành càng nhiều càng tốt. Có rất nhiều thứ để chứng nghiệm, rất nhiều tần lớp của tâm để trải qua.

Rất nhiều trung tâm Thiền ở Miến Điện, hành giả chỉ ngủ có bốn giờ và, như lúc thiền được phát triển hơn, giờ ngủ lại càng ít đi. Ta không nên rơi vào cạm bẩy điều kiện hóa chính ta, suy nghĩ rằng nếu ta không đủ bẩy hay tám giờ ngủ ta sẽ bị mệt mỏi. Đó đơn giản chỉ là một mô hình, thói quen củ. Khi tâm được quân bình cả ngày, không dính mắc, không lên án, không đồng hóa với sự vật, ta không tiếp thâu nhiều, cho nên tâm không bị mỏi mệt và căng thẳng. Thầy tôi đã nói rằng khi ông ta được huấn luyện ở Miến Điện ông ta đã qua một thời gian năm ngày không ngủ,không mệt mỏi gì cả. Chỉ làm một cách nhịp nhàn và đều đặng, hành tập y hệt theo Minh Sát tuệ, Hành tập chánh niệm. Nhạy bén đến những gì cần thay đổi trong bạn và nếu bạn không thấy mệt hay buồn ngủ, tiếp tục hành tập qua đêm luôn.

SÁNG THỨ 8

Hướng Dẫn Tác Ý

Hành uẩn là một nhân tố tâm bình thường hiện diện từng giây phút trong Thức. Khi nó trở nên mạnh mẽ, nó cũng cần được lưu tâm đến. Hành uẩn là một cái tâm thúc dục hay ra hiệu lệnh trước khi hành động được bắt đầu. Khi ta chánh niệm với hành uẩn và tác ý, là ta có sự tự do để chọn lựa là làm hoặc không làm hành động đó. Nếu mà ta vẩn không ý thức được những tác động tâm đó, hành động sẽ theo sau một cách máy móc. Lấy thí dụ khi ta ngồi thiền, trước lúc ta đứng dậy, có cái ý muốn đứng dậy. Khi bạn thấy được cái tác ý đó, cái trổi lên nhưng cũng qua đi, bạn sẽ tiếp tục toạ thiền, bởi vì bạn có chánh niệm mà không bị đồng hóa. Nếu tác ý xuất hiện mà không chánh niệm, ta sẽ thấy ta đứng dậy mà không ý thức được tất cả những tiến trình được xãy ra. Nó là vậy với tất cả những động tác tự ý của thân. Cho nên khi tác ý trở nên rỏ ràng ta nên giữ chánh niệm với chúng, thấy chúng là gốc của sự thay đổi chuyển tiếp giửa các oai nghi, đi, đứng, nằm và ngồi. Trong lúc đi, có một cái tác ý để dừng trước khi ngừng lại. Có cái tác ý để xoay trước khi ta xoay người. Không cần thiết phải lựa ra mỗi tác ý từng bước chân nhưng nó rất có ích để nhận ra rằng khi bạn đến quãng cuối của vùng qui định kinh hành, vừa lúc trước khi bạn xoay người. Chính cái chân nó không có động tác quẹo đó. Nó quẹo là do bởi ý chí ra lệnh trước. Rất nhiều sự quan sát thấu đáo vào trong sự quan hệ nhân quả nầy của thân và tâm được phát triển qua lối tra xét nầy. Có lúc thân là nhân và

trạng thái tâm là quả. Và đôi khi tâm là nhân và động tác thân là quả. Tác ý nổi lên ra lệnh chân phải chuyển hướng. Chẵng có ai cả, không có một người nào làm động tác xoay chuyển đó. Nó là mối liên hệ nhân và quả một cách khách quan. Nhưng, nếu trong lúc xoay mà ta không chánh niệm được toàn cảnh diển trình đang xãy ra, nó rất dể dàng bị đồng hóa với suy nghĩ rằng có một "người" nào đó đang làm như vậy.

