Phật Giáo Và Cuộc Sống

TÍNH TÌNH CỦA CON NGƯỜI

1. Tính người và tính của chúng sanh

Đặc tính chung của chúng sanh: Tuy rằng, Phật

pháp là pháp dành cho tất cả mọi loài hữu tình, với mục đích mong muốn tất cả chúng sanh biết phát bồ đề tâm, tu hạnh Bồ tát. Nhưng trong đó, có khả năng thành đạt Phật quả thì chỉ có con người. Như lời tựa trong "Kinh Viên Giác" Đường Bùi Hưu viết: 'Chân thật mà nói, có khả năng phát bồ đề tâm, chỉ có con Tính tình của con người ________________________________________________________

Tất cả mọi loài chúng sinh đều có cá tánh riêng, do vậy, con người cũng có tánh đặc thù của nó. Ở đây, chúng ta cần tìm hiểu tính đặc biệt thù thắng của con người là gì? con người là một trong những loài hữu tình, như vậy con người có tính chung của chúng sanh là gì ? Từ đó, chúng ta căn cứ tính đặc thù của con người mà học Phật, và không nên có nhận thức sai lầm cho rằng, con người cùng với tất cả mọi loài chúng sanh giống nhau. Tất cả đều là chúng sanh, do đó chúng sanh có đặc tánh chung của nó. Ơ đây, chúng ta đưa ra 3 điểm để thảo luận. Thứ nhứt là, y cứ trong kinh đức Phật dạy:

'Tất cả mọi loài chúng sanh đều nương vào sự ăn uống mà sống'. Sự duy trì mạng sống của chúng sanh, chắc chắn không thể thiếu sự ăn uống, là những chất dinh dưỡng để nuôi sống cơ thể của con người và các loài hữu tình khác. Theo đạo Phật, những điều kiện để Tính tình của con người ________________________________________________________

Tóm lại, mọi loài chúng sanh cần nương vào thức ăn mà sống. Sự sống cần thức ăn là tất nhiên, nhưng cần sự hiểu biết điều hòa độ lượng và sự liên tục. Giống như ngọn đèn dầu, thường xuyên châm dầu và làm Tính tình của con người ________________________________________________________

Cũng giống như vậy, sự sống của con người cần có sự ăn uống bổ dưỡng (đoàn thực) để nuôi dưỡng thân thể, cần sự điều độ, không nên ăn quá nhiều hoặc quá ít, đây là nhu cần cần thiết, không thể thiếu, nếu không như vậy, nó gây cho con người biết bao sự phiền não, nhưng nếu con người có ý thức cuộc sống không quá chú trọng ở vật thực, cần nâng cao cuộc sống tinh thần ở 2 góc độ 'tư thực' và 'thức thực' thì cuộc sống sẽ nhẹ nhàng hơn. Nhưng phần lớn con người chỉ chú trọng mặt vật thực. Chúng ta thấy hầu như mọi nổ lực của con người đều có xu hướng chú trọng mặt vật chất này, ngược lại coi nhẹ phần thức ăn về đời sống tinh thần, tức là thức thực và tư niệm thực.

Dẫu rằng con người sống trong xã hội cần có nhu cầu ăn uống, nhà cửa để sống, nhưng hạnh phúc của con người không dừng lại ở đó mà còn có đời sống hạnh phúc cao hơn là tinh thần, vì con người khác ở các loài động vật khác là con người 'biết suy tư'. Như Đại sư Thái Hư nói: "Con người có sự giáo dục mà các loài động vật khác không có, như con người biết lựa chọn sự ăn mặc. Đây là điểm đặc thù giữa con người và các loài động vật khác". Đây là ví dụ mang tính Tính tình của con người ________________________________________________________

1.a. Tất cả chúng sanh lấy ái dục làm gốc

Tất cả mọi loài chúng sanh lấy việc dâm dục làm gốc'. Đây là câu kinh được trích dẫn từ trong "Kinh Viên Giác". Ái dục trong kinh gọi là 'hành dâm dục'. Nhưng việc dâm dục không phải là tính phổ biến của mọi loài chúng sanh, do vậy, nó không phải là nguồn gốc của sanh tử. Sự liên tục kế thừa giống nòi của con người là do sự quan hệ tình dục của nam nữ, do vậy con người xem trọng việc dâm dục, bao gồm cả cõi dục giới. Con người có 2 giới tính khác nhau là nam và nữ, do vậy mới cùng nhau kết hôn, sự hình thành con người là do kết quả của sự quan hệ tình dục giữa cha me. Khi còn nhỏ, tuy chưa biết dâm dục là gì, nhưng không phải vì vậy mà không có đặc tính của dục vọng, thật ra dục vọng tiềm ẩn mà thôi. Đến tuổi trưởng thành, dục vọng cũng theo đó mà phát triển, thúc đẩy nam nữ yêu thương nhau, kết hôn, sanh con đẻ cháu, tiếp nối dòng dõi là sự việc lớn nhất của đời sống thế tục. Do dâm dục mà có sinh mạng, việc dâm 127 Tính tình của con người ________________________________________________________

Căn cứ vào Phật pháp mà nói, sự hình thành sinh mạng của chúng sanh, không phải mọi loài đều có dâm dục, chẳng hạn như loài hoá sanh và loài thấp sanh không do sự dâm dục của 2 phái khác nhau mà cũng được hình thành. Căn cứ vào sự thành tựu của khoa học mà nói, có một số loài động vật không có đặc tính của 2 giống, từ một tính mà cũng có thể hình thành một sinh mạng khác. Do đó, trong Phật pháp cho rằng, việc dâm dục là đặc tính riêng của con người hay nói chung là dành cho cõi dục giới, cõi ngạ quỉ và cõi súc sanh cũng có dâm dục, nhưng riêng về cõi vô sắc giới và cõi địa ngục đều không có việc dâm dục. Thế thì câu nói: 'Tất cả mọi loài chúng sanh lấy việc dâm dục làm căn bản', đây là một câu kinh, có ý nghĩa không được đầy đủ, có lẽ là do vấn đề dịch thuật, chuyển ý không được tốt.

Nếu nói chính xác thì phải nói rằng, tất cả mọi loài chúng sanh đều lấy ái dục làm căn bản thì đúng hơn.

Tính ái dục của nam nữ là đặc tính riêng của cõi dục giới, nhất là con người, cái mà trói buộc con người một cách rắn chắc và căn bản nhất chính là 'ngã ái'.

Đức Phật dạy rằng: 'Ái chẳng qua là ái chính mình mà Tính tình của con người ________________________________________________________

Phật pháp khẳng định ái dục là nguồn gốc của sanh tử, ái dục là sự quá thương mến về thân thể của mình, từ đặc tính này nó thúc đẩy chúng sanh muốn chiếm đoạt thế giới bên ngoài. Như yêu thương người khác.v.v… Tất cả chúng sanh lấy ái dục này làm sợi giây trói buộc chính mình, do đó chúng sanh trôi lăn trong sanh tử luân hồi. Sách Nho có câu: 'ăn uống, quan hệ nam nữ là sự mong muốn lớn nhất của con người'; lại nói rằng: ' thực, sắc tánh dã'. Thực là chỉ cho sự ăn uống, sắc là chỉ cho việc quan hệ tình dục, tánh là bản tánh. Như vậy, câu này có ý nghĩa là: việc ăn uống và tình dục là bản chất của con người. Trong Phật pháp nói rằng: 'Tất cả chúng sanh đều lấy thức ăn và ái dục về nam nữ mà tồn tại' Nhưng thức ăn và ái dục mà Phật pháp đề cập không giới hạn ở con người mà bao gồm cả chúng sanh, chẳng qua thức ăn và ái dục mà đức Phật đề cập là nhấn mạnh về con người, vì nó là vấn Tính tình của con người ________________________________________________________

1.b. Quan niệm về tự ngã

Những cảm nghĩ về tự ngã cũng là đặc tánh chung của mọi loài chúng sanh. Chúng sanh vốn có sự tương quan tương duyên với nhau, do vậy, yếu tố hình thành đời sống con người dựa vào nguyên tắc; 'tất cả các pháp không tách rời một pháp mà có; một pháp không rời bỏ tất cả pháp mà tồn tại'. Có nghĩa là một cộng đồng xã hội trong đó có nhiều thành viên, từng thành viên gọp lại thành một xã hội. Nhưng sự hoà họp của luật duyên khởi, mỗi chúng sanh là một đơn vị độc lập, thế thì giữa mình và người khác có sự dị biệt, nhưng sự tồn tại của con người ở mọi thời gian Tính tình của con người ________________________________________________________ và không gian, con người phải nương tựa vào nhau mà tồn tại. Như vậy có nghĩa là giữa người với người không có sự độc lập tuyệt đối, nhưng những cái mà do nhân duyên hoà họp cấu thành đó, lại có sự khác biệt một cách tương đối. Giống như nước và băng vậy. Đặc tánh của nước vốn không có sự phân biệt, dung chứa tất cả, nhưng khi nước đã kết thành khối băng rồi, thì băng có tánh cá biệt không giống như nước. Khối băng này lớn, khối băng kia nhỏ.v.v…

