Nghiên Cứu Cách Giảng Dạy Nội Điển

Lời Nói Đầu

Người con Phật luôn mong mỏi giáo lý giác ngộ được truyền bá sâu rộng, tuy bản thân chưa thật sự hoàn hảo, nhưng vì cảm nhận chút phần lợi lạc nên muốn cho ai cũng được như mình. Một câu nói đơn giản, một hành động chân thành… đều là lời pháp sống động giúp người thức tỉnh. Dẫu biết rằng tất cả đều do duyên, nhưng nhìn ở góc độ nhân quả thì cũng bởi chính mình tạo lấy, thế nên bằng nhiều phương tiện thiện xảo, người học Phật nguyện gieo duyên lành với hết thảy chúng sanh, cùng học, cùng tu, cùng đạt thành đạo quả.

Lòng từ rộng mở, nhiều thế hệ trôi qua đã có những vị dành trọn đời mình cho việc hoằng hóa. Cảm phục và trân trọng biết bao trước những gương hạnh ấy! Nếu không có các vị giáo pháp cao quý của Thế Tôn đã bị mai một, thì kẻ mỏng duyên thiếu phước như chúng ta làm sao có cơ hội được tiếp thu. Hoằng pháp lợi sanh là một trách nhiệm không áp đặt mà có mấy ai dám lãng quên, bởi trong thâm tâm đều hiểu rằng chỉ có làm như thế mới báo đáp được thâm ân của tiền nhân, không phụ công giáo dưỡng của thầy tổ. Trãi qua thời gian dài, những kinh nghiệm giảng dạy được đúc kết trở thành một đề tài nghiên cứu, người sau tiếp nhận, ứng dụng và phát huy cho việc làm thành tựu viên mãn.

Quyển sách bàn về cách giảng dạy kinh luận Phật giáo, nghiên cứu một bộ kinh như thế nào, lập giáo án ra sao, lên pháp tòa triển khai sao cho thích hợp và những điều sai lầm giảng sư cần tránh để không làm người nghe thất vọng. Ngắn gọn nhưng đầy đủ, có thể giúp ích phần nào cho ai nhiệt tâm trên con đường giáo hóa. Với khả năng còn hạn chế, người dịch đã cố hết sức để hoàn thành tác phẩm, nhất định sẽ có sai sót ngoài ý muốn, rất mong các bậc cao đức chỉ ra chỗ chưa ổn, người dịch xin thành kính tri ân.

Bửu Liên, ngày 2 tháng 8 năm 2013

Thích Minh Quang

Chương I: Phân Tích Thể Kinh

Đây nói đến bố cục của kinh chứ chẳng phải nói đến nội dung, dựa theo hình thức kết cấu văn chương mà trình bày tổng quát về bộ kinh và phân đoạn tiết mục. Thông thường một vật, một món đồ, nhìn chung thì mỗi thứ có hình dáng riêng, nhìn kỹ thì chúng có từng bộ phận liên kết. Như con người có thân hình đứng thẳng, cử động tới lui. Dáng dấp ấy được kết hợp bởi nhiều cơ quan, tạng phủ. Quyển kinh cũng như vậy, hình thức được thấy là bìa dày, gáy cứng, hàng chữ ngay ngắn, nhưng được kết cấu bởi nhiều phần như: lời nói đầu, các chương mục, câu văn, cho nên toàn thể bản kinh là sự kết hợp của từng chương mục. Người giảng kinh trước hết phải biết rõ kết cấu chung của bộ kinh mới có thể phân giải ngay ý nghĩa quan trọng để tránh rắc rối, rườm rà, không có mâu thuẫn giữa ý chính, ý phụ, nghĩa thực, nghĩa hư. Điều này tuy là kỹ thuật nhỏ về văn chương, nhưng ý nghĩa, sự lý nhờ thế được rõ ràng, chẳng nên xem thường bỏ qua mà chỉ ưa bàn luận cao xa. Nên biết cách thức của chữ nghĩa giống như mạch lạc trong thân người, mạch lạc mất trật tự thì khí huyết không thông, cách thức rối loạn thì nghĩa lý trái ngược. Thế nên chưa có người giảng dạy nào sơ suất kết cấu câu văn mà có thể nói hay về nghĩa lý cả. Bố cục của kinh gồm những phần sau.

A. ĐỀ KINH

Đầu đề là kết tinh của toàn bộ quyển kinh, là bức ảnh thu gọn ý nghĩa, như giềng của tấm lưới, như cổ của cái áo. Xem đầu đề có thể biết được ý chính của bộ kinh nhắm vào việc gì. Cho nên bất kỳ bộ kinh nào cũng phải có đầu đề, giảng giải trước tiên phải trình bày rõ phần này. Để cho sự lý được mạch lạc, đầu tiên phải nắm lấy cương lĩnh, nhưng thông thường cũng nên tìm hiểu chính xác ý nghĩa của danh tướng. Danh từ không chính xác thì sự thật không hiển bày, công việc giảng dạy không có kết quả. Có năm bước để giảng giải, có bảy cách thành lập đầu đề.

a. Năm bước giảng giải

Phương thức này do đại sư Trí Giả đời Tùy lập ra, tuy thuộc giáo nghĩa Thiên Thai, nhưng bởi kết cấu chặt chẽ nên người sau thường hay sử dụng để chú thích kinh. Ngay như mở đạo tràng giảng dạy cũng phần nhiều nương theo phương pháp này, dường như đã trở thành một quy tắc nhất định, cho nên không thể xem thường. Người học sau này dứt khoát phải học tập để biết. Nếu đảm nhận việc giảng dạy, giảng sư nên sử dụng phương pháp này một cách uyển chuyển, quan sát trình độ của người nghe như thế nào để xác định tiêu chuẩn. Nếu trong buổi giảng, người trí thức tham dự số lượng nhiều, thì chẳng ngại trình bày đúng theo năm bước này, còn không chỉ giải nghĩa của đầu đề, hoặc hơn nữa nêu ra đâu là tư tưởng chủ đạo đâu là công dụng của bộ kinh, tiện cho người nghe nương vào pháp mà tu hành, như thế mới mong có kết quả tốt. Đối với người mới học và người có căn tánh chậm lụt, sức hiểu biết của họ còn yếu, mà giảng sư nhất định phải giảng đúng theo các bước này, chỉ e họ càng thêm mờ mịt khó hiểu. Mục đích việc giảng kinh chính là mong mỏi mọi người hiểu biết để thực hành, giảng dạy đúng với chân lý là cần thiết, nhưng phù hợp căn cơ của người cũng phải xét đến.

1. Giải thích tên

Tên nghĩa là tên của đầu đề. Đầu đề là phần tổng quát của kinh, tên là danh từ tóm tắt của đầu đề. Một đầu đề phân làm hai phần chung và riêng, phần riêng được hình thành theo bảy hình thức. Sau đây sẽ phân tích rõ ràng.

- Hai tên chung và riêng

Nói tên chung là sao? Trong ba loại kinh, luật, luận, thì từ chỉ thể loại có ý nghĩa đồng nhất. Như kinh này kinh kia, tuy khác tên nhưng đều ghi chung là kinh, đồng thời chẳng do các kinh đặt ra đầu đề không đồng mà chữ kinh lại giảng nghĩa khác đi. Đề kinh như thế, về luật, luận cũng vậy. Cho nên ba loại này bất kỳ từ được sử dụng cho loại nào đều xếp theo loại của nó, không có khác biệt. Đó là tên chung. Ngàn quyển kinh, ngàn quyển luận đều như thế, do vì ý nghĩa không thay đổi, nên có thể gọi là tên sử dụng chung cho một loại.

Nói tên riêng là sao? Trong bất kỳ một đề mục nào, ngoài từ chung dùng để phân loại ra, tên riêng do các từ khác tạo thành được trình bày theo bảy hình thức đều có thể chấp nhận. Hình thức lập đề này rất khác, tên gọi phức tạp, thế nên đầu đề của ba loại kinh, luật, luận rất nhiều đều phải giảng giải khác nhau. Giả như đầu đề của hai kinh giống nhau, trong đó chỉ khác một từ, hoặc tăng giảm một từ, thì nội dung đã có ý nghĩa không đồng, cho nên tên của từng đầu đề khác biệt. Đó là tên riêng. Mỗi kinh nói một loại pháp môn, phần đầu đề nêu lên ý nghĩa toàn kinh. Chỉ do cách gọi bất nhất nên cũng có thể gọi là tên riêng của một kinh.