Giả sử bạn đang cảm giác lạnh và bạn đi tìm một áo len để mặc. Do bởi sắc thân thọ cảm, sự ước mong trổi dậy làm sau cho ấm thân. Bởi ước mong đó, ý chí nổi lên đi tìm áo để mặc. Do từ ý chí đó, thân sẽ di động. Thói quen chánh niệm với tất cả những tác ý đó tạo thành trí tuệ quán sát trong mối liên kết hỗ tương, tiến trình giửa thân và tâm.

Trong khi ngồi, tác ý cũng có thể được khám phá ra trước mỗi hành động. Nếu bạn thay đổi tư thế, sẽ có một tác ý như vậy xãy ra trước. Nếu bạn mở mắt, sẽ có tác ý mở mắt trước. Những cái nầy cần nên được lưu tâm. Tác ý không luôn luôn là tư tưởng trong tâm, không nhất thiết phải là những tiếng nói trong đầu. Lắm khi chúng được cảm nhận ra chỉ là một sự thúc dục, một tín hiệu gì đó sắp xãy ra. Bạn không cần chữ hoặc câu nói trong đầu. Chỉ thuần lưu ý sự thúc đẩy đó cái tạo ra hành động. Và bạn bắt đầu thấy ra liên hệ nhân quả đang làm việc trong thân tâm nầy như thế nào, khái niệm về tự ngã tan biến vào trong bản chất trải rộng tự nhiên và đơn giản của các nguyên tố.

SÁNG THỨ CHÍN

Hướng Dẩn: Thọ Thực

Có nhiều diển biến thân và tâm xãy ra trong lúc thọ thực. Ta nên để ý những tiến trình liên tục nầy; nếu không như thế, mong cầu tham thực sẽ trổi lên. Và khi không có ý thức, ta không được hưởng món ăn ngon một cách trọn vẹn. Ta ăn một, hai miếng nhưng đầu óc luôn suy nghĩ tán loạn.

Khi giờ thọ thực bắt đầu. Diển trình đầu tiên là thức ăn. Lưu tâm "thấy, thấy." Sau đó là một tác ý để lấy thức ăn, tiến trình tâm thức. Phần tác ý đó cũng nên được ghi nhận ra. "Tác ý, tác ý." Tâm ra lệnh khiến cho cánh tay di chuyển. "di chuyển, di chuyển." Khi tay và muỗng chạm vào thức ăn, sẽ có cảm giác va chạm, sự tiếp xúc. Và rồi có tác ý để nhấc cánh tay, nhấc tay lên. Lưu ý một cách cẩn thận đến những diển biến nầy.

Mở miệng. Đưa thức ăn vào. Ngậm miệng lại. Tác ý để hạ cánh tay xuống, và rồi sự di động. Mỗi lần một sự kiện. Cảm nhận được thức ăn trong miệng, kết cấu của thức ăn trong miệng. Nhai. Kinh nghiệm từng động tác. Khi ta bắt đầu nhai, sẽ có vị giác xãy ra. Chánh niệm về vị giác nầy. Như lúc ta tiếp tục nhai, vị giác biến mất dần. Nuốt. Lưu ý đến nguyên biến trình từng chặng một đang xãy ra. Chẵng có ai đằng sau đó cả, không ai là người ăn. Nó chỉ là nhiều tác ý nối tiếp nhau, sự chuyển động, vị giác và xúc giác. Chúng ta là thế-những diển trình liên tục của các căn trần hỗn hợp xãy ra, và bằng cách chánh niệm từng diển biến một, ta cởi bỏ được khái niệm về bản thân thật có. Ta thấy được toàn bộ liên tiếp những chuyển biến hoạt động của thân và tâm. Tác ý, tư tưởng, cảm thọ, sự di chuyển, tất cả đều nhịp nhàng liên hệ lẩn nhau, tâm tác động cho thân di chuyển, thân xúc chạm làm cái nhân xui khiến sự thèm muốn và tâm lại tác ý.

