Nghiên Cứu Cách Giảng Dạy Nội Điển

Chương II: Nghệ Thuật Sử Dụng

Thiên trước bàn về bố cục nội dung của kinh, đó là kiến thức quý báu cần phải có. Thiên này nói về phần ứng dụng của kinh, là cách triển khai thực tiễn trên tinh thần bi trí. Trình bày về bố cục được chặt chẽ là nhờ kỹ năng giảng dạy của người xưa; vận dụng có phù hợp và khéo giỏi hay không là nghệ thuật vận dụng của người nay. Vận dụng có hai mục đích là lợi mình và lợi người. Nương vào sự hiểu biết để tu tập là lợi mình, nương vào sự hiểu biết để giảng dạy là lợi người. Thiên này tập trung bàn về nghệ thuật giảng dạy, cho nên không đề cập vấn đề khác. Đã lấy thuật giảng dạy làm mục tiêu, tất cả vì lợi ích người nghe, nếu chẳng thể làm cảm động lòng người, chẳng thể phát khởi sự hứng thú của họ đối với Phật pháp, thậm chí tạo cho họ có ấn tượng không tốt, tránh xa dần không còn quan tâm đến chân lý, đó là một kết quả trái ngược, mong có công nhưng trở thành sai lầm, không những làm xúc phạm chúng sanh, hơn nữa cũng chà đạp những chú giải kinh luận của cổ đức. Muốn việc ứng dụng được tốt, đâu thể chẳng nói về nghệ thuật diễn giảng? Song tính chất của việc giảng kinh khác xa với cách dạy học trên lớp. Thế nên cách truyền dạy ở trường học chẳng phù hợp cho lắm, vì vậy cần xét rõ công việc và thời gian như thế nào để tạo nên một nét riêng của mình. Đây sẽ trình bày giản lược phạm trù nghệ thuật diễn giảng, mong cùng mọi người thảo luận.

A. CHUẨN BỊ TRƯỚC KHI GIẢNG

Người xưa nói: “Người thợ muốn khéo công việc trước phải chuẩn bị công cụ sắc bén”, lại nói: “Gặp việc luôn thận trọng, tính toán giỏi mới thành tựu”. Đủ thấy thông thường làm bất cứ một việc gì phải dự tính quá trình thực hiện. Cho nên sự học quý ở học rộng, tìm hỏi, suy nghĩ cẩn thận, phân biệt rõ ràng. Khi ứng dụng cần nhất là viết bản thảo, nhận xét toàn bài, chỉnh sửa nội dung, trau chuốt ngôn từ. Môn học ở đời muốn được tốt đẹp còn phải cẩn thận như thế, huống chi giáo pháp xuất thế chẳng lẽ có thể ghi soạn một cách sơ sài được sao? Bất kỳ sự nghiệp nào để đạt đến mức thông thạo đều do siêng năng rèn luyện. Ý nghĩa được trình bày xác đáng cũng do tra cứu chỉnh sửa thật kỹ. Đó chính là mấu chốt của sự thành bại.

Như người thợ giỏi xây dựng, trước phải vẽ sơ đồ, khi xác định rồi, y đó khởi công xây cất mới có thể trở thành công trình lộng lẫy nguy nga, đáng được chiêm ngưỡng. Giảng dạy nội điển giống như các nhà Nho dạy học, tụ hội khoảng vài trăm ngàn người ở một nơi thì đâu để cho sai lầm lẫn lộn, làm trò cười cho mọi người. Người xưa cho rằng giảng dạy chẳng hợp chân lý là lời nói của ma Ba Tuần, còn chẳng thích hợp căn cơ người nghe thì là lời nói tầm phào. Nếu đảm nhiệm việc giảng dạy lại lười soạn thảo, hoặc cậy tài năng mà xem thường hời hợt thì đâu tránh khỏi xảy ra sai lầm nội dung không ăn khớp, làm oan cho chư Phật ba đời.

a. Tham khảo kinh sách

Điều kiện cơ bản để giảng dạy cho tốt là đọc sách thường ngày, học rộng hiểu biết sâu sắc, tự nhiên có thể thực hiện một cách suôn sẻ. Song để bài giảng được tỉ mỉ tường tận, vẫn phải căn cứ thực tế để có cách làm xác đáng ổn thoả, cho nên cần có đủ kinh sách để tham khảo, nhất định chẳng thể thiếu ba loại sách này: một là sách chú sớ, hai là tự từ điển, ba là các sách có nội dung phân loại, và phải thường đặt ở đầu bàn, để tiện tay tra cứu. Đối với chú sớ của kinh nên dựa theo soạn thảo của người xưa, vì chú sớ của người xưa đều chính xác và thuần nhất, do các vị phần nhiều là người có chứng đắc, hơn nữa thường là tổ sư của các tông phái, lời nói lưu xuất từ trong chân tánh, văn chương ghi lại từ công phu tu tập, cho nên lời nói có thể khế hợp với tâm Phật, văn từ cũng thuần nhất không sai lầm, dứt khoát chẳng thể hướng dẫn người vượt ngoài phép tắc, cũng chẳng thể dẫn dắt người vào chỗ độc hại.

Nếu ngại chú sớ của người xưa sâu sắc khó hiểu, hoặc cảm thấy bản sớ đơn giản sơ lược, nên chọn thêm bản chú sớ của các vị gần đây, kết hợp để đối chiếu cũng là điều cần thiết. Do lời văn của các bản chú giải gần đây thuộc văn hiện đại, lời nói được sử dụng là lời nói hiện đại, nên tự nhiên giảm bớt điểm không phù hợp. Tuy là trích lấy văn từ, cũng cần để ý đến tác giả soạn thảo, bởi hàng tăng hay tục có lòng nhiệt thành tu học, thì lời nói việc làm nhất định có thể làm mô phạm. Các vị ấy soạn thảo chú thích, tuy sử dụng văn mới hiện nay, nhưng chắc chắn các vị ấy chẳng dám trái với giáo lý chân chánh.

Sách học chữ như: Nhất Thiết Kinh Âm Nghĩa, tự điển Khang Hy… ; sách học từ như: từ điển Phật Học, Pháp Tướng từ điển, Từ Nguyên, Từ Hải…; từ điển về tên người, nơi chốn, động thực vật… có khi cũng cần đến. Dạng sách có nội dung phân loại như: Pháp Uyển Châu Lâm, Phật Tổ Thông Tải, Thái Bình Ngự Giám… và Bách Khoa Toàn Thư có lúc cũng cần tra cứu. Những sách kể trên chỉ số ít đơn giản, chớ cho đầy đủ những bộ này là đã đối phó thong dong, chẳng qua tốt hơn người không có tư liệu gì mà thường đoán bậy nói càn.

b. Trích dẫn chú thích

Trình bày mở rộng ý nghĩa của kinh, nhờ rất nhiều vào việc tham khảo phần chú giải của bản kinh đó, bắt buộc cần gom góp các nhà chú giải, xem nhiều những lời giải thích của họ. Song nên biết người xưa tuy học nhiều thầy, nhưng tư tưởng chẳng xa rời tông phái của mình tu học. Có thể cùng một tông phái nhưng sự nhìn nhận của mỗi người không đồng nên phần chú thích cũng có khác chút ít. Điều đó phải xem thời cơ và nhận xét chúng hội như thế nào mà trích lấy chú giải thích hợp, chỉ chọn một thuyết trong số những chú giải đó thôi, dù chú giải này chú giải kia đều có ý nghĩa hay và muốn trích hết, nhưng chẳng thể một lúc triễn khai cả hai tư tưởng. Khi nào sức học uyên bác, đủ khả năng dung hợp hai tư tưởng, chiết trung làm một cũng có thể được. Nếu trong tâm không có chủ trương, không có quan điểm của riêng mình, lại đem học thuyết của nhiều nhà đồng thời trích dẫn ra, sử dụng rất nhiều chú giải có quan điểm khác nhau, đến nỗi làm cho người nghe chẳng nhận ra được ý nghĩa trọng yếu, lại càng thêm rối loạn suy nghĩ của họ, thì thật là điều chẳng nên. Trích gom nhiều chú sớ là để tham khảo, chẳng nên rập khuôn bắt chước một cách máy móc để khoe sự hiểu biết sâu rộng.

Người khéo tham khảo tư liệu, chỉ nắm lấy ý như thế nào chứ chẳng trích dẫn rập khuôn theo lời, dù cho chọn lấy học thuyết của một nhà nào đó cũng phải có sự thay đổi thêm bớt. Ví như bản chú sớ xưa phần nhiều giải thích ý nghĩa, lời văn sử dụng rất đơn giản, thì điều nào chưa được nói có thể bổ sung vào. Hiện nay chú sớ phần nhiều giải thích câu văn, lời văn sử dụng dài dòng, thì những chỗ không cần thiết có thể lược bớt. Ví dụ như khi nói đến từ “tánh thật tâm vọng” có ý nghĩa đơn giản thì chẳng cần nêu ra chú giải của người nào, cũng chẳng cần giải thích ý nghĩa; khi gặp từ ngữ có tính chất phiền toái như “tám mươi vẻ đẹp” nếu chẳng nói lược qua mà trình bày chi tiết, thì nội dung có chỗ không cần thiết sẽ làm thêm rối rắm. Cách thức trích dẫn tư liệu như thế, người giảng dạy đâu thể chẳng để ý.

c. Phân biệt từ ngữ

Trong tiếng Trung Quốc thông thường một từ có nhiều âm, âm đọc thay đổi là do công dụng có khác, như từ Đôn (敦) có khoảng mười ba, mười bốn âm. Từ dùng để nêu lên sự việc, dùng nhiều âm là nêu lên nhiều việc khác nhau, như thế thì âm này chỉ cho việc này, âm kia chỉ cho việc kia, dứt khoát phải phân biệt rõ ràng, chẳng thể lẫn lộn. Nếu phát âm không đúng, thì cũng chẳng xác định được sự việc. Đây nêu sơ một vài từ nhiều âm, có thể qua đó mà hiểu toàn bộ. Những từ khi nói về việc khác nhau âm đọc sẽ thay đổi, như:

Tín (信), có âm tín trong từ [信]用 (tín dụng), có âm thân trong từ 執[信] (chấp thân)

Trù (幬), có âm trù trong từ 蚊[幬] (văn trù), có âm đạo trong từ 覆[幬] (phú đạo)

Noãn (卵), có âm noãn trong từ 孵[卵] (phu noãn), có âm côn trong từ [卵]醬 (côn tưởng)

Cách (革), có âm cách trong từ [革]命 (cách mạng), có âm cức trong từ 疾[革] (tật cức) …

Lại có từ lấy nghĩa theo âm xưa, phải đọc theo cách xưa, nếu đọc theo âm hiện nay thì nghĩa gốc hoàn toàn sai. Ví dụ:

Quy tư (龜玆) phải đọc là thu từ (秋詞)

Nguyệt thị (月氏) phải đọc là nhục chi (肉支)

Nam vô (南無) phải đọc là na ma (那摩)

Bàn nhược (般若) phải đọc là bát nhã (缽惹)

Lại có những từ hình dạng rất giống, khác nhau chẳng qua một nét một điểm, nếu chẳng phân biệt kỹ thì dễ nhận lầm từ này là từ kia, như thế lời văn khó thông hiểu và sự việc cũng hoàn toàn trái ngược, như:

壺, 壼 hồ, khổn; 褘, 禕 huy, y; 戌, 戍 tuất, thú;

免, 兔 miễn, thố …

Ngoài phần âm đọc của từ cần phải để ý ra, khi thấy một từ nào đó, nếu chẳng chịu tra cứu nghĩa gốc của nó, chỉ hiểu nghĩa trên mặt chữ rồi giải thích cong quẹo, làm cho sự việc sai lệch. Như các từ:

Xuất sanh (出生) nghĩa là bớt phần thức ăn để bố thí cho chúng sanh, lại giải thích là sanh sản.