Cách thức giải thích đầu đề chẳng nên sơ suất. Có hai cách giải thích chung và riêng, lại cần có hai cách giảng phân tích và tổng hợp, khéo vận dụng phương pháp mới có thể trình bày mạch lạc. Giải thích riêng tức đem tên riêng được nói ở trên nêu ra trước để giải thích. Đó là tên riêng của một kinh, là tính chất đặc biệt của một đầu đề, phải tìm ra nghĩa lý ẩn hàm và xét xem được thành lập theo cách nào trong bảy cách, trình bày tường tận ý nghĩa của nó. Giải thích chung là giải thích tên chung ở trên. Khi giải thích tên riêng rồi, y theo giải thích xưa nay ở Ấn Độ, Trung Hoa để tiến hành giảng giải. Tuy có ba loại là kinh, luật, luận, nhưng mỗi chữ đều có nhiều giải thích, cần phải xem căn cơ của người nghe, rồi chọn lựa cách thức phức tạp hay đơn giản. Phức tạp phải biên ra thứ lớp, còn đơn giản phải chọn điểm trọng yếu.

Đầu đề có phân ra hai phần chung và riêng, giống phần Chánh Tông và Lưu Thông của kinh văn. Như mật ong trong ngoài đều ngọt, ở đây mỗi phần đều có ý nghĩa sâu xa. Cách giảng phân tích là khi nắm được hai nghĩa chung và riêng của đầu đề rồi, cần phân biệt rõ ràng đâu là câu văn, danh số, thuật ngữ, ví dụ, rồi giải thích kỹ từng thứ. Đây là điều chẳng đồng với giải thích tên riêng ở trên, tức khi này chú trọng ở điểm khảo cứu dẫn chứng và giải thích ngữ nghĩa. Còn khi giải thích tên riêng thì chú trọng ở điểm phát huy nghĩa lý. Nếu bàn về thứ lớp, thì phải giải thích ngữ nghĩa trước rồi sau mới triển khai nghĩa lý. Giảng kết hợp là sau khi trình bày từng phần rồi, tổng quát lại ba cách thức giải thích trước, xuyên suốt một mạch từ đầu tới cuối, như gom nhiều hoa lại, dùng dây xỏ xâu mới thành tràng được.

- Bảy cách lập đề

Văn kinh vốn được sắp xếp chặt chẽ với nhau bằng sự phân khoa, cách lập tên cũng có hệ thống, chẳng phải làm tùy ý mênh mông không có giới hạn. Cách thức chọn dùng tên người, các pháp, hoặc ví dụ là ba nguyên tắc thành lập tên. Đôi khi lập có một phần, hoặc hợp hai phần mà thành, hoặc bao gồm cả ba phần, cho nên cách thức có bảy loại. Đây phân loại ra, đồng thời nêu ví dụ cho được dễ hiểu.

Ba cách thức đơn:

- Chỉ dùng tên người như: kinh “A Di Đà”

- Chỉ dùng các pháp như: kinh “Đại Bát Niếtbàn”

- Chỉ dùng ví dụ như: kinh “Anh Lạc”

Ba cách thức đôi:

- Dùng chung người và pháp như: kinh “Văn Thù Vấn” “Bát nhã”

- Dùng chung người và ví dụ như: kinh “Như Lai” “Sư Tử Hống”

- Dùng chung pháp và ví dụ như: kinh “Diệu Pháp” “Liên Hoa”

Cách thức đầy đủ:

- Là sử dụng đầy đủ cả tên người, pháp và ví dụ như: kinh “Đại Phương Quảng” “Phật” “Hoa Nghiêm”

2. Phân biệt thể kinh

Thể nghĩa là tính chất, là cơ sở lý luận của bản kinh, cần phải phân biệt rõ ràng mới có thể trình bày phù hợp chân lý, được gọi là thuyết đúng. Nếu như chẳng biết điều này, khó tránh khỏi có sự mâu thuẫn trong nội dung. Cũng như thừa giáo có phân làm Đại thừa, Tiểu thừa; pháp có chia thành hai loại chân thật và quyền biến. Mười hai bộ giáo mênh mông, phân biệt đâu phải dễ. Đại khái kinh điển Đại thừa đều lấy thật tướng làm cơ sở lý luận. Thật tướng là tướng chân thật, chẳng phải tướng giả dối tạm bợ. Kinh nói: “Thông thường có tướng đều là hư dối” cho nên nói: “Tướng thật không có tướng”. Đã bảo không tướng, sao lại nói tướng thật? Tướng nương nơi tự thể, vọng nương vào chơn. Phải biết tướng hư vọng mới hiểu ra được thể chân thật, cho nên nói: “Tướng chân thật không gì chẳng phải là tướng”. Kinh sách Tiểu thừa nói khác với điều này, nhưng cũng chẳng thể trình bày chung chung được, giữa hai phái có điểm cơ bản giống nhau. Nếu lấy pháp ấn so sánh có lẽ dễ hơn, bởi Đại thừa chỉ một pháp ấn, mà Tiểu thừa đến ba pháp ấn.

3. Nói rõ ý chính

Tông chỉ là ý chính được nói đến, tức là xu hướng để phát khởi tu tập. Ví như lữ hành, trước phải biết chỗ nào là núi, chỗ nào là nước, rồi sau mới dùng xe hay dùng thuyền để làm phương tiện vận chuyển. Do trước đã nêu lên cơ sở lý luận của quyển kinh rồi, nay nhất định phát khởi tu tập, tu tập mà chẳng biết ý chính (tông chỉ) thì quanh co nhiều lối rẽ. Do đầu mối rườm rà, các kinh ý nghĩa chẳng đồng, phần này lược nêu ví dụ để tham khảo. Như ý chính của kinh A Di Đà là “tín, nguyện, hạnh”; ý chính của kinh Pháp Hoa là “nhân quả chỉ có một thừa”; ý chính của kinh Kim Cang Bátnhã là “quán chiếu khế hợp chân lý”; ý chính của kinh Lăng Nghiêm là “ngộ sáng đất tâm”… Tuy nói như thế nhưng các nhà chú sớ mỗi người chủ trương một lối, người mới học trước nên giữ một đường hướng, chọn chú sớ của một nhà nào đó, tạm thời nương theo quan điểm của họ, sau khi đã nghiên cứu thâm nhập rồi, thì chẳng ngại mặc tình lựa chọn.

4. Bàn về công dụng

Dụng nghĩa là công hiệu, là quả vị được chứng. Trước đã phát khởi tu tập, kế phải nói đến sự thành tựu mới tin là dụng công không uổng phí, trong kinh gọi là nghĩa rốt ráo (liễu nghĩa). Điều này tuy trong các kinh có ý thú khác nhau, nhưng mục này có quan hệ nhân quả đối với mục “Nói rõ tông chỉ” ở trước. Vì hiểu được ý chính của kinh, tự nhiên biết được công hiệu. Vẫn là các kinh được nêu ra trước, ở mục này trình bày về phần công dụng, phải đối chiếu với nhau mới biết được các kinh khác. Như kinh A Di Đà công dụng chủ yếu là “vãng sanh”; kinh Pháp Hoa công dụng chính là “dứt trừ nghi ngờ để phát sanh niềm tin nhất thừa”; kinh Kim Cang Bát nhã công dụng chính là “phá chấp trước”; kinh Lăng Nghiêm công dụng chính là “thành tựu viên mãn quả vị Bồ đề.”

5. Phân định giáo nghĩa

Giáo nghĩa là các thừa Đại, Tiểu, Quyền, Thật, Hiển, Mật, ba tạng Kinh, Luật, Luận, bao gồm tất cả hóa pháp và tất cả hóa nghi. Các thừa và ba tạng tuy rất nhiều, nhưng đều có thứ tự đâu vào đấy. Cho nên người học cần phân biệt rõ pháp nghi, biết được đâu là quyền thật, tra xét thời đại, hiểu rõ nguồn gốc trước sau. Nếu nói pháp nghi thì có phân Tạng, Thông, Biệt, Viên, Đốn, Tiệm, Bí mật, Bất định. Nếu nói thời đại thì có chia năm thời Hoa Nghiêm, A Hàm, Phương Đẳng, Pháp Hoa, Niết Bàn. Năm thời giáo này tạm lập ví dụ: giai đoạn thứ nhất giống như sữa bò, trình bày đầy đủ hương vị; giai đoạn thứ hai là từ sữa tạo ra lạc; giai đoạn thứ ba là lạc tạo sanh tô; giai đoạn thứ tư là sanh tô thành thục tô; giai đoạn thứ năm là thục tô thành đề hồ. Các pháp dù trong giai đoạn nào cũng đều huyền diệu, phải khen ngợi hết. Người xưa chia giáo pháp ra từng thời kỳ, lập nên ví dụ vốn có tâm ý sâu sắc, người học khéo hiểu về tư tưởng chủ đạo lại phân biệt rõ công dụng mới mong khế hợp căn cơ. Chỉ bởi sự phân chia giáo pháp gần đây phần nhiều không đề cập pháp nghi, mà chỉ tra cứu thời đại. Mục này cũng theo như thế, vì muốn người học dễ tu, người nghe dễ hiểu, chẳng phải ưa đơn giản ngại rườm rà mà trình bày qua loa.

