Phật Giáo Và Cuộc Sống

CON ĐƯỜNG THÀNH PHẬT CỦA CON NGƯỜI

(Bài này Hoà thượng nói chuyện tại chùa Đại thừa Tín nguyện ở Malayia, được Minh Đạo ghi lại.)

1.Học Phật là học tập Phật pháp

Liên quan đến đề tài 'Con đường thành Phật của con người', trước tiên chúng ta nên hiểu về con người. Nếu chúng ta nói rằng 'học Phật', như vậy chúng ta học Phật là học cái gì ? và học như thế nào ? Ở đây tôi chỉ nói một vài điểm quan trọng để cho chúng ta hiểu 209 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ được tầm quan trọng vị trí con người và chỉ từ con người mới có khả năng thành Phật.

Phật pháp có 2 phương diện mà chúng ta cần nắm rõ: Một là Lý tưởng cứu cánh, tức là cảnh giới của chư Phật, cũng là mục đích của chúng ta. Thứ hai là vì căn cơ và trình độ của chúng sanh không giống nhau, cho nên đức Phật cũng dùng vô lượng pháp môn vì họ chỉ dạy, do đó trong phật pháp xuất hiện pháp môn tu tập không giống nhau, nhưng tất cả đều có một mục đích chung là thành Phật. Điều này cũng giống như chúng ta con đường mà chúng ta đi. Có những con đường rất bằng phẳng, có những con đường khá gồ ghề, có những con đường thẳng băng, nhưng cũng có những con đường quanh co khúc khủyu…nhưng tất cả những con đường này đều đến Trường An. Đề tài mà chúng ta cùng tìm hiểu đó là 'Con đường thành Phật của con người', đó là con đường bằng phẳng. Nếu như chúng ta y nơi Phật pháp mà hành trì, không những rất bằng phẳng mà còn dễ dàng đạt đến mục đích.

Học Phật tức là hướng về đức Phật mà học tập, tức là học tập Phật pháp, lấy đức Phật làm tiêu chuẩn cho việc học tập của chúng ta. Phật bằng cách nào học tập và cuối cùng thành tựu chánh đẳng chánh giác ?

210 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ Chúng ta cũng nên học tập theo cách của ngài. Như vậy chúng ta có những vấn đề cần thảo luận như dưới đây:

1.a Vì hạnh phúc cho đời sau mà học Phật

Mục đích của sự tu tập, bố thí…của chúng ta, vì hy vọng đời sau được sung sướng hạnh phúc hơn đời này, như chúng ta cầu mong sanh về cõi thiên…. Trong Phật pháp gọi thái độ học Phật này là 'tăng tấn tâm'. Nhưng chúng ta cần nên hiểu rằng, đây chỉ là cách phương tiện thiện xảo giáo dục của Phật pháp, không phải là mục đích chính của Phật pháp. Đề cập đến vấn đề này, không có nghĩa là Phật pháp phủ nhận sự 'tăng tấn' của đời sau, tức thế giới của chư thiên. Lúc mà chúng ta chưa được thành Phật lẽ tất nhiên là chúng ta muốn sanh về cõi nhân thiên, nhưng không phải là mục đích của người học Phật. Chúng ta nên lấy thành Phật làm mục đích, nếu như chúng ta có thể y cứ vào Phật pháp mà hành trì, nhứt định thành tựu Phật quả, chẳng qua chúng ta cần có lòng dũng cảm và lý tưởng siêu việt, và sự thật tế hành trì lời Phật dạy. 211 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ Tại sao mong cầu sanh làm người và cõi trời không phải là mục đích chính của việc học Phật ? vì nó không phải là cứu cánh của giải thoát. Như ở cõi nhân gian có biết bao nhiêu người tiền của dư thừa, có địa vị cao, thọ mạng dài… nhưng tất cả đều phải chịu luật vô thường, do vậy những gì mà họ đang có không gì bền vững, không như ý muốn. Còn sanh vào cõi trời, như cõi trời Đế Thích, Trời Phạm Thiên…cũng không được viên mãn, vẫn nằm trong luật biến hoá, và cũng phải bị đoạ lạc. Người tin vào Thượng Đế, tất nhiên cõi trời mà Thượng Đế đang sống không giống với các cõi trời này, nhưng cũng không triệt để, do vậy cũng bị vô thường chuyển biến. Đấng Phạm Thiên nói rằng, tất cả loài người và toàn bộ mọi sự mọi vật trên cuộc đời này đều do Phạm Thiên sáng tạo, sanh ra tất cả. Nếu vậy, chúng ta thử hỏi, trước khi Phạm Thiên sáng tạo sự vật có cõi Thiên không ?

Nhân loại trước khi được Phạm Thiên sanh ra có loài người không, giả như cho rằng không có. Thế thì tại sao phải sáng tạo thiên địa và nhân loại ? Đối với vấn đề này, Bà la môn giáo giải thích rằng, 'vì để cho vui'. Căn cứ lời giải thích này, chúng ta thấy, phải chăng câu trả lời này biểu thị sự tự do tự tại, hay biểu thị một thế giới vẫn không hoàn thiện ? Điều này giống 212 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ như một căn nhà mới, không có vật gì trong đó, cảm thấy trống không, cảm thấy không mấy vừa lòng, cho nên mới mua một bình hoa về trang trí, để căn nhà đẹp hơn. Do đó nếu như nói rằng Phạm Thiên sáng tạo con người và vạn vật, chẳng qua vì để làm cho 'cuộc sống ở đó khỏi sự buồn tẻ, điều đó chứng minh một cách cụ thể rằng, trong lòng của Phạm thiên rất buồn tẻ, không bằng lòng với cuộc sống ở cõi trời đó. Như con người chúng ta khi bị một vấn đề nào đó, trong lòng cảm thấy phiền muộn, muốn được sống một mình an tịnh nghỉ ngơi. Nhưng trên thật tế, giả sử như nếu điều ước muốn của họ biến thành sự thật, lòng họ nghĩ như thế nào về đời sống cô tịch trống vắng này ? phải chăng họ lại tìm một nơi nhộn nhịp để giải sầu ? Phạm Thiên vì muốn giải khuây nổi buồn của mình, tạo thành mọi loài chúng sanh phải chịu sự thống khổ vô biên, vì Phạm Thiên tạo ra mọi sự mọi vật để vui. Điều đó cũng đủ để chứng minh rằng cõi người, cõi trời và ngay cả cõi trời Phạm Thiên cũng có cuộc sống không hoàn thiện, chung quanh cuộc sống chỉ là buồn bã cô tịch. Trong đạo Phật đề cập đến tu hành giải thoát sanh tử, không những người ấy ở chỗ huyên náo đông người nhưng tâm vẫn an trú trong chánh niệm, ngược 213 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ lại người đó còn có khả năng ở nơi vắng vẻ tâm cũng được thanh tịnh, không vì sự vắng vẻ mà sanh tâm buồn khổ. Vị thần mà đạo Ky Tô tưởng tượng vẫn còn có yêu cầu, tâm vẫn chưa an, đây là nguyên nhân của sự đọa lạc, do đó chúng ta không nên lấy các cõi trời làm mục đích cho sự tu tập.