Cũng vậy, chúng sanh cũng giống như thế, bản chất của con người là nương tựa vào nhau mà tồn tại, nhưng do vì chúng sanh bị vô minh che lấp giác tánh, cho nên không chấp nhận tính duyên khởi và hoà hợp, hình thành tư tưởng riêng tư, có cảm giác về TỰ NGÃ, không thấy được đặc tính của con người là VÔ NGÃ, chúng sanh không có tánh nào gọi là tính cố định. Đó là lý do tại sao đức Phật gọi con người là 'ngũ uẩn', bởi vì nó được kết cấu bởi 5 yếu tố mà hình thành con người, bên trong là sự kết họp rất phức tạp, nhưng bên ngoài dường như đơn thuần và thống nhất. Cảm nghĩ về tự ngã của tất cả chúng sanh, nó là cái để cho tất cả pháp nương tựa và sinh khởi. Mọi loài hữu tình đều có sự hoạt động của tinh thần, do vậy mà có cảm nghĩ về tự ngã. Như những cảm nghĩ Tính tình của con người ________________________________________________________ về thân tôi, gia đình tôi…từ đó mới xuất hiện lòng thương mến luyến tiếc muốn giữ gìn cái tôi đó, đối với những gì không thuộc về sở hữu của mình thì không quan tâm. Đặc tính này, không chỉ có ở con người mà ngay cả một số loài động vật khác, như trâu bò v.v…chẳng qua, cảm nghĩ về tự ngã của chúng không nặng nề như là con người.

Các pháp do nhân duyên hoà hợp mà thành, nhưng chúng sanh cho rằng độc lập tồn tại, do vậy mà có cảm nghĩ về tự ngã, đây là sự nhận thức sai lầm của chúng sanh. Khái niệm VÔ NGÃ trong Phật pháp với mục đích tường thuật thật tính con người và cảnh tỉnh con người. Một khi chúng ta đã có cảm nghĩ về tự ngã thì cái ngã đó là cái trung tâm cho mọi suy nghĩ và việc làm, do vậy đối với chuyện ăn, chuyện mặc, sắc đẹp, vinh dự, địa vị, quyền lợi…đều muốn chiếm đoạt nó thành cái 'của tôi', để phục vụ cho lòng tham của tự ngã. Mỗi cử chỉ hành động của chúng ta đều vì cái ngã đó mà không màng đến cái khổ đau hay sự vui sướng của kẻ khác. Đó là lý do để xuất hiện sự chiếm đoạt bất hợp pháp, lường gạt, khống chế, bắt người khác làm nô dịch cho mình, thậm chí đánh nhau, giết nhau… 132 Tính tình của con người ________________________________________________________ Như vậy, tất cả những thảm hoạ đó không sao tránh khỏi, nếu như chúng ta quá đề cao về 'tự ngã'. Nguồn gốc cảm giác về tự ngã, trong Phật pháp gọi nó là 'VÔ MINH', có thể nói vô minh là nguồn cội của tất cả phiền não, tất cả những việc làm phi lý nào cũng có sự tham dự của vô minh. Từ cái vô minh này mà phát triển thành: Ngã kiến, ngã ái và ngã mạn. Trong đó, ngã ái là sự ái trước về tự ngã, con người ai ai cũng thương mến sinh mạng của mình, mãn ý về tự ngã, nếu như phát hiện trong tự ngã có cái gì đó không vừa lòng, nhưng chúng ta cũng sẵn sàng tha thứ. Con người không những chỉ có thương mến cái thân mạng trong hiện tại, mà thương mến ngay cả cái sinh mạng trong tương lai. Do vì có khái niệm về cái tôi, cho nên có sự chấp trước về ngoại cảnh; cái cảnh giới mà hiện tại chúng ta thương mến đó, nó cũng chính là cái mà chúng ta sẽ thích thú trong tương lai. Như vậy, ái 'tự ngã' và ái 'vật sở hữu' là tính chung của chúng sanh; Ngã kiến là sự cố chấp, chủ yếu là cố chấp về tự ngã. Đức Phật dạy rằng, bản chất của ngã không có tánh chân thật, nó là do 5 yếu tố sắc, thọ, tưởng, hành, thức kết họp mà thành, do vậy, nó là cái có của giả danh, nhưng chúng sanh chấp trước thật có tự ngã, do vậy mà có sự Tính tình của con người ________________________________________________________ tồn tại của tự ngã: Ngã mạn là thái độ quá đề cao về tự ngã, do đó mà con người mới xuất hiện sự khinh thường ngạo mạn. Ba loại này là tính đặc thù của tự ngã.

Trong Phật pháp cũng thường đề cập đến 3 độc, là tham lam sân hận và ngu si, sự xuất hiện của 3 pháp này cũng đều do tự ngã mà sinh. Như sự xuất hiện của lòng sân hận, do vì có lòng khinh thường người khác đối với mình, từ sự khinh thường ghen ghét người khác mà sanh khởi lòng giận hờn; Tham lam là sự mê cuồng về 5 dục, nó là sự xuất phát từ lòng ái; Ngu si là sự không biết về luật nhân quả, không biết việc nào là việc thiện, việc nào là việc ác, nên gọi là ngu si, nó là cái thấy cái biết của ảo tưởng.

Tóm lại, tất cả những pháp vừa trình bày đều được gọi là vô minh, do bởi phát triển cảm nghĩ về tự ngã mà có. Đây là bản chất của nhân loại và ngay cả mọi loài chúng sanh. Con người là một trong những loại chúng sanh.

Nhưng mỗi loài chúng sanh đều có những đặc tánh riêng của nó. Ơ đây không thảo luận đặc tính của mỗi loài chúng sanh, chỉ thảo luận về đặc tánh của con người. Chủng loại của chúng sanh thì rất nhiều, thông thường được phân thành 5 loại: Thiên, nhân, súc sanh, Tính tình của con người ________________________________________________________ ngạ quỷ, địa ngục. Chỉ trong một đạo cũng được phân chia thành nhiều loại. Chúng ta chỉ biết đến cảnh giới đau khổ của những chúng sanh bị đoạ lạc trong đia ngục; chỉ biết cảnh giới sung sướng của chư thiên ở cõi thiên, nhưng chúng ta không biết có những người đang là con người, nhưng cuộc sống và suy tư của họ, có niềm vui sướng như chư thiên, ngược lại cũng có người có nổi khổ đau như ở địa ngục. Thật ra, ngay ở nhân gian là cõi mà con người đang sống, có khá nhiều người tuy là thân người, nhưng có bản tính của các loài khác, có người thích chưởi mắng người khác, có lẽ người này ít nhiều gì cũng mang bản tánh của loài súc sanh.

Cảnh giới địa ngục là nơi của những người tạo nghiệp rất nặng. Có hai loại địa ngục, một là cõi địa ngục nóng bức, bốn bề đều lửa cháy hừng hực; Thứ hai là cõi địa ngục băng giá, bốn bề tuyết phủ dày đặc.

Những chúng sanh nào tạo ác nghiệp, đọa lạc vào 2 cõi địa ngục này, phải gánh chịu vô lượng thống khổ.

Cảnh giới địa ngục này, ở cõi người chúng ta cũng thường trông thấy, là những người sống ở những vùng rất nóng hay rất lạnh,; hoặc vì lý do gì đó mà con người phải ở trong băng tuyết gánh chịu giá rét; hoặc vào mùa hè phải ở ngoài trời với ánh nắng thiêu đốt Tính tình của con người ________________________________________________________ để làm việc gì đó. Những hiện tượng này không phải là cảnh địa ngục ở nhân gian sao ? Ngạ quỷ có 3 loại: 1 không có thức ăn thức uống; 2 Ăn những thức ăn hư thối để nuôi sống thân mạng; 3 Ăn những vật thực mà người ta cúng bái, lúc thì có, lúc lại không. Những hiện tượng này trong xã hội loài người nhiều vô lượng, nhất là lúc tai ương, mưa bão, chiến tranh thức ăn thức uống hoàn tòan cạn kiệt, mọi người đều phải sống trong cảnh cơ hàn đói rách, tranh nhau từng miếng ăn mà sống. Những hiện tượng đói rách, tranh nhau ăn này không phải là cảnh giới của ngạ quỷ sao ?