b. Những phần khác

Nói về việc diễn giảng giáo pháp, tông Hoa Nghiêm đứng hàng đầu. Cách thức giải thích kinh thông thường phân chia làm mười môn:

1. Nhân duyên khởi giáo

2. Thuộc tạng giáo nào

3. Phạm vi nghĩa lý

4. Căn cơ bao gồm

5. Giáo thể cạn sâu

6. Tông thú chung riêng

7. Phẩm hội bộ loại

8. Truyền dịch cảm thông

9. Giải chung đề kinh

10. Giải riêng nghĩa văn

Mười môn này phân tích rườm rà kỹ lưỡng, dường như khó phù hợp hàng sơ cơ. Về sau những người giảng dạy thuộc bộ Hoa Nghiêm, vì thuận theo cách thức của bộ phái mình, phải trình bày đúng thứ tự. Các tông khác phần nhiều ngại rườm rà, nên rất ít dùng cách giảng này. Đây nêu ra mười tên, chẳng qua chỉ để biết mà thôi. Ngoài ra cũng có cách giảng tóm kết, cũng có cách giảng chung chung. Hai cách giảng này có khi gộp năm bước lại, nhưng cũng có khi tách rời ra. Dùng hai cách giảng này giống như bàn luận chung về toàn kinh. Sử dụng được như thế nhất định phải thấu hiểu tường tận đối với bản kinh mà mình giảng dạy. Người tập sự diễn giảng e là khó làm nổi, dẫu cho có làm được, nhưng người nghe trình độ không đồng, số đông có thể hiểu được hay không lại là một vấn đề khác. Như đối với người ít đi đây đi đó, mà nói huyên thuyên về cảnh mây trời non nước hùng vĩ thế này, sóng cả bể khơi mênh mông thế kia, e là làm họ thêm mờ mịt. Chỉ người nào đã từng dạo qua, nhớ lại cảnh đó trong lòng mới nhận biết mà cảm thông. Lời nói rất kỵ vấp váp, sự lý quý ở suốt thông, có khi trình bày cạn có khi trình bày sâu, có khi trình bày tường tận, có khi trình bày sơ lược, có khi chọn những chỗ sâu kín trong kinh để trình bày, có khi trình bày nội dung sâu sắc bằng lời lẽ dễ hiểu… Dù giảng cách nào cũng không nên chủ quan, mà làm sao thích hợp với người nghe mới được.

B. NGƯỜI DỊCH KINH

Dịch có dịch viết và dịch nói khác nhau, nghĩa là đem văn tự, lời nói của nước nào đó chuyển thành văn tự lời nói của nước mình. Văn hoá mở thông là nhờ đó, tra tìm giả thật nhờ vào đó, cho nên chẳng thể sơ suất. Song một kinh thường có nhiều bản phiên dịch, hơn nữa đề mục có đến hai tên hay nhiều tên, kết cấu nội dung đôi khi phương thức cũng mỗi khác. Nếu như chọn giảng bản dịch nào nên căn cứ chính vào bản đó, chẳng nên xen tạp những bộ khác, làm rối loạn thể lệ của bản kinh ấy, do một bộ kinh nào cũng có hệ thống tư tưởng. Bản dịch khác, tên gọi khác, dẫu cho có chỗ phải cần đối chiếu nhau, chẳng ngại trình bày sơ lược, chỉ tránh đừng cho phức tạp, khỏi phát sanh sai lầm lạc đề dài dòng. Tra cứu ở thiên Khúc Lễ trong quyển Lễ Ký, khi xưa người giữ chức vụ chuyển đổi ngôn ngữ này mỗi phương đều có tên khác. Phương Đông gọi là Kỵ, phương Nam gọi là Tượng, phương Tây gọi là Địch Đế, phương Bắc gọi là Dịch. Vì sao người sau này dùng chung chữ Dịch? Điều này cần phải hỏi những người hiểu biết. Có người cho từ đời Hán, Đường về sau, văn hóa trong ngoài giao lưu phần nhiều do kinh Phật, mà nơi truyền vào thường từ Tây Bắc, trải qua thời gian lâu dài, những cách gọi khác bị lãng quên mà chỉ còn gọi là Dịch. Điều này có đúng hay chăng vẫn còn là một giả thuyết.

a. Sơ lược lịch sử

Hàng chữ ghi tên người dịch thường có liên quan đến triều đại và trình độ học vấn, cũng có khi thêm vào tên đất nước của vị ấy. Về triều đại như “Tào Ngụy, Diêu Tần, Lưu Tống”. Thêm vào tên đất nước của vị ấy như “nước Vu Điền vào đời Đường”. Về trình độ học vấn như “Pháp sư thông suốt ba tạng”. Để hiểu rõ tên triều đại nên khảo xét lịch sử, còn đất nước của vị ấy phải chỉ ra hiện nay là nước nào, cho đến trình độ học vấn chẳng qua giải thích rõ khả năng của các vị thông hiểu kinh, luật, luận mà thôi. Vị thầy phiên dịch phần lớn đều đến từ nước khác, tên của họ phải đổi thành tiếng của nước mình, chữ “phiên dịch” cuối cùng của câu cũng phải giải thích, chẳng để sót một chữ mới trọn vẹn bài giảng. Câu văn này vẫn giống như đề kinh, có đủ nghĩa chung và riêng. Trong câu, những từ như “Pháp sư thông suốt ba tạng” và “phiên dịch” là mang nghĩa chung; về triều đại, đất nước, tên người là mang nghĩa riêng. Đó là văn chính trong kinh nhất định phải giải thích. Ngoài ra như người dịch có sự tích, công hạnh khác lạ, đi đến đây truyền pháp do nhân duyên đặc biệt nào, cũng chẳng cần do dự nói thêm vào, đôi khi có công năng phát khởi cảm tưởng.

b. Nơi dịch kinh

Thường thì trong kinh ít nói đến chỗ phiên dịch, xem như có thể lược qua, nhưng vì để làm tăng thêm sự tín ngưỡng, khi giảng bất ngờ nêu ra chứng cứ về nơi phiên dịch quyển kinh, điều này cũng chẳng phải dư thừa. Như chùa Bạch Mã đời Hán, vườn Tiêu Diêu, gác Tây Minh đời Diêu Tần, và hai chùa Hoằng Phước, Từ Ân. Các chỗ dịch kinh lớn như thế, đều được ghi rõ ràng trong sử sách, chấn động khắp Đông Tây, người sau hưởng no nguồn sữa giáo pháp, chẳng lẽ lại quên nguồn gốc hay sao? Huống chi Đế vương hộ pháp, hạ chiếu phiên dịch khắp trong nước. Đó là nhân duyên tốt lành, sự giáo hóa hưng thịnh, thật đủ để mở bày ngọn cờ giáo pháp trang nghiêm, cũng có thể khiến cho lòng người tôn trọng.

Nhưng vì sao khơi mở được lòng tin tưởng kính trọng của các vị Đế vương? có lẽ cũng có nguyên do. Như sao tốt ứng hiện, vốn nhờ vào trời hiện điềm lành, Quốc vương đón rước ngài Cưu ma lathập; tự tìm lấy gian khổ, chẳng ngại một chiếc nón lặn lội giữa sa mạc cát nung, ngài Huyền Trang đến tận phương Tây thỉnh kinh Phật; ngài Bát thíchmật đế bố thí ân cần, một chiếc áo đơn lạnh buốt, xẻ thân chẳng tiếc để mang kinh đi truyền bá. Thường những chuyện này đều làm cảm động lòng người. Khi giảng cần nói sơ lược vài lời thêm vào cuối đoạn văn, cho người nghe biết nguyên nhân chính khởi lên việc phiên dịch, chỉ vì chẳng quên đi công lao của các bậc đi trước, chứ chẳng phải bảo thêm mục này vào phương thức giảng làm tăng thêm phiền toái.

