Phật Giáo Thánh Điển Linh Sơn

Mục II Thật tướng chân như

1. Các pháp thật tướng:

Thật tướng các pháp; có chỗ nói các pháp ấy là như thị tướng, như thị tánh, như thị thể, như thị lực. như thị tác, như thị nhân, nhự thị duyên, như thị quả, như thị báo, như thị bổn mạt cứu kính v.v……

(Trích kinh Diệu Pháp Liên Hoa, phẩm Phương Tiện thứ nhất, dinh 1, tờ 10, bên trái).

1. Thật tướng các pháp:

Tất cả pháp bình đẳng, không có sai khác. Ấy là nghĩa thật tướng các pháp.

(Trích kinh Tứ Ích Phạm Thiên, Sở Vấn, phẩm Luận Tịch thứ 8, vũ 1, tờ 16, bên mặt).

1. Chân Như:

Ba cõi chỉ là tâm, phân biệt hai (1) tự tánh, chuyển (2) y lìa nhơn pháp, ấy gọi là chân như.

Lược Giải:

1. Hai tự tánh: Phân biệt tánh và y tha khởi tánh vậy.

1. Chuyển y: chuyển là biến chuyển, y là sở y. Dùng tâm làm sở y, huân tập trong tâm chuyển biến, hiển hiện thật tánh của tâm. Gọi là chơn như. Chân như là tánh thật của tâm vậy.

Đây hiệp với tánh phân biệt ở trước và tánh y tha khởi. Gọi đó là ba tự tánh.

1. Tánh chân như:

Đức Phật nói: Các thiện nam! Sở dĩ gọi là chân như (1), vì là không hư vọng, không sai khác. Ngài Chỉ Cái Bồ Tát bạch Phật rằng: “Thưa Thế Tôn! Sao gọi là chân như?” -- Phật đáp: “Các thiện nam! pháp nầy tự mình chứng biết, không bám trụ vào văn tự để thi thiết. Vì sao? Pháp nầy vượt qua tất cả văn tự ngôn thuyết và hí luận. Lìa các sự vào ra, không có tính lường, chẳng phải tính chỗ thi hành, không tướng lìa tướng, không phải chỗ của kẻ ngu phu ra làm, xa lìa tất cả các cảnh giới ma nhẫn đến tất cả cảnh giới phiền não, chẳng phải dùng thức ra thi hành, trụ không chỗ trụ, tự tánh hoàn toàn tịch tịnh, vượt quá chỗ ra vào của các thánh trí. Do nhân duyên ấy, chính trong mỗi người chứng biết, không nhơ, không nhiễm, không tịnh thực là vi diệu, tối thượng không ai sánh bằng, thường hằng không biến động, tánh không hoại diệt. Nếu các đức Như Lai, xuất hiện trong thế gian, nếu không xuất thế, pháp giới cũng như thế tự tánh thường trụ. Các thiện nam! Vì sự lợi ích chúng sinh, nên các vị Bồ Tát dõng mãnh tu hành, vô lượng thật hành hạnh khổ để chứng được pháp tánh nầy; đặng pháp tánh rồi, an trí chúng hữu tình, trụ vào pháp như thế. Các thiện nam! Như thế gọi là chân như, cũng kêu là thật tế, hay là nhất thiết trí. Cũng gọi là nhất thiết chúng trí hoặc là cảnh giới bất tư nghị, cũng kêu là thế giới bất nhị….

(Trích kinh Bửu Võ, quyển thứ 6, vũ 6, tờ 22, bên trái).

Lược Giải:

1. Chân như: pháp giới, thật tế, bất tư nghị giới, đều là tên khác của pháp tính chân như. Hoặc gọi là nhất thiết trí, hoặc kêu là nhất thiết chủng trí vì không thể phân biệt, cho đến ở nơi cảnh địa vô phân biệt trí mà là chủ khách đoạn trừ ấy vậy.

1. Chân như là không, chẳng sinh chẳng diệt.

Nói chữ Bồ Đề (bodhi) gọi là tịch tịnh; chữ tịch tịnh là thế nào? tức là tất cả pháp chân như. Hỏi: “Các thiện nam! nói là chơn như; chân như đối với pháp nào mà nói?” -- Đáp: “Các thiện nam! nói chữ chân như, chân như gọi là không; không kia chẳng sinh chẳng diệt”. Hỏi: “Nếu như thế tất cả pháp không. Thế thì tất cả pháp không sinh không diệt?”. Ngài Vô Sở Phát Bồ Tát đáp: “Vâng! đúng vậy. Các thiện nam! như các ông đã nói, tất cả pháp không sinh không diệt”. Hỏi: “Nếu như thế, tại sao Như Lai nói pháp hữu vi đều có sinh diệt? Phật nói pháp hữu vi đều có sinh diệt, nghĩa ấy thế nào?”. Vô Sở Phát Bồ Tát trả lời: “Các thiện nam! Bởi vì một số phàm phu mờ tối chấp trước pháp sinh diệt; chư Phật Như Lai dùng tâm đại từ bi, vì ủng hộ các tấm lòng còn sợ hải, thuận theo thế tục để mà nói các pháp có sinh diệt như vậy, nhưng đứng về chân như thì tất cả các pháp không sinh không diệt. Vì thế, nên nầy các thiện nam! Đại Bồ Tát phải biết chư Phật, phải biết pháp của các đức Phật, phải biết các chúng sinh, phải biết mọi sự vật, phải biết thân mình, phải biết pháp thân”.