Thông thường ta ăn không chánh niệm. Mùi vị đến và qua đi rất nhanh. Lúc thức ăn vẩn còn trong miệng, và vì tham lam, thèm thuồng xúc vị được tiếp tục hoài, tay không ngừng gắp thức ăn, nói chung ta không ý thức được toàn vẹn diển trình được xãy ra. Nhai nuốt hết tất hết thức ăn trong miệng trước rồi hảy tiếp đến miếng thứ hai. Theo cách nầy ta trở nên nhạy cảm đến thân và có thể biết được dung lượng bao nhiêu ăn cho vừa đủ. Khi có chánh niệm trong lúc ăn, ta không dể gì bị bội thực cả.

Trong buổi sáng tu tập nầy, tất cả mọi việc đều được làm chẩm rải để ta có cơ hội thanh tra một cách kỷ càng những gì đang xãy ra. Khi chánh niệm được phát triển mạnh, bạn có thể làm công chuyện nhanh, bình thường. Nhưng trong khi hành tập, không nhất thiết phải vội vã. Làm một cách từ tốn trong im lặng và ý thức. Sát nhập thiền ăn vào đời sống thực tập hằng ngày không để một kẻ hở gián đoạn nào trong chánh niệm. Từ lúc thức dậy, xuyên qua mọi sự việc được làm trong ngày, lúc nào cũng chánh niệm, tạo nên mọi sự việc đều là thiền.

TỐI THỨ CHÍN

Những Chướng Ngại

Thử tưởng tượng chính bạn đang ở giữa một trận đánh, một mình, một tay đương đầu với hàng ngàn quân giặc. Mặc dù bị bao vây tứ phía, nhưng dẩu sao bạn vẩn chế ngự được giặc. Thử đặt bạn trong trận đánh nầy cả ngàn lần khác nhau, và mỗi lần như thế bạn vượt qua, chiến thắng được giặc chung quanh. Đức Phật đã nói rằng chiến thắng bản thân mới là một công việc khó. Nó không phải là chuyện bình thường ta đặt ra để làm. Việc khó khăn nhất là làm sao để hiểu được chính tâm mình. Không phải là không được. Từ xưa đã có rất nhiều bật tiền nhân chinh phục được muôn ngàn giặc thù nầy không biết bao lần rồi, và các vị còn để lại kim chỉ nam hướng dẩn với những lời khuyên răng quí báo.

Cái hữu ích lớn nhất bây giờ là nhận diện được kẻ thù là ai. Nếu không nhận ra, chúng vẩn giữ nguyên tiềm năng hủy hoại trong tâm; trong ánh sáng chánh niệm, chúng trở nên dể dàng để đối phó hơn. Có năm tên giặc hung hiểm trong trận chiến tâm thức nầy, học cách nhận dạng được chúng thì vô cùng thiết yếu để hiểu biết, xuyên thấu vào tần lớp sâu thẳm của chúng hơn.

Kẻ thù thứ nhất, hay chướng ngại, là ái dục; thèm khát sau khi cảm thọ được khoái lạc, muốn nắm giữ đối tượng cảm giác đó. Nó làm cho tâm luôn phóng ra ngoài, tìm kiếm đối tượng bằng cách nầy hay cách khác với trạng thái xáo động không quân bình. Bản chất tham ái dục lạc không lúc nào là đủ hay thỏa mản. Như cái túi tham không đáy, nó chẵng bao giờ dừng nghĩ kiếm tìm. Ta thọ hưởng khoái cảm đó, nó xuất hiện và biến mất, bản chất vô thường trong mọi hiện tượng, và ta bị bỏ rơi với cảm giác không thỏa mản và rồi lại mong muốn nửa để bù vào chổ trống đó để cho được toại nguyện. Khi ta chưa trực diện với tâm thức ái dục đó, ta vẩn chưa hoàn tất, vẩn luôn đi tìm khoái lạc mới, lạc thú khác. Nó có thể là sự luyến ái một khung cảnh đẹp, âm thanh ngọt ngào, hương thơm, mùi ngon, khoái cảm về thân, hay ý tưởng mê say, quyến rủ. Sự dính mắc vào trong những đối tượng nầy làm tăng trưởng nhân tố tham; một cách thật chính xác, tham trong tâm, sự bám níu nắm giữ nầy ràng buột ta đi trong bánh xe sinh tử luân hồi. Khi ta giải quyết thành tựu rốt ráo chướng ngại tham ái nầy thì mới gọi là yên ổn. Nếu không, ta vẩn ở lẩn quẩn trong hấp lực của chiếm hữu và dính mắc.