C. KINH PHÂN BA PHẦN

Ba phần là phân toàn văn của một bộ kinh làm ba khoa gồm: phần Tựa, phần Chánh Tông và phần Lưu Thông. Sách vở thế gian, phần nhiều có lời tựa, lời bạt, hay còn gọi lời nói đầu, lời cuối sách. Điểm đặc biệt trong sách tiếng Phạn vốn đầy đủ hai phần này, khỏi cần chế thêm nữa. Song vào khoảng thời Hán, Ngụy, văn kinh tuy đầy đủ, nhưng chẳng qua chỉ giảng giải câu văn theo thứ tự từ trước đến sau mà thôi, chẳng phân làm ba. Đến Pháp sư Đạo An đời Tấn, mới lập ra ba phần. Khi ấy bàn luận sôi nổi, phần nhiều chê là sai lầm. Đến khi Pháp sư Huyền Trang đời Đường đem về quyển Luận giải Kinh Phật Địa của Bồ tát Thân Quang ở Ấn Độ, trong nội dung cũng phân làm ba phần. Đầu tiên là “Phần Nhân duyên phát khởi giáo pháp” (教起因緣分), thứ hai là “Phần Nội dung thánh giáo dạy” (聖教 所說分), thứ ba là “Phần Y lời dạy thực hành” (依教奉行分), tên tuy khác nhưng nghĩa giống nhau, phù hợp với cách phân chia của ngài Đạo An. Từ đó về sau mới tôn trọng cách phân chia này, gọi là “Cách phân chia xưa của ngài Di Thiên Đạo An” (彌天古判) . Cũng có sách ghi cách phân chia này do đại sư Cốc Ẩn ở Ấn Độ phát minh. Không biết hai thầy ai trước ai sau, ai lập nên ai trình bày lại, hay phải chăng chỉ là một người mà có hai tên? Vì tài liệu không đủ, chỉ đợi người học rộng xác minh.

a. Phần Tựa

Mở đầu văn kinh đều nói nhân duyên tập hợp, cho nên gọi là phần Tựa. Phần Tựa này lại phân ra chung và riêng khác nhau. Phần chung là điểm đồng nhất của các kinh, như “Sáu điều thành tựu” (六種成就) ở đầu các quyển kinh phần lớn đều dùng. Phần riêng là tình huống riêng biệt của một kinh nào đó, không giống với những kinh khác. Thể lệ chung đặt ở trước, thể lệ riêng kế đó. Phần Tựa chung còn có tên khác là chứng tín, là kinh hậu. Chứng tín là chỉ sáu việc: tin chắc, thật nghe, thời gian, người nói, nơi chốn, chúng nghe, mà chứng nhận nguồn gốc của kinh đều có căn cứ, chẳng phải bản văn trên trời đưa xuống, hay lên đồng cầu cơ nói ra. Kinh hậu là sau khi Phật nói kinh, sắp vào Niết bàn, đáp lại lời thỉnh cầu của ngài A nan, chỉ dạy lấy đó làm lời mở đầu các kinh.

Tựa riêng cũng có tên khác, gọi là phần Tựa phát khởi, chuyên nói về nguyên do duyên khởi của bản kinh ấy, cũng có thể nói là bài Tựa chính của một kinh. Bởi giáo pháp chẳng riêng bản thân phát khởi, phải cần đầy đủ nhân duyên. Như sau phần Tựa chung, đương cơ mời thỉnh Phật thuyết pháp, hoặc Phật xem căn cơ hội chúng rồi tự nói ra, các dạng văn như thế đều là phần Tựa riêng. Phần này trọng yếu nên cổ đức ví nó như phần đầu của cơ thể, đầy đủ năm cơ quan, xem năm cơ quan của một người, thì có thể biết được trí, ngu, thiện, ác. Cũng vậy, xem phần Tựa của kinh có thể biết được nó thuộc các thừa Đại, Tiểu, Thiên, Viên. Ví dụ như quả táo, màu sắc, mùi và vị đều ngon. Phần Tựa giống như màu sắc của quả táo, chỉ cần thấy hình sắc đỏ thắm tốt tươi, tròn bầu trơn láng, thì có thể biết quả ấy da dẻo, thịt dầy và rất nhiều nước. Trước xem phần Tựa, thì tự nhiên có thể biết ý nghĩa chính của một kinh.

b. Phần Chánh Tông

Bất kể lời nói câu văn nào phát ra đều có mục đích, tổng hợp toàn thể một bài văn, hoặc toàn đoạn một bản luận, thường đều có văn chính và văn phụ, điều này phải phân biệt rõ. Phần Chánh Tông là nơi xâu kết ý nghĩa chính của một bộ kinh. Nghĩa lý của giáo pháp, quy tắc của sự tu trì, nói chung đều gom tụ trong đây. Cho nên người nghiên cứu kinh, cũng phải dốc sức tập trung vào phần này, đừng nên xem thường bỏ qua một lời nào mà chẳng để ý đến. Người xưa dụ như mật ong trong ngoài đều ngọt, từ đầu đến cuối đều ngon. Đó là nói mỗi phần đều có bản chất riêng, bản chất đó cũng tự có tinh hoa của nó, ý nói mỗi thứ đều có sự vi diệu, chẳng thể nói sự vi diệu này bao gồm sự vi diệu kia. Nếu hiểu lầm điểm này thì giữa văn chính và văn phụ không còn quan trọng, giữa ngọc và gỗ không còn phân biệt, đâu có thể thu hoạch được gì?

Người xưa ví như thân người có đầy đủ lục phủ, ngũ tạng, các cơ quan này có công năng thực hiện việc sinh sống, nếu không có chúng, sinh mạng không thể gởi gắm vào đâu, con người chẳng thể sống được. Kinh không có phần Chánh Tông, nghĩa lý không làm sao trình bày rõ ràng, pháp không thể nào thành lập, thì sao có đạo lý đây! Như ví dụ về ba phần của trái táo, phần Chánh Tông này có thể xem như mùi vị, phải chẻ ra ăn, nhai thật kỹ lưỡng nuốt rất thận trọng, cảm nhận cái thú thấm vào miệng trôi vào bụng, mới thưởng thức được hương vị ngọt ngào mát mẻ. Phải hiểu rõ ý nghĩa phần Chánh Tông, mới thể nhận được cốt tủy của bộ kinh.

c. Phần Lưu Thông

Ý nghĩa của kinh pháp ở chỗ làm lợi ích mọi người, chẳng phải giữ kín làm của riêng mình. Về thời gian mong tiếp nối dài lâu, về không gian mong truyền bá khắp chốn, phải xuyên suốt không gian, thời gian cho đến tận cùng, chúng sanh mới được độ rộng. Cho nên phần này gọi là Lưu Thông, nói lên được điểm trọng yếu. Văn ở phần Lưu Thông trong các kinh tuy chẳng giống nhau, nhưng đại khái phần nhiều là tán thán công đức của kinh, bày tỏ lợi ích của việc tu trì, hoặc so hơn kém với pháp khác, hoặc khen bản kinh chưa từng có, làm người đọc cảm thấy hứng thú liền tiếp nhận.

Người xưa ví như chân tay người, nhờ nó vận động mới đi khắp thiên hạ. Kinh có phần Lưu Thông mới đi vào lòng của tất cả mọi người. Như ví dụ về ba phần của trái táo, phần Lưu Thông giống như mùi hương. Bởi hương thơm phảng phất theo gió, đưa vào mũi, làm phát sanh cảm giác muốn ăn. Phần Lưu Thông này đã trình bày đầy đủ lợi ích công đức, tự nhiên dễ dàng phát khởi tâm vui thích, ước mong đồng đến chốn thảnh thơi, thoát lìa bờ khổ. Nghiền ngẫm kỹ từng lời trong phần này, đều phát xuất từ lòng đại bi vô lượng.

Ba phần của một kinh, hiện nay đã trở thành cách thức cố định, nhưng người xưa phân chia chỗ ngừng ngắt không đồng nhất. Đó tuy do sự nhìn nhận khác nhau, nhưng đều có lý sâu xa. Người sau thích như thế nào có thể tuỳ theo ý mình, nếu là người có kiến thức thì dù bất kỳ sự phân chia nào cũng có thể tham khảo mà không nhất định phải theo một cách. Chỉ khi sức học chưa đầy đủ, nên chọn bất kỳ cách phân chia của một nhà nào, hay có thể chọn cách phân chia của vài nhà, nhưng sự việc cần có căn cứ. Nếu chẳng biết điều này mà phân chia một cách lộn xộn, thì cách thức vốn không giống ai mà còn dẹp bỏ cả phương pháp của người xưa, tự tạo lập xằng bậy, khác gì chẳng biết đo đạc lại cầm kéo cắt bừa, không những chẳng thể thành áo, mà còn làm hư gấm lụa quý giá.

D. THỂ VĂN

Sách vở trong nước chú trọng những thể thức văn chương, như văn xuôi, biền ngẫu, văn vần, luật cú, có nhiều thể loại được áp dụng xưa nay, nhưng phần nhiều một bộ sách chỉ dùng một thể văn, không sử dụng lẫn lộn, dẫu phía sau phần văn xuôi thường có thi từ, chẳng qua do một vài chỗ sử dụng đột xuất. Cách thức nội dung trong kinh Phật thì lại có đầy đủ những thể văn khác. Tuy có văn xuôi hoặc kệ, nhưng ít có một bản kinh nào từ đầu đến cuối chỉ sử dụng một thể văn. Phần lớn văn của một kinh gồm đủ ba thể: trường hàng, kệ tụng, mật chú. Tuy sử dụng ba thể văn khác nhau nhưng đều trình bày chung một nghĩa, chẳng qua dùng ba thể văn lặp đi lặp lại một ý nghĩa thôi. Cách làm này thật là hết lòng, bởi tánh tình mọi người khác nhau rất nhiều, đều có sự ưa thích riêng, vì mong phù hợp các căn cơ nên tự nhiên phải tùy thuận, đổi khác cách dùng lời văn chính vì đáp ứng điều họ ưa thích.

a. Văn trường hàng

Bắt đầu từ “Tôi nghe như vầy” cho đến “làm lễ rồi lui” loại cú pháp này gọi là văn trường hàng, tức thể văn xuôi kết hợp thành một đoạn dài hay một thiên lớn. Thể văn này không hạn cuộc số chữ, câu không cần song đôi. Cũng có câu bốn chữ sáu chữ, phân ra câu trên câu dưới, nhưng chẳng sắp đặt theo cách từng cặp đối xứng (lối biền ngẫu). Có khi xen kẽ câu đơn, nhìn thì cú pháp trước sau so le, nhưng đọc lại mạch lạc toàn thể nghiêm chỉnh. Thường loại văn này, đều gọi là trường hàng.