1.b. Không phải vì cá nhân giải thoát mà học Phật

Từ Nhân gian đến Thiên thượng, tất cả đều không phải là mục đích cuối cùng cho người tu học Phật pháp, do đó vấn đề muốn được giải thoát sanh tử cần phải vượt qua cõi người và trời. Nhưng quan điểm này chỉ là vì lợi ích của riêng mình mà học Phật pháp, đó là cách học hẹp hòi. Mục đích học Phật đương nhiên là liễu sanh thoát tử, nhưng không phải chỉ hạn cuộc ở việc giải thoát mà còn trách nhiệm vì sự lợi ích cho chúng sanh. Quan điểm liễu sanh thoát tử của Tiểu thừa cường điệu thái quá về sự giải thoát. Giống như người bộ hành đi được một đoạn đường lại dừng nghỉ, cách tu tập này bề ngoài có vẻ gấp rút trong sự nghiệp thành đạt được mục đích, nhưng trên thực tế thì rất chậm. Thái độ học Phật chỉ vì mục đích giải 214 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ thoát sanh tử, ly khổ đắc lạc, vì lợi ích cho cá nhân mình, đó không phải là cách học Phật tốt nhất trong đạo Phật.

1.c. Vì sự Đại bồ đề mà tu học Phật pháp

Học Phật một cách chân chính là vì phát tâm Bồ đề, đây mói chính là con đường chánh đẳng chánh giác. Nội dung của Bồ đề tâm là hoàn thành tín nguyện, trí tuệ, và từ bi. Nhưng người mới học Phật pháp thường có tâm niệm, ý muốn không giống nhau, chú trọng mặt này hay mặt khác: Thứ nhất là, có người thiên về tu tập tín nguyện mà cầu Bồ đề. Chúng sanh căn cơ không giống nhau, ít nhiều gì cũng có sự sai khác. Nếu như người mới học Phật chú trọng tu tập tín nguyện, có lòng tin đối với Phật, ngài có đầy đủ công đức, vô lượng trí tuệ và vô lượng từ bi, do vậy, người ấy có lòng tin tuyệt đối với Phật, từ đó lập ước nguyện thành đạt đạo Bồ đề.

Thứ hai là hạng người thiên về trí tuệ, có người vì sự giác ngộ viên mãn của chư Phật, tức lấy trí tuệ làm đối tượng mà tu học Phật pháp. Những người này chuyên nghiên cứu tìm cầu chân lý. Như tìm hiểu bản thể vũ trụ là gì ? chân tướng của nhân sinh là gì ? cuối 215 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ cùng con người đi về đâu ?…những vấn đề này, với sự hiểu biết của chúng ta thật khó thấu triệt một cách trọn vẹn, chỉ có trí tuệ của Phật mới thấu rõ được, đây là những vấn đề thuộc về lãnh vực trí tuệ, không phải niềm tin.

Thứ ba là hạng người thiên về lòng từ bi, thích làm những việc cứu giúp chúng sanh, đồng cảm và tán dương lòng đại từ đại bi của đức Phật, rất đau lòng khi biết chúng sanh chịu nhiều khổ đau mà chưa có cách gì giúp họ. Đối với vần đề cứu tế chúng sanh, có một số người cho rằng, cần nâng cao văn hoá đạo đức, hay làm tăng đời sống kinh tế để giúp họ. Thật ra, phương pháp này không phải là phương pháp tốt nhất, vì nổi khổ đau chính của con người là vô minh, chỉ có lòng từ bi và trí tuệ của Phật mới có thể giải quyết được vấn đề căn bản này, do vậy việc tu học trong Phật giáo chính là làm sống dậy Bồ đề tâm (tâm giác ngộ) và từ bi tâm.

Học Phật có nhiều cách khác nhau. Ví như hằng ngày chúng ta niệm đức phật A Di Đà, phương pháp này là chú trọng mặt 'tín và nguyện'; Vì mục đích muốn hiểu rõ được Phật pháp mà nghiên tầm kinh sử, nghiên cứu đạo lý, phương pháp này chú trọng mặt trí tuệ. 216 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ Ngoài 2 phương pháp này, còn có một phương pháp thứ 3 là đặc biệt chú trọng và phát huy lòng từ bi, cứu giúp chúng sanh. Người học Phật chân chính đối với 3 phương diện này cần phải tu học, không thể thiếu, chúng ta có thể từ phương diện nào tiến tu đạo nghiệp cũng được. Chẳng qua người chân chánh học Phật nên lấy sự giác ngộ làm mục tiêu.

2. Chỉ có con người mới có thể thành Phật

2.a. Đặc tính của con người

Một số người cho rằng, tuy rằng về mặt lý trí của con người cao hơn những loài động vật khác, nhưng tính tự ti mặc cảm con người cũng quá cao, cho rằng mình quá nhỏ bé, từ đó không dám đảm nhận một công việc gì lớn, như những công việc thuộc về lãnh vực lý tưởng, có thể nói đây là một quan niệm sai lầm. Thật ra khả năng của con người có thể làm được tất cả, nếu như con người có ý chí và chịu nổ lực, vì trong cõi con người là thù thắng. Trong kinh điển đức Phật nói rằng, chúng sanh ở trong sáu đường, cảnh giới địa ngục là khổ nhất, thế giới của loài ngạ quỉ đói khát vô cùng, 2 cõi này làm thế nào mà có thể phát tâm học 217 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ tập Phật pháp ? cõi Súc sanh thì quá ngu muội, còn tâm của cõi A tu la thì quá nghi ngờ, ngay cả nghi ngờ lời Phật dạy, lại thường hay sân hận, thích đấu tranh; Ngược lại cõi trời thì cuộc sống ở đó quá sung sướng, không muốn học Phật, do vậy, trong 'tam đồ bát nạn' cõi trời Trường thọ là một trong 8 nạn. Đó là lý do tại sao đức Phật nói. 'Thân người khó được, Phật pháp khó gặp', như vậy, chỉ có con người mới có thể học tập Phật pháp.

Có người hỏi: Ky Tô giáo và Phật giáo có gì không giống nhau ? Đạo Ky tô cho rằng, con người không bằng trời, nhưng Phật giáo thì không chấp nhận, cho rằng con người là hơn hết. Như vậy, khi chúng ta được làm người, nên trân trọng thân người, cần phát huy những đặc tính tốt đẹp của con người, đây là điểm đặc sắc của Phật giáo.

Cho rằng vị trí của con người hơn các cõi khác, như vậy hơn cái gì ? Như trong kinh nói , con người có 3 đặc tính tốt, cõi trời không bằng cõi người. Cõi trời Đại Phạm tuy rằng đời sống khá cao quí, nhưng không bằng nhân gian, vì con người có 3 thù thắng, đó là lý do tại sao đức Phật đặc biệt chú trọng nhân gian (cõi người), thành Phật ở nhân gian, lấy con người làm đối tượng giáo dục, vì chỉ có con người 218 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ mới có thể tu học Phật pháp. Ba điểm đặc thù của con người là:

Thứ nhất là con người có sự ghi nhớ tốt hơn những chúng sanh ở cõi khác, những sự việc xảy ra từ trong quá khứ rất lâu xa, nhưng con người đều có thể ghi nhớ hết, mọi việc xảy ra đều lưu trữ trong ký ức. Đây chính là điều ưu việt của con người, mà không có ở các loài động vật khác, như trâu, bò, heo gà.…ngay cả các loài quỉ thần…cũng không bằng. Những thành tựu về mặt văn hoá tư tưởng triết học, khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và kinh tế phát triển, tất cả đều nhờ vào ký ức của con người. Chính nhờ ký ức tích lũy những kinh nghiệm của quá khứ, từ đó con người tư duy, phân tích, tổng họp…nó là cơ sở để hình thành những vấn đề trong hiện tại và dự đoán những công việc làm cho mai sau, nó cũng chính là cơ sở cho trí tuệ.