Kẻ thù thứ hai là sân hận; nóng giận, ác tâm, ác cảm, bực mình, phát cáu, là những biểu hiện của một tâm thức luôn kết án, chê trách. Nó là tâm lúc nào cũng phản kháng lại đối tượng và muốn vất bỏ nó đi. Đây là trạng thái bạo động và hỗn loạn. Trong Anh ngữ ta dùng hai câu nói để diển tả một cách rỏ ràng ảnh hưởng của hai tên giặc nầy, ái dục và ác tâm. Người ta thường nói "thèm khát đang đốt cháy" (burning with desire), hay người đó đang "cháy thành ngọn" (buring up), có nghĩa là người đó đang rất là nóng giận. Tâm trạng nầy là thật vậy đang nóng đốt: một sự đau khổ to lớn.

Kẻ thù thứ ba là tâm lười biếng, tính chất uể oải, lờ phờ. Một trạng thái tâm như vầy thì chỉ muốn đi ngủ thôi. Có loài sinh vật gọi là con sên: dài khoảng 2.5 centimeter, không thể hiện một động năng xúc tác nào, với tôi nó luôn luôn biểu hiện tính chất chậm chạp lười biếng, trạng thái mê mờ. Nếu ta không vượt qua được trạng thái tâm mê mờ buồn ngủ đó, chẵng có gì xong được, chẵng có gì để nhận dạng rỏ ràng, tâm nằm trong tình trạng nặng nề và đần độn.

Chướng ngại thứ tư là trạo cử, tâm thức trong tình trạng lo lắng, hối hận và xáo động thì không thể nào an định được. Nó luôn nhảy từ đối tượng nầy sang đối tượng khác mà không có chánh niệm. Cái tâm hay thay đổi do dự nầy ngăn cản sự phát triển trực giác nội quán.

Kẻ thù lớn thứ năm là nghi ngờ, và như thế nào đó nó là tên giặc khó trị nhất. Nếu ta vẩn chưa xuyên suốt được nó, hồ nghi sẽ khống chế tâm, làm mất đi tuệ năng, ngăn trở sự tin tấn sáng suốt. Khi tâm nầy trổi lên, nó chất vấn về khả năng và những gì ta làm. Có thể từ lúc đầu tiên có mặt ở đây, tư tưởng đã hỏi, "tôi đang làm gì ở đây? Tại sao tôi phải đến đây? Tôi không thể làm như vậy, nó khó khăn quá." Đây là tâm nghi ngờ, một chướng ngại lớn trên con đường hành tập.

Tất cả những chướng ngại nầy - tham ái, giận, lười, trạo cử, hồ nghi -đều là các tần lớp tâm sở. Chúng không có một bản ngã thường còn, chỉ là yếu tố vô cá tính hoạt động theo cách riêng của chúng. Sau đây là một sự so sánh để làm sáng tỏ những ảnh hưởng chướng ngại nầy. Thử tưởng tượng một cái hồ nước trong veo. Cảm giác tham ái giống như những mầu sắc tuyệt đẹp pha lẫn trong nước. Ta trở nên xuất hồn bởi vẻ đẹp và sự lôi cuốn phức tạp của mầu sắc cho nên không đi sâu vào trong hồ. Giận, ác tâm, không ưa thích thì như nước đang sôi. Nước đang sôi thì rất là xáo động. Bạn không thể thấy được đáy hồ. Tâm thức xáo động nầy, phản ứng hung bạo của sân và ghét bỏ, là chướng ngại lớn để đi đến sự hiểu thấy thấu đáo. Hôn trầm - dã dượi là nước hồ bị bao phủ một lớp rong dầy đặt. Ta không thể nhìn thấu suốt tận đáy hồ do bởi quá nhiều rong. Nó là một tâm thức nặng nề. Phóng dật - lo âu như là hồ nước khi có gió. Mặt nước chao động nhiều khi gió thổi mạnh. Khi bị tác động bởi phóng dật - lo âu nầy, tuệ giác không phát triển được vì tâm không được tập trung và bình an. Hoài nghi thì như nước hồ bị khuấy bùn đục; trí tuệ bị ngăn cản bởi tâm vẫn đục bao phủ.