An đà hội (安陀會) nghĩa là áo mặc bên trong, lại giải thích là một loại pháp hội.

Uất đa la tăng (鬱多羅僧) nghĩa là chiếc y hành lễ, lại giải thích là một vị hành giả.

Đào sanh (桃笙) nghĩa là chiếc chiếu trúc, lại giải thích là một loại nhạc khí.

Thần phong (晨風) nghĩa là một loại chim dữ, lại giải thích là ngọn gió buổi sáng.

Hàn cụ (寒具) nghĩa là thức ăn bằng bột mì chiên, lại giải thích là lò lửa.

Ẩm khí (飲器) nghĩa là dụng cụ để uống rượu, lại giải thích là chai rượu.

Những điều nêu trên vốn chẳng phải vấn đề quan trọng, nhưng người khí chất kiêu căng lại xem thường tất cả, cậy có chút năng lực mà lười biếng, chẳng chịu để tâm nghiên cứu, làm việc một cách cẩu thả, thì khó tránh khỏi sai lầm, làm cho mọi người chê cười, mất hết lòng tin tưởng.

d. Điều chỉnh nghĩa lý

Việc giảng dạy khó khăn hay dễ dàng, không chỉ là do văn tự đơn giản hay khúc chiết. Sự thật thì bản văn đơn giản cũng có chỗ khó hiểu, bản văn khúc chiết cũng có chỗ dễ hiểu. Thế nên chẳng được sợ hãi khi gặp bản văn khó, cũng đừng thấy bản văn dễ mà xem thường. Làm công việc giảng dạy là vì lợi ích cho người, nếu chẳng biết căn cơ của họ thế nào thì khó làm cho họ tiếp nhận. Cần nhất là đối với kinh văn khúc chiết phải giảng giải làm sao cho dễ hiểu lại, đối với kinh văn đơn giản phải bổ sung ý nghĩa cho được sâu xa, giúp người nghe phát sanh hứng thú. Bởi câu văn khúc chiết, ý nghĩa có khi sâu kín, người phần nhiều khó hiểu, như cụm từ “Đồng viên chủng trí”, phải dùng cách khéo, hoặc lập ra ví dụ, hoặc tạo thành biểu đồ, làm cho ý nghĩa sâu kín trở thành hiện rõ, phức tạp trở nên đơn giản. Người giảng dạy có khả năng diễn đạt thuyết phục hùng tráng, người nghe phát sanh hứng thú dẹp tan những cấu uế trong lòng, được như thế mới gọi là cách làm cho câu văn chẳng còn sâu sắc khó hiểu. Nhất định thực hiện theo cách này thì tuy giải thích ý nghĩa khó được trọn vẹn, nhưng dễ dàng phù hợp căn cơ người nghe. Còn câu văn đơn giản ý nghĩa đôi khi đã rõ ràng, mọi người phần nhiều dễ hiểu, như câu “Tôi nghe như vầy”, phải trình bày rộng thêm những chỗ vi diệu, hoặc nói thêm nghĩa lý sâu xa, hoặc trích dẫn lời dạy xưa khiến cho câu văn đã rõ ràng mà người nghe cảm thấy sâu sắc, trong lời văn đơn giản lại hàm chứa nội dung phong phú. Người giảng phải có ngôn từ khéo giỏi, người nghe không cảm thấy vô vị, như thế mới gọi là cách bổ sung ý nghĩa cho được sâu xa. Chẳng thực hiện theo cách này thì tuy dễ dàng giải thích câu văn, nhưng khó phù hợp căn cơ người nghe.

e. Sắp đặt biểu đồ

Thông thường gặp loại từ có đầu mối phức tạp như: số lượng về danh mục, ghi chép về niên đại, hay hệ thống các đời trong gia tộc…, cho đến loại từ liên quan đối đãi nhau như: quyền thật, không sắc, sự lý, thể dụng… Dẫu cho người giỏi nói năng trình bày một cách mạch lạc, nhưng người nghe vẫn nhớ sau quên trước, chẳng thể cảm thấy liên tục. Giả như ở mỗi phần lại thêm chi tiết nhỏ, thì càng đứt đoạn không biết tiếp nối từ đâu. Còn như vị giảng sư kém năng khiếu, tự nhiên trình bày thiếu thứ lớp, như thế mà muốn cho người nghe hiểu rõ, thì chẳng phải càng trở nên khó khăn hay sao? Để bổ sung chỗ thiếu sót này, chỉ có cách dựa vào biểu đồ.

Biểu là bảng liệt kê có hình thức cố định, thường sử dụng đường nối làm chuẩn; đồ là bảng phác họa không có cách thức riêng biệt, có thể chế ra theo sự tưởng tượng. Khi đã thành lập biểu đồ rồi, trước khi giảng nên ghi lên bảng để mọi người dựa theo thứ tự suy tìm, nhìn qua là thấy được nội dung rõ ràng. Người giảng nếu nói hay, giải thích theo thứ tự của biểu đồ, tự nhiên ý nghĩa càng thêm sáng tỏ. Nếu khả năng biểu đạt không giỏi lắm, cũng có chỗ nương vào, chẳng đến nỗi diễn giải văn nghĩa rối loạn. Nay nói về cách thành lập biểu đồ là chỉ lập những tiết mục lớn, phải cần chuẩn bị trước để đến khi giảng mới vận dụng một cách tự nhiên. Nếu như mục nhỏ ý ngắn cần phải nêu lên mới giải thích được tường tận, chỉ cần mục ấy không làm mất nhiều thời gian, thì có thể đến lúc giảng bổ sung thêm.

B. VẬN DỤNG KHI GIẢNG

Bản thể quý nhất là có công dụng, việc học quý ở chỗ có thể thực hành. Trên đã trình bày về việc chuẩn bị trước khi giảng, lại cần phải nói rõ về cách thức triển khai. Từ trước tới sau trình bày rất nhiều lời, nhưng điểm trọng yếu đều nhắm vào cách thực hiện diễn giảng, thành công hay thất bại cũng liên quan vào đây. Tất cả những vấn đề từ trước giống như kỹ sư thiết kế bảng vẽ, chẳng qua chỉ ngồi ở trong nhà vận dụng kiến thức, ý tưởng. Nhưng đến lúc này, phải giống như tướng quân xông trận chỉ huy chiến đấu, cần tập trung dùng tất cả thân, miệng, ý để ứng phó thời điểm khẩn yếu này. Nên giữ nội tâm cho vững vàng, lại cần quan sát tình cảnh bên ngoài, vì không muốn xảy ra một chút sơ suất, cho nên phải khéo giỏi đủ mặt. Sau đây là vài điều cần chú ý khi thực hành diễn giảng.

a. Dẫn khởi buổi giảng

Định giảng một bản kinh nào đó, nhất định phải có nhân duyên, gọi là cho thuốc đúng theo bệnh tình, dứt khoát chẳng phóng tên khi không có mục đích. Hoặc nhân sự cần thiết của trào lưu thời đại, hoặc nhân công việc, hoặc các tông muốn mở rộng đạo lý để tiếp dẫn mọi người, hoặc có người thích nghiên cứu bộ kinh nào đó đặc biệt mời thỉnh, hoặc có trường hợp nhờ trao truyền học thuật mà mời diễn giảng, cũng có trường hợp muốn gây tạo công đức nên đặc biệt mời đến giảng. Những lý do này đều là nhân duyên để giảng dạy.

Ngày thứ nhất tiến hành giảng dạy, trước khi bắt đầu buổi nói chuyện, nên nhận xét nhân duyên thuộc loại nào, cân nhắc lời nói để dẫn khởi buổi giảng. Đó là giai đoạn về sự hay về lý nhất định như vậy, để tránh bất ngờ mà thôi. Cũng như đầu quyển thi thư thì có bài tựa, đầu cuộc hội nghị phải có diễn văn khai mạc. Cho dù không có nhân duyên đặc biệt nào, cũng có thể giới thiệu sơ lược về lợi ích của bản kinh sắp giảng. Giả như định giảng ý nghĩa của bộ kinh, nhưng sợ về sau phải nói trùng lặp, thì cũng nên khen ngợi đạo tràng trang nghiêm, khiêm nhường bản thân quê dở. Tuy đây là những lời khách sáo tầm thường, nhưng là thái độ cần phải có đối với mọi người.

b. Xem cơ ứng biến

Người xưa thuyết pháp giảng kinh, khi lên tòa xong, trước tiên vào thiền định để quán xét căn cơ người nghe. Ngày nay vẫn có người y theo nghi thức đó, cũng có người không còn sử dụng, nếu như chẳng thể vào định quán xét căn cơ, thì làm như thế không những học theo hình thức hay, mà còn thực hiện theo quy tắc, chưa phải là sai lầm lắm. Người không thực tập tọa thiền, tịnh niệm, thì có thể bỏ điều này, nhưng khi giảng cần xem lướt qua biểu hiện bên ngoài của thính chúng, việc này chẳng thể thiếu được. Nhất định phải nhận biết trình độ của người nghe, thì diễn nói mới có tiêu chuẩn. Về điều này có thể nhìn cử chỉ, xem qua thần thái, sẽ dễ dàng có một khái niệm đối với trình độ giáo dục cao thấp, tính cách khác lạ hay bình thường của họ, lấy đó làm bảng đối chiếu để tiến hành giảng dạy.

Như trong pháp hội có nhiều người trí thức và người có tính cách đặc biệt thì khi giảng phải trích nhiều câu văn, dùng cả thành ngữ điển tích và ánh mắt thường nhìn chú ý đến họ, thỉnh thoảng dùng từ ngữ thông thường dễ hiểu để đáp ứng những hạng người khác, ánh mắt cũng nhìn đến họ. Trong pháp hội có nhiều người trình độ thấp kém và bình thường, thì khi giảng phải sử dụng lời nói bình dị thông thường, xen lẫn chuyện kể, ánh mắt thường nhìn họ, thỉnh thoảng dùng câu văn, thành ngữ điển tích để phù hợp thành phần khác. Nói chung chủ yếu nhắm vào thành phần có số đông, nhưng cũng chẳng bỏ qua số ít, như thế mới gọi là bình đẳng và bao quát.