Thứ hai là Đạo đức, vì niềm vui và sự ổn định của người khác, con người biết kiềm chế những ham muốn, những đòi hỏi của cá nhân, biết hy sinh vì người khác phục vụ, đây chính là một trong những điểm ưu việt của con người, nó không có ở những loài động vật khác. 219 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ Thứ ba là tính kham nhẫn của con người. Như chúng ta đã biết, thế giới mà chúng ta đang sống là thế giới vui ít khổ nhiều. Trong hoàn cảnh sống như vậy, nhưng con người không khuất phục, con người có thể kham nhẫn tất cả, khắc phục mọi khó khăn, cố gắng vươn lên, đó là đặc tính của con người và chỉ có con người mới làm được điều đó. Nếu như chúng ta lợi dụng 3 ưu điểm này làm những việc ác thì tác hại của nó cũng vô cùng, khiến cho đời sống con người càng ngày càng đau khổ hơn, nó vốn là con dao hai lưỡi. Chẳng qua, tất cả những thành tựu mang tính lợi ích của con người cũng từ đây mà phát triển. Những tính đặc thù này, không chỉ có đạo Phật mới đề cập, ngay cả người Trung Hoa cũng đã nêu rõ, như đại trí, đại nhân và đại dũng, ý nghĩa của nó cũng gần giống như nhau.

Như mọi người đều biết, mọi người chúng ta đều có hạt giống Phật, như vậy chắc chắn có một ngày nào đó chúng ta sẽ thành Phật. Trong kinh đức phật nói, Phật tánh có bốn loại công đức, tức là 1. Trí tuệ, 2. Từ bi, 3. Tin vui, 4. Thiền định (tam muội). Từ 'đức hạnh' hàm chứa ý nghĩa 'từ bi', từ 'tín lạc' trong đó bao gồm ý nghĩa sự 'tinh tấn', nhu vậy, 3 đặc tánh của con 220 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ người cũng là 3 đức tánh trong 4 đức tánh của Phật tánh.

Qua đó, cho chúng ta nhận thức rằng, con người có khả năng học Phật, vì đặc tính Phật và đặc tính của con người có những điểm gần nhau. Vào thời Nhà Đường tể tướng Bùi Hưu có nói rằng, 'tất cả chúng sanh đều thành Phật, trong 6 đạo luân hồi chỉ có con người mới có thể phát tâm Bồ đề và tu tập Bồ tát hạnh, do đó con người đều có khả năng thành Phật.

2.b. Từ vị trí con người đến thành Phật

Những phương tiện giáo hoá chúng sanh trong Phật pháp, như cho rằng vấn đề sanh Thiên, thành tựu những quả vị Tiểu thừa Thanh Văn là con đường quanh co khúc khuỷu. Nếu như tu tập thiên pháp thì sẽ được vào cõi trời Trường thọ, đây là một trong 8 nạn, làm chướng ngại con đường học tập Phật pháp.

Nếu như cho rằng pháp của Tiểu thừa không triệt để, không hoàn hảo thì chúng ta nên tu tập pháp của nhân thừa, có nghĩa là từ góc độ con người tu tập để trở thành giải thoát, là quả vị của Phật, không cầu sanh thiên hay chứng quả vị của Tiểu thừa. Điều kiện cơ bản từ con người muốn trở thành một vị Phật chính 221 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ là hoàn thành bổn phận và trách nhiệm của con người. Có một số người tu học trong Phật pháp, chỉ tin tưởng và tu tập pháp môn thầm thần bí, không chú trọng vai trò của trí tuệ mà chú trọng thiền; Cũng có người có lòng đại bi, tuy nghiên cứu Đại thừa Phật pháp, nhưng có khuynh hướng tu tập pháp Tiểu thừa. Tu tập Pháp của Thiên và pháp của Tiểu thừa cuối cùng cũng được thành Phật, nhưng có điều hơi quanh co một tí. Nhất là vào thời đại chúng ta, nên tu tập pháp nhân thừa, không nên từ bỏ những hạnh chân chánh của con người, từ bỏ vị trí của con người mà tu tập bất cứ pháp nào khác, đó là cách tốt nhất để con người tránh sự ngộ nhận, đi thẳng đến giác ngộ.

Bỡi vì căn tánh của chúng sanh không đồng nhau, nhất là con người ở xã hội Trung quốc, cho nên chúng ta nên thực hành những đức hạnh chân chánh của con người. Sự hoàn thành đạo đức con người thì đó là điều kiện để hoàn thành Phật quả. Chúng ta không nên làm những gì vượt qua khả năng sức lực và sự hiểu biết của con người, làm những việc mang tính mơ hồ, đó là con đường nguy hiểm, chúng ta nên lợi dụng sự hiểu biết và khả năng của con người để hướng về Phật đạo. 222 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________

3. Người học Phật không thể thiếu niềm tin và sự hiểu biết

Người học Phật không thể thiếu niềm tin và sự hiểu biết. Có liên quan đến vấn đề này, trong kinh Phật có đề cập 8 việc. Ở đây chỉ lược thuật 6 loại.

3.a. Tam bảo

Tam bảo bao gồm Phật, pháp và tăng. Theo tinh thần Phật pháp trong tư tưởng của Phật giáo Đại thừa, chư Phật và chư Bồ tát có lòng từ bi vô lượng và trí tuệ cao là những người đáng để cho mọi người tôn kính, vì các ngài là những người có thần lực vô biên, không thể dùng ngôn ngữ của con người mà diễn tả, các ngài đã làm những việc mà con người khó có thể làm được. Không những chúng ta chỉ có tin Phật và Bồ tát mà chúng ta còn phải tin vào Phật pháp, là những gì mà ngài đã chứng ngộ, sau này được những đệ tử của ngài kết tập gọi là Tam tạng: Kinh Luật và Luận, nó là kim chỉ nam hướng dẫn chúng ta đến bờ giải thoát.

3.b. Chân lý

Con đường thành Phật của con người ___________________________________________

Ở đây gọi là 'chư pháp' tức chỉ cho tất cả sự vật, nhưng sự hiểu biết của chúng ta về thế gian pháp này, đều là những pháp không có thật. Tại sao ? Ở đây chúng ta có thể lấy 2 điểm mà thảo luận: Thứ nhất là mọi vật đều ở trong trạng thái biến hoá, cho đến con người cũng không thoát khỏi qui luật này, do vậy mọi sự mọi vật trong thế gian này không có cái được gọi là vĩnh hằng không chuyển biến cả; Thứ hai là, mọi vật đều là tánh tương đối, có thiện tức có ác, có sanh tức có chết, có hưng thịnh chắc chắn có suy đồi….cùng một quốc gia vẫn có đảng phái không giống nhau. Đây là đặc tính tương đối và sự dị biệt của thế gian, tạo thành sự mâu thuẩn và chống đối lẫn nhau, do vậy thế gian không phải là cứu cánh. Đặc tính của thế gian là biến hoá, do vậy mọi sự mọi vật trong thế gian cũng đều bị biến hoá; con người cũng là một hiện tượng trong thế gian, như vậy con người cũng bị biến hoá.

Người chân chánh học Phật phải chân chánh nhận thức biết rõ thế gian là vô thường biến đổi theo từng sát na, trong cái vô thường biến đổi đó, có một cái chân lý không bị chuyển biến, đó là 'Phật tánh'.