Có nhiều cách để đối trị với những tên giặc nầy khi chúng xuất hiện trên trên con đường hành tập. Đầu tiên là nhận dạng ra chúng, thấy chúng rỏ ràng từng giây phút. Nếu cảm giác tham ái nổi lên, nhận ra một cách tức thì rằng đang có tham ái trong tâm, hay nếu có oán giận, hay hôn trầm - dã dượi, hay phóng dật, lo âu, ý thức liền tức thời chướng ngại ma quân đó đang hiện diện. Sự nhận biết đó có một năng lực vô cùng mạnh mẽ, từ ý thức được nó mà ta vượt qua chướng ngại một cách hữu hiệu. Nhận thức dẩn đến tâm chánh niệm và chánh niệm nghĩa là không bị thằng thúc, không kết án, không đồng hóa với đối tượng. Tất cả chướng ngại đều là trạng thái tâm vô thường. Chúng nổi lên và tan biến, như mây trên trời. Nếu ta chánh niệm khi chúng đến và đừng có một phản ứng hay đồng hóa gì cả, chúng chỉ diển hành xuyên qua tâm mà không tạo nên sự quấy rầy nào. Chánh niệm là phương pháp hữu hiệu nhất để đương đầu với chúng.

Cũng có những giải liệu đặt biệt cho những chướng ngại nầy khi tâm bị áp chế bởi chúng và khi chánh niệm còn yếu. Khi tham ái chế ngự tâm, Rất hữu ích để ta quán chiếu thực chấc của cái thân đang tan hoại nầy, sự thật là tất cả chúng ta, ở điểm cuối cùng, cũng sẽ là cái thây ma. Hình như nó chỉ là cái gì trong chốc lác, ta sẽ là người già lụm cụm bảy mươi, tám mươi, hay chín mươi tuổi. Ngài Hán Sanh ( Han Shan), một nhà thơ cổ sống ẩn dật, đã diển tả việc nầy một cách rỏ ràng:

Một rèm ngọc trai treo trước sảnh đường đầy ngọc bích,

Và bên trong là một diễm nữ đáng yêu,

Nét đẹp yêu kiều hơn cả chúa tiên và trường bất diệt,

Gương mặt nàng như đóa hoa đào nở rộ.

Sương xuân sẽ bao phủ điện đông,

Gió thu thổi từ lâu đài tây,

Và sau ba mươi năm đã trôi qua,

Nàng sẽ trông giống như một xác mía khô.

Sự quán tưởng nầy làm yếu đi nhục dục tham ái lúc ta nhận ra cái chết của mình sắp xảy ra. Không phải rằng chết chỉ dành riêng cho một số người. Khi ta không cảm nhận ra sự cấp bách của sự chết thì ta không cảm giác cái vô song và quyền năng của giây phút hiện tại.

Cũng có mối tương quan giữa các tần lớp tham dục và cảm giác quá nuông chiều bản thân trong việc ăn uống, ngủ nghĩ. Tiết chế hai phần nầy làm giảm đi tâm tham ái và đem lại trạng thái rỏ ràng, trong sáng hơn.