Bởi kinh luận là phương tiện để chuyên chở đạo lý, sử dụng văn chương làm cách thức chính. Nếu sắp xếp theo thứ tự thì trong ba thể văn, văn trường hàng được sử dụng hàng đầu, kế đến là kệ tụng, sau cùng là mật chú. Nếu nói về mặt phát huy nghĩa lý, thì mật chú kín đáo chẳng trình bày rõ ràng, phần kệ tụng sử dụng quy định trong số chữ, ý nghĩa thường bị hạn chế khó thông suốt, chỉ có văn trường hàng không hạn cuộc lệ luật, tự do trình bày nghĩa lý, thoải mái vô cùng. Diễn giả phải dốc hết tinh thần vào phần này, tìm tòi ý nghĩa ẩn hàm, chẳng để cho sơ suất. Người khéo giảng dạy giáo lý, trước phải thông suốt nghĩa lý trong phần văn này, thì khi giảng đến chỗ kệ tụng, ý nghĩa trước sau mới không trái ngược.

b. Kệ tụng

Thể văn kệ tụng giống như thi ca, thể thức của thi ca gần đây chỉ giới hạn năm lời, bảy lời, thơ tứ tuyệt chỉ có bốn câu, luật thơ chỉ có tám câu, thơ trường thiên sử dụng theo cách từng cặp đối xứng mà không giới hạn số lượng. Còn như theo thể thơ xưa thì có từ một đến tám, chín lời không đồng. Kệ tụng của kinh Phật đều dùng khoảng bốn, năm, đến bảy lời, kệ trong mật tông phần nhiều dùng chín lời. Tuy là bốn câu một bài kệ, mà ý nghĩa được trình bày có khi chừng nửa kệ, có khi trọn một bài kệ, hoặc một bài kệ rưỡi, hoặc dùng hai bài kệ, cần phải xem kỹ, chẳng nên chấp nhất theo hình thức cố định. Thể văn này lại phân ra hai loại cô khởi và trùng tụng. Kệ cô khởi là tự trình bày về một việc nào đó, kệ trùng tụng là lập lại nghĩa của văn trường hàng. Nói chung phần cô khởi ít còn phần trùng tụng nhiều. Để thấu hiểu thể văn này, một là phải nghe thông thạo và suy nghĩ kỹ nghĩa lý, hai là nên ngâm nga đọc lớn để có hứng thú mà dễ ghi nhớ.

c. Mật chú

Chú phiên âm từ tiếng Phạn là Đà la ni, Trung Hoa gọi là chân ngôn, chỉ dịch theo âm, không dịch ra nghĩa. Bởi thể văn trường hàng là trình bày rõ nghĩa lý, mật chú lại nói kín đáo, nhưng về ý nghĩa không có hai, chỉ sử dụng lời nói khác nhau mà thôi. Vì sao mật chú chẳng phiên dịch? Điều này đã thành thông lệ rồi, nhưng cũng do lời chú đặc biệt, dịch ra sợ không còn đúng nữa. Từng nghe các đại đức trong Mật Tông nói, những lời chú chẳng phải hoàn toàn là tiếng Phạn, mà các loài ở sáu đường đều được nói trong đó. Người xưa ví dụ giống như lệnh mật trong quân đội, chỉ có người trong đó mới hiểu. Người giảng dạy gặp phần này, nếu có thể đọc tụng thì nên y theo âm vận đọc qua một lần, còn như không thể thì nói rõ nguyên do rồi lược đi, giảng tiếp đến văn sau. Mật chú đã mang ý nghĩa thầm kín không cho phiên dịch, thì căn cứ vào đâu mà giảng giải.

E. PHÂN THÀNH ĐOẠN MỤC

Phần này hướng dẫn phân biệt về thể văn, trình bày về chương pháp. Khoa nghĩa là hạng mục, phân nghĩa là chia ra, tức là nêu lên đầu mối then chốt của toàn văn, phân thành điều mục cho có trật tự thứ lớp, giống như xem đường nét trong lòng bàn tay. Ví như xương cốt mạch lạc trong thân người, có phần tổng quát có phần riêng biệt. Phần tổng quát là xương sống, mạch lớn; phần riêng biệt là nhiều đốt sống, nhiều sợi dây thần kinh, mạch máu. Phần tổng quát bao gồm phần riêng biệt, phần riêng biệt thuộc về phần tổng quát, đều tiếp nối với nhau, liên quan mật thiết. Đoạn kinh ngắn như bản Tâm kinh, bộ kinh dày như Hoa Nghiêm, đều có chương mục thứ lớp, như dây xâu hoa thành tràng, bất kể đầu mối có phức tạp hay đơn giản đều không làm rối loạn những phần nhỏ khác.

Người xưa cho rằng lời nói phải có văn chương, hành văn phải có phép tắc. Đó là nói chương đoạn có phân mục, giống như câu chữ có chú thích. Nói đúng ra chú thích là công cụ để giải nghĩa câu chữ, phân mục là công cụ giải thích chương đoạn. Nếu chẳng biết phân mục, nhất định không thấu suốt thể thức của chương đoạn, nếu không thấu suốt thể thức của chương đoạn thì làm sao trình bày ý nghĩa của bản văn. Do vì công dụng của phân mục phần lớn giúp cho người giảng sắp xếp được trình tự, cho nên sắp xếp càng chặt chẽ thì cách giảng dạy càng sáng, chú thích càng kỹ lưỡng thì ý nghĩa càng thông suốt. Thậm chí dù chỉ có hai câu, hay bốn câu đều lập ra tiêu mục để dễ ghi nhớ. Lên tòa thuyết giảng tuy cũng cần y theo sự phân mục này, nhưng chỉ nêu lên những đoạn dài, không nên trình bày hết toàn bộ chi tiết. Bởi mấu chốt của việc giảng dạy quý ở kiến thức dồi dào trình bày suôn sẻ, nếu như ngừng ngắt từng chỗ để nêu ra tiêu đề, giải thích theo từng đoạn, thì thế nào cũng khiến cho khí thế chẳng thông suốt, làm mất hết hứng thú, hơn nữa cách giảng như thế quá rườm rà, người nghe cũng cảm thấy mệt mỏi và chán nản.

a. Phân mục hình cây

Phân chia đoạn văn sắp xếp theo từng mục liền lạc vốn rất phức tạp, người đọc phân biệt rõ thứ lớp cũng chẳng phải đơn giản. Thực ra cách phân điều mục vốn dựa theo đoạn văn. Đoạn văn phức tạp thì phân chia phức tạp, đoạn văn đơn giản thì phân chia đơn giản, chẳng nên có cách nhìn nhất định nào trước mà cố tình dùng hình thức phức tạp để phân chia. Song cũng có bí quyết để nhận biết cách phân chia này. Ví như nhìn một cây, phải trước từ gốc mà tìm đến ngọn, tuy cành lá rất nhiều cũng chẳng khó nhận ra kết cấu của nó. Hình thể của cái cây như thế nào, tạm đây diễn tả ra: Đầu tiên có gốc cây, gốc cây mọc lên thân có khi một hai thân, hoặc ba bốn thân, từ thân mọc cành lớn hoặc nhiều hoặc ít, cành lớn mọc nhiều cành nhỏ, cành nhỏ đâm nhiều nhánh, nhánh có những nhánh nhỏ, mỗi nhánh nhỏ mọc nhiều lá, mỗi lá có nhiều mạch, trong khoảng lá có nhiều hoa, trong hoa gồm nhiều nhụy, trong nhụy lại chứa hạt. Nhìn chung là một cây, xem tách rời ra thì có các bộ phận, các bộ phận đều có chỗ xuất phát, cũng đều có sự phát triển, ngàn muôn đầu mối đều liền lạc ăn khớp, màu sắc hương vị của mỗi bộ phận chẳng ngoài một hình thể chung. Đầu đề của kinh cũng giống như gốc của cây; phần Tựa, phần Chánh Tông và phần Lưu Thông đều là thân cây; đoạn văn lớn trong mỗi phần là cành lớn; đoạn văn vừa là cành vừa; đoạn văn nhỏ là nhánh; những phân mục chi ly khác trong đoạn văn là nhánh nhỏ, lá, mạch, hoa, nhụy, hạt. Hiểu rõ được cách bố cục này mới có thể diễn tả cái cây, hiểu rõ được cách phân chia này mới có thể trình bày về văn chương.