Không chỉ có thế, đôi khi chuyển nghĩa sâu xa trở thành dễ hiểu, đôi khi nghĩa lý đơn giản phải bổ sung cho sâu sắc, đôi khi không giảng tường tận mà chỉ nói sơ lược, hay đáng lẽ phải trình bày sơ lược nhưng lại giải thích tường tận, đều là do bắt buộc thay đổi tùy theo lúc. Có người thắc mắc tư liệu vốn trước đã soạn thảo ổn rồi, đến lúc giảng lại triển khai rộng ra, điều ấy không phải là khó sao? Trả lời tư liệu chuẩn bị trước khi giảng toàn là câu văn, lời kinh được trích ghi và tra cứu kỹ lưỡng chính xác. Đó là điều căn bản. Nhưng đến khi giảng giải nghĩa lý, tư liệu ấy được trình bày tường tận hay sơ lược, nêu lên nghĩa lý đơn giản hay sâu xa, sử dụng cách thảo luận hay nói chuyện, dùng từ ngữ văn chương hay lời nói thông thường, những điều như thế chính là nghệ thuật. Về phần soạn thảo căn bản thì phải đúng theo phương pháp, về phần sử dụng nghệ thuật thì tốt nhất là tùy theo tình hình mà thay đổi.

c. Phân giảng theo đoạn

Trước tiên xem phần phân chia chương mục cho rõ ràng, để khi giảng không rối loạn điều mục. Đại khái nêu ra trong đoạn lớn có mấy đoạn vừa, trong đoạn vừa lại chia mấy đoạn nhỏ. Đoạn lớn giống như giềng mối, có tính chất độc lập; đoạn vừa giống như mắt lưới, được kết nối trật tự ở dưới giềng lưới; đoạn nhỏ thường là những gút nhỏ liên kết ở dưới mắt lưới. Ba đoạn này, tự nhiên có dài ngắn khác nhau, trong phần dài ngắn khác nhau đó lại phân ra đoạn chính và đoạn phụ. Như trong đoạn lớn có nhiều đoạn vừa, những đoạn vừa này phụ thuộc vào đoạn lớn, đó gọi là đoạn phụ dài; nếu nội dung đoạn lớn có lời văn dài dòng, thì được gọi là đoạn chính dài. Nay ví dụ như giảng một bộ kinh nào đó, thông thường đều phải quy ước trong một thời hạn nhất định, thế nên phân chia trước một ngày giảng mấy đoạn, và phải chuẩn bị sắp xếp cho thật tốt những đoạn được giảng trong mỗi ngày. Đã có phân chia đoạn mục rồi, thì nên y theo đó mà giảng từ đoạn đầu tiên đến đoạn kết thúc sau cùng, nhưng khi định dừng nghỉ giữa chừng, hoàn toàn không có chương mục thứ lớp, thì giảng đến đoạn phụ có thể kết thúc ở bất kỳ một đoạn nhỏ nào cũng được. Nếu như gặp đoạn chính có nội dung dài, giả sử một buổi chẳng thể giảng xong, thì nên tìm kỹ trong mạch văn, đến chỗ chuyển ý mà tạm thời dừng nghỉ.

Lại nữa, khởi đọc câu văn được rõ ràng là do thường đọc nhớ, đó gọi là thông về văn từ; phân chia phần đoạn kỹ lưỡng là do đánh dấu đề mục, đó gọi là đạt về chương cú. Mỗi bộ kinh sử dụng một thể văn chương riêng, giảng dạy phải thông đạt thể văn của bản kinh ấy. Những đoạn mục trong phần đại cương cần phải phân ra ghi dấu rõ ràng, còn đối với đoạn văn nhỏ hay trích dẫn ngắn, thì có thể chỉ giảng nội dung mà lược qua chẳng cần nêu lên đề mục. Đối với phần đại cương nếu không nêu lên đề mục, thì mạch lạc chẳng phân, còn như trình bày tất cả những đề mục của đoạn nhỏ, thì ngữ khí buổi giảng trở thành ngưng trệ. Tuy nói chia đoạn ra giảng mỗi ngày, lại phân văn kinh thành từng mục, nhưng thật ra chỉ là nhiều phần trong một thể thống nhất, chớ để cho trước sau mất liên tục, tức làm sao cho văn đoạn sau và văn đoạn trước nối tiếp nhau, ngày hôm nay giảng phải tiếp tục với ngày hôm qua.

d. Giải thích văn nghĩa

Khi mở quyển kinh ra giảng, trước xét theo phần đoạn của tiêu mục, đoạn văn ngắn thì giảng một lượt, đoạn văn dài thì chia ra giảng vài lượt. Đọc qua văn kinh rõ ràng một lần cho người nghe biết giảng chỗ nào, cũng để cho họ biết đoạn đó thuộc điều mục gì. Kế tiếp dựa theo câu chữ trong đoạn văn mà phân biệt giải thích rõ ràng. Tiến thêm một bước nữa là triển khai nghĩa lý, nêu ra ý chính, khiến mọi người biết điểm trọng yếu, mới mong không nhận lầm ngón tay là mặt trăng, vướng kẹt trên văn tự. Tuần tự như thế, giống như xây tòa lầu, phải đắp nền móng trước rồi mới xây tầng trệt, sau đó xây những tầng trên mới thành tựu được toà lầu.

Giai đoạn xây nền ví dụ cho bước “đọc qua đoạn kinh”, giai đoạn xây tầng trệt như bước “phân tích giải thích câu chữ”, đến xây tầng trên là ví dụ cho bước “nêu ra ý chính và trình bày nghĩa lý”, như thế mới làm thính chúng thấy nghe về nội dung ý nghĩa được rõ ràng. Song cũng có khi tiến hành ngoài lệ thường, không nhất định y theo những bước này. Như trường hợp hội chúng đã thường nghe giảng, hoặc nghiên cứu kinh sách đã lâu, thì có thể bỏ bớt giai đoạn giải thích câu chữ, bởi thính chúng như thế đã thông suốt tất cả thể văn ngôn từ, chỉ chú trọng về ý nghĩa mà thôi, cho nên chỉ cần dựa theo phân mục đọc qua đoạn văn xong, phải giảng giải đạo lý sâu sắc tinh tế mới được.

e. Thảo luận nêu ví dụ

Thực hiện theo thứ tự những bước trên xong rồi, tức là đã dốc hết khả năng, song sợ trình bày chưa hết ý, khi ấy cần phải xem sự hiểu biết của mình như thế nào mà chẳng ngại thảo luận thêm. Hoặc sợ thính chúng nghe chẳng hiểu thì ngay chỗ khó hiểu đó nên nêu ra sự vật để ví dụ. Lại có người căn khí hơi chậm lụt, khó nhận biết được lý lẽ cao sâu, khi ấy cần phải kể chuyện tích làm cho họ hiểu. Thảo luận dài hay ngắn là tùy theo ý mình, cốt làm sao chẳng trái với ý nghĩa của Thánh giáo, mà lấy đó làm chuẩn tắc. Tuy chẳng trái với Thánh giáo, nhưng cũng chẳng nên để mâu thuẫn với đại ý bản kinh đang giảng.

Về ví dụ chẳng phải hoàn toàn dựa vào sách vở, trích lấy cặn bã của người khác, mà chỉ cần nêu ra sự vật ngay thời hiện tại, sao cho gần gũi thiết thực là tốt. Nhân duyên câu chuyện chẳng giới hạn thời xưa hay ngày nay, chọn những mẩu chuyện được ghi trong sách sử sẽ dễ dàng gây niềm tin cho người. Giả như muốn đặt ra một câu chuyện cũng có thể được, chỉ nên xem đó là ngụ ngôn, để giúp buổi giảng thêm hứng thú. Phần bàn luận đòi hỏi trong sáng sâu sắc, chẳng nên rỗng tuếch không đâu. Phần ví dụ chỉ nêu một loại, không nên sử dụng lung tung. Phần nhân duyên câu chuyện có thể kể hai mẩu chuyện: một mẩu chuyện nội dung phù hợp, một mẩu chuyện nội dung trái ngược, ý chẳng giống nhau.

g. Giữ đúng thời gian

Mỗi buổi giảng kinh phải có thời gian nhất định, đến giờ chẳng nên nói dây dưa, hết giờ dứt khoát phải dừng nghỉ. Có người thắc mắc khi giảng đã phải dựa theo phân đoạn, lại phải giữ đúng thời gian, thì khó tránh khỏi để ý điều này thì quên điều kia, để ý điều kia thì quên điều này. Nếu nhất định yêu cầu phân đoạn phù hợp với thời gian, thì chẳng khác nào gọt chân cho vừa chiếc giày? Tôi trả lời nói như thế không đúng, đã có bài soạn chuẩn bị trước, đâu khó khăn trình bày dài ngắn tùy ý cho phù hợp với thời gian, như đo chính xác kích thước để cắt áo thì sao lại mặc không vừa!

Thường người nhận việc giảng dạy và người lên bục đứng lớp phần nhiều có thể khống chế được thời gian, chẳng để cho vượt quá mức, nếu không thì chẳng những làm mất thời giờ của người khác, mà người nghe cũng chẳng được cơ hội nghỉ ngơi. Đối với việc này ngoài bài soạn đã chuẩn bị ra, đến khi triển khai cũng có thể kéo dài hay rút ngắn. Như đọc qua đoạn văn, kể vào những câu chuyện, đứng dậy ghi lên bảng, hay âm điệu thư thả chậm lại, đều là cách giúp kéo dài thời gian. Còn không cần đọc mà giảng thẳng theo câu, ví dụ, chuyện kể bỏ qua hết, cũng chẳng đứng lên ghi bảng, lời nói chuyển nhanh gấp… đều là cách rút ngắn thời gian. Song người giảng nên chú ý là khi giảng khoảng nửa buổi, phải xem đồng hồ rồi quyết định nên chậm nên nhanh. Nếu để trôi qua hai phần ba thời gian thì không kịp rồi. Dứt khoát đừng nên vì thời gian đã hết, bài soạn vẫn chưa giảng xong mà gấp rút bỏ qua phần cuối; hoặc phân đoạn buổi giảng này đã giảng xong nhưng còn dư thời gian, đừng nên giảng tiếp phần đầu phân đoạn của buổi giảng sau, làm lỡ dở bài soạn.

f. Lời kết buổi giảng

Kết thúc của một bộ kinh thường có phần Lưu Thông, mang ý nghĩa tha thiết vì lợi ích cho người. Nội dung quyển kinh chia làm ba phần: đầu, giữa và sau cùng, trong ba phần này đều đầy đủ sự vi diệu. Khi giảng chẳng nên ở phần đầu trình bày siêng năng nhiệt tình, đến phần sau cùng lại cho là không quan trọng mà nói qua loa. Giảng xong chẳng nên vội vàng xuống tòa để mọi người giải tán ồn ào. Phải cảm nhận ý nghĩa muốn phổ biến rộng rãi của phần này mà dùng lời khuyến khích thật ân cần, mong người nghe có lòng tin nhận, khiến cho tất cả đều được lợi ích. Như thế mới hy vọng chẳng uổng công mở pháp hội nhóm họp mọi người, tốn biết bao thời gian và sức lực. Song trong lời kết này, cũng phải phân biệt sơ lược về tính chất.