Súc sanh, là những cảnh sống của các loài thú có cuộc sống rất khổ cực. Như bị nô dịch làm tôi mọi như trâu ngựa; làm thức ăn cho loài khác như gà heo…Thật ra, những cảnh sống như thế này ở thế gian càng nhiều. Ngoài ra, cuộc sống của loài súc sanh không biết hổ thẹn, không phân biệt được cha với con cho nên loạn dâm, thậm chí giết hại lẫn nhau, không có tình nghĩa, cũng không có nhân hậu. Nếu như đời sống của con người mà có những hiện tượng này, tất nhiên bị người chê trách nhiếc mắng: 'đây là loài súc sanh'. Đây là ý nghĩa đời sống khác nhau của 5 loại chúng sanh. 136 Tính tình của con người ________________________________________________________ Ở đây, người viết đặc biệt đề cao vai trò 'Phật giáo ở tại nhân gian', do vậy ở đây, những vấn đề thần thoại, hay những truyền thuyết về thiên thần cần được làm sáng tỏ. Loài súcc sanh có đời sống cao cấp cũng gọi là thiên. Như trong bốn vị Thiên vương Tỳ Lâu Bát Xoa là vua của loài rồng, Tỳ Sa môn là vua của Dạ xoa. Cõi trời không có loài ngạ quỷ và súc sanh. Những cõi trời ngạ quỷ và súc sanh này đều biểu hiện thành ý đối với Phật pháp. Như Càn thát Bà là vị thần luyến ái, biết đánh đàn tỳ bà; tạo thành không khí vui vẻ là những vị thần âm nhạc của cõi trời. Theo truyền thuyết thần giáo của nền văn hóa Ấn độ cho rằng, những người biết ca hát, nhảy múa có thể sanh vào cõi Hí lạc thiên, như là vị Càn thát Bà.

Thế thì, ở cõi người những người đam mê âm nhạc, nghệ thuật thường thường lại bị rơi vào ham thích tình dục thấp hèn, tức tuy là con người nhưng có đặc tính của Càn Thát Bà. Loài La sát có 2 loài nam La sát và nữ La sát không giống nhau. Nữ la sát thì có thân thể rất đẹp chuyên môn dụ dỗ nam giới, khiến cho những người bị dỗ này vì sắc đẹp mà chết. Ngược lại nam La sát có tính tình hung bạo, hình tướng lại xấu xa, chuyên làm khó dễ người khác, khiến người hoảng sợ, lấy việc cướp bóc làm kế sinh nhai. Những Tính tình của con người ________________________________________________________ hạng người nam nữ La sát này, ở cõi người chúng ta ở đâu lại không có, những người làm nghề bán dâm … chẳng khác nào như người nữ la sát kia. Họ cố ý làm hại người khác, giết người không gớm tay, cách hại người nữ này cùng với người nam có gì khác nhau. Dạ Xoa là những người nô dịch của cõi trời, như những vệ binh ở cõi người giống nhau. Ở cõi Trời mỗi khi làm việc biểu thị rất cẩn thận, nhưng một khi đến cõi người những người này buông lung vô độ, tàn bạo vô cùng, ăn thịt uống máu người, cưỡng bức con người, bắt người làm lễ vật cúng tế thần linh. Những người này chẳng khác nào như người có chức to quan lớn tham ô, ức hiếp nhân dân. Đặc tính của loài rồng, là có tính khí bất thường, một khi nóng giận, bất kể mọi việc xảy ra, làm mưa gió bảo bùng làm cho cuộc sống con người khốn đốn, loài này cùng với kẻ bạo chúa ở nhân gian giống nhau, không đói hoài đời sống của nhân dân, ngược lại làm theo tính hung hăng của họ.

A tu la và Đế Thích vốn là thân thích với nhau, con gái của A tu la gả cho vua Đế thích. Truyền thuyết Ấn độ cho rằng, A tu la vốn sống trên đỉnh núi Tu di, trước là chủ của vị trời Đao lợi, về sau bị trời Đế Thích đổi đi, A tu la bèn trú ở bên bờ biển dưới Tính tình của con người ________________________________________________________ chân núi Tu di, đó là lý do 2 bên trở thành oán thù lẫn nhau. Điều này giống như ở thế gian nước lớn xâm chiếm nước nhỏ, hoặc sự xâm lược của người ngoại quốc xua đuổi người bản địa.

Trời Đế thích và A tu la thường đánh nhau, Đế thích thắng trận, bắt con gái của A tu la làm vợ. A tu la mỗi khi nghĩ đến sự trù phú vui sướng của cõi trời nơi mà mình sống trước đây, liền đem binh lính đánh Đế Thích, giành lại vùng trời cai trị trước đây của mình. Câu chuyện này, là câu chuyện có thật ở Ấn độ.

A tu la có 2 khuyết điểm lớn là: 1 là sự nghi ngờ, đôi lúc Trời Đế Thích muốn cùng A tu la thương lượng về chuyện hoà bình, nhưng A tu la có kinh nghiệm trong quá khứ là rất ghét sự dối trá của trời Đế Thích, cho nên trong lòng luôn luôn không tin tưởng bất cứ điều gì Trời Đế Thích nói, đó là nguyên nhân tạo thành A tu la có tâm nghi ngờ và sự hận thù. Giống như nước Đức và nước Pháp 2 nước khó tạo thành sự tin tưởng và cùng nhau hợp tác.

Sự hoài nghi thành tính đặc thù của A tu la, thậm chí Phật nói cũng không tin. Phật vì A tu la nói pháp Tứ đế, nhưng A tu la lại nghi nghờ Phật nói pháp ngũ đế cho trời Đế thích; Phật vì A tu la nói pháp Bát chánh đạo, A tu la lại nghi Phật nói pháp Chín chánh Tính tình của con người ________________________________________________________ đạo cho Trời Đế Thích. 2. là sự ganh tị. A tu la tưởng nhớ sự vinh quang như ý của mình trước đây, tâm liền sanh sự ganh tị sự chiến thắng của Trời Đế Thích. Do vì tính hay nghi ngờ và lòng ganh tị của A tu la, cho nên A tu la trở thành người hiếu chiến.

Ngược lại, tánh tình của vị trời Đế Thích thì khác hẳn A tu la. Thứ nhất là, yêu chuộng hoà bình, thực thi chánh pháp. Đế thích là vị trời đang sống sung sướng, đương nhiên ông ta yêu chuộng hoà bình, do vậy Đế Thích muốn cùng với A tu la đàm phán về hòa bình, A tu la không đáp lời, nhưng Đế Thích vẫn không thù hận trách móc. Trời Đế Thích lại lấy chánh pháp thực thi ở đời, muốn nhân dân noi theo. Thứ hai là Đế Thích là người ưa thích vui sướng, thường cùng với các thiên nữ vui chơi, hưởng thọ dục lạc. Truyền thuyết cho rằng, khi Đế Thích đến nhân gian nghe Phật nói pháp, sau khi về đến Thiên quốc những gì được nghe từ phật dạy đều quên cả. Giống như những gì cao quí tôn vinh ở thế gian, vì hưởng thọ ngũ dục mà sự tôn quí cũng theo đó mà mất hết, đối với nhân sinh lý tưởng tối cao là sự nghiệp tự lợi và lợi tha, cũng không muốn thực hiện. 140 Tính tình của con người ________________________________________________________ Cũng vậy, Thiên , long, la sát, Dạ xoa, Càn thát bà, A tu la.v.v…mỗi một loại đều có tính đặc thù riêng, cùng với con người không giống nhau.

Tính tình của con người, bất luận là có giống với các loài khác hay không, nhưng có điều quan trọng là làm thế nào để phát huy đặc tính chân chánh của con người. Do vậy, người tu học phật pháp nên chú trọng và phát huy tính họp lý của con người, từ việc lành chân chánh của con người làm cho tính của con người càng ngày càng trong sạch. Đối với những tính thuộc về bản năng của con người nên giảm bớt, trừ bỏ dần dần , phát huy nhân tính để thành tựu Phật đạo.

2. Nhân tính và Phật tính

Con người có tính chung của chúng sanh là tính Phật mà còn có đặc tính riêng của con người. Liên quan đến tính người, tính chúng sanh và tính Phật. Ơ đây trước hết nói về kiến giải của người thế gian.

Có một số người cho rằng, con người có thần tánh và thú tánh, đây là một số nhận định của giới học giả người Tây phương. Họ lý giải rằng, con người vẫn có thành phần của thú tánh, như đôi lúc con người sanh khởi tánh tình rất dã man tàn nhẫn, làm mất đi Tính tình của con người ________________________________________________________ bản chất của con người, tính ác độc này cùng thú tánh không khác nhau mấy.