(Trích kinh Pháp Tập, quyển thứ 3, vũ 7, tờ 54, bên mặt).

Mục III -- Nội chứng chân như

1. Con đường nội chứng chân như

Ngài Chỉ Cái Bồ Tát bạch Phật rằng: “Thưa Thế Tôn! tại sao ở trong giáo pháp nầy hiện chứng, tức là tự mình chứng ngộ bên trong?” -- Phật nói: “Các thiện nam! nên dùng trí tuệ xuất thế gian tự mình chứng ngộ bên trong”. - Chỉ Cái Bồ Tát bạch Phật rằng: “Thưa Thế Tôn! nên dùng “văn (1) sở thành huệ, tự sở thành huệ”, như thế mà chứng pháp ấy là nội chứng ư?” - Phật nói: “Chẳng như vậy, cuối cùng không những dùng “văn sở thành huệ, tư sở thành huệ” làm nội chứng vậy. Các thiện nam! Do nhân duyên ấy, ta sẽ vì các ông nói lời thí dụ.

Ví như có một người đi đường xa nóng bức khát nước, qua cánh đồng mênh mông, từ phương đông đi qua phương tây. Lại có một người khác từ phương tây đi qua phương đông; người kia bị nóng bức, khát nước quá sức, nói với người sang phương đông rằng: “Tôi nay, vì nóng bị khát nước bức bách; xin ông vui lòng chỉ đường cho tôi, chỗ nào có suối nước, ao nước, hồ nước trong trẽo mát mẽ không? nếu tôi được uống nước mát thì sự khát nước sẽ được chấm dứt”. Người từ phương đông nói với người từ phương tây đến như thế nầy: “Tôi biết đường sá, biết chỗ có nước, tôi đã trải qua đó thường uống; từ đây đi thẳng phía đông không xa lắm, có hai con đường tẻ; nên bỏ con đường quẹo trái, sang con đường quẹo mặt; thấy có núi xanh, ở đó có suối nước trong veo, thanh tịnh, uống xong là trừ hết bịnh khát; ông mau đến đó để khỏi lo nạn khát nước”!!!

Các thiện nam! ý ông nghĩ thế nào? người khát nước kia, chỉ nghe tên nước, chỉ nghỉ trạng thái nước, liền được trừ hết nạn khát nước không?” Ngài Chỉ Cái Bồ Tát bạch Phật rằng: “Thưa Thế Tôn! người bị khát nước phải uống nước trong mát thật sự, mới trừ được cơn khát nước”. Các thiện nam! Đúng như vậy đó, chẳng phải nghe nghĩ, liền chứng được pháp chân như “tự nội sở chứng”. Các thiện nam! nơi đồng rộng là thí dụ cho sự sinh tử. Nơi người khát nước là thí dụ cho tất cả chúng hữu tình ở trong cảnh giới, bị phiền não ép ngặt. Người chỉ đường là thí dụ cho chư Phật, Bồ Tát và thiện hữu tri thức vậy. Mình phải đi đến và tự uống nước tức là thí dụ cho con đường nhất thiết trí, khéo léo hay biết, tự mình chứng ngộ pháp tánh thù thắng vậy.

(Trích kinh Bửu Võ, quyển thứ 6, vũ 6, tờ 22, bên trái).

Lược Giải:

1. Văn sở thành huệ, từ sở thành huệ: Ở đây thêm tu sở thành huệ của tự nội sở chứng thành pháp tam huệ. Phối hợp cùng tam thừa thì văn huệ là Thinh Văn, tư huệ la Duyên Giác và tu huệ là Bồ Tát. Nếu một thể phối hợp, chỉ dùng văn huệ, tư huệ mà không thêm tu huệ thì không thể chứng đặng quả định kỳ của Bồ Tát.

1. Duy tâm thật quán cùng chân như thật quán:

Nếu muốn y nơi nhất thật (1) cảnh giới thật hành tín giải, phải nên học tập hai thứ quán, những gì là hai? Một là duy tâm thức quán; hai là chân như thật quán. Người học Duy tâm thức quán. Có chỗ nơi ở tất cả thời, tất cả chỗ, theo hành động, lời nói, ý nghĩ tạo ra các tội lỗi, đều phải quán sát, biết chỉ là tâm.