Nếu chúng ta căn cứ vào đó tu tập thì chắc chắn 224 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ chúng ta sẽ thể nhập được giác ngộ và giải thoát, từ đó mọi sự khổ đau trong cuộc sống này cũng được giải thoát, chư Phật Bồ tát cũng do đây mà thành tựu.

3.c. Nhân quả

Người tin hiểu đặc biệt chú trọng học thuyết nhân quả. Nhưng như thế nào gọi là nhân quả được hoàn toàn thanh tịnh, tức là nhân quả lành ? Chúng ta thường cho rằng, không thật hành 5 giới là nhân của bất thiện, và chắc chắn chúng ta sẽ phải thọ nhận quả báo ác; chúng ta cũng thường cho rằng, việc bố thí, trì giới, lạy Phật, niệm Phật là nhân lành và trong tương lai chúng ta cũng sẽ thọ nhận quả lành.

Thế nhưng không hẳn như vậy, chúng ta không nên dựa vào hình thức bên ngoài mà đánh giá cho rằng nó là thiện hay ác, mọi hành vi đều xuất phát từ tâm, như vậy tâm mới là yếu tố chính để quyết định hành vi đó thuộc về thiện hay ác.

Sự bố thí hay trì giới tất nhiên là nhân lành, nhưng nó còn tùy thuộc vào yếu tố suy nghĩ của người đó. Ví như, nếu người đó nghĩ rằng, chúng ta bố thí trì giới để được người khác khen ngợi, hãnh diện… như vậy, việc bố thí trì giới này không phải vì lòng từ bi 225 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ mà bố thí, không phải vì sự làm trong sạch thân tâm mà giữ giới, mà vì lòng 'tự ngã' mà bố thí trì giới. Bất cứ hành vi nào được xuất phát từ lòng tham, sân và si thì hành vi ấy không được gọi là thiện, không được gọi là nhân lành. Và ngược lại cũng như thế. Người chân chánh học Phật cần tin và hiểu có một loại nhân quả hoàn toàn thanh tịnh, đó là loại nhân quả được xuất phát từ lòng không tham lam, không sân hận và cũng không si mê, không có tự ngã, xa rời phiền não. Nhân quả như vậy là nhân quả hoàn toàn thanh tịnh, người đệ tử Phật nên thật hành loại nhân quả này.

3.d. Bồ đề

Nếu chúng ta chỉ tin và hiểu 3 điểm vừa nêu trên và dừng lại ở nơi đó thì công việc học Phật của chúng ta khó thành tựu, chúng ta cần phải phát tâm Bồ đề.

Có rất nhiều người cho rằng, chúng ta là những người ngu si đần độn, như vậy làm thế nào chúng ta có thể phát tâm học Phật và thành Phật ư ? Đối với vấn đề này, trong Phật pháp có nói, mọi người chúng ta đều có Phật tánh và con người có khả năng để trở thành Phật, thành người giác ngộ. Khẳng định chúng ta có hạt giống Phật, chắc chắn có một ngày nào đó đầy đủ 226 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ nhân duyên hạt giống Phật đó sẽ thành tựu, nếu chúng ta đã có sự quyết tâm tu tập thì tại sao lại không thành tựu, nếu hôm nay không thành thì ngày mai thành, đời này không thành thì đời sau thành, nếu chúng ta có lòng tin kiên cố và sự hiểu biết chân chánh thì chắc chắn chúng ta sẽ có một ngày hoàn thành mục đích.

3.e. Phương tiện

Tất cả mọi người đều có Phật tánh và ai ai cũng có khả năng để trở thành một bậc giác ngộ, nhưng muốn thành Phật phải trải qua con dường tu học Phật pháp, y cứ vào Phật pháp mà tu học chắc chắn sẽ được thành Phật. Như vậy thành Phật là mục đích, Phật pháp là phương tiện, mục đích của phương tiện là thành tựu cứu cánh, không phải phương tiện chỉ dừng lại ở phương tiện. Ví như chúng ta tin tưởng trong lòng đất có nước, chúng ta không nên dừng lại ở niềm tin mà chúng ta cần làm thế nào lấy nước từ dưới lòng đất để đáp ứng cho nhu cầu cuộc sống của con người.

Cũng vậy, giáo pháp của Phật là phương tiện để cho mọi người nương vào đó tu tập để được thành Phật, thành một người giác ngộ không còn khổ đau, 227 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ không phải chúng ta đến đạo Phật để 'tin' và 'thờ cúng'.

3.f. Lời dạy của đức Phật

Dẫu rằng, mọi người chúng ta đều có Phật tánh, nhưng làm thế nào để hạt giống đó trở thành Phật ? Sau khi đức Thế Tôn thành Phật dưới cội cây Bồ đề, vì lòng thương chúng sanh ngài đã đem những điều đã chứng ngộ giảng dạy cho chúng sanh biết. Những lời giảng dạy đó được ghi chép lại thành kinh luật và luận, 3 tạng kinh này đều được gọi là 'lời của phật dạy'. Chúng ta có lòng tin tưởng vào 3 tạng kinh này, dồn hết tâm ý vào việc học Phật, kết quả của việc học Phật chính là con đường tu tập của chúng ta.

4. Hành thập thiện là bước đầu cho hạnh Bồ tát

Người tin và hiểu Phật pháp là người lấy sự hành trì thập thiện làm điểm khởi đầu cho việc thực hành hạnh Bồ tát. Không ít người không hiểu rõ ý nghĩa và công hạnh của Bồ tát, từ đó lý giải mang tính ý kiến cá nhân và tùy tiện.

Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ Từ Bồ tát là tiếng dịch âm, vốn tiếng Phạn là Boddhi-sattva. 'Bồ' là bồ đề (bodhi), ý nghĩa là giác ngộ; Tát là tát đoả (sattva), có nghĩa là chúng sanh. Do đó ý nghĩa của từ Bồ tát là chúng sanh cầu được giác ngộ.

Quá trình tu tập của Bồ tát có nhiều giai đoạn và trình độ khác nhau. Có một số người khi đề cập đến Bồ tát là nghĩ đến ngài Văn Thù, Phổ Hiền, Quan Âm, Địa Tạng…, kỳ thật, ý nghĩa của Bồ tát không giới hạn chỉ có các vị Đại Bồ tát này, bất cứ ai muốn phát tâm muốn thành Phật đều gọi là Bồ tát.

Sự khác nhau giữa Phật và Bồ tát là Phật là người đã giác ngộ hoàn toàn, đạt đến cảnh giới giải thoát giác ngộ cao nhất, như người học trò đã tốt nghiệp; Còn Bồ tát là người đang trên con đường đi đến giải thoát. Như học sinh chưa tốt nghiệp, đang trong quá trình học tập. Con đường học tập này, có nhiều cấp học khác nhau, từ lớp vở lòng, tiểu học, trung học, đại học, cao học và tiến sĩ, đều gọi là học sinh, sự khác nhau của học sinh chỉ là sự khác nhau về cấp học.

Khái niệm về Bồ tát cũng được hiểu như vậy, có người mới vừa phát tâm, cùng với người phàm phu giống nhau, chỉ khác nhau ở chỗ người này lập chí 229 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ nguyện thành Phật mà thôi. Sự tích lũy của giác ngộ và công đức dần dần sẽ như ngài Văn Thù, Quan Âm, Địa Tạng …không nên có ý nghĩ rằng Bồ tát quá cao thâm mà từ bỏ hạnh Bồ tát. Từ công việc học tập từ xã hội, chúng ta cũng có thể hiểu được công việc tu tập Bồ tát hạnh. Sự thành tựu của tất cả các vị đại Bồ tát đều phát xuất từ lòng phát tâm, thật hành thập thiện, những vị Bồ tát mới vừa phát tâm này cùng với người phàm phu giống nhau, tâm của các ngài cùng với tâm của chúng ta cũng gần giống nhau, rất thiết thật và gần gũi.