Đây chia làm mấy cách theo thứ tự sau. Cách thứ nhất là chọn trong kinh những nghĩa nói về: chư Phật hoan hỉ, trời rồng hộ pháp, được chưa từng có ra sao, công đức nghe kinh thế nào… khen ngợi duyên lành của bản thân và mọi người được gặp kinh này, làm đại chúng phát khởi tâm vui mừng cảm thấy may mắn. Cách kế tiếp là chọn lấy ý nghĩa quan trọng của toàn kinh như: nghĩa lý, mục đích, pháp thực hành, quả được chứng… tạo sự chú ý của mọi người, mong họ có thể làm theo lời dạy, có kết quả thật sự trong cuộc sống. Một cách nữa là quay trở lại nói về bản thân mình và người, tức khen ngợi người mà nhún nhường mình. Khen người tuy chỉ là lời nói nhưng làm sao sử dụng cho thích hợp, đừng nói một cách sáo rỗng không thật lòng, chẳng nên để tâm kiêu căng, miệng nói lời nhún nhường còn thần thái lại ngạo mạn, giống như khen rằng: trong đạo tràng này có nhiều kẻ tu lâu đức trọng (đáng lý phải gọi là vị), nhiều người thiện tri thức lớn (đáng lý phải gọi là bậc). Nhún nhường bản thân đừng xem chỉ là lời khách sáo, mà phải thể hiện đầy đủ sự chân thành, như nói: thiếu tu tập, hiểu cạn giáo lý, không có học vấn, dở nói năng, biết có nhiều điểm đáng cười, xin chỉ dẫn thêm… Tôn trọng người thì giảm bớt chê bai, hạ thấp mình thì sẽ được lợi ích. Những cách nêu ra đây, nói chung là như thế, còn như sử dụng cách nào trước, cách nào sau, chỉ sử dụng một hai cách hay sử dụng toàn bộ, thì đến lúc diễn giảng xem xét căn cơ mà vận dụng, chẳng nên đưa ra một hình thức cố định.

C. OAI NGHI CẦN BIẾT

Xét xem thấy hành động nào chẳng giống oai nghi của một vị giảng sư nên bỏ đi, dùng lời nói trau chuốt lại ra vẻ đạo mạo thì nên xấu hổ. Đó là hành động đánh mất oai nghi, làm mọi người chán ghét xa lánh. Đến với mọi người với tư cách trang nghiêm thì được kính trọng, dung mạo nghiêm túc thì tránh xa được sơ suất thô lỗ. Nghi dung như thế mới đúng và làm cho người tôn sùng. Nhà Nho cho là có ba ngàn oai nghi, Đạo Phật cho là có tám muôn oai nghi, chẳng lẽ nói một cách ngẫu nhiên sao? Thế nên đối với nghi lễ thì xem trọng về dung nghi, trong âm nhạc thì trọng về âm điệu. Khi tế lễ nhìn dung mạo của người chủ lễ biết được trong tâm họ có chân thành hay không; đối với người bắn cung và đánh xe nhìn dung mạo biết được phẩm đức hàm dưỡng của họ. Những buổi tiệc tùng nói cười vui vẻ còn tôn trọng phong cách, thì người làm việc truyền giáo cũng phải tôn trọng thái độ giảng dạy. Mục đích việc giảng dạy nội điển là mong người nghe tin tưởng ghi nhận, nếu như chẳng chỉnh sửa dáng vẻ cho trang nghiêm, không phát âm một cách hòa nhã, thì cảm nhận của người nghe đối với mình không được tốt, thậm chí họ thấy người nói có cử chỉ không đứng đắn mà bỏ qua lời dạy về đạo lý. Chúng ta thường thấy mọi người khen ngợi đức Phật, cho rằng tiếng của Ngài có đủ tám âm, mọi người lắng nghe một cách kính cẩn. Khen ngợi những vị tu hành cho rằng trong bốn oai nghi lúc nào cũng trang nghiêm, người thấy được liền sanh tâm tôn trọng. Mọi người đều có sự nhìn nhận như thế nên phải tùy thuận. Mới biết lúc sinh hoạt bình thường còn chẳng cho phép buông lung hành động, huống gì trong một giảng đường rộng lớn, trước rất nhiều người, thì chẳng chấp nhận một vị giảng sư có oai nghi thô thiển.

a. Chọn lấy thế ngồi

Công việc diễn thuyết chủ yếu sao cho thoải mái, sôi nổi, tiếng nói vang khắp cả chúng hội, có khi vận dụng đến cử chỉ, điệu bộ để bày tỏ thái độ tình cảm, nên phải chọn tư thế đứng mới biểu lộ sinh động. Đảm trách khoá học ở lớp, bài giảng cần phải tỉ mỉ tinh tường, miệng luôn nói để giải thích câu văn, phân tích ý nghĩa, lại phải tới lui trên bảng nhiều lượt ghi ra căn cứ, dẫn chứng, thân thể cử động thường xuyên, vì vậy cũng chọn tư thế đứng. Giảng dạy nội điển mang tính chất hoằng đạo, ý nghĩa công việc khá đặc biệt, chú trọng về dung mạo lễ nghi, cho nên phải chọn cách thức ngồi mới có thể biểu lộ đầy đủ quy tắc uy nghi. Người cư sĩ làm công việc giảng dạy này, có thể bỏ qua những nghi thức tôn giáo, nhưng vì tôn trọng pháp, vẫn chọn tư thế ngồi. Do giảng kinh chú trọng nội tâm bình thản ý khí điều hòa, thái độ nghiêm trang nhã nhặn, nếu chọn tư thế đứng thì thường dao động, tay bắt buộc cầm quyển kinh, hoặc chỉ trỏ đưa lắc, hoặc đặt quyển kinh xuống rồi cầm lên, thì đã trái với ý nghĩa thấy kinh như đối trước các bậc Thánh hiền. Vả lại do chẳng tiến hành công việc trong yên lặng, tâm khó được định tĩnh, nên dù dốc hết công sức giảng dạy trên bài soạn đã chuẩn bị, cũng ít xảy ra khả năng bất chợt phát sinh hiểu biết sâu sắc và phát hiện ra nghĩa mới ngay trong lúc tiến hành công việc.

b. Chỉnh trang y phục

Mặc áo ngắn dù tốt hay xấu cũng phải khoác áo dài mới đi ra ngoài, người xuất gia khi vào trong chúng phải đắp y lớn. Lý Lộ khi sắp chết vẫn thắt dây mũ trên đầu chẳng quên kính cẩn; Quản Ninh có lần vào nhà cầu nhưng chưa đội mũ, tự thẹn mất cung kính. Điều này nói rằng tuy ở trong thời gian gấp rút mà vẫn nhớ giữ gìn trang nghiêm, xử lý công việc to lớn không xem thường lễ tiết. Đối trước mọi người cần giữ gìn dáng vẻ, ngay khi ở một mình vẫn cẩn thận trong lòng, huống chi giữa hội trường to rộng, khách khứa tới lui, là người trí thức phải ăn mặc thật tề chỉnh. Ngay như nói về thời buổi hiện nay, lễ nghi vẫn được tôn trọng. Người Tây Âu đi xem kịch phải mặc lễ phục, người Đông Á dự yến tiệc cũng mặc lễ phục, ngoài ra như tế lễ, kết hôn, hội nghị, xử án, lên lớp, duyệt binh… thông thường đối với công việc long trọng, đều chú ý đến trang phục.

Thầy Tỳ kheo ngồi nơi hội trường lớn giảng kinh thì có pháp phục riêng. Cư sĩ khi làm lễ tụng tuy cho mặc áo tràng lam, nhưng lúc đảm nhiệm việc giảng dạy đều không nên sử dụng, để tránh trường hợp tăng tục không phân, bị nghi ngờ không biết thuộc hạng người nào (ở Trung Hoa cư sĩ có khi cạo đầu, đắp y). Nên sử dụng y phục mà đất nước quy định, hoặc mặc đồ thông thường được thế gian công nhận. Học giả (nói người không quy y) nếu làm công việc giảng dạy, có thể không hạn chế hình thức nào, nhưng vì kính trọng mọi người, cũng phải ăn mặc nghiêm chỉnh. Còn như áo quần có kiểu dáng theo thời đại như hở ngực, ngắn tay, khoe đùi, lộ chân… được cho là hở hang lộ liễu, đến lúc này, nên tạm thời đổi đi.

c. Cử chỉ điệu bộ

Người giảng cần quan sát trong hội trường sắp đặt như thế nào, có tượng Phật hay không? Có người điều khiển nghi lễ hay không? Nếu có người điều khiển nghi lễ, thì trước phải bàn bạc với họ, để tiến hành theo cách thức diễn giảng thông thường là tốt nhất. Đối với hội trường có đặt tượng Phật, thì trước khi lên đài, phải hướng về tượng Phật xá lễ, cũng giống như khai mạc hội nghị trước phải làm lễ chào cờ. Lễ Phật xong rồi, nếu xem thấy bên hông hoặc phía sau đài có chúng xuất gia ngồi (nếu cư sĩ giảng kinh, thì chúng xuất gia không sắp vào chỗ ngồi của người nghe) cũng nên xá chào. Sau đó mới từ bên phải của đài mà bước lên (là chỉ hông bên phải của đài, như đài xoay về phía nam, thì phía tây là bên phải). Lên đài rồi hướng về chúng đáp lễ, mới được vào chỗ ngồi mở kinh ra.

Tư thế ngồi đã khác tư thế đứng, nên động tác cũng chẳng giống nhau. Ở tư thế ngồi chỉ có thể sử dụng đầu và tay để bày tỏ thái độ tình cảm, nhưng trong tư thế đứng hai bộ phận này biểu diễn có thể phối hợp với thân và chân, xoay qua xoay lại thoải mái miễn sao giảng dạy trôi chảy. Trong tư thế ngồi, bắt buộc các bộ phận phải ổn định, nếu không sẽ bị chê cười là bộp chộp. Nói ổn định chẳng qua là giữ yên trong khả năng của mình mà thôi, chứ chẳng phải hoàn toàn không cho ngẩng đầu, chống tay, nhướng mày, chỉ vẽ… Trong kinh có nói: “Thế Tôn ra khỏi định, toàn thân mỉm cười, chưa bao giờ mất trang nghiêm”. Người bàn luận giỏi cũng phải sử dụng toàn thân như lời nói hùng hồn, cốt sao cử chỉ ung dung tự tại. Khi giảng xong sắp bước xuống đài, trước gấp quyển kinh lại, hướng về mọi người làm lễ, từ bên trái giảng đài đi xuống (đài hướng phía nam thì phía đông là bên trái), vẫn đến trước tượng Phật làm lễ, rồi hướng về chúng xuất gia làm lễ. Nếu trong đạo tràng không có đặt tượng Phật, hoặc không có chúng xuất gia, thì đầu tiên đi thẳng lên đài, kết thúc bước xuống đài đi ra.

d. Ánh mắt tập trung

Ánh mắt có sức thúc giục người chú ý, làm tăng thêm cảm nhận người giảng đang nói với họ. Tuy cũng có trường hợp nhắm mắt giảng, không nhìn mọi người trong hội trường, nhưng chẳng bằng quan sát sắc diện cử chỉ của người nghe để có thể ứng biến cho phù hợp căn cơ. Thông thường giảng thuyết, có thể nhìn bình thường về phía trước, giả như khi muốn xoáy sâu tư duy của người nghe, cố ý làm cho người chú trọng, thì ánh mắt phải quét theo hình cung, nhìn lướt qua ba mặt chính giữa, trái và phải. Thực ra có thể thường nhìn ba mặt mới là cách thích hợp nhất. Người giảng phải biết trình độ người nghe rất chênh lệch, nên lúc soạn tư liệu phải trích nhiều loại. Như khi phát huy về lý luận, thì ánh mắt phải chăm vào hàng thượng căn; lúc nêu ví dụ để giải thích, thì nhìn chú ý vào hàng trung căn; kể về chuyện tích nhân duyên, thì ánh mắt phải chuyển sang nhìn hàng hạ căn. Ba điều này chẳng qua nêu lên cách thông thường, nhưng đôi khi cũng sử dụng kết hợp.