Thần học của đạo Cơ đốc giáo cho rằng, con người có thể phân làm 3 loại: 1. Thể là bản năng của sinh lý, là sự phát triển tự nhiên của nhục thể, con người nghĩ đến việc gì bèn làm việc nấy, đều bị chi phối bởi dục vọng của cơ thể, những đòi hỏi mang tính bản năng này là sa đoạ, giống như loài cầm thú. 2. Thần tức là thần tánh, Thượng đế cho con người tánh này là một thứ tánh tốt đẹp, nếu như con người hoàn toàn y vào tánh này mà hoạt động thì sẽ được Thượng đế cứu giúp, được lên Thiên đường, vĩnh hằng bất tử.

3. Quỷ, Thượng đế đem tánh linh ban bố cho con người, khi tánh linh và nhục thể kết hợp, tạo thành linh hồn, mặc dù không phải hoàn toàn thuộc về tình dục, nhưng có sự cách biệt thần tánh, điều này giống như cho rằng, cái chân và cái tà vọng hoà họp tạo thành thức.

Theo sự phân tích về nhân tánh của thần học, cho rằng nếu con người chỉ truy cầu phương diện nhục dục, tất nhiên bị đoạ lạc; ngược lại, nếu con người phát triển mặt tánh linh, chắc chắn người đó sẽ được sanh thiên. Cùng bàn vấn đề này, người Trung quốc lại đề cập đến 2 khái niệm là nhân tâm và đạo tâm.

Tính tình của con người ________________________________________________________ Đại khái cho rằng: 'nhân tâm duy nguy', có ý nghĩa là nếu như con người bị những thứ dục tình chi phối, mong muốn được thoả mãn nhục thể, những mong muốn đó không bao giờ thoả mãn và nó là cái phát sinh mọi sự nguy hiểm, đây là ý nghĩa chữ nhân tâm; Còn đạo tâm được gọi là 'đạo tâm duy vi'. Có nghĩa là đạo tâm rất vi diệu, nó là cái khế hợp với đạo lý của trời đất. Người Trung quốc chú trọng phương diện làm thế nào để phối hợp điều hoà 2 loại tâm này, tức là lấy đạo tâm khắc chế nhân tâm, khiến cho nhân tâm không thái quá trong việc tình dục; lấy nhân tâm hàm nhiếp đạo tâm, để cuộc sống con người không quá duy lý. Đến thời lý học gia vào thời nhà Minh, triết học Trung quốc chịu ảnh hưởng tư tưởng 'chân thường duy tâm' của Phật giáo, cho nên mới cho rằng:

' Nhân tâm tức nhân dục, đạo tâm tức thiên lý', từ đó đưa ra chủ trương 'khứ nhân dục tồn thiên lý', có nghĩa là bỏ đi nhân dục, chỉ bảo tồn đạo lý của trời đất. Phật pháp đề cập đến tính đặc thù của con người không giống như cái gọi là 'nhân tâm' mà nhà Nho đã chủ trương, tức là nhân tâm và đạo tâm là 2 loại đối nghịch nhau, do đó chủ trương này có khuynh hướng nghiên về dục tính; Phật giáo cũng không đồng ý chủ Tính tình của con người ________________________________________________________ trương 'Quỷ' của Thần học của đạo Ky tô giáo, nhân tính là sự kết hợp bởi 'linh hồn' và 'nhục thể', quan niệm này có khuynh hướng nghiên về phần sinh hoạt của linh hồn.

Hiện tại chúng ta đang thảo luận vấn là 'nhân tánh'. Chúng ta thấy rằng, nếu chúng ta bỏ đi đặc tánh chung của chúng sanh, Phật tánh, con người vẫn còn có tánh đặc thù của nó, chúng ta gọi nó là 'nhân tánh'. Như vậy, tánh đặc thù của con người là gì? Có một số học giả cho rằng, Con người có 2 bàn tay của loài động vật, để làm công việc hằng ngày, ngoài ra, còn có chế tạo và phát minh, đó là tính đặc thù của nhân loại. Có người lại cho rằng, con người khác với các loài động vật khác là biết nói, vì ngôn ngữ là phương tiện để diễn đạt những suy nghĩ của mình cho người khác hiểu, đồng thời con người văn minh hơn so với các loài động vật khác biết giáo dục truyền trao kinh nghiệm cho người khác. Những chúng sanh khác không bằng con người, như âm thanh của chúng khá đơn giản, chỉ có một số ám hiệu, chỉ truyền đạt được tình cảm và suy nghĩ đơn giản, không mấy rõ ràng;

Cũng có người cho rằng, con người là loại động vật có bộ não khá tốt, biết suy tính, ở phương diện này các loài động vật khác không bằng; Có người lại Tính tình của con người ________________________________________________________ cho rằng, con người là loài động vật tiến bộ văn minh hơn các loài động vật khác, biết sử dụng lửa, lấy lửa nấu chín các thức ăn uống và làm nhiều công cụ khác. Những chúng sanh khác thì không làm được vậy. Những ý kiến vừa nêu trên là sự khác biệt giữa con người và các loài động vật khác, nhưng điều đó không nhất định gì tạo thành tính đặc trưng của con người. Gần đây, trên báo chí có đưa tin, có người sinh ra không có 2 bàn tay, họ dùng 2 chân để cắt tóc, đàn dương cầm, và đã trở thành một vị giáo sư dạy về âm nhạc. Vị đó không có tay, nhưng biết thể hiện đặc tính của con người; Người câm không thể dùng nói chuyện, nhưng có thể học tập, viết sách làm tất cả các việc; dẫu rằng con người biết sử dụng lửa, nhưng không có nghĩa là người biết sử dụng lửa là người có nhân tính. Tính đặc thù của con người, đương nhiên là từ sự biểu hiện của 2 bàn tay, biết nói chuyện, có bộ não tốt, biết sử dụng lửa, sáng tạo các vật dụng…nhưng điểm đặc thù chính của con người chính là 'ý thức'. Ý thức chính là cái tạo thành văn hoá của con người.

Căn cứ tác phẩm "Phật pháp khái luận" phần 'Sự thù thắng của nhân loại' Có câu 'Phật ở nhân gian' hay 'thân người khó được'. Có thể nói đây là những câu Tính tình của con người ________________________________________________________ biểu hiện quan niệm, nói lên vai trò và vị trí con người trong các loài động vật. Trong kinh, đức Phật có đề cập, con người có 3 ưu điểm mà các loài động vật khác không có. Thứ nhất là sự ghi nhớ, nguyên văn tiếng phạn gọi là manasa, có nghĩa là 'ý'. Con người có thể suy tư phân biệt tất cả pháp, ghi nhớ những việc đã qua trong quá khứ, dự đoán những việc sắp phát sinh ở vị lai và nhận thức những việc trong hiện tại. Con người vốn có chức năng suy nghĩ này, mới có thể tác ý suy tính, con người có tính đặc thù vế ý thức văn hoá, đều xuất phát từ manasa này.

Trong các loài hữu tình chúng sanh, tư tưởng của con người là ưu việt nhất. Hiện nay các nhà khoa học nghiên cứu về bộ não của con người càng ngày càng tiến bộ, phát hiện sự ghi nhớ và tính suy tư của con người có mối quan hệ mật thiết với nhau, đây là điểm đặc trưng của con người. Mối quan hệ giữa não (ghi nhớ) và tư duy, tức trong nhà Phật gọi là mối quan hệ giữa sắc và tâm, đây là vấn đề khá chuyên sâu, không thảo luận ở đây.

Trở lại vấn đề, như vậy cho chúng ta thấy, khả năng suy tư của con người khá tốt, chắc chắn hơn cả những loài động vật khác, ngay cả thiên thần. Thế thì, con người có khả năng nghĩ nhớ những sự việc đã qua Tính tình của con người ________________________________________________________ trong quá khứ, phán đoán những việc sẽ xảy ra trong tương lai, và suy tư những gì đang xảy ra trong hiện tại. Sự tiến bộ về mặt văn hoá của nhân loại, tức là sự tích lũy những kinh nghiệm từ quá khứ, lấy nó làm đối tượng khảo sát cho những vấn đề hiện tại, và cũng là cơ sở cơ bản để dự đoán công việc cho tương lai. Trong Phật pháp sự ghi nhớ và tư duy là nền móng cơ bản để phát huy trí tuệ. Trong Phật pháp đề cập, ' sanh đắc tuệ', loại trí này chúng sanh cũng có. Ví dụ như loài ong làm ra mật, loài kiến có thể làm hang, loài nhền nhện có thể làm lưới, chúng không cần trải qua quá trình huấn luyện, nhưng có thể làm được, vì đó là bản năng tự nhiên. Ở đây, 'sanh đắc trí' cũng giống như vậy, là loại trí thuộc về bản năng.

Nhưng loại 'sanh đắc tuệ' của con người thì không đồng, phải trải qua sự học tập rèn luyện mới thành loại trí này. Những loài động vật khác cũng có loại trí này, nhưng so với con người thì rất là ít.