Ác tâm, nóng giận, đố kỵ, sân hận; một lần nửa, cách tốt nhất để đối phó với những chướng ngại nầy là biết được chúng, là có chánh niệm. Bạn đang ngồi và bất ngờ bị tràn ngập với nhiều suy tưởng bất thiện về một người nào hay hoàn cảnh. Ngồi lại và lưu ý "giận, giận." Không đồng hóa với cơn giận, không tự trách mình tại sao lại giận. Chỉ đơn giản nhìn. Nó đến và sẽ đi. Sân hận càng tăng khi nó được nung đúc bằng sự đồng hóa, "tôi giận và tôi cũng nên giận bởi vì người đó đụng chạm đến tôi. . .," Thay vì đi theo sở hướng của ác tâm, ta chọn lựa cách chỉ quan sát thật kỹ lưỡng. Bạn sẽ thấy ra rằng tự nhiên nó sẽ mất năng lực để quấy rầy tâm. Một cách đặt biệt khác để đương đầu với tâm ác khi chúng trở nên quá mạnh là quán tâm từ: mong mỏi chúng sinh mọi nơi đều được bình an hạnh phúc, rải tâm từ đến từng người, và cuối cùng đến riêng những người bạn đang giận đến, bao trùm người đó với ý tưởng thương yêu mặc dù ở thời điểm đó có thể nó rất khó khăn. Dần dà nóng giận sẽ tiêu tan và một lần nửa tâm sẽ mát mẻ và bình an trở lại. Một cách thực dụng nhất đương đầu với ác tâm, nếu bạn có một cảm giác đố kỵ quá sức đến một người, là tặng cho họ một món quà. Nó rất khó để ôm khư khư cơn giận trong sự thể hiện được một hành động buông xã, bởi vì bạn đang có lòng nhân hậu và mở rộng, nó giúp ta đánh tan đi sự căng thẳng và bực dọc. Nó là đường lối rất thiện xão để giải toả tâm từ sự nóng đốt của sân hận.

Có thể, một cách thông suốt hơn nửa trong đối đầu với giận và sân hận là quán chiếu trên luật nhân - quả: để hiểu ra rằng ta là người thừa kế hành động chính ta tạo nên. Mỗi chúng sanh thì đang trải qua kinh nghiệm những kết quả của hành vi thiện và bất thiện. Nếu người nào đó làm cái gì bất thiện, thay vì phản ứng lại với giận dử, ta có thể đáp ứng lại với lòng bi mẫn, thông cảm rằng người đó đang bị vô minh thâu nạp, theo lối đó, nhân quả báo ứng, cái khổ sẽ trở lại với chính họ. Không cần phải tưới tẩm thêm khổ đau trên khổ đau mà người đó đã tự tạo ra rồi; thay vì vậy, xuất phát từ lòng bi mẫn, ta nên xoa dịu đi nổi chồng chất của vô minh đó.

Hôn trầm và dã dượi. Một lần nửa, cách tốt nhất để đối trị chúng là quan sát chúng một cách thật kỷ, giảo nghiệm và tra cứu tính chất của chúng, tính chất lờ đờ của tâm. Nội chiếu xuyên thấu vào trong tâm đó. Với cách chánh niệm tra cứu nầy, bạn có thể kinh nghiệm được rằng trạng thái ngủ gục biến mất vừa kịp lúc. Bạn có thể lưu ý một vài lần "buồn ngủ, buồn ngủ," và rồi ngay sau đó, tâm bừng tỉnh hoàn toàn trở lại. Bằng cách chăm chú mà không đồng hóa với cảm giác buồn ngủ, nó sẽ vượt qua được. Nhưng nếu bạn cố chánh niệm mà vẩn bị gục hoài, có vài phương pháp đặt biệt để làm. Thay đổi tư thế. Nếu bạn đang ngồi, hảy đứng dậy và bước vụt nhanh lên. Hoặc nếu bạn đang ở trong nhà, hảy đi ra ngoài. Không khí tươi mát sẽ tiếp thêm nghị lực. Nhìn vào vật sáng vài giây phút, bóng đèn, mặt Trăng, hay ngôi sao. Ánh sáng có ảnh hưởng đánh thức lại bộ não. Rửa mặt bằng nước lạnh. Đi kinh hành thục lùi. Hôn trầm và dã dượi đều là vô thường và có thể vượt qua được. Nếu bạn đã làm mọi cách mà vẩn còn gục, thì thôi hảy đi ngủ. Nhưng hảy cố gắng. Nếu mỗi lần cơn ngủ đến, ta nghĩ, " ồ được, tôi sẽ đi ngủ một chút," nó làm cho phóng dật mạnh thêm thôi. Phải kiên quyết và có nghị lực để đối trị với chướng ngại nầy.