Trình bày lý luận có khi sâu sắc hay đơn giản, có khi ngắn gọn hay dài dòng. Lý luận sâu sắc và dài dòng phải nhắm vào hàng thượng căn, lý luận đơn giản và ngắn gọn đều có thể nhắm vào hàng trung hạ. Nêu ví dụ có thể nhắm vào ba hạng người. Nhân duyên như điển tích lịch sử, mẩu chuyện như thuật lại cơ phong trong nhà thiền, đâu thể gộp chung xem là ý nghĩa cạn cợt mà chẳng nhắm vào hạng trung thượng hay sao? Ở đây dùng từ nhắm vào là nói khi giảng nên tập trung ánh mắt biểu lộ tâm ý vào đối tượng, là cách quan tâm đặc biệt. Nếu một vị giảng sư phát âm vang khắp hội trường, đó chỉ là việc thông thường, việc thông thường thì tình cảm vẫn còn hời hợt, nhưng khi sử dụng cách quan tâm đặc biệt nghĩa là ánh mắt thường chăm chú đến người nghe thì tình cảm mới thân thiết. Vì muốn thuyết phục mong họ được lợi ích, cho nên phải vận dụng ánh mắt vào đối tượng thích hợp.

e. Vận dụng âm tiếng

Vị vua nhờ nghe tụng kinh mà suy nghĩ về việc bố thí; vị tỳ kheo đọc âm Phạn liền có bầy nhạn dừng lại nghe. Âm thinh đối với cõi Ta bà này vốn có nhân duyên lớn. Thế mới biết tuy đầy đủ tài biện luận, có thể khơi mở lòng tín ngưỡng của người, nhưng vẫn phải nhờ vào âm thinh làm người thêm vui vẻ. Đầy đủ hai khả năng này mới được xem là hoàn hảo. Âm thinh không tốt cũng làm cho việc giảng dạy kém màu sắc, song có loại âm thanh ra sức sửa đổi được tốt hơn, có loại âm thanh không thể sửa đổi, như âm mái, âm ngọng, âm trống bể, âm chiêng bể… đều thuộc về sinh lý, dẫu người nghe chẳng thích nhưng không thể làm sao được. Âm hấp tấp, âm la hét, âm ấp úng… các dạng âm thanh này đều là do bản thân tập quen, làm người nghe không êm tai, có thể tự nhận xét mà sửa đổi. Những âm nói trên được gọi là chất giọng của âm thinh, cho nên còn có cách vận dụng như cao, thấp, ngắn, dài, chậm, gấp. Cao là âm thinh phóng cao như chuông ngân vào rạng sáng; thấp là âm thinh hạ thấp như suối trong ập vào vách đá; dài là âm chữ kéo dài như mây xa quay về hang núi; ngắn là âm chữ thu ngắn như sao băng qua bầu trời; chậm là chương cú thong dong như ngâm nga dạo chân khi trời mát; gấp là chương cú nhanh chóng, như bước vững chãi qua các bậc thềm.

Trong mục này chuyên nói về phần vận dụng, bất kể là có chất giọng âm thinh như thế nào, đều phải chú ý đến cách vận dụng. Trong một câu, chữ trước có thể phát âm thấp, chữ sau nhất định phát âm cao, mới biểu hiện khẩn thiết. Thông thường một bài giảng đoạn trước có thể phát âm thấp, đoạn giữa về sau nên dần phát âm cao. Chỗ có ý khen ngợi và than thở, âm thanh đều phải nên kéo dài. Văn có ý kinh ngạc và quyết đoán, âm thanh đều phải nên ngắn gọn. Lúc đầu giảng chương cú nên thong thả, sắp kết thúc chương cú nên gấp rút. Sáu cách phát âm này phải phối hợp lẫn nhau, như phát âm dài phối hợp phát âm thấp thì than thở mới truyền thần chẳng dứt, phát âm ngắn phối hợp phát âm cao thì quyết đoán mới có sức cứng rắn. Tuy sáu cách riêng biệt, nhưng phối hợp lại thì có vài chục cách, sử dụng được thần diệu và rõ ràng hay không, còn phải do người vận dụng. Bản thể giáo pháp chân thật ở phương này, được thanh tịnh là do ở âm thanh. Chúng sanh nơi cõi Diêm phù, căn tai có thể xem là bén nhạy nhất, thế thì sử dụng âm thinh trong những việc Phật pháp, lẽ nào lại chẳng phát huy về cách vận dụng hay sao?

D. KHUYẾT ĐIỂM THÂN VÀ LỜI NÓI

Trong y học có câu: “Chẳng cầu có công hiệu tốt nhất, chỉ mong không phạm sai lầm là được”. Đó là lời khiêm nhường. Đổng Trọng Thư từng nói: “Chẳng cần tính công hiệu thế nào, hiểu rõ được đạo lý là có công hiệu rồi”. Nhưng học giả Nhan Lý vẫn không đồng ý như thế, cho là quả như chẳng muốn được công hiệu thì thực hành để làm gì? Sự thật thì không có sai lầm là đã có công hiệu. Thế thì chỉ một lời “không sai lầm” thôi, phải biết tiêu chuẩn như thế nào là sai lầm để gìn giữ. Lỗi tức là khuyết điểm cần tránh, đừng phạm phải thì ít mắc lỗi rồi, công lao âm thầm từ đó mà có. Ở mục này chỉ bàn về cách vận dụng thái độ khi giảng dạy. Như về tư liệu soạn dạy đã trình bày kỹ trong hai mục “Chuẩn bị trước khi giảng” và “Triển khai khi giảng” có thể tham khảo thêm. Nói bệnh nghĩa là khuyết điểm của thân và lời nói, kỵ nghĩa là điều kiêng tránh của mọi người không nên đụng chạm đến. Hai điều này làm người không thích thú, gây ra cảm nhận không tốt. Giảng dạy vì để thuyết phục mọi người, cho nên phải nêu ra những khuyết điểm, kiêng kỵ để biết mà tránh.

a. Lên xuống đài loạn thứ tự

Trong nghi lễ xưa có nói thềm nhà phía đông là nơi người chủ lên xuống, thế nên chủ và khách tới lui như thế nào, đối diện nhau theo hướng Đông hay Tây, phải theo quy tắc có sẵn. Người hiện nay đối với chỗ ngồi trong lễ đường, hay đường xá đi lại cũng phân bên phải bên trái, bắt buộc phải chấp hành không cho vi phạm. Đủ thấy thường những nơi thuộc công cộng, đều xem trọng phép tắc. Nếu y theo nghi thức tôn giáo thực hiện việc giảng kinh, thì vị giảng sư từ khi lên toà cho đến khi xuống toà, nên đứng ở chỗ nào, lúc nào mới được đi, giả như có chút rối loạn trong cách thức thì gọi là mất oai nghi chẳng biểu hiện trang nghiêm.

Cư sĩ thực hiện việc giảng dạy chẳng bắt buộc nghiêm khắc như thế. Song bước lên đài hay đi xuống tòa cũng phải theo cách thức chung, chẳng nên có hình thức khác lạ. Điều này có thể xem trong mục “Cử chỉ của thân” ở chương trước. Trong một giảng đường đông đúc, bao nhiêu con mắt đều nhìn vào mình, bản thân phải biết nghi thức và phải thực hành theo mới làm cho họ cung kính. Nếu như hành động vội vàng lúng túng, hay ngạo mạn tự ý, bước lên đài ở phía trái, xuống đài ở phía phải, đi đứng rối loạn, lễ nghi không chu đáo, không xem trọng oai nghi, không rành thứ tự, đó gọi là thân tướng bộp chộp lăng xăng, cũng chính là do từ bên trong bất ổn mà biểu lộ ra ngoài như thế, chẳng khỏi chuốc lấy sự chê cười của mọi người, vì thế mà làm hỏng việc.

b. Không nên cười quá mức

Trong giảng đường rộng lớn trước số đông người, cần phải có sự tôn kính đối với họ và có thái độ tôn trọng trong công việc. Tôn kính được thấy ở sắc mặt trang nghiêm nhưng đừng tỏ ra nghiêm khắc, và thần thái ôn hòa nhưng đừng quá thân mật. Trang nghiêm thì thể hiện lòng tôn trọng, tinh thần ôn hòa thì thể hiện được sự gần gũi. Khi tôn trọng mọi người chính là nói lên sự khiêm tốn của mình, gần gũi thân thiết tức là đối với mọi người có sự thành khẩn. Công việc quý nhất xử lý sao cho vừa phải, hành động quá mức hay chẳng quan tâm đều có khuyết điểm, không thích hợp. Còn như người nghe có tin tưởng ghi nhận và thực hành theo lời dạy hay không, đều do họ nghe giảng được hoan hỉ, song đó cũng bởi người giảng có biện tài vô ngại, nhờ thế mọi người tâm ý được khai mở phát sanh hoan hỉ chứ chẳng liên quan gì đến sự biểu cảm dung mạo của người giảng.

Người nhận việc giảng dạy, nếu bàn về thái độ thì nụ cười cũng chiếm một chỗ trọng yếu, nhưng phải sử dụng thích đáng, không nên cười thoải mái quá mức, cười một cách không thận trọng. Như giảng đến chỗ dạy về luật răn, chỗ mang tính khuyên gắng, chỗ cảm nhận vui mừng đều có thể cười. Tiếng cười này có ý an ủi đại chúng. Hoặc giảng đến chỗ vi diệu như nói về nghĩa lý đặc biệt chưa từng có, chỗ dí dỏm như những ví dụ hàm ý châm chọc, hay chỗ liễu nghĩa như nói về quả thánh, Niết bàn, đều có thể cười, tiếng cười này ý nói có sự hài lòng mà tự động phát ra.

Ở những trường hợp như thế bắt buộc phải cười, vì có thể làm cho người nghe vui vẻ, dễ cảm động và tiếp nhận, tuy phải cười rồi nhưng chẳng nên cười vang cả nhà, như thế thật là thô lỗ, làm mọi người có cái nhìn không tốt đẹp. Nếu mới lên ngồi trên đài chưa giảng gì mà đã cười trước, đó là cười nịnh, hoặc là cười thẹn, thật không có lễ độ chút nào, làm cho người xem thường. Đến như trong quá trình diễn giảng, ở chỗ chẳng nên cười mà luôn cười quá mức đó là nịnh hót, càng mất sự trang trọng, vả lại người nghe trong hội trường đầy đủ thành phần, nam nữ, e rằng khó tránh khỏi sự phê bình. Người nam giảng còn như thế, người nữ càng nên cẩn thận hơn.

c. Đôi mắt không ngay thẳng, ánh mắt nhìn thiên lệch

Con mắt có thể bày tỏ những điều ẩn chứa trong lòng, ánh mắt có thể gây sự cảm kích. Trong cách thức điệu bộ, trên dung mạo dáng dấp, đôi mắt thể hiện rất rõ ràng. Bảy loại tình cảm chẳng cần phải nói lên, nhưng con mắt đều có thể truyền đạt; ý nghĩ chẳng cần phải nói ra, nhưng ánh mắt có thể chỉ được như thế nào, cho nên những khuyết điểm ở phần này phải biết để tránh. Có người ưa trợn mắt nhìn lên trời, có người ưa nhắm mắt quay tròn đầu, có người giương mắt nhìn người như đang răn dạy, cũng có người cúi đầu chỉ chăm chú vào sách. Thường những dạng này đều làm người không thích thú, dẫu cho dạng sau có hơi tốt hơn ba dạng trước, cũng e là cách biểu hiện thô cứng không có sức làm cảm động người.