Dựa vào bản năng của con người mà nói, con người biết thâu thập kinh nghiệm, học tập ngôn ngữ, kỷ thuật, tri thức…đây chính là điểm đặc thù của con người, nếu như con người không biết sử dụng sự hiểu biết của con người, kết quả công việc làm của người đó là việc không tốt. Như vậy, con người so với các Tính tình của con người ________________________________________________________ loài động vật khác tốt hơn nhiều, nhưng nếu con người biết sử dụng sự hiểu biết này thực hiện và phát huy những việc làm có ích lợi cho con người và xã hội thì cuộc sống con người sẽ tốt đẹp hơn. Cũng vậy, nếu như chúng ta biết vận dụng tính đặc thù ghi nhớ và tư duy của con người để huấn luyện tâm tư của con người, loại trừ dần các pháp bất thiện, tăng trưởng thiện pháp, khiến cho vô minh biến mất, trí tuệ phát sanh, đó chính là giải thoát và giác ngộ ngay ở thế gian này. Đây chính là sự khác biệt giữa con người và các loài chúng sanh khác.

2.a. Sự thù thắng của phạm hạnh

Trong "Kinh A hàm" đức Phật dạy rằng, 'Bởi vì con người biết hổ thẹn, cho nên con người không giống với những loài chúng sanh khác'. Con người biết sự quan hệ giữa cha con, thầy trò, vợ chồng, bạn bè…vì con người có tâm biết hổ thẹn, chính tâm biết hổ thẹn này mà hình thành nhân nghĩa, luân lý, đạo đức. Nếu như con người không biết hổ thẹn, đời sống con người chẳng khác nào loài cầm thú, những hiện tượng loạn luân trong xã hội không sao tránh khỏi, 148 Tính tình của con người ________________________________________________________ cha không biết con, anh không biết em, thầy không biết trò…quan hệ bừa bãi, tạo thành sát hại lẫn nhau. Nhà Nho đặc biệt rất chú trọng luân thường, là luân lý đạo đức cho gia đình, tuy có vẻ cục bộ bảo thủ, nhưng chúng ta cần xác định một điều nó là cơ sở cho đạo đức xã hội. Chữ 'luân' có ý nghĩa là thứ lớp, có nghĩa là cuộc sống của con người cần có thứ lớp, như mối quan hệ cha con, vợ chồng, anh em, bạn bè…có mối quan hệ từ thân đến sơ, từ gần đến xa, mỗi người đều phải biết vị trí của mình, và căn cứ vào những quy định của xã hội để cư xủ với người khác. Cùng thảo luận về vấn đề này, trong Phật pháp gọi là: 'Pháp trụ pháp vị'. Đạo đức của con người là nói lên mối qua hệ họp lý giữa con người với con người, là mối quan hệ gia đình, chủng tộc, quốc gia và Thế giới. Nhà Nho gọi mối quan hệ này là 'Thân thân nhi nhân dân, nhân dân nhi ái vật' có nghĩa là từ thương người thân đến thương mọi người, từ thương mọi người đến thương động vật.Trong Phật pháp gọi là sự phát triển lòng từ bi, từ sự thương mình đến thương mọi loài, phát triển cho đến có lòng thương bình đẳng với tất cả mọi loài chúng sanh. Phát huy tinh thần đạo đức cũng có nghĩa là phát huy lòng biết hổ thẹn, lòng hổ thẹn nếu phát triển đến mọi loài Tính tình của con người ________________________________________________________ chúng sanh, đó là lòng từ bi trong đạo Phật, nó không như quan niệm luân thường của nhà Nho chỉ giới hạn ở gia đình.

Trong quá trình học tập cũng cần có trước sau. Như trong các loài hữu tình Phật pháp lấy con người làm cơ bản. Ví dụ như giới sát sanh. Giết người là nặng nhất, được xếp vào 4 trọng giới của Tỳ kheo; Sát sanh và sát nhân cùng đồng phạm giới sát, nhưng giết người là nặng hơn cả. Chúng ta là con người, đối tượng mà Phật nói pháp là con người, do vậy con người đặc biệt được đức Phật chú trọng, nếu như học Phật mà không biết tôn trọng con người và đạo đức của xã hội, mà nói đến lòng từ bi thương chúng sanh là người không biết gì về đạo đức. Tục ngữ có câu:

'Cứu một mạng người phước đức lớn hơn cất 7 ngôi chùa' câu tục ngữ này biểu thị Phật giáo rất xem trọng con người, nhưng có người Phật tử chỉ biết thương chúng sanh mà không biết thương người. Ví như có người mua chim cá rùa rắn….các loại động vật đi phóng sanh, dùng mọi hình thức đi cứu chúng, nhưng trước mắt họ có biết bao nhiêu người tật nguyền, già cả ốm đau không nơi nương tựa, không cơm ăn áo mặc…nhưng không bao giờ nghĩ đến cứu giúp, đây 150 Tính tình của con người ________________________________________________________ chính là người không biết sự thứ lớp của luân lý đạo đức.

Đứng từ góc độ của con người mà nói, trước cứu người sau cứu vật, đây không mang ý nghĩa khinh thường sinh mạng chúng sanh mà chính là nói lên quan niệm đạo đức của con người cần có trật tự luân thường đạo đức. Mở lòng cứu giúp tất cả mọi loài chúng sanh là việc làm đáng được khích lệ, nhưng sự cứu giúp phải theo trật tự từ gần đến xa, từ thân đến sơ, cho đến tất cả mọi loài chúng sanh. Mối quan hệ giữa người với người, như người xuất gia gồm có thầy trò; còn người tại gia có cha con, vợ chồng, anh em, bạn bè nên có lòng biết hổ thẹn, nên hoàn thành bổn phận đạo đức của mỗi người trong vị trí của mình.

Nhưng sự trật tự đạo đức không mang ý nghĩa vì hiếu đạo cha mẹ mình mà chà đạp khinh dễ cha mẹ của người; Thương mến bà con quyến thuộc của mình mà lên án coi thường họ hàng của người khác.

Lòng biết hổ thẹn là đặc tính của con người, nó là bức tường ngăn chận những việc ác, làm tăng trưởng việc lành.

Là con người, nhất là người Phật tử cần phát huy lòng biết hổ thẹn, vì nó là nhân tố thúc đẩy phật tử thường gần gũi các bậc thiện tri thức, học hỏi Phật Tính tình của con người ________________________________________________________ pháp. Người biết hổ thẹn là người có nhân cách. Có người nói rằng, cây cỏ còn biết hướng đến ánh sáng mặt trời; loài chó còn biết bày tỏ lòng tôn trọng thương mến chủ, huống gì làm người ư !.

Hơn nữa, con người biết chuyện phải quấy, tốt xấu mà không có lòng hổ thẹn sao? Người biết việc phải trái, nhưng đôi khi vì lý do gì đó mà làm việc ác, làm xong cảm thấy lương tâm cắn rức. Thậm chí người làm những việc cực ác như giết người làm những việc tồi bại, làm xong đôi khi nghĩ lại, cảm thấy không đúng. Dù làm những việc như vậy, nhưng những người này còn có cơ hội ăn năn hối cải, trở thành người tốt, nhưng nguy hiểm nhất là hạng người làm việc xấu mà không biết hổ thẹn, mới thật là người nguy hiểm, người này không việc ác nào mà không làm. Nhưng đã là con người thì bao giờ cũng có tính biết hổ thẹn, bỏ việc ác, làm các hạnh lành, nhưng cách biểu hiện của mỗi người có khác, không phải là không có. Đôi lúc con người bị dụ dỗ hay vì hoàn cảnh nào đó mà làm những việc bất chính, nhưng nếu người đó vẫn có tính tàm quí, thì hành vi xấu này sẽ được cải thiện, sửa đối. Do vậy, người biết tàm quí là người biết tự giác, biết tôn trọng sự thật, tôn trọng 152 Tính tình của con người ________________________________________________________ chính mình và tôn trọng người khác, đây là chức năng của tàm quí. Ngược lại những chúng sanh khác, không có những đức tính này, do đó phải đoạ lạc vào địa ngục, ngạ quỉ và súc sinh. Người có ý thức tự giác biết hổ thẹn nhưng cố ý làm ngược lại, do vậy người đó bị đoạ lạc rất nặng, nhất là người học Phật. Người đã bị đoạ lạc, nhưng sau đó biết ăn năn hối cải hướng thiện bỏ ác, đây cũng là điểm đặc biệt của con người. Có người cho rằng, loài chim xếp thành hàng có trật tự bay trên trời, đây là tính đạo đức biết trật tự của loài chim; Chó biết giữ nhà, đây là tính đạo đức của chó.