4.a. Lòng đại bi là tâm của Bồ tát

Tâm của Bồ tát bao gồm tín nguyện và trí tuệ, quan trọng nhất là tâm từ bi. Có lòng từ bi là nền tảng để độ chúng sanh. Như trước đây đã thảo luận, nếu như người tu tập hạnh Bồ tát mà không có lòng từ bi thì không gọi là Bồ tát, và người ấy rơi vào Tiểu thừa, vì điểm trọng tâm của Bồ tát là lòng từ bi cứu độ chúng sanh, thấy sự đau khổ của chúng sanh như là sự đau khổ của chính mình, từ đó khởi tâm cứu độ chúng sanh. 230 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ Người thực hành hạnh Bồ tát, tâm niệm luôn luôn lúc nào cũng rộng mở, sẵn sàng cứu độ quần sanh, khi tâm từ đã khởi không thể thối chuyển, ngược lại tâm lúc nào cũng dũng mãnh tinh tấn hành Bồ tát đạo. Phương pháp tu tập lòng đại bi có rất nhiều, trong Phật pháp có phương pháp gọi là 'tự tha tương dị', có nghĩa là đem vấn đề của mình nghĩ nó là của người khác, và ngược lại, đem vấn đề của người khác xem là của mình. Ví như sự thành tựu của mình xem là sự thành tựu của chúng sanh, và xem sự khổ đau của chúng sanh như tự mình. Tinh thần này gọi là 'tự tha tương dị'. Nếu làm được như thế thì lòng từ bi của mình càng ngày càng phát triển.

Ở đây, tôi xin hỏi mọi người rằng, mình thương ai nhất ? Phải chăng là chúng ta thương cha mẹ, vợ chồng, quốc gia, dân tộc phải không ? Không, Kỳ thật chúng ta thương mình nhiều nhất. Tình thương của mình đối với cha mẹ, vợ chồng…chỉ khi nào tình thương đó không làm tổn hại lợi ích của mình, nếu như làm tổn hại thì tình thương đó chắc chắn bị tan vỡ, đây là loại tình thương thông thường của thế nhân.

Là người học Phật chúng ta nên nới rộng tình thương đó, đem cái 'ái chính mình' biến thành cái ‘ái tất cả', tức là không những chỉ có thương chính mình 231 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ mà chúng ta còn thương đến tha nhân, đây được gọi là cái 'ái của nhà Phật'. Nếu chúng ta xem nổi khổ đau của người khác như là nổi khổ đau của chính mình thì tâm từ bi tự nhiên xuất hiện, và tâm ấy chắc chắn bằng mọi phương pháp cứu giúp chúng sanh. Lòng từ bi sanh khởi, lập đại nguyện độ sanh là công hạnh của Bồ tát. Do vậy, Bồ tát không nhất thiết phải có thần thông, thân tướng trang nghiêm, với thân bình thường của người phàm phu chúng ta cũng có thể thật hành hạnh nguyện của Bồ tát.

4.b. Lấy Thập thiện làm hạnh Bồ tát

Sự khác biệt giữa Bồ tát và phàm phu là tâm bồ đề và hạnh Bồ tát. Lấy tâm bồ đề thực hiện 10 điều lành là việc làm của những Bồ tát mới vừa phát tâm, hay gọi là 'Thập thiện Bồ tát'. Hành 10 điều lành là phương cách tốt nhất để đoạn trừ 10 điều ác. Không giết hại chúng sanh, không lấy trộm vật của người khác, không tà hạnh, không nói dối, không nói hai lời, không nói những lời làm mất sự hoà hợp, không nói lời ác độc, không tham lam, không sân hận và không si mê, đó là 10 hạnh lành dành cho Bồ tát mới vừa phát tâm bồ đề thực hành.

Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ 10 hạnh lành này nó không những chỉ là hạnh của Bồ tát mà còn là con đường để đi đến thành Phật. Bất cứ ai cũng có thể tu tập 10 hạnh lành này, khi đã tu tập thì chắc chắn người ấy sẽ được thành Phật. Đó là lý do tại sao đức Phật dạy, làm người phải hoàn thiện nhân cách, tức là hành trì 5 giới và 10 điều lành này. Có thể nói 10 điều lành là hạnh chân chánh của nhân loại. Nếu như có đạo đức cao dày, làm tròn 10 hạnh lành mà thiếu lòng từ tâm, đây cũng chỉ là bậc thánh trong nhân gian, người quân tử ở trong xã hội mà thôi, không đồng nghĩa với tinh thần của nhà Phật, vì tu tập 10 hạnh lành là để sanh khởi lòng đại bi, lấy lòng đại bi cứu giúp con người và xã hội. Đây chính là ý nghĩa từ con người mà thành Phật.

Chúng ta lấy Phật pháp làm lý tưởng để phát tâm bồ đề, tu tập 10 hạnh lành là lộ trình cơ bản để thành Phật. Chúng ta làm những người tu tập trong Phật pháp, ngoài những phương pháp mà chúng ta tu tập hằng ngày như sám hối, phát nguyện, lạy Phật, niệm Phật, chúng ta còn phải có tâm hộ trì Phật pháp, xem Phật pháp như mạng sống của chính mình. Nếu như Phật pháp bị tổn hại có ảnh hưởng đến đời sống cá nhân và xã hội rất lớn, vì nó là ngọn đuốc cho con 233 Con đường thành Phật của con người ___________________________________________ người và xã hội, nếu như Phật pháp bị tiêu diệt cũng như chúng ta đi trong đêm mà không có ánh sáng. Lời cuối cùng, tôi mong mọi người Phật tử bắt đầu tu tập hạnh Bồ tát, phát tâm bồ đề và làm 10 việc lành.

(Minh Đạo ghi)

234 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________

PHẬT PHÁP

LÀ CON ĐƯỜNG DẪN ĐẾN HÒA BÌNH CHO NHÂN LOẠI

1. Ý nghĩa của sự hòa bình

Hòa bình vốn là nhu cầu chung của nhân loại, khi đất nước bị chiến tranh, chém giết lẫn nhau thì nhu cầu hòa bình lại càng cấp thiết hơn. Nhưng ở đây có một vấn đề mà chúng ta cần thảo luận là, từ cổ chí kim, nhân loại luôn luôn khát vọng hòa bình, yêu cầu và mong muốn về hòa bình, nhưng hòa bình tại sao không đến với chúng ta? Nếu ai đã đọc qua bộ " 24 sử" là bộ sử Trung quốc đều nhận thấy rằng, trong đó ghi lại toàn là những chuyện đánh đấm lẫn nhau, phần 235 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ lớn của thời gian là chiến tranh? Đó là lý do con người tại sao mong cầu sự hòa bình.?

Muốn có sự hòa bình, cần phải hiểu ý nghĩa của sự hòa bình là gì, không thể có sự hòa bình trong sự hận thù, chỉ có sự hòa bình trong sự thương yêu hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau. Những người tín đồ theo đạo Phật đối với việc hòa bình có nhu cần lớn hơn so với tín đồ của các tôn giáo khác. Là người Phật tử, chúng ta nên hiểu rõ lời giảng dạy của đức Phật, để thấy được ý nghĩa chân chánh của sự hòa bình chính là lòng từ bi của đạo Phật, xuất phát từ tinh thần đó, chúng ta mới có thể nổ lực thực hiện sự hòa bình trong cuộc sống.