Quán sát tất cả pháp do tâm tưởng sinh. Nếu khiến lìa tâm, thì không một pháp một tướng nào mà có thể tự thấy có sai khác vậy. Phải nên như thế ghi giữ trong tâm, biết rằng chỉ do vọng niệm cảnh giới không thật, đừng để thôi bỏ. Ấy gọi là tu học duy tâm thức quán. Nếu tâm không ghi nhớ, không biết tâm mình suy nghĩ, tức là nói có cảnh giới trước, không gọi là duy tâm thức quán

Duy tâm thức quán như thế, gọi là cửa trí tuệ tối thượng. Có chỗ nói hay khiến tâm kia sáng mạnh, nuôi lớn tín giải chóng vào nghĩa không, đặng phát tâm vô thượng đại bồ đề vậy.

Nếu ai học tập về chân như thật quán: suy nghĩ tâm tính không sanh, không diệt, không trụ thấy nghe hiểu biết, hằng xa lìa tất cả vọng tưởng phân biệt, dần dần có thể vượt qua không (2) xứ, thức xứ, vô thiểu xứ và các tướng cảnh giới định phi tưởng phi phi tưởng xứ, chứng đặng tương tợ không (3) tam muội, khi đặng tương tợ không tam muội, tướng vô phân biệt của thức tưởng thọ hành, không hiện ở trước mặt, từ đây tu học làm vị thiện tri thức có lòng đại từ bi, gìn giữ nuôi lớn; vì thế cho nên lìa các chướng ngại, siêng tu không bỏ phế, triển chuyển hay vào tâm tịch chánh định. Đặng chánh định nầy rồi, liền vào được nhất (4) hạnh tam muội; khi vào nhất hạnh tam muội nầy rồi, thấy vô số Phật phát hạnh nguyện rộng sâu, tâm luôn luôn trụ nơi kiên tín vị.

Lại nữa, người tu học tín giải như trên có hai hạng, những gì là hai? Một là lợi căn; hai là độn căn. Về hạng lợi căn trước đã biết rõ tất cả các cảnh giới bên ngoài do tâm tạo tác, dối trá không thật, như mộng như huyển v.v… quyết định không có nghi ngờ, ấm (5) cái che phủ nhẹ nhàng vi tế, chỉ còn tán loạn một ít trong tâm. Những người như thế, phải lo học tập chân như thật quán. Còn hạng người độn căn, trước chưa hay biết tất cả các cảnh giới bên ngoài, đều chỉ là tâm, vì hư vọng không thật, nhiễm trước tình dày, ngăn che thường phát khởi, khó điều phục nội tâm, phải nên trước học duy tâm thức quán.

(Trích kinh Chiếm Sát Thiện Ác Nghiệp Báo, quyên hạ, huyền 10, tờ 71, bên trái).

Lược Giải:

1. Nhất thật cảnh giới: nhất là nghĩa của bình đẳng, thật tướng của bình đẳng, gọi là nhất thật. NHất thật cảnh giới tức là tự tánh thanh tịnh tâm, là bản chất của tâm chúng ta.

1. Không xứ, thức xứ v.v… định tứ không vậy. Quán sát tất cả sự vật về nơi nhất nguyên của không, rồi sau tự biết có thức, sau đó thông suốt “vô thiểu” (hoặc nói vô sở hữu), cuối cùng vào nơi địa vức phi tưởng, phi phi tưởng. Đây sánh cùng ‘không tam muội’ của Phật giáo gần giống nhau.

1. Không tam muội: không, vô tướng, vô nguyện (hoặc nói là vô tác). Gọi đó là ‘tam tam muội’, là cửa ngõ của giải thoát vậy.

1. Nhất hạnh tam muội: tâm định nói tam muội của nhất hạnh. Đây có hai loại lý và sự: nhất hạnh tam muội của lý là tâm định nơi lý chân như. Nhất hạnh tam muội của sự tức là nhất tam niệm Phật.

1. Ấm cái: ấm là pháp hữu vi, nghĩa là chân lý bị ấm che phủ. Cái là tên khác của phiền não, nghĩa là nó ngăn che tâm của hành giả vậy.

Tiết III Vạn hữu nhứt như cùng sai biệt:

Mục I Nhứt như pháp giới.

1. Các pháp nhứt như:

Khi bấy giờ Ngài Đàm (1) Vô Kiệt Bồ Tát nói với Ngài (2) Đà Ba Luân Bồ Tát rằng: “Các thiện nam! các đức Phật đến không từ chỗ nào, đi cũng không từ nơi nào. Vì sao? Bởi vì các pháp như như bất động. Các pháp như tức là Như Lai (3). Các thiện nam! không sanh, không lai, không khứ, không sanh tức là Như Lai. Thật tế không lai không khứ, thật tế tức là Như Lai. Không, không lai không khứ, không tức là Như Lai. Đoạn không lai không khứ, đoạn tức là Như Lai. Ly không lai không khứ, ly tức là Như Lai. Diệt không lai không khứ, diệt tức là Như Lai. Tánh hư không, không lai không khứ, tánh hư không tức là Như Lai. Các thiện nam! lìa các pháp ấy, không có Như Lai. Các pháp ấy tự như, các Như Lai tự như, đều là nhất như, không hai không khác. Các thiện nam! như thế chỉ có một, không hai, không ba, lìa các số lượng, không có sở hữu.”