Cho đến vận dụng ánh mắt, như đã trình bày ở chương trước, nhân vì thực hiện phối hợp với tài liệu dạy nên rất quan trọng. Nếu sử dụng sơ suất, kết quả có khi trái ngược. Ví dụ đang nói nghĩa lý cao sâu, mà lại nhìn chăm vào người chậm lụt, hay nói những chuyện cạn cợt mà lại nhìn chăm vào hàng lanh lợi, đã là điên đảo, không có thích hợp căn cơ; hoặc từ đầu đến cuối buổi giảng, ánh mắt nhìn lệch về một chỗ, đây chẳng đề cập là hướng người nam hay hướng người nữ, đều chẳng hợp pháp. Nếu như chỉ nhìn lệch về hướng người nữ, thì đó là điều cấm kỵ nhất.

d. Nói lỗi chẳng nhìn hoàn cảnh

Kinh giống như là tập truyền ký trình bày về nhân sinh vũ trụ, thế nên việc thiện ác, tốt xấu đều được ghi chép. Đối với điều thiện, điều tốt, giảng giải chẳng cần dè dặt, còn đối với điều ác, điều xấu, khi muốn trình bày nên nghĩ đến cảm nhận của mọi người. Chỗ này còn phân ra nhân quả, ẩn hiện khác nhau. Nếu nói về mặt nhân quả, thì những hành động giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối là nhân ác. Để ngăn chặn nhân ác này, chẳng ngại dốc sức dẹp trừ. Sanh trong ba đường: địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, hay bị nghèo cùng, thấp kém, đui điếc, câm ngọng ở cõi người đó là quả ác. Vì thương xót nỗi khổ của họ, lời nói thường nên động lòng trắc ẩn thể hiện xót thương. Nếu nói về mặt ẩn hiển, thì ba đường ác ẩn kín khó nhận biết, nhân đạo hiển bày rõ ràng dễ thấy; lại ở trong nhân đạo mà nói, thì nghèo cùng thấp kém là kín đáo khó biết, đui điếc câm ngọng rõ ràng trước mắt.

Việc kín đáo là do vì chẳng biết mà nói, điều đó dường như không trở ngại lắm, đối với việc rõ ràng, đã biết như thế mà cố tình nói ra, thì khó tránh khỏi hiểu lầm. Như trong thính chúng, phát hiện có người đui, điếc, câm, ngọng (nói chung tất cả người khuyết tật) tham dự, tuy trong kinh có đoạn văn đề cập đến điều đó, thì nên tìm cách thức khéo nói vài lời cho qua, đừng mở rộng thêm vấn đề làm họ ở giữa mọi người cảm thấy khổ tâm, tủi hổ vô cùng. Hoặc giảng kinh điển Tiểu thừa, dạy về việc nam nữ phạm tội dâm, cũng nên đọc lướt qua thôi, chẳng cần hình dung rõ ràng. Do vì kinh gọi là khế kinh, đức Phật nói đúng thời điểm thích hợp và đúng đối tượng. Ta nay giảng dạy chỉ theo cảm nhận thông thường mà thôi, nếu chẳng quan sát hoàn cảnh, chẳng biết uyển chuyển cách thức, không những chẳng phù hợp căn cơ, e còn phát sanh chướng ngại.

e. Lạc đề, thiếu mạch lạc

Người mới thực tập giảng dạy nên căn cứ bài soạn đã được chuẩn bị, theo thứ tự giải thích sẽ ít xảy ra lỗi lầm. Nếu như có cảm xúc đột ngột về vấn đề nào đó, muốn đem ra bàn luận, hoặc bổ sung thêm phần khảo chứng, cũng phải có thứ lớp rõ ràng, lại phải khế hợp với ý nghĩa chính đang nói, chú ý đến cách lập luận, sao cho đến chỗ tốt nhất rồi ngưng lại, chẳng để làm lệch lạc bài giảng. Song có một vài lỗi lớn phải biết mà tránh.

1. Càng nói càng đi xa, lìa hẳn đề mục đang trình bày, hoặc phát sanh nhiều ý nhỏ không cần thiết, lung tung tạp nhạp chất chồng, cảm thấy khó có thể rút lại, muốn kết thúc lại nói vòng vo, nói vòng vo chừng nào thì càng thêm rối loạn, đã rối loạn càng khó tóm kết.

2. Chưa nhận ra ý chính của đoạn kinh mà bàn luận một cách hời hợt, đến nỗi làm cho ý nghĩa trái ngược, mâu thuẫn lẫn nhau. Vì thế giảng kinh lại trở thành chê bai giáo pháp, cho thuốc để trị bệnh không ngờ trở thành hạ độc giết người.

3. Ghi nhận nhiều loại chú giải, rồi đồng loạt nêu ra, mục đích để thể hiện sự hiểu biết sâu rộng của mình, chứ không có nhắm vào trọng tâm nào. Trích dẫn kinh nêu ra sự việc, hết lớp này đến lớp khác chất chồng, như sắp bày ra muôn thứ hàng hóa mà chẳng hỏi khách hàng có cần mua hay không.

4. Chú giải câu văn, giải thích ý nghĩa, nêu ra ví dụ, kể lại câu chuyện, đưa ra dẫn chứng, khảo xét căn cứ thực hiện các bước này trước sau rối loạn ngược ngạo, hơn nữa có khi sử dụng lộn lạo không ra bước nào, ý chính và ý phụ chẳng trình bày theo thứ lớp, giống như ném cát rời rạc không liên kết, giống như cuộn chỉ rối không có đầu mối, làm người nghe chẳng nắm được ý chính trở lại có nhận định sai lầm cho nghĩa lý nội điển sâu sắc khó hiểu, từ đó sanh ra sợ hãi chẳng còn dám hỏi han gì hết, giết chết mạng sống trí tuệ của họ, đâu khác gì hạng lang băm giết người.

Kẻ phạm vào những sai lầm này, không chỉ là người tài sức không đủ, mà phần nhiều là hạng tự cho mình thông minh, nghiên cứu sơ sài nghĩa kinh chẳng chịu để tâm tìm học, cống cao ngã mạn xem thường đại chúng, chẳng có chút cung kính. Nếu thật sự để tâm tìm học, thì cần phải dè dặt cẩn thận trước công việc; nếu đúng là có lòng cung kính thì đến nơi giảng nhất định nhận biết được điều nào nên thận trọng.

f. Âm giọng không đúng, lời nói trùng lặp

Thi thư là lời nói không có âm tiếng, lời nói là thi thư không có chữ viết, thi thư có thể phối hợp âm điệu, lời nói chẳng lẽ không thể phối hợp âm điệu sao? Phối hợp âm điệu gọi là nhạc, nhạc là sao? Là điều phối tiếng làm cho vui tai, nếu có thể làm vui tai thì có thể làm thay đổi tình ý, cho nên có thể tôn trọng đức hạnh mà tiến tu đạo nghiệp. Do đó những công việc sử dụng âm tiếng như đọc sách, ngâm thơ, giảng dạy, diễn nói, đều chú trọng âm điệu. Căn bản của âm điệu này cũng chỉ là phát âm cao thấp, ngắn dài, nhanh chậm, từ đó mà vận dụng thành tất cả âm thanh trầm bổng mà thôi. Nếu vận dụng được thích hợp, thì có thể làm dễ nghe và chuyển đổi tình ý. Còn như không cần phối hợp âm điệu, thì trở thành âm thanh tự nhiên rồi.

Điều này đã được trình bày đầy đủ những cách thể hiện ở mục “Vận dụng âm tiếng” trong chương trước, vận dụng phù hợp như thế là đúng, vận dụng trái lại là sai lầm. Song tuy biết nhịp điệu cao thấp dài ngắn, mà sử dụng không đúng lúc đúng chỗ thì khác gì tiếng sáo của bé chăn trâu, giọng hát của người đốn củi, âm điệu khó nghe. Như âm thinh phát khởi thì cao mà âm thinh kết thúc lại thấp, bắt đầu giảng giọng cao, sắp kết thúc giọng thấp. Đó gọi là âm giọng hết hơi, biểu hiện sự suy kém. Chỗ ý phụ thì phát âm cao, chỗ ý chính lại phát âm thấp, khi đọc văn kinh thì âm cao, nhưng giảng dạy lại giọng thấp. Đó gọi là âm giọng ngược ngạo, biểu hiện sự sai lầm không hợp tình lý.

Ngoài ra, những âm điệu sử dụng không hợp với tư liệu giảng đều là sai lầm chẳng thể nêu hết. Kết hợp hai chương nói về cách sử dụng âm điệu đúng sai mà nhận xét thì có thể hiểu thông. Lại nữa, lời nói trùng lặp cũng là sai lầm dễ phạm phải, chẳng biết rằng cảm nhận chung của mọi người đều không thích nói dông dài, chỉ làm lãng phí thời gian. Lại có những trường hợp xen lẫn lời vô ích, phát âm chẳng rõ ràng, ưa đệm vào lời rỗng như nói “ừ ừ…, à à…”, hay phát âm ngập ngừng như nói “cái này…, cái kia…”; còn có tiếng địa phương, tiếng chợ búa, tiếng lóng, lời thô tục, cho đến thường xuyên ấp úng, liên tục ho hắng, những bệnh như thế, đều phải bỏ hết.

g. Tuân thủ thời gian ấn định

Giáo pháp chú trọng phù hợp căn cơ, muốn được phù hợp nhất định phải thấu suốt tình người, điều này mà không biết thì nói gì đến chuyện căn cơ. Thính chúng trong hội trường ai cũng có nghề nghiệp khác nhau, chỗ ở mỗi người xa gần không đồng, công việc thảnh thơi hay bận rộn cũng khác. Họ đến tham dự được, có người nhín thời gian rảnh rỗi, có người thay phiên làm việc, có người đổi giờ công tác. Đến khi họ ra về, có người đón xe về xa, có người đến hẹn kẻ khác, có người một lúc sau đi dạy học. Con người tình cảnh, công việc muôn ngàn khác biệt, đây chẳng qua nói sơ lược mà thôi.