Nhưng người ta không biết tính đạo đức đặc biệt chú trọng ở sự tự giác. Ví dụ như, chúng ta thấy việc làm này có lợi ích vế vật chất, nhưng chúng ta thấy nó làm đau khổ cho người khác, cho nên chúng ta không làm việc ấy, đây là tính đạo đức được thúc đẩy bởi lòng tự giác. Như vậy một tập quán tốt như loài chim biết bay thành hàng, chó biết giữ nhà…chỉ là một tập quán, nhưng nó không có tính tự giác như con người. Trong đạo Phật gọi đức hạnh là phạm hạnh. Phạm hạnh là hành vi thanh tịnh, không phải là những hành vi ô uế, đây cũng là tính đặc thù của con người. 153 Tính tình của con người ________________________________________________________ 2.b. Sự thù thắng của lòng dũng cảm.

Thế giới Ta bà là thế giới mà chúng sanh sống trong đó cần có lòng kham nhẫn, chịu đựng. Những việc làm mà chúng ta cảm thấy có ý nghĩa. Mặc dù chúng ta vẫn biết rằng, muốn thực hiện gặp nhiều gian khổ, nhưng chúng ta vẫn kham nhẫn để thực hiện, không do dự. Có câu 'tín vi dục y, dục vi cần y'. Ở đây, chữ ' dục' là sự mong muốn, là mục tiêu để hoàn thành một công việc gì đó; chữ ' cần' là sự tinh tấn, là sự nổ lực muốn hoàn thành một công việc nào đó. Như vậy, từ sự mong muốn dẫn đến sự nổ lực, tức là từ sự ước muốn ở trong lòng dẫn đến sự nổ lực của hành vi. Khi chúng ta đã quyết tâm muốn làm việc gì, thì việc đó cho dù khó khăn mấy, nguy hiểm mấy, chúng ta cũng mạo hiểm làm việc đó. Sự nổ lực dũng cảm này cũng là đặc điểm của con người. Trâu ngựa cũng có tính nhẫn nại, chịu đựng gian khổ này, nhưng không phải là lòng tự nguyện, mà bị con người khống chế chèn ép bắt nó phải thi hành mệnh lệnh của con người. Như trâu bò cam chịu khổ cực kéo cày bừa, phục vụ cho nhà nông; loài ngựa phải chịu khổ cực việc kéo xe…nhưng sự kéo cày của trâu bò, kéo xe của loài ngựa không phải là lòng tự nguyện của chúng.

Tính tình của con người ________________________________________________________ Cuộc sống của con người, tuy cuộc sống gặp khá nhiều chướng duyên, khó khăn trong công việc, nhưng con người đã và đang cố gắng để vượt qua. Sự cố gắng này đều xuất phát từ lòng tự giác, cảm thấy đây là việc mình phải làm, cho nên con người cần phải cố gắng phấn đấu thực thi. Lòng mong muốn và sự nổ lực này, tất nhiên không giống như các loài động vật khác, không nên nhầm lẫn hai việc làm giống nhau. Do đó, đây là cơ sở để chứng minh tinh thần Bồ tát đạo đã thực thi những việc khó làm và khó nhẫn.

Ba đặ tính vừa được đề cập như ở trên là đặc tính của con người, ở các loài chúng sanh khác không có, ngay cả cảnh giới chư thiên cũng không bằng, tuy không bằng Bồ tát là người đã thanh tịnh viên mãn, nhưng 3 điểm này biểu thị tính đặc trưng của con người. Chúng ta đã sanh được làm người, nên lợi dụng điểm lợi thế của con người mà tu tập thăng tiến đời sống tâm linh.

Đặc tính của con người, không thấy trong những loài chúng sanh khác cho nên được gọi là người. Đặc tính này, trong đó có cả Phật tánh. Chúng ta phát triển Phật tánh này, cho đến khi nào thuần tịnh, thì được gọi đó là Phật. Cái gì được gọi là Phật? Đại khái mà Tính tình của con người ________________________________________________________ nói có 3 đức tánh, đó là: Đại trí, đại bi và đại hùng. Điểm đặc trưng của một vị Phật là sự giác ngộ và giải thoát. Phật trí là bất cứ chúng sanh nào hoạt động có ý thức đều có thể gọi là tánh của trí tuệ. Do đó trong kinh nói rằng, 'Bất cứ ai có tâm thì chắc chắn người đó có Phật'. Phật là người đã giác ngộ hoàn toàn, chúng sanh còn bị vô minh che lấp, tính giác ngộ chưa hoàn toàn hiển bày, nên gọi là chúng sanh. Con người tuy có sự ghi nhớ và tư duy, hơn ở các loài chúng sanh khác, nhưng con người vẫn còn nhiều ác tuệ, là sự thấy biết điên đảo, không chính đáng. Nếu chúng ta loại bỏ ác tuệ, làm tăng trưởng làm lớn mạnh trí tuệ thanh tịnh, cũng có nghĩa là chúng ta đã thành đạt trí tuệ viên mãn của đức Phật.

Lòng đại từ đại bi của đức Phật, cứu độ tất cả chúng sanh, hiểu rõ nổi khổ của chúng sanh và thấy chúng sanh đau khổ như sự đau khổ của chính ngài. Lòng đại bi của đức Phật từ trong tâm của ngài mà biểu hiện, do vậy, lòng đại bi là đức hạnh của ngài.

Đức hạnh là căn cứ từ 2 yếu tố mình và người khác phối họp mà hình thành cái gọi là 'hạnh lành'.

Bản thân của đạo đức là lợi tha. Như làm trọn bổn phận của gia đình có nghĩa là làm trọn bổn phận dòng tộc, làm trọn bổn phận dòng tộc là làm trọn bổn Tính tình của con người ________________________________________________________ phận của quốc gia, làm trọn bổn phận của quốc gia là làm trọn bổn phận của thế giới và tất cả chúng sanh. Điểm cơ bản tính đức hạnh của nhân loại nó ở ngay trong mỗi người chúng ta, có nghĩa là mỗi chúng ta hoàn thành bổn phận đạo đức của mình, nó là cơ sở cho bình an và hạnh phúc cho một gia đình, xã hội và thế giới, ngược lại, mỗi người không làm bổn phận và trách nhiệm đạo đức của mình mà mong cầu đạo đức của gia đình, xã hội hay thế giới là điều không thật có. Như vậy, sự dẹp bỏ tính ích kỷ hẹp hòi của cá nhân, mở rộng lòng khoan dung đạo đức của con người cũng có nghĩa là phát triển Phật tính, do vậy cho nên nói rằng, lòng đại bi là sự cứu cánh viên mãn của tánh Phật. Như trong kinh nói, đức Phật có 10 lực và 4 điều không sợ hãi, những đức tính này biểu thị tính đại hùng của chư Phật, để miêu tả về đặc tính này, trong kinh thường lấy tiếng rống của con sư tử để hình dung.

Như vậy, chúng ta thấy quả thật đức Phật là người đại hùng, đại dũng không có sự sợ hãi, phát tâm cứu độ tất cả chúng sanh, đây cũng là tinh thần đại bi đại trí của Bồ tát, trải qua nhiều đời nhiều kiếp tu tập mà được. Chúng ta phát tâm bồ đề, tức là tâm mong muốn; tâm mong muốn nó là nguồn gốc dẫn đến sự Tính tình của con người ________________________________________________________ tinh cần nổ lực. Bồ tát (sattva) nghĩa là hữu tình, sự thật nó mang ý nghĩa dũng mảnh, chúng ta có thể dùng ngôn ngữ hiện đại để nói là một chúng sanh tròn đầy sức sống. Trong kinh Kim cang mô tả, ý chí của chúng sanh giống như sự cứng rắn của viên kim cương, luôn luôn hướng về phía trước mà đi. Sức sống của con người phát triển đến mức cao nhất là có thể nhẫn nại tất cả, không khuất lòng trước sự khó khăn nào, luôn luôn dũng mảnh tinh tấn.