Phóng dật và lo âu. Một lần nửa, chỉ chánh niệm. Nhìn vào phóng dật, tra cứu đó là tâm gì, lưu ý kỷ lưởng về phẩm chất phóng dật. Nếu bạn đang ngồi thiền và có cảm giác lo âu và không tập trung, chuyển hướng lấy tâm thức đó làm đối tượng quan sát. Chỉ ngồi nhìn nó, "phóng dật, phóng dật." Quan sát mà không bị đồng hóa. Chẵng có "ai" đang phóng dật; hơn nửa đó chỉ là trạng thái tâm thức riêng biệt đang làm việc. Nó đến và sẽ đi. Nếu sự nhận biết được quân bình, nó không quấy rầy tâm ta.

Một cách khác nửa là tập trung tâm lại, gom tâm vào một điểm. Đây là phương thuốc hữu hiệu đặt biệt để trị chứng bệnh phóng dật. Nếu tâm cảm thấy bị xao động nhiều, trở về chánh niệm với hơi thở. Đặt tâm trên một đối tượng và trụ ở đó khoảng một thời gian, hai mươi phút, nửa giờ, như vậy để yếu tố tập trung trở nên vững chắt. Ngồi yên, thẳng, bất động, đúng tư thế cũng giúp cho vượt qua được phóng dật.

Kẻ thù cuối cùng là nghi ngờ. Thật là tốt để nhìn ra nghi hoặc là gì bởi vì nó có thể là một cản trở không thể vượt qua được trên đường hành tập và cũng có thể ta sẽ đầu hàng. Một lần nửa, phương pháp hữu hiệu nhất và theo cách thấu suốt được trong đối trị với hồ nghi là nhìn nó, đối diện với nó, biết được nó đang có mặt. Khi nghi ngờ hiện diện, lưu ý nghiêm túc đến tâm trạng hồ nghi đó mà không bị đồng hoá chúng là tôi hay ta. Trạng thái đó không có một cái thể, không tôi và của tôi. Nó chỉ là suy tưởng, một trạng thái tâm. Nếu ta có thể nhận dạng và không bị đồng hóa, nghi hoặc đến, ta ngồi lại và để ý, "nghi hoặc, nghi hoặc," tự động nó sẽ đi thôi.

Một cách khác để đối trị với nghi ngờ là có một sự hiểu biết đúng về cái gì ta đang làm, trọn vẹn con đường minh sát tuệ là gì. Ta không cần những đức tin mù quán. Hiểu được giáo Pháp một cách minh mẩn có thể là một sự trợ giúp to lớn để giải quyết vấn đề nghi hoặc nầy lúc chúng có mặt. Vậy khi tâm nghi kỵ đến bạn có thể phân biệt rỏ ràng từ kinh nghiệm bản thân, từ chíng sự hiểu biết của mình.

Thường ta có khuynh hướng lên án những chướng ngại nầy khi chúng đến. Tâm lên án kết tội chính bản thân nó là nhân tố ác cảm. Mỗi khi tâm khởi niệm lên án, tác động đó chỉ làm tăng sức mạnh kẻ thù mà thôi. Đây không phải là cách. Không phán xét, không định mức. Chướng ngại đến, chỉ đơn thuần quan sát. Chánh niệm là năng lực kềm tỏa không cho chúng không quấy động lên. Chúng có thể liên tiếp trổi dậy, nhưng chúng không làm quấy rầy đến tâm bởi vì tâm không có phản ứng lại chúng.