Đại chúng khổ cực đến nghe giảng, phải làm sao cho họ vui vẻ ra về, nhất định giúp họ nhận hiểu được giáo lý ứng dụng thì họ mới có thể cảm thấy vui vẻ, cho nên giảng dạy phải bằng cả tấm lòng, lời nói phải dốc hết sức, tiếp đãi người một cách lễ độ, hành động cần theo quy tắc thứ tự. Do biết buổi giảng diễn ra trong khoảng thời gian bao nhiêu, nên người nghe tự nhiên cảm thấy ổn định trong lòng, giảng sư giảng hay hay không hay gì đều có thể ngồi yên để nghe. Nếu thời gian đã đến, trong lòng mọi người liền dấy động, bên ngoài tuy trấn tĩnh, nhưng bên trong thật sự đã tán loạn. Người giảng dẫu cho đủ biện tài vô ngại, thuyết pháp đến nỗi hoa trời rơi rụng, cũng phải giữ giờ mà dừng nghỉ, khiến họ còn cảm nhận nghe như thế vẫn chưa đủ, thì lần giảng sau họ mới chịu vui vẻ đến nữa.

Thử quan sát những nơi giải trí văn nghệ, tính chất không giống với việc giảng kinh chỉ y theo quy tắc, thế mà vẫn còn quy định giờ dừng nghỉ.

Do vì con người ưa thích theo sự ham muốn của mình hơn là ưa thích đạo, nếu bắt buộc người ngồi lâu quá, thế mà cho là khế cơ hay sao? Giảng đến giờ chẳng dừng nghỉ, đại chúng vì nể nang nên tạm nán ở lại, nhưng thật ra trong lòng đã sốt ruột lắm rồi, vậy mà vẫn còn nói lải nhải không thôi, thì họ có thể cho lọt vào tai nữa sao? Nếu để xảy ra đến mức độ ấy, thì công lao trước kia có lẽ bỏ mất hết.

Còn như người giảng chẳng được hay, không có sức làm phấn khởi sự hoan hỷ của mọi người, thời gian chưa được nửa buổi mà thính chúng đã trông cho hết giờ, hoặc hôn trầm ngủ gục, hoặc nhìn qua nhìn lại, cố gắng đợi đến hết giờ vui mừng giải tán. Nếu như đã quá giờ quy định mà chẳng chịu dừng, đó là làm cho người thêm phiền não. Phải biết người giảng giỏi nếu kéo dài thời gian, thính chúng còn không chấp nhận, huống chi người giảng dở đâu thể làm theo ý riêng để làm phật lòng người ư!

Chương I: Lời Nói Đầu

A. TẦM QUAN TRỌNG CỦA NGÔN NGỮ

Học cách diễn thuyết là việc cần thiết trong đối xử giao tiếp, dù là Đông Tây hay kim cổ đều phải xem trọng. Việc thuyết pháp trong Phật giáo, thường khen ngợi tài năng biện luận vô ngại. Nền giáo dục của Khổng giáo phân làm bốn khoa, ngôn ngữ sắp vào hạng quan trọng thứ nhì. Chúc Vũ chỉ cần nói vài lời mà có thể đẩy lùi quân Tần; Triển Hỷ dùng ít câu khích lệ quân lính mà bảo tồn được nước Lỗ; phú ông Phí Lý Phổ mong học diễn thuyết, chẳng màng việc riêng; Thiết Vương Ca Ni Cơ nhiều lần định lui về nghỉ để học thuật diễn giảng, có thể thấy môn học về ngôn ngữ quan trọng và thiết yếu đến mức nào.

B. BƯỚC ĐẦU THƯỜNG KHÓ KHĂN

Bất kỳ công việc nào, khi chưa quen thì lo sợ chẳng biết có làm được không, nhưng khi đã thuần thục rồi thì tiến hành khéo giỏi, lẽ thông thường là như vậy. Buổi đầu làm việc giảng dạy, không khỏi có một vài khó khăn, như ngồi trên pháp toà bao nhiêu cặp mắt đều tập trung vào mình, lỡ như sơ suất một lời nói làm mọi người cười vang lên, khi ấy muốn nói chẳng được, muốn thôi cũng không xong, ở vào tình cảnh khó khăn như thế thì thật là ngượng ngùng. Như nhà văn nước Mỹ là Mã khắcthổ ôn tự kể lại lúc mới diễn thuyết trong miệng giống như có bông bít lại nói không ra lời; diễn giả Chiêm ninh tư trong những buổi đầu nói chuyện, hai đầu gối run đến nỗi va vào nhau; tướng nước Anh là Lộ dị kiều trị khi phát biểu tự cảm nhận lưỡi chỏi lên đốc giọng; thủ tướng nước Đức là Tỳsĩ mã khắc mỗi câu nói phải tằng hắng vài lần. Họ là những người có địa vị danh tiếng đương thời, nhưng khi nói chuyện trước đông người còn phải như vậy, mới biết công việc mở đầu chỉ là thí nghiệm, thành công hay thất bại đều chẳng đủ lấy làm tiêu chuẩn, chỉ cần luôn luôn phấn đấu tiến lên phía trước, tự nhiên có ngày được thành thạo.

C. THÀNH CÔNG NHỜ LUYỆN TẬP

Để thành tựu sự học vấn, cần có rất nhiều điều kiện, dĩ nhiên phải nhờ vào tài năng, nhưng quan trọng nhất là phải siêng năng luyện tập. Nếu có thể siêng năng luyên tập thì sắt non cũng trở thành thép cứng. Như ngài Bàn Đặc chỉ thuộc một bài kệ, trì tụng lâu ngày liền được khai ngộ; Tăng Sâm mỗi ngày suy xét về ba việc mới đạt đến cảnh giới Thánh hiền của Nho giáo. Học đạo lớn được thành tựu còn dụng công như thế, muốn có kỹ năng giỏi trong cuộc sống cũng phải như vậy. Tô Tần buộc tóc lên trần nhà để đọc sách; Giả Đảo vì tìm câu cho bài thơ mà đâm sầm vào xe ngựa; thợ nấu của vua thường mổ trâu đến nỗi biết rõ từng bộ phận; hoạ sĩ vẽ trúc được sống động nhờ trong tâm có hình ảnh cây trúc.

Nếu chẳng phải tâm ý chuyên nhất dồn hết tinh thần vào công việc, thì làm sao đạt được thành quả vượt hơn người. Hai diễn viên kịch là Đàm Nguyên Thọ, Mai Lan Phương tiếng tăm vang lừng, nghe nói mỗi lần lên sân khấu, họ phải tập diễn trước gương nếu thấy hay thì chọn lấy, dù có sai sót nhỏ cũng nhất định dẹp bỏ, vì vậy càng diễn càng nhuần, luôn luôn có sự đổi mới. Thế nên muốn trở thành một người diễn giảng danh tiếng, cũng không cách nào khác là đối với tài liệu giảng, thái độ giảng và âm điệu tiếng nói, phải ra sức tìm hiểu trau dồi cho thành thạo tinh tường. Trên nêu lên công hạnh của những vị tài năng xuất chúng có thể lấy đó làm gương.

Chương II: Kết Cấu Tư Liệu

A. XÁC ĐỊNH Ý CHÍNH

Ý nghĩa của việc diễn giảng là phát biểu lên chủ trương, cho đến tuyên truyền sự lý nào đó, hy vọng kêu gọi mọi người đồng tình, bắt tay với nhau, cho nên tính chất nặng về chủ quan. Do đó khi soạn đề cương bài giảng, nhất định phải lập ý chính, nêu ra rõ ràng cho thính chúng nhận biết, để họ có tâm điểm hướng về. Ngoài ra ngàn đầu muôn mối, bàn xưa luận nay, đều giúp trình bày rõ thêm ý chính.

B. PHÂN CHIA TIẾT ĐOẠN

Cầm bút soạn văn và lên bục diễn giảng, sự việc tuy khác nhau nhưng ý nghĩa thì đồng. Soạn văn phải sắp xếp nội dung, tư tưởng, nên chia ra đâu là sự, lý, ý chính, ý phụ, sao cho có chương đoạn tiết mục. Diễn giảng sử dụng lời nói phải phấn phát sôi động, cũng cần có mạch lạc rõ ràng, nhất là phải hợp tình hợp cảnh. Ý chính của bài giảng giống như vua, đâu thể không có người trợ giúp, vì thế ý phụ có trách nhiệm trình bày tường tận thêm, cho nên cần phải được xem trọng. Ví như dạo đi tham quan núi sông, đối tượng mà tâm ý hướng tới chính là núi sông, nhưng ngoài núi sông ra, phải có rừng hoa, đình đài, nhiều thứ tô điểm tạo nên cảnh tượng đẹp, mới có thể lôi cuốn người đến ngắm nhìn, cảm xúc quyến luyến chẳng muốn rời xa.

Nếu không có điểm xuyết như thế thì chỉ là đồi núi cằn cỗi, dòng nước khô cạn, chỉ cần nhìn qua là thấy được hết. Thế nên nội dung bài giảng phải sử dụng theo kết cấu một thể văn gồm bốn phần: khởi đầu (khởi), nối tiếp (thừa), chuyển ngoặt (chuyển), tóm kết (hợp); từ ý diễn đạt lên xuống, ngừng ngắt chuyển hướng sao cho hài hòa nhịp nhàng… Nếu một bài giảng chẳng có ý phụ bổ sung thì văn nghĩa không chuyển biến kỳ ảo; kết cấu chẳng có thứ lớp tiết đoạn thì nội dung không dồn dập tuôn trào. Mới biết việc bổ sung thêm ý phụ và phân chia tiết đoạn, đều có công năng giúp cho ý chính được sinh động rõ ràng. Như đối với một vấn đề, ngoài việc nêu lên nội dung, kế đó trình bày ý phụ như: tường thuật diễn biến ra sao, nhận xét về tương lai thế nào, cho đến nói rõ những mặt lợi hại, phê bình đâu đúng đâu sai, làm kích động sự cảm hứng của người nghe. Lời nói có văn chương từ xưa đến nay đều được xem trọng.

a. Đoạn khởi đầu (khởi thủ)

Mở đầu bài giảng, chẳng nên vội vàng trình bày ngay ý chính, nếu không thì chẳng còn ý gì để nói và mạch văn cũng dứt ngang, sau đó dẫu có diễn giảng như thế nào cũng trở thành thừa. Bố cục trong phần này chính là lời dẫn. Giống như trời sắp mưa thì phải kéo mây, trời sắp tạnh thì gió thổi đến. Muốn đi vào đề tài chính, trước tiên chỉ cần tạo dáng vẻ mà thôi. Nên dự đoán và nhận xét về con người, sự vật, thời gian, duyên do, hoặc là làm phát khởi niềm tin, hoặc tạo ra nghi ngờ, hoặc kích động cho vui vẻ, hoặc gợi lên cảm xúc bi thương… những cách thực hành này rất giàu tính lôi cuốn dẫn dụ, có thể làm cho đối phương đặc biệt chú ý.

b. Đoạn nối tiếp (thừa tiếp)

Giai đoạn này có thể nói lên ý chính, hoặc chỉ nói ý phụ, có thể nói thẳng vào vấn đề, hay chỉ nói đến mặt trái vấn đề, cần chú ý ngữ khí của đoạn trên, sao cho liên quan với nhau, nên chừa lại một vài ý để về sau phát huy. Khi đặt bút soạn đề cương, đến đoạn này dẫu chưa nói đến ý chính, chẳng nói chính văn, nhưng cũng không nên quá xa đề. Bởi ở đoạn trước giống như mở cổng đi vào, chỉ thấy cây cối trước sân, hoa ở bậc thềm. Đến đoạn này là đã bước lên nhà ngồi vào chiếu, phải thấy bình phong bàn ghế.

c. Đoạn chuyển ngoặt (chuyển chiết)

Đoạn trước xem như đã lộ ra ý chính. Đến đoạn này khi muốn nói thẳng vào vấn đề có thể đặt câu hỏi vặn lại, để xoáy sâu vào ý chính. Ở trước chỉ là phản ánh nhiều mặt, đến đây có thể xoay vào chánh đề; hoặc trước đã nói về sự, đến đây nên nói về lý; ở trước phê bình phải trái, đến đây cần trình bày lợi hại. Nói chung phải chuyển ngoặt ngược lại với đoạn trước, mới không gây nhàm chán do trùng lặp ý nghĩa.

d. Đoạn tóm kết (hợp kết)

Lời ý đã triển khai hết, sự lý đã trình bày trọn vẹn, đến đây tóm kết bao nhiêu lời giảng ở trước gói gọn trong vài câu, giống như trăm sông tụ về biển lớn, tất cả đều phát lên tiếng thủy triều vang dội; dù chỉ là một giọt nước trong biển cả, nhưng mỗi giọt chính là âm vang của trăm sông. Ở đoạn này lời nói cần khẳng định dứt khoát, thái độ vẫn biểu lộ khuyến khích chân thành. Phải tạo ra uy thế như sấm sét ào ạt mới làm cho bài giảng càng thêm sôi động; phải gây nên sự kỳ đặc giống như âm thanh vượt ngoài dây đàn mới mong thính chúng cảm nhận được ý vị không dứt.