Phật tánh là tánh đức của đức Phật, Phật tánh của con người tức là tánh đặc thù của con người, từ đặc tánh của con người mà trở thành Phật tánh. Nói rằng con người có Phật tánh, cũng giống như nói trong cây có lửa, không có nghĩa là trong cây đã có lửa và đã có sẵn sức nóng. Căn cứ bản chất của con người, đương nhiên đặc tính của con người không phải là Phật tánh, chẳng qua căn cứ vào đặc tánh của con người trải qua sự huấn luyện dần dần hình thành Phật tánh. Ở đây chúng ta có thể mượn một ví dụ để mô tả về vấn đề này. Tánh của chúng sanh được ví như cái mầm cây;

tánh của con người, ví như mầm cây sắp đâm chồi nẩy lộc, còn Phật tánh cũng giống như hạt mầm đó đã trưởng thành và hoa đã khai hoa nở nhụy. Chẳng qua trong tánh chúng sanh và tánh người vẫn còn có mê Tính tình của con người ________________________________________________________ muội, không trong sạch, lấy sự mê mờ chấp trước làm căn bản, do vậy tuy rằng mọi người đều có khả năng của Phật tánh, nhưng chưa xuất hiện, chưa xuất hiện tánh Phật, chúng ta không nên nói là không có Phật tánh, nhưng cũng không nên cho rằng tánh của chúng sanh là tánh Phật. Phật tánh và chúng sanh tánh đang hỗn tạp trong con người chúng ta, khó phân biệt. Cũng giống như xã hội mà chúng ta đang sống, sự hiểu biết của con người càng ngày càng cao hơn, kinh tế tốt hơn, chế độ xã hội càng ngày càng tự do hơn. Nhưng sự tiến bộ này, đôi khi nó trở thành phản tác dụng, thành công cụ để phục vụ cho việc làm bất thiện. Như chúng ta thấy một người sống ở thôn quê thật là chất phát, nhưng một khi người này học thành tài, kiến thức phong phú, nhưng không biết từ lúc nào người đó đã trở thành kẻ bất thiện xấu ác, nhưng chúng ta không nên cho việc học, có kiến thức đồng nghĩa với người xấu. Tánh con người, tánh tốt và tánh xấu của con người thường cùng nhau phát triển, điều này nói lên một ý nghĩa là, con người rất khó loại khỏi bản chất xấu xa của con người. Quan niệm 'chuyển nhiễn thành tịnh, chuyển thức thành trí' trong Phật pháp, đều lấy trí tuệ làm căn bản, để dần dần chuyển hoá con người. Con người học Phật nên y cứ Tính tình của con người ________________________________________________________ vào vị trí và trên lập trường của con người, khéo léo vận dụng tánh đặc thù của con người, phát huy và làm tròn đức tánh tốt đẹp của con người, đó là cơ sở để hoàn thiện và thành đạt Phật tánh. Quan điểm 'nhân thành tức Phật thành' của ngài Thái Hư đại sư cũng có nghĩa là Đức Phật từ vị trí con người mà thành Phật (tức nhân thành Phật), cũng là từ vị trí của con người mà hoc phật pháp.

(Nhân Tuấn ghi). 160 Khái quát về Phật giáo ở nhân gian ___________________________________________

KHÁI QUÁT VỀ PHẬT GIÁO

Ở NHÂN GIAN

1. Con người, Bồ tát và Phật là chủ đề chính cho việc thảo luận

Nếu chúng ta căn cứ kinh luận trong Phật giáo một cách nghiêm túc tiến hành nghiên cứu về nó thì chúng ta phát hiện một điều thú vị là quan niệm và tư tưởng của Phật giáo luôn luôn gắng chặt với xã hội 161 Khái quát về Phật giáo ở nhân gian ___________________________________________ con người. Nhân gian không những chỉ thích nghi với thời đại, mà còn thích hợp với tư tưởng của Phật giáo. Xuất phát từ vị trí con người để thực thi tinh thần Bồ Tát hạnh, từ việc tu tập Bồ Tát hạnh mà thành Phật, đây chính là ý nghĩa Phật giáo ở nhân gian. Ý nghĩa này vốn có từ thuở xa xưa trong thời đại của đức Phật, ở đây, chẳng qua chúng ta chỉ là người làm sống dậy, phát ngôn hay tổng họp lại những gì mà ngài đã nói trước đây mà thôi. Những vấn đề mà chúng ta đang bàn luận, không mang ý nghĩa chúng ta là người phát hiện Phật pháp, nó không giống như sự phát minh về học thuật của thế gian, vì chỉ có đức Phật mới là người chứng đắc thật tướng của các pháp, chỉ có Phật mới là vị đạo sư tìm ra con đường giải thoát này mà thôi, chúng ta là những người đệ tử của ngài, chỉ biết y giáo phụng hành hay phát huy tinh thần 'ôn cố tri tân' mà thôi.

Nhân gian Phật giáo là trọng tâm, là đối tượng của Phật pháp, nó có mối quan hệ mật thiết đến giáo lý của Phật. Do vậy, điểm trọng tâm mà chúng ta thảo luận chính là 3 khái niệm 'con người Bồ Tát và Phật'.

Có nghĩa là xuất phát từ vị trí của con người phát tâm tu hạnh Bồ tát, từ Bồ tát mà thành Phật. Phật là mục đích mà chúng ta hướng đến. Như vậy, học Phật có 162 Khái quát về Phật giáo ở nhân gian ___________________________________________ nghĩa là học tập hạnh Bồ tát, lấy nó làm điểm xuất phát. Chúng ta hoàn thiện Bồ tát đạo tức là thành Phật. Nếu đề cập đến việc tu học Phật mà không lấy tinh thần Bồ tát đạo để làm điểm khởi đầu cho việc tu tập, thì làm thế nào để chúng ta có thể hoàn thành mục đích của việc tu học? Giống như muốn tốt nghiệp một cấp học nào đó, phải trải qua học tập những môn học qui định, từng năm hoàn thành, mới có thể tốt nghiệp. Việc tu học Phật pháp cũng giống như thế, trước hết cần phải dõng mảnh phát tâm Bồ đề, học tập nghiên cứu Phật pháp, thực hành Bồ tát đạo, phước tuệ viên mãn mới có thể thành Phật. Điểm quan trọng của Bồ tát đạo là thực hành, nó không đơn giản giới hạn vào những hình thức tán thán, tín ngưỡng… mà cần phải học tập tất cả các hạnh của Bồ tát. Hằng ngày chúng ta thường đề cập đến Bồ Tát là chúng ta liên tưởng đến các vị đại Bồ tát như Văn thù, Phổ Hiền….nhưng sự thật Bồ tát vẫn còn có các bậc Bồ tát sơ học. Quá trình thực hành Bồ tát đạo cần phải trải qua 3 giai đoạn:

a. Phàm phu Bồ tát, b. Hiền thánh Bồ tát và c. Phật Bồ tát 163 Khái quát về Phật giáo ở nhân gian ___________________________________________ Bồ tát ở giai đoạn thứ 3 là Bồ tát đã chứng đắc công đức rất sâu xa của Đại thừa. Như "Kinh Lăng Nghiêm" nói: ' Bồ tát ở địa thứ 7 vẫn còn có tâm, nhưng bước vào địa thứ 8 thì không còn ảnh tượng; 2 địa này gọi là trụ địa, ngoài ra ở các địa khác là cảnh giới của phật'. Ý cho rằng, Bồ tát từ địa thứ 8 trở lên, nhưng địa này cùng với công đức trí tuệ của Phật giống nhau. Trong "Kinh Bát Nhã" nói, địa thứ 10 gọi là Phật địa, Ngài Long Thọ giải thích là, nó cũng giống như ánh trăng của đêm 15 và 16 giống như nhau. Do đó, tuy vẫn là Bồ tát địa, nhưng cũng gọi là Phật địa. Thế thì, Phật Bồ tát địa phải tu 2 A tăng kỳ kiếp trở lên, như ngài Văn thù, Quan Thế Âm…Bậc sơ học khó thành đạt đến cảnh giới này.

Bồ tát ở giai đoạn thứ 2 là Bồ tát đã phát Bồ để tâm, đã chứng nhập vào địa vị của Bồ tát, từ cõi hiền nhập vào cõi thánh, tu tập đại bi, đại hạnh, vừa cầu Phật đạo, vừa hoá độ chúng sanh, đây là các vị Bồ tát ở địa thứ 3 đến địa thứ 8.

Bồ tát ở giai đoạn thứ 2 là tân học Bồ tát, với thân thể của người phàm phu, là kẻ sơ học phát bồ đề tâm, tu học Bồ tát hạnh. Người này có thể vẫn còn là kẻ phàm phu, hoặc là người phàm phu ở trong Phật pháp, tâm Bồ tát của họ rất yếu ớt, có thể bị thối thất.

164 Khái quát về Phật giáo ở nhân gian ___________________________________________ Như trong "luận Khởi Tín" nói: 'Khi nào thành tựu Bồ đề tâm, lúc ấy tâm Bồ tát mới không thối thất, luôn luôn vững tâm tu tập. Kẻ sơ học phát tâm Bồ đề, tu học Bồ tát hạnh là còn ở trong giai đoạn tín tâm. Trong "Kinh Nhân Vương" gọi là thập thiện Bồ tát, cũng có nghĩa là thập tín Bồ tát. Vẫn còn ở trong địa vị phàm phu học tập pháp của Bồ tát, chưa có tâm kiên cố, đều thuộc về hạng Bồ tát này. Trong Kinh luận cho rằng, Ở giai đoạn này cần phải trải qua một vạn kiếp. Do vậy, kẻ tân học Bồ tát cần phải bồi dưỡng tín tâm, bi tâm tu học phát bồ đề tâm; Việc thích nghe chánh pháp, hai phương diện văn và tư tinh tấn, chú trọng thật hành thập thiện là cơ sở vững chắc cho thực thi tinh thần Bồ tát đạo. Hạng Bồ tát này, tuy không có kinh nghiệm về thiền định, thần thông diệu dụng, nhưng thường tu tập thập thiện, hành Bồ tát giới, tinh cần Phật đạo, đó là biểu thị tướng trạng của Bồ tát. Liên tục nổ lực thực hành không dừng nghỉ, tu tập phước tuệ, chắc chắn một ngày nào đó Bồ đề tâm ắt hẳn thành tựu, từ đó có thể tiến nhập vào địa vị bất thối Bồ tát.