Nhân loại có nhu cầu bình an và hạnh phúc, đó là ý muốn chung của mọi người, do vậy chúng ta phải cùng nhau sống trong tinh thần hoà bình, nhưng hòa bình không thể có chỉ dựa vào một ý niệm suông.

Ngược lại, hoà bình không thể xây dựng trên sự thiếu hiểu biết mà phải được xây dựng trên lý trí. Thông thường chúng ta có suy nghĩ về hoà bình chỉ là mong muốn chấm dứt chiến tranh, đôi khi mang ý nghĩa không đúng. Ví dụ như A và B đánh nhau, A chiến thắng B thất bại, B phải bồi thường, hiến đất, thậm chí phải chịu sự chinh phục, hoặc phải chịu nô 236 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ dịch.v.v…Đây không phải là hình thức hoà bình mà đây là hành vi của kẻ mạnh ăn hiếp kẻ yếu, cưỡng bức đối phương phải chấp nhận hoà bình, nếu không phải phải chịu hậu quả khốc liệt của chiến tranh. Vì để đáp ứng nhu cầu và tư lợi của mình, bằng mọi cách làm cho đối phương không còn ý chí chiến đấu, hoặc không còn khả năng chiến đấu, hoặc ngụy trang dưới chiêu bài hoà bình, yêu cầu ngoại giao thỏa hiệp, nhưng chính mình lại bí mật dùng các thủ đoạn để được chiến thắng. Hình thức ngoại giao này có phải chăng là sự hòa bình thật sự ? Đây có thể gọi là sự lường gạt của hoà bình, là mầm mống của chiến tranh. Nếu chúng ta hoàn toàn tin vào những khẩu hiệu này là sự nguy hiểm, là con đường tự chuốt lấy thất bại.

Đây chẳng phải là yếu tố của hoà bình mà là tấm bi kịch của hoà bình. Ngược lại, hoặc xuất phát từ thái độ cục bộ và cực đoan, không có yếu tố của hoà bình, làm cho cục diện càng ngày càng nghiêm trọng hơn, bất cứ lý do gì cũng không chịu thương thảo, quyết lấy chiến tranh, dẫn đến sự hy sinh tang tóc, cho rằng làm như vậy để đổi lấy sự hoà bình hay duy trì sự hoà bình, ngược lại đó là ý thức nuôi dưỡng chiến tranh.

Chúng ta là người học Phật đương nhiên mong chuộng cuộc sống hoà bình. Là người Phật tử chân 237 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ chánh quyết không thể làm những gì mang tính lường gạt, ngụy trang dưới hình thức hòa bình để trục lợi cá nhân mình. Là người con Phật, chúng ta không nên ca tụng chiến tranh cho dù đó là loại chiến tranh dưới hình thức nào.

Mặt trái của hoà bình là không hòa không bình đẳng. Sự bất hòa là sự ân oán, thù hận, xung đột, đấu tranh, không họp tác; Không bình đẳng là ỷ mạnh hiếp yếu, ỷ đông hiếp kẻ cô thế, tất cả đều không bình đẳng. Chân chánh của sự hòa bình chắc chắn không phải đến từ sự thù hận, xung đột, đấu tranh, cũng không thể xây dựng trên tinh thần bất bình đẳng. Sự hòa họp và bình đẳng luôn luôn có mối quan hệ mật thiết, nếu khuyết một trong hai thì ý nghĩa bình đẳng không còn. Là người Phật tử, chúng ta không thể tán đồng sự ngụy trang hòa bình, chúng ta cũng không chấp nhận bất cứ nhân tố bất bình đẳng nào tồn tại trong đời sống của chúng ta.

2. Nguyên nhân của sự bất hòa

Mọi người đều mong muốn đời sống hòa bình, nhưng hòa bình không dễ thực hiện. Theo Phật pháp cho rằng, nguyên nhân của nó chính là ở trong tâm 238 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ của chúng ta không hòa, cho nên mới biểu hiện hình thức ở bên ngoài, tâm và hình thức có mối liên quan mật thiết với nhau, vì có gió cho nên mới có sóng, tạo thành yếu tố khó có thể đạt đến sự hòa bình. Khái niệm 'bất hòa' trong kinh điển nhà Phật gọi là 'tranh giành'. Thái độ 'tranh giành' này được thể hiện trên ngôn ngữ và hành động, nhưng thật ra động cơ xấu xa của nó tồn tại trong tâm của chúng ta. Có hai loài cạnh tranh: 1. Kiến tranh, 2. Ai tranh. Nguồn gốc của loại tranh giành này được xuất hiện từ nơi 'thọ' và 'tưởng', cho nên gọi 'thọ' và 'tưởng' là 'tranh căn'(nguồn gốc của sự tranh giành). Kiến là kiến giải, nhưng kiến ở đây muốn nói đến những thái độ mang tính chủ quan của thành kiến, biên kiến, điên đảo, tà kiến. Khi chúng ta tiếp xúc với đối tượng nào, nhìn và hiểu sự vật thường mang tính chủ quan và phiến diện.

Khi chúng ta tiếp xúc với đối tượng, tìm hiểu và so sánh sự vật này với sự vật nọ, vay mượn khái niệm để nhận thức về nó, tạo thành một chuỗi khái niệm quan điểm và tư tưởng cũng được tạo thành từ đó. Đây là quá trình của sự nhận thức của chúng sanh.

Loại nhận thức này là sự nhận thức có giới hạn, mang tính phiến diện đều là sự tưởng tượng vay mượn của tâm thức, điều đó khiến cho sự nhận thức của chúng 239 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ ta không thể có sự nhận thức toàn diện, không thể nào thấu rõ bản chất của sự vật, không sao tránh khỏi sự nhận thức sai lầm và đầy mâu thuẫn. Từ đó hình thành quan điểm tư tưởng sai lầm, đúng cho là sai, sai lại cho là đúng. Do đây mà thế gian có sự tranh cải kiến chấp. "Kinh Chúng Nghĩa" ghi rằng: 'Mỗi việc đều y nơi kiến giải của mình, dấy lên sự cạnh tranh hơn thua vô cớ; Biết như vậy là chân trí, biết khác là tà trí….Nếu căn cứ vào sự kiến giải của mình, là nguyên nhân sanh các loại hí luận, nếu được trí tuệ suy xét thì phiền não không sanh'. Thật đúng như vậy, ở trên đời này ai lại không cho kiến giải của mình là đúng, ai lại không bảo vệ ý kiến của mình, phản bác ý kiến của người khác. Nếu như lấy thành kiến, biên kiến làm chánh trí, thì bất cứ ý kiến của ai cũng đều đúng và chân lý cả. Xuất phát từ loại nhận thức này thiếu hẳn chánh kiến, cho nên khi phán xét sự vật gì không rõ ràng, sẽ không có điều đúng và điều sai. Nếu đó là người xuất gia thì kẻ ấy sống trong tăng chúng không hoà họp, thường cùng mọi người tranh cải; Nếu như đó là người tại gia thì người tại gia tranh cải với người tại gia. Đức Phật rất thấu rõ việc này và khuyên chúng ta không nên vấp phải sai lầm đó, bằng cách nhìn sự vật bằng cặp mắt khách quan và như thật.