(Trích kinh Bát Nhã Ba La Mật (tiểu phẩm), phẩm Đàm Vô Kiệt thứ 28, nguyệt 6, tờ 85, bên trái).

Lược Giải:

1. Đàm Vô Kiệt: Dharmadgata, dịch là Pháp Đõng.

1. Tát Đà Ba Luân: Sadàpralapa, dịch là Thượng Đế.

1. Như Lai: có chỗ nói là lai, bản thể kia thật không lai khứ, không sinh không diệt, giả xưng đó là Như Lai.

1. Nhất thật cảnh giới:

Ngài Địa (1) Tạng Đại Bồ Tát nói: “Các thiện nam! nếu có chúng sinh, ai muốn hướng về Đại Thừa, trước phải biết nghiệp căn bản sở hành đầu tiên. Chỗ tối sơ hành nghiệp căn bản, có chỗ nói là y chỉ một cảnh giới thật, dùng thật hành tín giải, vì nhơn sức tín giải tăng trưởng, mau chóng đặng vào chủng tử Bồ Tát. Nói về nhất thật cảnh giới là sao? Nghĩa là tâm thể chúng sinh, từ xưa đến nay, không sanh không diệt tự tánh thanh tịnh, không chướng mà cũng không ngại, cũng như hư không vì lìa xa sự phân biệt, bình đẳng giáp khắp, không chỗ nào mà chẳng đến, tròn đầy mười phương, rốt ráo một chân tướng, không hai mà cũng không khác, chẳng biến, chẳng đổi, không tăng, không giảm, không nhiễm tịch tịnh vì tướng chân như.

Vì sao? vì tất cả có tâm khởi sự phân biệt, cũng như huyễn hóa, không có định thật. Có chỗ nói thức thọ tưởng hành nhớ nghĩ, duyên tự giác tri v.v….các loại tâm số (2), chẳng phải xanh, vàng, đỏ, trắng, cũng không phải tạp sắc, không có dài ngắn, vuông tròn, lớn nhỏ, cho đến cùng hết nơi mười phương, tất cả hư không thế giới, tìm hình trạng của tâm, không chỗ nào có thể tìm được, chỉ vì chúng sanh vô minh si ám, nhiều lớp nhân duyên huân tập, hiện cảnh giới vọng, khiến sinh vọng niệm chấp trước…..

(Trích kinh Chiếm Sát Thiện Ác Nghiệp Báo, quyển hạ, huyền 10, tờ 70, bên trái).

Lược Giải:

1. Địa Tạng: Ksitigarbha, mỗi ngày sớm chiều, vào nơi thiền định quán sát chúng sinh trong thế giới, rộng làm hạnh Bồ Tát giáo hóa, không lay động như quả đất, sâu kín cũng như chứa để đồ bí yếu, nên gọi là Địa Tạng.

1. Tâm số: bản mới dịch là tâm sở. Tức là quan niệm tâm sở phát khởi vậy.

1. Như thật pháp giới:

Đức Phật bảo Thắng Thiên Vương rằng: “Đại Vương! các Đại Bồ Tát vì có trí huệ gần gũi thiện tri thức, siêng năng tu hạnh tinh tấn, xa lìa các hoặc chướng, thân tâm được thanh tịnh, cung kính tôn trọng, ưa luyện tập các hạnh không, xa lìa những kiến chấp, thật hành đạo như thật, hay thông suốt khắp pháp (1) giới.

Đại Vương! các Đại Bồ Tát, vì có trí bát nhã gần các vị thiện tri thức, hoan hỷ cung kính, cũng như tưởng đức Phật; vì thân cận, nên không còn biếng nhác, diệt trừ tất cả các pháp bất thiện, sinh trưởng các căn lành, đả diệt phiền não xa lìa các pháp chướng ngại, liền được thân, khẩu, ý nghiệp thanh tịnh; vì do thanh tịnh liền sanh tâm kính trọng; do tâm kính trọng, tu tập hạnh không; vì tu tập hạnh không, xa lìa các chấp trước, nhờ bỏ các cố chấp, thật hành theo chánh đạo; vì thật hành chánh đạo nên nhận rõ pháp giới”.