Phàm phu Bồ Tát: Thập thiện vốn là pháp của nhân thừa, Bồ Tát sơ học rất chú trọng 10 thiện nghiệp, có nghĩa là căn cứ vào vị trí con người thực 165 Khái quát về Phật giáo ở nhân gian ___________________________________________ hành Bồ Tát đạo. Quan niệm về 'Nhân sanh Phật giáo' mà Đại sư Thái Hư đã đề cập, tức là đề cao vai trò của con người. Đại sư từng nó rằng: 'Bản thân tôi là một người phàm phu, từ vị trí này mà tôi tu học phát bồ đề tâm'. Đứng từ góc độ của người phàm phu, phát tâm học hạnh Bồ tát, với con người như vậy, có 2 đặc điểm mà chúng ta cần thảo luận. Thứ nhất là có phiền não: Khi còn mang thân con người phàm phu chắc chắn người ấy chưa thoát ly hoàn toàn phiền não. Do vậy, chúng ta không nên vì bất cứ lý do gì, lợi dụng Phật pháp, giả trang hình tướng bên ngoài, miệng bô bô nói là chứng ngộ giải thoát, mà trong lòng thì khổ đau vô hạn, sự khoát lát đó không lợi ích gì, cần sự thật lòng nhìn nhận những loại phiền não nào đang dằn xé tâm tư, căn cứ làm theo lời dạy của Phật để dần dần đoạn trừ phiền não đó, cuối đời ngài Từ Hàn phát tâm đoạn trừ tâm dâm dục, chính là một trong những hình thức tự mình nhìn nhận lỗi mình. Có người nói rằng, nếu như người xuất gia trong tâm cũng có phiền não, thì làm thế nào để làm chỗ nương tựa cho Phật tử ? Thật ra, những người đưa ra hoài nghi này, đã quá coi thường phiền não. Trong "Kinh

Đại Niết Bàn" nói rằng, có 4 hạng Bồ tát làm nơi nương tựa cho chúng sanh. Thứ nhất là người mới 166 Khái quát về Phật giáo ở nhân gian ___________________________________________ phát tâm Bồ đề vẫn còn phiền não. Hạng người này, đối với nghĩa lý của Phật pháp có sự nhận thức lý giải chính xác, đang tu học Bồ tát hạnh, người này có thể dẫn dắt chúng sanh cùng tu học Phật pháp. Tuy người này chưa đọan trừ phiền não, nhưng có khả năng dẫn dắt chúng sanh hướng đến cảnh giới giải thoát, do đó, người này có thể làm nơi nương tựa làm vị y chỉ sư cho mọi người. Trong giáo pháp của Thinh văn cũng có ý nghĩa tương đồng, có những Thinh văn chưa hoàn tòan đoạn trừ phiền não, chưa chứng thánh quả, nhưng người này cũng có thể ở trong Phật pháp, làm công việc hoằng dương Phật pháp, cứu độ chúng sanh, làm phước điền cho nhân gian. Đứng trên lập trường là con người tu học phát Bồ đề tâm, hành Bồ Tát hạnh, không nên có lòng cao ngạo, không nói chuyện thần thông biến hoá. Nếu chúng ta cố tình bỏ qua bản chất con người phàm phu là còn bị phiền não ngăn che, trí tuệ yếu ớt, giả hình giả dạng, làm mờ mắt người, đó là hạng người ngoại đạo, không còn biết hổ thẹn. Từ góc độ con người mà tu học Bồ tát hạnh, nên làm theo thứ lớp của Phật pháp, trước phải có chánh tri chánh kiến, để đoạn trừ tất cả phiền não nghiệp chướng, tích lũy phước đức. Tu tập như vậy lâu ngày, trí tuệ càng ngày 167 Khái quát về Phật giáo ở nhân gian ___________________________________________ càng phát sanh, chuyển tâm ô nhiễn thành tâm thanh tịnh, chuyển phàm thành thánh.

Thứ hai là có lòng từ bi: Người sơ phát Bồ đề tâm cần phải có tâm khí khái và dũng cảm, vì Bồ Tát lấy việc lợi tha làm sự nghiệp, dẫu vậy, vấn đề cốt lỏi của Bồ tát là giải quyết vấn đề sanh tử luân hồi, nhưng nếu như Bồ tát đối với việc lợi tha mà không quan tâm, thì vị Bồ tát đó đối với Phật pháp có lòng tin kiên cố như thế nào đi nữa, tu tập tinh tấn như thế nào đi nữa, người này không thể gọi là Bồ Tát, vì đặc tính của Bồ tát là lợi tha. Nếu chúng ta quá chú trọng vào niềm tin, thì niềm tin đó giống như niềm tin của ngoại đạo; nếu chúng ta quá chú trọng vào việc tu chứng, thì người này rơi vào tiểu thừa. Người mới phát tâm Bồ đề, ngoài việc có chánh kiến chánh tín, còn phải thực hành thập thiện, để hoàn thành sự nghiệp lợi tha, vì mục đích lợi ích chúng sanh và hộ trì Phật pháp. Như trong kinh Phật nói rằng: 'Chưa độ mình mà trước độ người, đó là hạng Bồ Tát mới phát tâm Bồ đề'. Chúng ta nên lấy lời huấn thị này, tự an ủi khích lệ chính mình, để đủ sức hướng về phía trước thực hành Bồ Tát đạo. Có đôi lúc vì sự ngộ nhận, dẫn đến hoài nghi cho rằng: Có sự sai khác nào giữa con người và chư thiên 168 Khái quát về Phật giáo ở nhân gian ___________________________________________ khi hành thập thiện chăng ? Dĩ nhiên là có sự khác nhau. Ở đây, chúng ta gọi Phật giáo là 'nhân gian Phật giáo', khái niệm này mang ý nghĩa thực thi tinh thần Bồ tát đạo ở cuộc đời này, muốn làm vậy, cần có đức tin chân chánh và chánh tri kiến, lấy lòng từ bi làm lợi ích cho chúng sanh. Đồng thời học tập phát bồ đề tâm, hiểu rõ các pháp vốn từ duyên khởi mà hình thành, do vậy thật tướng của nó là không, do vì nhân duyên hoà hợp mà thành, cho nên gọi là không cũng gọi là giả có, đó chính là động cơ đưa đến tinh thần từ bi và bình đẳng, tu tập thập thiện. Ngược lại, pháp nhân thừa là sự hẹp hòi có xu hướng nghiêng về gia đình, vì mục đích thành đạt phước báo của nhân thiên mà tu tập, đây là điểm bất đồng sự tu tập giữa Thiên thừa và nhân thừa. Bồ Tát vừa mới phát tâm Bồ đề, hiểu rõ tất cả pháp trong thế gian là duyên khởi, từ vô thủy đến nay tất cả chúng sanh nương tựa vào nhau mà sống, làm bà con quyến thuộc cho nhau, do vậy con người với con người, con người với các loài hữu tình khác có ân nghĩa với nhau, do đó cần phải tu tập thập thiện nghiệp. Thập thiện nghiệp là nền móng đạo đức của thế gian, cũng chính là tinh thần bi trí của Bồ tát. Như vậy, Nhân gian Phật giáo là con đường của Đại thừa, từ đạo đức của nhân gian tiến lên tu tập Bồ tát đạo, 169 Khái quát về Phật giáo ở nhân gian ___________________________________________ như vậy tu tập Bồ tát đạo không làm chướng ngại đạo đức của nhân gian, ngược lại đạo đức của nhân gian chính là cơ sở để thực hiện Bồ tát đạo. Từ góc độ con người với thân phàm phu học tập Bồ tát hạnh để hướng đến Phật đạo, con đường này không có gì mang tính thần thoại khó hiểu, rất thiết thật và phù họp với con người. Tất cả chư Phật và Bồ tát cũng đều tu tập con đường này mà thành tựu, người tu tập như vậy được gọi là tu tập pháp Đại thừa. Con đường tu tập này, lấy đạo đức thế gian làm cơ sở, không phải từ bỏ chánh hạnh của nhân gian, đây là con đường duy nhất và hợp lý.