240 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ Ái là tham dục. Những loại như quyền lực, danh dự, giàu sang là những thứ con người tham đắm; Con người lấy việc ăn, mặc, ở và ngay cả vấn đề quan hệ tình dục của nam nữ làm đối tượng sống. Khi chúng ta tiếp xúc đối tượng, trong tâm chúng ta sanh khởi tâm niệm 'lãnh thọ' Tâm niệm 'lãnh thọ' này luôn luôn lúc nào cũng đi kèm với tâm, nếu không có tâm thì không có lãnh thọ. Đối tượng là cái mà chúng ta thích thú thì tâm sanh 'lạc thọ', luyến ái không xả bỏ được, nếu như không có thì tâm luôn luôn truy cầu, nếu đã được rồi thì tâm lại muốn nhiều hơn nữa, tốt hơn nữa, lòng tham muốn vô hạn. Phàm cái gì là sự vật thì cái ấy không thuộc quyền sở hữu vĩnh viễn của bất cứ ai, vì bản chất của nó là vô thường, nhưng thói quen của lòng ái, lại muốn sự vật đó thuộc về của mình, không chịu biến đổi của luật vô thường, đây là ý niệm vô cùng sai lầm. Lòng ái dục là bản chất của chúng sanh, nó đã thúc đẩy tạo thành đời sống của con người luôn luôn có thái độ chiếm hữu, tôi mong cầu cái này hay cái kia thuộc về của mình, nhưng trong xã hội này không những chỉ có tôi mà còn nhiều người nữa, do vậy người khác cũng mong muốn cái này hay cái kia cũng thuộc về của mình, từ đó xuất hiện sự xung đột và cuối cùng là đấu tranh. Liên quan đến vấn đề này, 241 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ đức Phật đã từng nói rõ: " Con người lấy dục làm gốc cho nên mẹ và con tranh cải với nhau, cha con, anh em, chủng tộc…đấu tranh với nhau, vì lấy lòng dục làm căn bản, cho nên vua với vua tranh giành với nhau, dân với dân, nước với nước cùng nhau cạnh tranh, tương tàn tương sát với nhau, hoặc dùng tay chân, gậy gộc, đất đá, gươm đao chém giết lẫn nhau." Từ xưa đến nay những loại đấu tranh giữa gia đình với gia đình, giữa quốc gia với quốc gia không có gì sai khác, chẳng qua hình thức đấu tranh khác nhau mà thôi, ngày xưa thì dùng đao gươm gậy kiếm, bây giờ sử dụng vũ khí tối tân hơn, như là máy bay phản lực, súng đạn, nguyên tử, hoá học. Nói tóm lại, mỗi người chúng ta đều có nhận thức riêng của mình, chẳng qua không hoàn bị, không triệt để, trong đó không ngoài ý niệm muốn người khác phục vụ làm theo ý kiến của mình, chúng ta có nhu cầu về vật chất, người khác cũng chẳng khác, nhưng mình lại muốn chỉ có mình thành tựu, người khác lại không, từ đó phát sanh mọi vấn đề. Tà kiến và ngã ái là hai loại nhu cầu sinh hoạt về vật chất và tinh thần của con người, là động cơ thúc đẩy sự xung đột, đấu tranh của con người, hai loại này bắt nguồn từ thọ và tưởng. Trong 5 uẩn thọ 242 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ uẩn và tưởng uẩn là nguồn gốc của sự cạnh tranh về kiến và ái.

Những hoạt động của nội tâm không luận là loại cảm tình hay ý chí, tri thức. Bất cứ một loại ý niệm gì xuất hiện không chính đáng đều là nguyên nhân của sự đấu tranh, nguyên nhân của mọi phiền não. Do đó cho nên nói rằng: "Tất cả mọi phiền não đều từ cạnh tranh đấu tranh mà có", nhất là khi chúng ta quá vui, quá giận, quá mơ tưởng, quá thất vọng, quá khổ đau…Nội tâm của chúng ta lúc ấy cũng giống như đám cháy ác liệt trong rừng, giống như sự mạnh bạo tàn phá của trận cuồng phong, giống như sự hung dữ của sóng thần, giống như sự cuồng nộ của sấm sét. Tất cả các loại phiền não này đều bắt nguồn từ ái, kiến, mạn và vô minh. Ái bao gồm ái tự thân và ái cảnh giới; Kiến bao gồm ngã kiến và ngã sở kiến (Thường kiến và đoạn kiến). Mạn là ngã mạn, tính tình này đặc biệt cao ngạo. Mỗi một sanh mạng đời sống của một chúng sanh là sự tương tục, sự tồn tại của nó là nương tựa lẫn nhau, hình thành sự tồn tại của một họp thể, trong đó bao gồm nhiều đơn vị, nhiều yếu tố tồn tại, thậm chí sự tồn tại của nó còn có liên quan đến thế giới chung quanh của nó. Thế nhưng, sự nhận thức của con người lại rơi vào sự sai 243 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ lầm cho rằng sự tồn tại của mình là độc lập, không liên hệ với những cái khác, từ đó hình thành khái niệm chấp ngã, nảy sanh ý niệm đối lập, đấu tranh và phát sinh lòng tự tôn và cao ngạo. Một cách tế nhị, nếu chúng ta phân tích lòng tự tôn và cao ngạo này, nó là nhân tố để hình thành quan điểm quyền lực muốn khống chế kẻ khác. Nhưng từ ý muốn đến thật tế là hai vấn đề khác nhau, đôi khi lực bất tòng tâm, do vậy hình thành sự sân hận, thù địch, nói xấu lẫn nhau, tàn sát lẫn nhau, thậm chí thấy sự thành công của kẻ khác, mặc dù việc đó cùng với mình không có liên hệ, nhưng cũng sanh lòng ganh ghét, lo âu, buồn rầu. Sự kiện này so với kiến chấp và vật dục càng nghiêm trọng. Tà kiến từ sự phân biệt sai lầm mà có, ái từ tình cảm quá độ mà sanh, cao ngạo từ ý chí cá nhân mà có. Ba ý niệm này đều xuất phát từ những tâm lý không chính đáng, nó có liên hệ với vô minh. Nói một cách khác, vì vô minh cho nên con người không nhận thức được chân tướng của vạn pháp, đặc biệt là không nhận thức được tự thân của chính mình là giả họp. Vô minh hoặc còn gọi là ngu si, là sự nhận thức sai lầm biểu hiện thành ba mặt tình cảm, ý chí và tri thức đều sai lầm. Do đó, nguyên nhân sâu xa của lòng đấu tranh thù hận là vô minh. Đây là nguyên 244 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ tại sao mà xã hội sống với nhau không bình đẳng, con người sống với nhau không hoà bình, cũng là lý do tại sao con người không được giác ngộ và giải thoát.