Thắng Thiên Vương bạch Phật: “Kính bạch Thế Tôn! những gì là pháp giới?” -- Đức Phật bảo Thắng Thiên Vương rằng: “Đại Vương! pháp giới tức là như thật”. – “Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là như thật?” – “Đại Vương! như thật tức là không đổi khác”. – “Bạch Thế Tôn! thế nào gọi là không (đổi) khác”. – “Đại Vương! như là như như”. - “Bạch Thế Tôn! thế nào gọi là như như?” – “Đại Vương! Việc ấy phải dùng trí hiểu biết, không thể nói năng mà thấu suất được. Vì sao? Vì vượt trên văn tự, lìa cảnh giới ngôn ngữ, khẩu thiệt. Không có các sự hý luận, không bỉ, không thử, lìa tướng và vô tướng, xa lìa các nghĩ lường, vượt cảnh giác quán, không tưởng không tướng, qua hai cảnh giới, vượt các phàm phu, xa rời cảnh giới phàm, bỏ lánh các việc ma, hay lìa hoặc chướng, không nên theo vọng mà hiểu biết, trụ chỗ vô xứ, tịch tịnh thánh trí, sau (2) không trí huệ phân biệt các cảnh giới, không ngã cùng ngã sở, cầu không thể không được, không thủ, không xã, không nhiễm, không uế, thanh tịnh ly cấu, tối thắng đệ nhất, tánh thường còn không thay đổi hay không có Phật ra đời, tánh tướng vẫn thường trụ.

(Trích kinh Thắng Thiên Vươn g Bát Nhã, quyễn thứ hai, phẩm Pháp Giới, nguyệt 8, tờ 64, bên trái).

Lược Giải:

1. Pháp giới: hoặc nói rằng nhất tâm pháp giới, chân như thật tướng, cảnh giới của vô phân biệt trí vậy.

1. Hậu vô phân biệt trí: trong kinh đã nói trí huệ xuất thế đến bờ bên kia, tức là chứng hậu vô phân biệt trí.

1. Pháp giới hiện hữu trong mỗi tế vi bụi trần

Ở trong liên hoa tạng (1) nầy,

Có cả biển thế giới;

Trong mỗi một vi trần,

Thấy tất cả pháp giới.

(Trích kinh Hoa Nghiêm: Avasamkata Sùtra, phẩm Lô Xa Na thứ 3, thiên 7, tờ 15, bên trái).

Lược Giải:

1. Liên hoa tạng thế giới: Đây là thế giới lý tưởng hóa của kinh Hoa Nghiêm đã nói. Tức là báo thân Phật cõi tịnh của hoa sen báu đã hoàn thành.

1. Nước Phật hiện hữu trong từng vi tế chân lông

Cõi nước(1) trong vi tế chân lông,

Tất cả số cõi nước rất nhỏ,

Phật ngồi đạo tràng thuyết trong đó,

Bồ Tát chúng tôi cùng vây quanh,

Mỗi lỗ chân lông có cõi nước,

Phật đều ngồi trong đạo tràng đó,

An ổn tối thắng tòa liên hoa,

Khắp hiện thần thông cùng pháp giới,

Vi tế chân lông đều có Phật,

Tất cả cõi nước số rất nhỏ,

Đều ở trong hội chúng Bồ Tát,

Đều là tuyên dương hạnh Phổ Hiền(2),

Như Lai an ngồi ở một cõi,

Trong tất cả cỏi đều hiện bày,

Mỗi phương mây lành nhiều Bồ Tát,

Đều đồng đến nhóm ở chỗ kia

(Trích kinh Hoa Nghiêm: Avasamkata Sùtra, phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện thứ 3, thiên 5, tờ 9, bên mặt).

Lược Giải:

1. Sát: cõi nước: Ksetra dịch là quốc xứ.

1. Phổ Hiền Hạnh: trong kinh Hoa Nghiêm đem Ngài Văn Thù tiêu biểu trí huệ; ngài Phổ Hiền tiêu biểu cho nguyện hạnh. Phổ Hiền hạnh cũng gọi là Phổ Hiền tam muội trong kinh Đại Thừa thường thấy đó.

1. Tối thắng đệ nhất nghĩa là trụ xứ của Bồ Tát:

Thiện Tài đồng tử bạch rằng: “Thánh giả! nói là quốc độ có nghĩa là gì vậy?” – Văn (1) Thù Sư Lợi đáp: “Nghĩa là tất cả trụ xứ của Bồ Tát”. - Thiện Tài nói: “Thế nào là trụ xứ của tất cả Bồ Tát?” – Văn Thù Sư Lợi đáp rằng: “Các thiện nam! nghĩa tối thắng thứ nhất là trụ xứ của Bồ Tát. Vì sao? Các thiện nam! nghĩa tối thắng thứ nhất, không sinh không diệt, không mất, không hoại, không đến, không đi. Lời nói như thế đã không phải ngôn cảnh (2), nói năng không kịp, không thể ghi khác, phải quấy hí luận (3), nghỉ lường hiểu biết, vốn không có ngôn thuyết, thể tánh tịch tịnh, chỉ có các bậc thánh tự mình nội chứng. Các thiện nam! Do đây nghĩa đệ nhất tối thắng, các Phật Như Lai xuất hiện trong thế gian, nếu Phật ra đời hay không ra đời, không bao giờ hoại mất.”