b. Sử dụng ký tự

Phân chia thành đoạn mục đã phức tạp như thế, muốn cho rõ ràng phải có sự trình bày tương đương, mới có thể xem qua là hiểu được. Thông thường dũng chữ cái để ghi dấu số mục: A như gốc cây, B là thân của cây, C là cành của cây, D là nhánh của cây, Đ là nhánh nhỏ, các chữ từ E, F, G, H về sau là lá, mạch, hoa, nhụy, hạt. Có khi mạch văn quá rườm rà, chia chẻ càng nhỏ, sử dụng những ký tự hoa để ghi dấu cũng chẳng đủ, lại dùng ký tự thường ghi dấu tiếp tục. Đầu đề lấy sự thụt đầu dòng làm chuẩn, phần nhô ra bao gồm những phần thụt vào, nhưng cũng có khi không phân biệt đều để bằng nhau chẳng nên câu nệ. Phần A gồm bao nhiêu mục a, b, c; phần B gồm bao nhiêu mục a, b, c; cho đến những mục C, Đ gồm bao nhiêu mục a, b, c phụ thuộc. Chỉ ghi hàng thứ nhất bằng chữ cái để đánh dấu từng mục, những mục nhỏ về sau dùng chữ số 1, 2, 3 để ghi dấu mà thôi, ngoài ra có thể từ đó mà suy đặt. Để cho dễ thấy dễ hiểu, sau đây nêu ra cách phân khoa phần Tựa mở đầu của kinh A Di Đà để thấy rõ.

A. Phần Tựa phân làm hai: phần Tựa chung, phần Tựa riêng

a. Phần Tựa chung có hai

1. Nêu thời gian nơi chốn hội pháp

Văn kinh: “Tôi nghe như vầy… vườn Cấpcô độc cây Kỳ đà.”

2. Dẫn đại chúng đồng nghe có 3 phần

- Chúng thinh văn có 3 phần

+ Nêu rõ chủng loại số lượng

Văn kinh: “Cùng các tăng Tỳ kheo lớn 1250 người”

+ Nói quả vị khen ngợi công đức

Văn kinh: “Đều là bậc A la hán lớn, mọi người đều biết”

+ Tên của người dẫn đầu

Văn kinh: “Trưởng lão Xá lợi phất… các đệ tử lớn như vậy”

- Chúng Bồ tát

Văn kinh: “Cùng chư Bồ tát Ma hatát… cùng những Bồ tát lớn như vậy”

- Chúng trời người

Văn kinh: “Cùng Thích đề hoàn nhân, vô lượng chư thiên đại chúng tụ hội”

b. Phần Tựa riêng

Văn kinh: “Bấy giờ, Phật bảo Trưởng lão Xá lợi phất… nay hiện đang nói pháp” (xong phần Tựa)

Người xưa biết việc này phức tạp, sợ người đọc mất công tìm kiếm nghiên cứu, cũng có vị phân khoa toàn kinh biên thành mục lục đặt ở đầu quyển để trước sau đối chiếu, so sánh dễ rõ ràng. Đây vẫn dùng cách phân khoa ở trên, dựa theo cách thức biên soạn mục lục của người xưa, ghi ra để biết rõ. Cách ở trên là trình bày theo văn kinh sử dụng hình thức ngang bằng, đến đây lại trình bày theo mục lục nêu ra hình thức cao thấp.

A. Phần Tựa phân làm hai: phần Tựa chung, phần Tựa riêng

a. Phần Tựa chung có hai

a.¹. Nêu thời gian nơi chốn pháp hội

a.². Dẫn ra đại chúng cùng nghe có 3 phần

a.2.1. Chúng Thinh văn có 3 phần

+ Nêu rõ chủng loại số lượng

+ Nói quả vị, khen ngợi công đức

+ Tên của người dẫn đầu

a.2.2. Chúng Bồ tát

a.2.3. Chúng trời người

b. Phần Tựa riêng

Dựa theo chữ cái để đặt thứ mục phân chia theo

cách cao thấp, nếu so với cách trình bày ngang bằng thì rõ ràng hơn và dễ tra cứu, nếu như sử dụng cách thức biểu đồ, có lẽ càng dễ thấy hơn. Vẫn dùng cách phân khoa ở trên, trình bày như sau:

F. DANH TỪ ĐIỂN CỐ

Nội dung của kinh Phật có thể trích lấy tài liệu phong phú, xem trong ba tạng đồ sộ rất nhiều bộ loại, để khế hợp tất cả căn cơ chúng sanh nơi chín cõi bắt buộc phải có danh từ điển cố nhiều như thế. Do có người nghi kinh Phật là dạng triết học, tôi giải thích điều ấy chẳng đúng hẳn, chẳng qua hệ tư tưởng Bát nhã, Duy Thức, gần giống với triết học, mang ý nghĩa trừu tượng, đi sâu vào sự huyền diệu, nên tương đương với triết học. Lại có người nghi giáo lý Phật là khoa học, tôi giải thích điều ấy chẳng đúng hẳn, chẳng qua các môn học ngũ minh, giống với khoa học, đều lấy đối tượng quy nạp sắp xếp thành hệ thống, nên có phương pháp giống như khoa học. Ngoài ra những quan niệm như tông giáo, luận lý, một hạt cải nhỏ, thế giới trần sa rộng lớn, bất cứ quan điểm lớn nhỏ nào cũng đều đầy đủ bao quát tất cả trong ba tạng. Cho nên khi xem đọc nghiên cứu, phải phân ra thuộc khoa loại nào. Khi trình bày giảng dạy chớ nên mơ hồ tối tăm. Đối với danh từ chuyên môn quý nhất tra tìm ý nghĩa căn bản, về điển cố nên khảo xét xuất xứ. Văn chương dùng để trình bày đạo lý, thế nên lý Bát nhã được viết thành văn gọi là Bát nhã trên văn tự; lời nói dùng để truyền đạt ý nghĩ nhận xét, thì Bát nhã được nói lên lẽ nào chẳng được gọi là Bát nhã trên ngôn ngữ hay sao? Lời nói nếu như chẳng trình bày thấu suốt ý nghĩa, văn tự cũng làm cho tinh hoa trở nên mờ tối. Lời văn, ý nghĩa đều bị khuất lấp, thì đạo lớn không thể nào được sáng tỏ.

Ví dụ như trong hội họa, muốn vẽ người phải đầy đủ đầu, chân, áo, mũ mới thành hình, bất kỳ bộ phận nào trên cơ thể cũng đều quan trọng. Dầu cho móng tay nhỏ bé, lông mày, râu hàm tí ti, một nếp áo rủ xuống, mũ gấp một đường ly, … chỉ cần một nét chẳng đạt sẽ gây khuyết điểm cho toàn bức tranh. Danh từ điển cố trong kinh đều là tài liệu dùng để giảng dạy, nghĩa là toàn thể từ đầu đến cuối đều có ý nghĩa vi diệu, giống như mật ong trong hay ngoài đều ngọt, thì đâu thể xem thường điều này lược bỏ điều kia mà chẳng trình bày rõ ràng. Trường hợp nên sử dụng cách giảng chi tiết hay sơ lược, phải xem xét thời cơ mà vận dụng. Sử dụng cách giảng chi tiết nhưng đừng để phiền toái rườm rà; sử dụng cách giảng sơ lược sao cho có thể gói gọn hết những điểm trọng yếu, vận dụng một cách khéo léo linh hoạt, mới gọi là hiểu được cách giảng dạy. Đây ghi ra đại khái để tham khảo.