3. Nguyên nhân của sự không bình đẳng

Sự đấu tranh do bất hòa và bất bình không luận ở dưới hình thức bằng lời nói hay hành động đều xuất phát từ một sự kiện nào đó, việc này được gọi là 'tranh sự', tức là vì một sự kiện nào đó mà dẫn đến sự tranh đấu. Sự kiện tranh đấu này là do sự phân chia quyền lợi không bình đẳng mà sanh. Chính vì yếu tố này mà đức Phật qui định tăng đoàn cần phải tuân thủ 3 nguyên tắc: Kiến hòa đồng giải, giới hòa đồng hành và lợi hòa đồng quân. Mục đích của 3 nguyên tắc này là muốn cho cộng đồng tăng già sống trong sự bình đẳng, từ yếu tố bình đẳng mới hình thành một cộng đồng sống chung với nhau hòa họp. Nếu như trong cuộc sống không bình đẳng thì khó mà hình thành cuộc sống hòa họp. Kiến là tư tưởng; giới là giới điều, là nguyên tắc; Lợi là những điều kiện sinh hoạt về vật chất thuộc về kinh tế. Tất cả những sự tranh cải, đấu tranh không ngoài 3 vấn đề là tư tưởng, pháp chế và kinh tế. Sự phân chia 3 yếu tố này không hợp lý 245 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ không bình đẳng là những yếu tố ngoại tại, vì sự phân chia không bình đẳng ở bên ngoài cho nên tạo thành tâm tư không hòa hợp bên trong. Do vì tâm tư không hòa hợp cho nên tạo thành gia đình cải vả với nhau, hàng xóm mắng nhiếc tranh tụng lẫn nhau, tổ chức với tổ chức, quốc gia với quốc gia đấu tranh, chém giết, tàn sát lẫn nhau.

Những nhà duy vật cường điệu về những nguyên nhân không bình đẳng từ bên ngoài, nhất là sự không bình đẳng về đời sống kinh tế, cho nên căn cứ vào kinh tế, lấy nó làm thước đo để thiết lập chế độ xã hội. Các nhà duy tâm luận thì ngược lại đặc biệt chú trọng những yếu tố từ trong nội tâm, cho nên cường điệu về giá trị đạo đức, lấy đạo đức làm căn bản để thiết lập chế độ xã hội. Quan điểm của Phật giáo không giống như các nhà duy vật hay duy tâm, ngược lại cho rằng, yếu tố bên ngoài là đời sống kinh tế và yếu tố bên trong là giá trị đạo đức hay nói đúng hơn là tư tưởng có mối quan hệ mật thiết với nhau, do đó không thể tách rời hai yếu tố này để bàn thảo về xã hội. Xã hội được hòa bình hoặc không được hòa bình yếu tố kinh tế bình đẳng đóng một vai trò rất quan trọng. Yếu tố kinh tế ở bên ngoài không phải là yếu tố tuyệt đối để được hòa bình, nhưng nó là yếu tố tương đối tồn tại 246 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ một cách khách quan, có mối quan hệ mật thiết giữa yếu tố bên trong và bên ngoài, vì tư tưởng xuất hiện do sự tương tiếp giữa tâm và cảnh, do vậy những nhân tố từ nội tâm thuộc về tri kiến chịu ảnh hưởng từ những yếu tố ngoại cảnh. Thế thì từ sự suy nghĩ của cá nhân hình thành sự xung đột về tư tưởng, điều đó chắc chắn phải được hình thành giữa hai luồng tư tưởng khác nhau giữa mình và kẻ khác. Kinh tế là những nhu cầu cần thiết cho cuộc sống, những yếu tố hình thành lòng ái có mối quan hệ mật thiết với kinh tế, từ cá nhân truy cầu về đối tượng vật chất hình thành sự tranh chấp về kinh tế chiếm hữu, điều đó tạo thành sự xung đột giữa sự truy cầu cá nhân và người khác. Pháp luật là nguyên tắc hoạt động giữa mình và người khác, đây là sự biểu hiện mối quan hệ giữa mình và người khác; Nguyên nhân của lòng kiêu mạn đều có mối quan hệ mật thiết với pháp luật. Nguyên nhân mà thế gian phát sanh sự tranh giành lẫn nhau, dẫn đến đời sống không hòa bình đều phát xuất từ yếu tố vật chất bên ngoài và nguyên nhân tri kiến ở bên trong. Tóm lại, nguyên nhân của sự bất hòa và không bình đẳng, bao gồm những yếu tố là mối quan hệ giữa tâm và vật, tâm và cảnh, mình và người, biểu thị mối quan hệ giữa mình và người. Trong mối quan hệ giữa 247 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ mình và người chúng ta bằng cách nào để điều tiết hợp lý giữa tư tưởng, pháp luật và kinh tế.

4. Thế gian lấy yếu tố bên ngoài làm yếu tố chính cho sự hòa bình

Đối với vấn đề hòa bình, cần chú ý đến tinh thần xuất thế, có nghĩa là những nhân tố để xây dựng nền hòa bình phải được xây dựng từ trong lòng mỗi người, mỗi người phải có tâm hòa hiếu thì sự hòa bình đó sẽ lâu dài, nếu hòa bình chỉ dựa vào những qui ước bên ngoài, bên trong tâm tư của mỗi người lại không có lòng hòa thuận, sự hòa bình đó mang tính ước lệ, sẽ không vững chắc. Thế nhưng, trong lòng có sự hòa hiếu, nhưng không có những qui định cụ thể bằng những ước lệ cụ thể thì sự hòa hòa cũng khó thực hiện một cách tương đồng, tồn tại lâu dài, do vậy, nền hòa bình cần phải có hai yếu tố từ bên trong và những ước lệ bên ngoài. Hôm nay, chúng ta từ góc độ Phật giáo Đại thừa căn cứ từ tinh thần xuất thế và nhập thế chia ra làm 3 phương diện để thảo luận đến vấn đề hòa bình. 1. Yếu tố hòa bình từ bên ngoài, 2. Yếu tố hòa bình từ bên trong, 3. Yếu tố hòa bình do từ bên ngoài và trong. 248 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ Thông thường chúng ta nói đến hòa bình là chúng ta thường đề cập đến những yếu tố bên ngoài đưa đến hòa bình. Đồng thời nói đến phạm vi hòa bình là nói đến quốc gia, nhưng sự hòa bình đó muốn được bảo đảm, tất nhiên nó có liên hệ đến sự hòa bình của thế giới, đó là những quốc gia khác nhau. Ở đây chúng ta căn cứ tính hòa hợp của Phật giáo thảo luận đến hòa bình.

4.a Tư tưởng hòa bình.

Trước hết chúng ta cần hiểu rằng, tư tưởng bất bình đẳng là nhân tố phá hoại sự hòa bình, bất cứ là tôn giáo nào, hệ thống triết học nào hay nền chính trị nào, tự cho quan điểm của mình là đúng, không đồng với quan điểm của mình là sai, quan điểm đó cần phải loại trừ tiêu diệt. Đây là quan điểm cực đoan lại vừa độc đoán, nó là nhân tố dẫn đến chia rẽ, mất đoàn kết, giữa người với người, giữa người với xã hội, giữa xã hội này với xã hội khác, không phải là nhân tố hòa bình, thế giới đã và đang xảy ra chiến tranh, xét cho cùng nó đều phát xuất từ những tính cực đoan này.. Phật pháp cho rằng, mỗi người đều có quan điểm sống riêng, không ai giống với ai cả, vì mỗi người đều 249 Phật pháp là con đường dẫn đến hòa bình… ___________________________________________ có mỗi hoàn cảnh khác nhau, khi đã có hoàn cảnh sống khác nhau, giáo dục khác nhau thì không thể có quan điểm sống giống nhau, đây là sự thật, nhưng điều đáng tiếc ít người chấp nhận sự thật này, do đó xã hội đã xảy ra biết bao chiến tranh. Muốn có cuộc sống hòa bình giữa mình với mọi người, giữa mình với xã hội, cần có thái độ tôn trọng quan điểm sống văn hóa của kẻ khác, cần có tấm lòng bao dung và tha thứ. Như vậy, tư tưởng độc đoán. luôn luôn là yếu tố phá hoại sự hòa bình.