(Trích kinh Hoa Nghiêm, phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện thứ 38, thiên 6, tờ 68, bên hữu).

Lược Giải:

1. Văn Thù Sư Lợi: Manju’sri.

1. Ngôn cảnh: phạm vi của ngôn ngữ vậy.

1. Hý Luận: lời nói, ý nghĩ mà không bao giờ thật hành vậy.

1. Pháp giới không khác:

Ví như trong thiên hạ, muôn sông bốn giòng (1) đều tự có tên, cuối cùng đều trở về biển cả, hiện thành một vị. Vì sao thế? vì không có khác vậy. Như thế Thiên Tử, không hiểu rõ pháp giới; liền nhận thấy không gì khác cả.

(Trích kinh Tu Chơn Thiên Tử, quyển thứ 4, phẩm Đạo Loại thứ 10, trụ 2, tờ 72, bên mặt).

Lược Giải:

1. Bốn giòng: Núi Tu Di có 4 giòng vậy. Vì ở giữa núi Tu Di, không có đất nóng, phía đông chạy về sông Hằng; phía Nam chạy về sông Tan Đầu; phía Tây chạy về sông Phược Sô và phía Bắc chạy về sông Tư Đa.

1. Vào nhất hạnh tam muội biết được pháp giới tướng:

Lại có “nhất hạnh tam muội”. Nếu có thiện nam cùng thiện nữ nào thật hành tam muội nầy sẽ chóng chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Văn Thù Sư Lợi bạch đức Thế Tôn: “Thế nào gọi là nhất hạnh tam muội?” Đức Phật nói: “Pháp giới nhất tướng ràng buộc nương tựa pháp giới, gọi là nhất hạnh tam muội. Nếu các thiện nam cùng thiện nữ muốn vào nhất hạnh tam muội, truớc phải nghe “trí huệ đến bờ bên kia”, y theo lời nói mà thật hành, sau đó có thể vào được nhất hạnh tam muội, như duyên pháp giới, không thối chí, không hoại diệt, không nghĩ bàn, không ngăn ngại, không tướng trạng.

Thiện nam cùng thiện nữ! muốn vào nhất hạnh tam muội phải ở trạng thái thanh tịnh, dẹp bỏ các ý loạn động, không chấp trước tướng mạo, nhất tâm niệm Phật, chuyên trì danh hiệu; theo phương số của Phật; thân đoan trang hướng về chánh giáo; có thể đối với đức Phật, mỗi niệm tương tục. Ở trong niệm ấy có thể thấy các đức Phật đời quá khứ, hiện tại và vị lai. Vì sao? – Vì công đức niệm một đức Phật được vô lượng vô biên, cũng như công đức niệm vô lượng chư Phật không hai; Phật pháp không thể nghỉ bàn, bình đẳng không sai khác. Mỗi vị hướng về nhất như, hoàn thành bậc tối Chánh Giác đều đủ công đức vô lượng, biện tài vô lượng. Người như thế vào được ‘nhất hạnh tam muội’ biết hết hằng sa chư Phật trong các thế giới, không có tướng sai khác….”.

(Trích kinh Đại Bửu Tích: Mahàratnakùta Sùtra, quyển thứ 116, hội Văn Thù Sư Lợi thuyết Bát Nhã, địa 6, tờ 75, bên trái).

Mục II Nhứt pháp giới cùng sai biệt tướng

1. Pháp giới có nhiều loại chúng sanh:

Nầy Xá Lợi Phất! (1) Ví như quả đất đã mọc ra nhiều loại thực vật, nhiều loại cây có nhiều tên và nhiều hình tướng khác nhau, dù đồng một đất cát. Cũng như vậy, nầy Xá Lợi Phất! trong pháp giới có nhiều loại chúng sinh, đặt ra nhiều danh từ sai khác, nhưng không phá hoại pháp giới; mà pháp giới cũng không lay chuyển, có thể biết pháp giới cũng không tăng giảm.

(Trích kinh Đại Tập Thí Dụ Vương: Mahàsamghàta Sùtra, quyển thượng, huyền 9, tờ 69, bên trái).