a. Thuật ngữ

Thuật ngữ là từ ngữ chuyên môn trong học thuật. Có thuật ngữ tiếng Phạn và thuật ngữ tiếng Hoa, phải nên xét kỹ ở phần này. Thuật ngữ dịch từ tiếng Phạn như: Bát nhã, Niết bàn, Ba la mật, Đàla ni, A bạt trí, Bồ đề tát đỏa, A nậu đa la Tammiệu tam bồ đề… căn cứ theo năm điều lệ mà một từ ngữ chẳng phiên dịch, thì những thuật ngữ này chỉ phiên âm chẳng có dịch nghĩa. Nhưng khi giảng dạy, ngoài mật chú ra, tất cả kinh văn đều được giải thích, chỉ khi giải thích thuật ngữ này nên nói rõ lý do chẳng phiên dịch mà chỉ sử dụng ý nghĩa thì càng tốt. Thuật ngữ tiếng Hoa như: chân như, chúng sanh, pháp luật, sở tri chướng, vô sanh pháp nhẫn, bất nhị pháp môn, phiền não tức Bồ đề, chư pháp nhân duyên sanh, … trước phải giải nghĩa của chữ, kế lại giải thích ý nghĩa của từ. Đây chẳng phải chỉ chuyên về giải thích danh tướng làm tăng thêm kiến thức, nhưng những thuật ngữ này chứa đựng ý nghĩa Phật pháp, cũng có thể nhờ nghe qua mà tỏ hiểu được đạo lý. Có thuật ngữ kết hợp tiếng Phạn và Trung Hoa như: Vô Dư Niết bàn, Báng pháp Xiển đề, Liên Hoa Mạn đà la, Chư Phật hiện tiền Tam muội. Cách sử dụng này không chỉ dùng riêng cho thuật ngữ, mà có khi chỉ tên người, tên nơi chốn, được thấy rải rác trong kinh luận. Muốn trình bày thuật ngữ này được rõ ràng, trước cần giải thích riêng từng phần, rồi sau giải thích chung lại. Đại khái hình thành nên thuật ngữ, bất kể là tiếng Phạn, tiếng Hoa, đều vì tóm gọn không phải dùng từ ngữ nhiều và hao tốn thời gian nên có cách sử dụng này, dùng lời đơn giản nhưng trình bày ý nghĩa phong phú, dùng ít từ để thay nhiều từ. Khi gặp những thuật ngữ, phải nghiên cứu phần giải thích cho chính xác, kỵ nhất là theo lời văn để suy hiểu ý nghĩa, làm việc một cách bừa bãi. Có người giải thích Ba la mật nghĩa là trái cây; giải thích chúng sanh nghĩa là số đông người, số đông súc vật. Lỗi này đều do chẳng chịu tra cứu kỹ, cho nên để lại câu chuyện cười cho người sau.

b. Danh số

Danh số là chỉ cho một từ dùng để nói tổng quát nhiều danh tướng như: hai lực, ba thân Phật, bốn tâm vô lượng, năm chi pháp niệm tụng, sáu độ, bảy chi giác, nước tám công đức, chín đạo giải thoát, mười pháp thừa thành quán, hai mươi hai phẩm, ba mươi ba lỗi, bốn mươi tám nguyện, năm mươi ba vị tri thức, sáu mươi bốn âm Phạn, bảy mươi hai uy nghi, tám mươi vẻ đẹp, chín mươi sáu dạng ngoại đạo, trăm pháp… có danh số nêu lên số lượng ít khoảng chừng hai pháp, số lượng nhiều đến cả trăm, và chắc chắn có số lượng pháp đúng như con số được gom lại thành một nhóm, chứ chẳng giống cách gọi của thế gian như năm ba phen, trăm ngàn rèn luyện… số lượng ở đây chỉ để hình dung số nhiều.

Loại danh số này đã bao gồm nhiều pháp, do đó đạo lớn giải thoát cũng nhờ thế mà được trình bày. Phải tự tìm hiểu kỹ nghĩa kinh, rồi xét xem đối tượng, thời gian có thích hợp hay không mà giảng giải tất cả số mục, hay chỉ giảng sơ lược từng phần hoàn toàn không nhất định. Những danh số khoảng mười pháp trở lại có thể giảng hết, tuy giảng toàn bộ, nhưng giải nghĩa tỉ mỉ hay sơ lược cũng cần phải uyển chuyển thích hợp. Những danh số trên mười có thể giảng giải trích lược từng phần, tuy sử dụng cách giảng trích lược từng phần, nhưng cũng đừng lẫn lộn ý chính và ý phụ. Dẫu có giảng trích lược từng phần, nhưng phải chuẩn bị tra cứu để biết hết số lượng danh tướng. Giảng giải tất cả số mục mới là cách thức chính, vì để khế hợp chân lý; giảng trích lược từng phần là cách dùng uyển chuyển, vì muốn phù hợp căn cơ người nghe. Đây nêu ra một ví dụ để biết nên dùng cách nào cho đúng. Như mười hai nhân duyên nếu chẳng giảng tất cả số mục, như thế làm người nghe khó nhận hiểu được mấu chốt; tám mươi vẻ đẹp nếu giảng tất cả số mục, thì người nghe sẽ cảm thấy phiền toái mệt mỏi.

c. Ví dụ

Từ xưa đến nay ý nghĩa sâu xa huyền diệu tốn nhiều lời để trình bày nhưng cũng khó có thể nói rõ. Đối với hàng căn cơ bậc trung và thấp nhờ nêu ví dụ mới được thấu hiểu. Cách thức này lợi ích như thế nên người giỏi văn chương, thạo ngôn ngữ nhất định phải nắm lấy. Thế Tôn nói pháp thường sử dụng ví dụ. Bất luận trong kinh điển Đại thừa hay Tiểu thừa, cho đến luật, luận, đều có thể thấy được cách sử dụng này. Việc rõ ràng nhất ai cũng khen ngợi như ví dụ “Thọ vương” trong kinh Hoa Nghiêm, ví dụ “Ba xe” trong kinh Pháp Hoa. Thường ở chỗ này, phần lớn khi nêu ví dụ xong, kế dùng chánh văn lập lại ý nghĩa, kết hợp để giải thích. Đại khái giống với thể văn Hứng (mượn vật để nói lên ý chí) trong thi ca, trước nêu lên sự vật khác để dẫn khởi ý nghĩa được trình bày. Người giảng cũng phải y theo cách thức này phân tích rõ ràng, chớ để cho lẫn lộn giữa hai phần ví dụ và chánh văn. Nếu lời giảng ví dụ ở trước trình bày lấn sang phần chánh văn ở sau, thì ý nghĩa tóm kết của phần chánh văn ở sau trở thành nhạt nhẽo. Cũng có khi phong tục hai nơi không đồng, diễn biến xưa và nay có khác, ví dụ được nêu lên nếu cảm thấy thiếu phù hợp, phải tìm kỹ nguyên do như thế nào, để có được giải thích trọn vẹn. Điều này lại còn do người khéo vận dụng.

d. Công án nhân duyên

Trong kinh Pháp Hoa, Phật vì độ các căn cơ nên có ba cách thức. Trước tiên nói về ý nghĩa của giáo pháp, nếu như người nghe không hiểu, tiếp đó Phật dùng ví dụ nêu lên sự việc gần giống để người nghe dễ liên tưởng, nếu lại chẳng hiểu, sau cùng Phật nói về nhân duyên cho họ. Song nhân duyên muôn mối, có ý nghĩa đơn giản có ý nghĩa sâu xa, chẳng nên nhìn nhận một cách chủ quan mà xem thường khinh suất. Công án chính là nhân duyên, có chỗ gọi là chuyện xưa (cố sự), các loại này khác tên nhưng thật sự giống nhau. Hoặc chỉ cho câu chuyện của chính đức Phật và Bồ tát (bổn sự), hoặc liên quan sự tích của các bậc Thánh, phải phân biệt rành rõ mới chẳng mâu thuẫn. Việc xảy ra ở nơi này nơi kia, nên tra xét sách vở ghi chép lại; nhiều chuyện thuộc giả thiết hay ngụ ngôn, phải phân ra đâu là chuyện thật hay chuyện tạm đặt, chớ nên đem chuyện giả thiết nói thành sự thật, cũng đừng đem chuyện thật trình bày thành chuyện giả thiết; những chuyện mang tính thần kỳ, tìm cách nói sao cho trọn vẹn ý nghĩa; những chuyện khó suy nghĩ, phải nêu ra chuyện hơi giống để giải thích. Vả lại đôi lúc phong tục tập quán không đồng, sách xưa lưu truyền có khác, khi giảng dạy để khỏi xảy ra tranh luận, cũng nên nói thuận theo quan điểm hiện tại, đều phải cẩn thận xét kỹ nguyên do, giáo hoá làm sao cho khế hợp căn cơ và chân lý. Trong kinh trình bày về nhân duyên, chủ yếu muốn cho người nghe dễ hiểu, nếu vận dụng không đúng, thì mong ý nghĩa thông suốt lại trở thành bít lối.

e. Pháp tu và thực hành

Pháp Phật có hiểu có hành, có sự có lý. Hiểu là hiểu được nghĩa lý, hành là thực hiện công việc. Hiểu nghĩa lý là thấu rõ được giáo pháp, thực hiện là tu trì pháp đó. Cần nhất sự và lý trọn vẹn không thiên lệch, hiểu biết và thực hành đi đôi với nhau. Người xưa phần nhiều hiểu biết trước rồi sau đó mới thực hành, thực hành rồi mới đem giảng giải, cho nên lời nói phát ra từ tâm, khẩn thiết không có phù phiếm, sự chân thành thấu suốt lòng người làm cho họ ghi khắc sâu đậm. Như kinh Dược Sư chỉ dạy đốt đèn bảy tầng, treo cờ năm sắc; kinh Địa Tạng dạy lập bàn thờ về hướng Nam, thỉnh uống nước trong; kinh Thập Lục Quán dạy quán tưởng; Đại Tiểu Chỉ Quán dạy sổ tức… đều là loại pháp tu. còn những pháp “Không trụ chấp mà sanh tâm” trong kinh Kim Cang, “Nhất tâm không loạn” trong kinh A Di Đà… lại là vấn đề công phu, cũng thuộc trong pháp tu.