C. BIẾN HÓA VỀ CHƯƠNG PHÁP

Trước nêu ra cách sử dụng bốn phần: mở đầu, nối tiếp, chuyển ngoặt, tóm kết, chẳng qua hướng dẫn sơ lược cách dùng thông thường, nếu cứ y theo cách thức này một cách cứng nhắc, thì lại mắc lỗi là không linh động, quý nhất nên căn cứ vào điều cơ bản này mà phát sanh nhiều biến hóa. Một thiên phải phân thành đoạn, một đoạn cũng cần phân ra nhiều mục. Giả dụ như một thiên phân làm bao nhiêu đoạn lớn, mỗi đoạn chia ra bao nhiêu mục nhỏ, giống như cây có một gốc, gốc sanh nhiều nhánh, nhánh mọc ra cành, cành sanh ra nhiều lá mới có thể vươn lên trời cao và che mát mặt đất, cản gió nương mây. Đó là nói lên sự biến hóa về bố cục, chỉ ở mỗi đoạn mỗi mục này, lại phải sắp xếp sao cho ý nghĩa khác nhau mới sinh động, nêu lên điểm đặc biệt tạo ra sự bất ngờ, đừng để cho nội dung có cùng một ý đơn điệu. Có khi khen ngợi có khi chỉ trích, bất chợt nói chánh diện, bất chợt nói phản diện; chỗ này tóm kết lại, chỗ kia phân tích ra; trước trình bày úp mở, sau nêu ra rõ ràng, vận dụng phải như biển lớn cuộn sóng, cuốn xoáy không cố định, mới hình thành muôn cảnh tượng hiện bày không có cùng tột. Đó là diễn tả sự biến hóa về nội dung của bài giảng. Điều cần chú ý khi soạn thảo đề cương là chia thành đoạn mục tuy có nhiều đầu mối, nhưng ý nghĩa phải liền lạc với nhau, cân nhắc nặng nhẹ cho được thích hợp.

D. TRÍCH DẪN KINH NÊU VÍ DỤ

Những câu nói ý nghĩa ở thế gian đều căn cứ trên lời dạy chuẩn mực của Khổng Tử, nếu không phải tự ý làm càn, thì có ai dám đi ngược lại? Đối với pháp xuất thế gian, kinh điển Phật thuyết là cơ sở để nhận xét đúng sai, ngoài kẻ nhất xiển đề mất hết căn lành ra, ai cũng phải tôn kính. Cho nên căn cứ vào giáo điển, dẫn chứng trong kinh sách, sẽ tạo nên một sức tin vững chắc, chỉ cần giữ phạm vi nội dung, chẳng nên trích dẫn tràn lan vượt ngoài giáo nghĩa của mình là tốt. Có việc đôi khi trình bày ngay thẳng nhưng khó được rõ ràng; lý lẽ đôi khi phí lời mà càng chẳng hiểu, thì cách tốt nhất là đem những việc gần gũi cụ thể để giải thích, sử dụng tài năng biện luận khéo léo, nêu ra ví dụ cho dễ thông hiểu. Ngoại điển có nhiều loại sách, nội điển gồm ba tạng năm giáo, thường sử dụng những phương pháp giải thích như: có khi chỉ ra sự vật rõ ràng cho mọi người dễ nhận biết, có khi dùng câu chuyện ngụ ngôn nói về việc gì đó. Cho nên nêu sự việc lập ví dụ giúp người nghe nhận hiểu được dễ dàng, có thể tùy tình hình mà vận dụng, tốt nhất là chỉ ra tình cảnh ở trước mắt.

E. KỂ CHUYỆN GÂY HỨNG THÚ

Trường hợp giảng dạy có phân ra hai dạng: mang tính học thuật và mang tính phổ thông. Hai dạng này tuy đều có những điểm khó dễ, nhưng nếu so sánh thì giảng dạy phổ thông cảm thấy khó khăn hơn rất nhiều, bởi người nghe căn cơ chẳng đồng, bất kể bài giảng nội dung cạn hay sâu đều chẳng thể khế hợp hết thính chúng, vì thế cần kể xen vào những câu chuyện, giống như để điều hòa sự đơn điệu khô khan, nhưng cũng phải giữ phạm vi bài giảng, chẳng nên trích dẫn tràn lan vượt ngoài giáo nghĩa của mình. Nếu muốn trích những câu chuyện trong sách sử, nhất định cần tra cứu kỹ, nếu xét thấy ý nghĩa không chống đối với giáo nghĩa của mình, thì cũng có thể được.

F. ĐIỂM XEN KỆ TỤNG

Kệ trong kinh Phật giống như thi ca của văn học, là âm nhạc không cần có nhạc khí, ai cũng có thể thưởng thức, ai cũng thích nghe, nếu đưa vào trong lời giảng, nhiều khả năng làm phát khởi hứng thú. Văn chương của người xưa, chẳng kể là văn xuôi hay biền ngẫu nhiều trường hợp xen lẫn thi ca. Kinh Phật chú trọng về nội dung nhưng vẫn dùng kệ tụng, thì có thể nhận thấy tính trọng yếu của nó. Nhưng khi trích dẫn kệ tụng trong bài giảng, hoàn toàn không theo cách thức cố định nào, có khi xen vào trước, có khi xen vào sau, hoặc xen vào chính giữa, cần để ý mạch văn toàn bài giảng tùy theo tình hình mà sắp xếp.

G. KẾT CẤU TOÀN BÀI GIẢNG

Đề cương một bài giảng bất luận là dài hay ngắn, quan trọng phân ra bao nhiêu tiết đoạn, lại có rất nhiều phân mục nhỏ, tuy rắc rối phức tạp, nhưng phải sao cho thứ tự rõ ràng, toàn thể hoàn chỉnh, mạch lạc nối liền. Bài giảng thích hợp nhất là trước lý luận đơn giản về sau lý luận sâu sắc, trước trình bày xoay quanh chủ đề sau đi thẳng vào ý chính, trước có vẻ nhạt nhẽo về sau càng nhiệt tình, trước dùng lời thong thả sau phát âm nhanh gấp, tả cảnh tả tình, nói sự nói lý, trích dẫn giáo điển, nêu ra ví dụ, xen vào thi ca, đưa vào cố sự đều phải có mạch lạc thứ tự, đừng để xảy ra một rối loạn nhỏ nào. Đề cương chỉ cần ghi đại cương, ý chính, chẳng cần soạn ra chi tiết; trên sắp mấy mục lớn, phía dưới sắp mấy mục nhỏ. Chẳng cần ghi nội dung dài dòng, mỗi mục nên nắm được ý chính.

H. DỰ ĐỊNH ĐỀ MỤC

Cấu tạo bài giảng bắt buộc phải có ý chính nhắm vào một việc nào đó, điều này chẳng cần phải nói. Nhưng khi góp nhặt xong những ý giảng “trình bày lên xuống, bổ sung đậm nhạt, ngừng ngắt chuyển ý, giải thích tóm kết” (khởi phục, yểm ánh, chuyển chiết, khai hợp), kế lại trải qua những công đoạn “viết bản thảo, nhận xét toàn bài, chỉnh sửa nội dung, trau chuốt ngôn từ” (thảo sang, thảo luận, tu sức, nhuận sắc) thông thường thì ý chính ban đầu có chút thay đổi. Cho nên sau khi nội dung bài soạn hình thành rồi, lại tính đến việc đặt tên. Nhận xét qua cương yếu của bài giảng như thế nào mà lập ra chủ đề trong một vài từ nhưng phải thể hiện hết tinh thần. Chủ đề và nội dung phù hợp với nhau lời nói mới sinh động, giống như vẽ rồng lên vách, sau đó điểm mắt. Chủ đề giống như bản luận tổng quát của toàn bài giảng, đừng nên sơ suất.

I. NHỮNG LỖI CẦN TRÁNH

Sử dụng bút soạn thảo gọi là văn viết, dùng miệng nói lên gọi là văn nói. Văn viết phải có tình tiết để thưởng thức, văn nói phải bàn luận xuất sắc êm tai, mới có thể khắc sâu vào lòng người, mong họ nhận hiểu. Nếu không thì tình tiết mâu thuẫn khó trình bày thông suốt, nói năng ấp úng chẳng diễn đạt rõ ý nghĩa, hoặc thêm cành sanh lá, lê thê dài dòng, mất hết nghệ thuật thẩm mĩ, khiến cho thính chúng phiền chán, thì làm sao có thể mong họ tiếp nhận. Lời nói trình bày được chuẩn xác thích hợp, là do suy nghĩ thuần thục nội dung bài giảng, vấn đề này đã được trình bày sơ lược ở mục trước, có thể tham khảo thêm. Song cần phải biết như thế nào là sai lầm để tránh, tránh được sai lầm thì dù nội dung bài giảng chẳng đạt mức cao, nhưng cũng không đến nỗi tệ. Nay ghi vài điều để tham khảo.

1. Chẳng hợp với phương pháp trong các mục đã nói ở trước.

2. Một việc nêu lên hai ví dụ, hoặc trích dẫn hai mẫu chuyện (một chánh một phản thì được), và bao gồm tất cả văn trùng lặp.

3. Nói nhiều về ý phụ, ít nói ý chính; trước khít khao sau lỏng lẻo.

4. Sự lý, chính phụ, tiết đoạn, tầng bậc hỗn tạp chẳng rõ ràng.

5. Thứ lớp rời rạc, trước sau chẳng liên quan.

6. Lời văn không phù hợp đề tài.

7. Nêu ví dụ và mẫu chuyện… nội dung gượng gạo chẳng phù hợp với đề tài.

8. Chưa hiểu rõ ràng nghĩa lý những câu trong kinh sách, chỉ dựa trên văn từ để đoán nghĩa, thế mà tùy tiện đưa vào làm dẫn chứng.