Lược Giải:

1. Xá Lợi Phất: Sàriputra dịch là Thân tử lại dịch là Thu Lộ. Trong hàng đệ tử lớn của Phật, ngài trí huệ đệ nhất.

1. Mê vọng bản tính viên minh, nên chúng sinh điên đảo:

A Nan! Thế nào gọi là chúng sinh điên đảo? A Nan! do tâm tánh sáng suốt, vì tánh tròn sáng; nhơn sáng phát tánh, tánh vọng cố chấp sanh; từ rốt ráo không, thành rốt ráo có. Đây có sở hữu, chẳng phải nhơn sở nhơn, trụ tướng sở trụ, rõ không căn bản. Từ vô trụ nầy, kiến lập thế giới và các chúng sanh, mê gốc tròn sáng, ấy sinh ra hư vọng, tánh vọng không tự thể, không có chỗ nương tựa. Đem (cái) muốn trở lại chơn muốn (thành) chơn, đã không phải tánh chơn chân như. Không phải chơn đi tìm trở lại, in thành không phải tướng, không phải sanh, không phải trụ, không phải tâm, không phải pháp, triển chuyển phát sinh, sanh lực phát minh, huân thành giống nghiệp. Đồng nghiệp tương cảm, nhân có cảm nghiệp, cũng diệt cùng sinh. Do đó, nên có chúng sinh điên đảo.

(Trích kinh Thủ Lăng Nghiêm: Sùramgamasùtra, quyển thứ 7, thành 1, tờ 29, bên mặt).

Mục III Thế đế cùng đệ nhất nghĩa đế:

1. Thế đế, đệ nhất nghĩa đế:

Thế đế nghĩa là có hạng (1) tề danh số, vì người khác nói, hẹp hòi không rộng rãi. Ấy gọi là thế đế. Đệ nhất nghĩa đế là pháp tương ưng rất sâu sắc nhưng chơn không, không có hạng tề, không chỗ đoạn tuyệt, chẳng phải nhân duyên khác, bình đẳng một tướng trạng, không có cao thấp, không có tướng loạn tướng tịnh. Tất cả muôn sự vật đồng một tướng chân như. Ấy gọi là đệ nhất nghĩa đế.

(Trích kinh Pháp Tập, quyển thứ ba, vũ 7, tờ 50, bên mặt).

Lược Giải:

1. Hạng tề: trong kia đây có giới hạn, có phân biệt, rồi mỗi sự vật tự có danh số vậy.

1. Đệ nhất nghĩa đế có thế đế:

Lúc bấy giờ Vua Ba Tư Nặc (1) nói: “trong đệ nhất nghĩa đế (2) có thế đế không? Nếu nói không thì trí không thể hai; nếu nói có thì trí không thể một; nghĩa của một, hai, việc ấy như thế nào?” - Đức Phật bảo Đại Vương: “Đối với bảy đức Phật đời quá khứ, đại vương đã nghe nghĩa một, nghĩa hai chưa? Ông nay không nghe, tôi nay không nói, không nghe không nói tức là nghĩa một, nghĩa hai vậy. Lắng nghe cho kỹ, khéo suy nghĩ, y như pháp mà tu hành. Các bài kệ của bảy đức Phật như sau:

“Nghĩa đệ nhất vô tướng,

Tạo tác không tự, tha;

Nhân duyên vốn tự có,

Không tự, tha tạo tác.

Pháp tánh vốn không tánh,

Nghĩa thứ nhất không như;

Các có vốn có pháp,

Ba giả (3) nhóm giả có.

Không không đế thật không,

Tịch diệt không thứ nhất,

Các pháp nhân duyên có,

Có không nghĩa như vậy.

Có không vốn tự hai,

Ví như trâu hai sừng,

Soi hiểu thấy không hai,

Hai đế thường không tức.

Hiểu tâm, thấy không hai,

Tìm hai không thể được;

Không nói hai đế một,

Không hai đâu thể được.

Với hiểu thường tự nhất,

Với đế thướng tự hai;

Thông suốt đây không hai,

Thật vào nghĩa thứ nhất.

Thế đế huyễn hóa khởi,

Ví như hoa giữa không,

Như bóng ba tay (4) không,

Do nhân duyên cuồng có.

Huyễn hóa thấy huyễn hóa,

Chúng sinh gọi huyễn đế;

Huyễn sư thấy pháp huyễn,

Sự thật thì đều không;

Gọi là chư Phật quán,

Bồ Tát cũng quán thế”.

Lược Giải:

1. Vua Ba Tư Nặc: Prasenajit, dịch là vua Thắng Quang, trị vì nước Câu Tát La làm chúa tể thành Xá Vệ.

1. Đệ nhất nghĩa đế, thế đế: gọi chung là hai đế, tức là chân đế và tục đế.

1. Ba giả: Chữ giá là đối với thật mà nói, muôn vật đều nương theo giá mà tồn tại, không có thật thể. Trong kinh Bát Nhã có chia ra ba giả: danh tự giả, lãnh thọ giả và sự vật giả. Ba đế nương theo ba giả mà thành lập.