Thông thường đối với việc này, nếu không phải bản thân đã trải nghiệm qua, lại đem giảng dạy cho người, thì cũng giống như nói ăn mà không ăn, như đếm châu báu cho kẻ khác mà mình chẳng có đồng nào. Nhưng vào thời buổi hiện nay, chỉ cần trình bày rõ ràng chất châu ngọc, nói rõ nguyên liệu thức ăn nước uống, cũng là một thợ ngọc giỏi và một đầu bếp có tài rồi. Tuy bản thân chịu cảnh nghèo đói, nhưng chưa làm hư hại nguyên liệu, cũng có thể xem là có ích cho người. Những việc như Bốtát, tắm Phật, lễ Tự Tứ, giỗ Đạt ma, cúng dường trai tăng, hội Vu lan bồn… đều thuộc về việc thực hành. Gặp những việc này vốn chẳng cần tìm kỹ nội dung, song cũng phải giải thích sơ lược cho người nghe hiểu đại khái, nhất định chẳng thể lược qua.

f. Danh tướng

Tên người, tên vật, tên nơi chốn trong kinh có rất nhiều, những tên này có khi dùng tiếng Phạn, tiếng Hoa, đại khái tiếng Phạn chiếm nhiều, vì nguyên bản là văn Phạn. Thông thường gặp tên người, phải dịch văn Phạn thành nghĩa Hoa. Người xưa đặt tên chẳng phải như người nay chọn chữ hay, mà thường nhân chuyện đặc biệt, lấy đó đặt tên để ghi nhớ. Như Tất lăng già bà ta nghĩa là Dư Tập (thói quen xưa), Kiều phạm ba đề nghĩa là Ngưu Ti (nhai như trâu) thì phải kể câu chuyện thói quen trưởng thượng và nhai như trâu như thế nào, bằng không thì lời giảng không có căn cứ. Ngoài ra lai lịch bản thân của các vị ấy chẳng cần phải nói thêm rườm rà, bởi không liên quan đến văn kinh, gắng gượng nói chỉ thêm phiền toái.

Lần nọ gặp một vị giảng sư, khi thấy trong văn kinh có tên người thì giảng huyên thuyên về nhân trước quả sau dây dưa lằng nhằng. Nếu như kể chuyện thì làm như thế là đúng. Còn lê thê dài dòng, thổi phồng câu chuyện cho sôi nổi, chẳng ngờ chỉ là nói chuyện tầm phào mất đi ý chính, thật là một tật xấu. Tên sự vật được sử dụng bằng văn tiếng Hoa cũng có loại thường thấy và ít thấy khác nhau. Tên thường thấy mọi người đều biết, chẳng cần nói dông dài. Tên ít thấy, phải trình bày sơ lược hình chất và công dụng, người nghe mới biết được, như: anh lạc, hoa man, không hầu, pháp loa, thạch mật, đề hồ, xích châu, xa cừ…

Tên sử dụng văn tiếng Phạn là do ở nơi đây không có vật đó, đúng theo luật lệ chẳng dịch ra. Về động vật như: Ca lăng tần già, Ca lầu la; về thực vật như: Câu tì đà la, Ba la xà hoa; khoáng vật như: Tỳ lăng già, Chân thúc ca… cần phải nói rõ là loại nào, nêu ra những thứ giông giống ở địa phương để so sánh cho dễ hiểu; tên nơi chốn phần nhiều ở Tây Vực, hay liên quan đến cõi khác. Tên nơi chốn ở cõi khác thì không bàn đến, chỉ ở Tây Vực vẫn có địa danh gọi bằng tiếng Phạn như nước Xá vệ. Có địa danh được dịch ra tiếng Hoa như thành Vương Xá; có một địa danh cùng sử dụng hai tên như sông Khắc ca tức là sông Hằng; có tên gọi xưa nhưng nay đã đổi tên khác như núi Hy Mã Lạp tức núi Tuyết. Đối với tên gọi các địa phương, người xưa khi giảng giải phần nhiều dịch lấy nghĩa, song có thể học theo cách thức ấy cũng có thể bỏ qua. Cần lưu ý những nơi có hai tên đừng lầm là hai chỗ khác biệt; đối với địa danh đã đổi tên, cần phải tra xem hiện nay là chỗ nào; lại những địa danh có tên gọi mang vẻ thần kỳ như “Thế hệ khai nền móng ở nước Sư Tử”, cần phải nói chú thích thêm vào đó là “truyền thuyết của thời xưa”, cũng giống như bậc Thánh hiền ở Trung Quốc có truyền thuyết “Thân rắn bụng thủy tinh” thì mới tránh khỏi tranh luận. Như nói về hồ A nậu đạt trang sức rất nhiều các báu vật, phải giải thích một cách cực kỳ cụ thể, so sánh giống với cung điện ở Trung Quốc gọi là cung vàng điện ngọc, thì ý nghĩa mới được trình bày trọn vẹn. Ngoài ra các tên khác, đều có thể theo cách hướng dẫn ở trên mà suy ra.

g. Số mục

Số mục trong kinh điển Phật giáo phức tạp, có số chỉ rất ít, có số chỉ rất nhiều, ngoài những số như mười, trăm, ngàn, vạn, ức… giống như tiếng Hoa thì có thể dịch thành tiếng Hoa, còn những số khác thì vẫn sử dụng âm Phạn. Song số dùng cả tiếng Phạn và Hoa cũng có nhiều. Số ít nhất chẳng thể nói là bao nhiêu, nhưng có tên gọi như lân hư trần là từ tiếng Hoa mang nghĩa tiếng Phạn; nhất Sát na sử dụng chung tiếng Phạn, Hoa; số nhiều đến nỗi không thể tính hết và cũng có tên gọi như A tăngkỳ là tiếng Phạn; trần điểm kiếp (kiếp số như chấm hạt bụi) ghi chung tiếng Phạn, Hoa. Trong những số đó hoặc tính chiều dài của con đường, hoặc tính trọng lượng của vật chất, hoặc tính thời gian, hoặc tính tích lũy mà có tên khác, có số lượng khác, khó nêu ra một cách đầy đủ.

Nay trích ghi những số thường thấy, mong rằng qua đó hiểu được nhiều hơn, và gặp trường hợp trong câu văn có từ chỉ số lượng thì nhất định giải quyết được. Như những từ Do tuần, Câu chi, Bátla, Câu lô xá, Na do tha, Tỳ bà sa, Ca lợi sa banoa. Chỉ là mức độ xác định lớn nhỏ nặng nhẹ về thước tấc và trọng lượng, cũng như tính độ dài ngắn, nhiều ít về khoảng cách hay thời gian, khi xưa và hiện nay sử dụng thường thay đổi, cách tính tiếng Hoa tiếng Phạn cũng khác, tất nhiên cũng có vài điểm giống nhau, nhưng tựu trung có nhiều sự khác biệt. Nếu chẳng thể tra cứu quá trình thay đổi, phân biệt rõ điểm giống nhau của các từ, lại cố gắng dùng cách tính số tiếng Phạn suy ra cho phù hợp cách tính hiện nay, hay dùng cách tính số tiếng Hoa suy ra cho hợp với cách tính số tiếng Phạn, đó là chẳng hiểu sự thật như thế nào mà hời hợt đoán càn. Ngay như cách tính phân lượng vào thời Hán so với hiện nay cũng khác nhau. Đây là ví dụ rõ ràng về cách tính xưa nay không đồng. Cách tính độ dài của Trung Quốc và cách tính độ dài của Anh cũng không thống nhất. Đây là ví dụ rõ ràng về cách tính khác nhau giữa các nước.

Tuy nói như thế, nhưng thật ra từ chỉ số lượng này không liên quan gì đến ý nghĩa sâu xa, đừng tốn công tra tìm trong sách vở, hay khảo cứu những tư liệu xưa. Có thể đối với số từ trong tiếng Phạn thì trình bày theo nghĩa tiếng Phạn, đối với số từ trong tiếng Hoa thì trình bày theo nghĩa tiếng Hoa, mới mong tránh khỏi mâu thuẫn trong lời nói, vì khi nói ra rồi khó thu về lại. Đã không biết thì chẳng nên gượng gạo cho là biết, như thế mới thật sự hiểu biết.