Nếu cứ để chướng ngại lộng hành một cách mạnh mẽ trong tâm hoài, cơ hội phát triển tuệ nội quán rất là khó. Trong vài ngày đầu, tâm như con ngựa hoang dại, đã có rất nhiều phóng dật, nghi ngờ, và tham ái, cho đến khi tâm bắt đầu thuần thục lại. Những khó khăng ban đầu ta tạm vượt qua nhưng chưa phải là chặng cuối. Giặc thù sẽ trổi lên nửa lúc tâm bắt đầu xuyên thấu vào trong các tần lớp bị điều kiện hoá sâu thẳm hơn. Nhưng lúc nầy tâm đã được tăng trưởng một ít, ta cũng đã có chúc tự tin vào khả năng để đối phó với những trạng thái tâm nầy, nhận thức được chúng đến rồi đi, nổi dậy và biến mất. Hiểu biết rằng chướng ngại là vô thường cho ta một cái tâm quân bình vững chắt. Xin cứ giữ phần tin tấn và luôn luôn nhận thức; cái tâm mà đã vượt qua được những giông bão to lớn trong tư thế quân bình và dể kiểm soát thì hầu như không gì lay chuyển được nó.

Hỏi: Tôi nên làm gì khi bị căng thẳng từ dụng công quá mức?

Đáp: Khi bạn bị căng thẳng hay thúc ép quá sức, hảy đi ra ngoài ngắm nhìn khung cảnh thiên nhiên, cây cối bầu trời. Chung quanh đây thật là hữu tình, trải rộng bao la. Nên ra ngoài bước thong thả vài vòng, nhưng vẩn với ý thức mình đang làm gì. Chỉ trong chốc lác, cảnh vật sẽ làm dịu lại cái tâm căng thẳng. Đức Phật thường hay đề nghị ta nên tiếp xúc với thiên nhiên. Do sự cô tịch của thiên nhiên, sẽ làm tâm bớt đi giao động nặng nề.

Hỏi: Có khi tôi không nhận nhận ra tiến trình hơi thở. Tôi phải làm gì?

Khi tâm trở nên tỉnh lặng, hơi thở cũng nhẹ ra. Nếu bạn mất ý thức hơi thở một cách hoàn toàn, chuyển ý thức sang cảm thọ thân, tư thế thân, hay chỉ ý thức rằng mình đang biết, mặc dầu hình như nó không chú tâm vào một đối tượng nhất định nào. Khi tâm định tiến triển một cách tốt đẹp, đôi khi bạn mất luôn cả cảm giác thân. Giữ chánh niệm về việc đó. Nó cũng là vô thường, rồi hơi thở sẽ trở lại.

Hỏi: Nó như thế nào khi ta nhận ra sự sợ hải và cố suy diển nó đến từ đâu?

Bạn có thể làm vậy, nhưng sẽ là một biến trình không dừng nghĩ. Phân tích nguyên nhân có nghĩa là còn kẹt trong đó. Nó sẽ đáo đi trở lại, và mỗi lần như vậy bạn sẽ phải phân tích nguyên nhân mới. Khi tuệ nội quán được trưởng thành bạn có thể nhận ra nổi sợ hải và để nó đi. Ta không cần phải suy diển nguyên nhân. Vấn đề của ta là buông xả chúng đi. Trạng thái thiền, một phương pháp rất cơ bản để đối diện những tiêu cực nầy là thấy được, nhận dạng, không đồng hóa, và xả bỏ chúng. Thật là đơn giản. Chỉ cần chánh niệm, ý thức được những gì đang xãy ra.

Hỏi: Tôi thường hay bị đồng hóa với chướng ngại. Có phương tiện thù thắng nào để chửa chứng bệnh nầy?

Người Tây Tạng dùng một hình ảnh tôi thấy rất là hay. Họ so sánh tâm như là bầu trời quang đản, trùm khắp, không một án mây. Mọi hiện tượng của thân và tâm thì đang xãy ra trong bầu trời quang đãng nầy. Hiện tượng không phải là bầu trời. Bầu trời tự nó đã trong veo không bị ảnh hưởng bất cứ việc gì đang xãy ra. Nắng, mưa, mây, gió đến và đi, bầu trời vẫn trong lặng. Ví tâm mình như bầu trời rộng mở trong sáng, để mọi thứ tự nhiên đến rồi đi. như vậy tâm sẽ được quân bình, thư thả, và luôn quán sát sự hằng chuyển.