1. Bóng ba tay: Bóng người có hai tay, tay thứ ba là dụ cho cái bóng không có.

1. Thế đế như tức là đệ nhất nghĩa đế như

Đức Phật nói: “Đại Bồ Tát theo thế đế để khai thị chúng sinh hoặc có hoặc không, chẳng phải dùng đệ nhất nghĩa đế”. - “Bạch Thế Tôn! Thế đế cùng đệ nhất nghĩa đế có khác không?” - “Nầy Tu Bồ Đề! Thế đế cùng đệ nhất nghĩa đế, không khác vậy. Vì sao thế đế như tức là đệ nhất nghĩa đế như, vì chúng sinh không biết không thấy chân lý, đại Bồ Tát dùng thế đế chỉ bày chúng sinh, hoặc có hoặc không…..”.

(Trích kinh Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật: Mahàprajna paramitasùtra, phẩm Đại Thọ thứ 71, nguyệt tứ, tờ 47, bên mặt).

1. Thế đế cùng đệ nhất nghĩa đế là một hay là hai?

Lúc bấy giờ đại Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi bạch Phật rằng: “Thế Tôn đã nói thế đế cùng đệ nhất nghĩa đế, nghĩa kia như thế nào? Bạch Thế Tôn! trong đệ nhất nghĩa đế có thế đế không? Trong thế đế có đệ nhất nghĩa đế không? Nếu có tức là một đế, nếu không, chẳng lẽ Như Lai nói hư vọng chăng?” - “Nầy các thiện nam! Thế đế tức là đệ nhất nghĩa đế”. - “Bạch Thế Tôn! như vậy phân chia không có hai (1) đế”. - Phật nói: “Các thiện nam! có sự khéo léo phương tiện, thuận theo chúng sinh, nói ra có hai đế. Nầy các thiện nam! nếu theo ngôn thuyết, thì có hai thứ: một là thế pháp hai là xuất thế pháp. Các thiện nam! Đúng chỗ hiểu biết của người xuất thế, gọi là đệ nhất nghĩa đế. Hiểu biết theo người thế gian gọi là thế đế”.

(Trích kinh Đại Bát Niết Bàn: Mahàparinirvàna Sùtra, quyển thứ 13, phẩm Thánh Hạnh, Dinh 5, tờ 66, bên trái).

Lược Giải:

1. Hai đế một đế: Thể của hai đế là một là hai, đây là đại vấn đề của xưa nay.Theo lý thì thật không hai. Trên bình diện ngôn giáo, nên nói có hai. Lý thật là thật thể. Ngôn giáo là dùng phương tiện thi thiết ấy vậy.

Mục IV Ba đế, một đế của muôn loài

1. Tất cả pháp ba đế:

Đức Phật nói: “Phật tử! như là ‘hữu đế (1), vô đế và trung đạo đệ nhất nghĩa. Đế là tất cả trí mẫu của tất cả chư Phật, Bồ Tát. Cho đến tất cả pháp cũng là trí mẫu của chư Phật, Bồ Tát. Vì sao? Vì chư Phật cùng Bồ Tát đều từ pháp ấy sinh ra….

Phật tử! Hai đế: thế đế có nên nói là chẳng không; không đế không, nên nói là chẳng có. Hai đế thường nhỉ (2) cho nên chẳng một (3), thánh chiếu không cho nên chẳng hai. Có Phật hay không Phật pháp giới không thay đổi, cho nên nói chẳng không. Đệ nhất không hai cho nên nói chẳng có. Có Phật hay không Phật, pháp giới hai tướng, nên nói chẳng một, các pháp thường thanh tịnh, nên nói chẳng hai. Các đức Phật trở lại làm phàm phu, cho nên chẳng không, vì không không cho nên chẳng có. Vì không thật, nên chẳng một, bổn tế (4) không sanh nên chẳng hai. Vì không hoại giả danh các pháp tướng, nên chẳng không, các pháp tức không phải các pháp, nên chẳng có. Pháp cùng phi pháp cho nên chẳng hai, phi phi pháp nên chẳng một.

Phật tử! hai nghĩa đế: không một cũng không hai, không thường cũng không đoạn, không lai cũng không khứ, không sinh cũng không diệt. Nhưng hai tướng tức là thánh trí không hai, vì không hai nên là trí mẫu của chư Phật Bồ Tát.

(Trích kinh Bồ Tát Anh Lạc Bổn Nghiệp, quyễn hạ, Lệ 1).

Lược Giải:

1. Hữu đế v.v…. Đây nêu ba đế, nhưng ở đoạn văn sau chỉ nói hai đế; ở trong hai đế tự có trung đạo đệ nhất nghĩa vậy.

1. Thường nhỉ: nghĩa xưa nay là như vậy.

1. Chẳng một, chẳng hai v.v… Đây là 8 chẳng, chính là luận lý trung đạo của hai đế vậy.

1. Bổn tế: bản thể của sự cùng cực vậy.

1. Ba đế một đế:

Lại có ba đế. Những gì là ba? Tục đế, đệ nhứt nghĩa đế và tướng đế (1). Thế nào gọi là tục đế? Cũng như trong thế gian đã dùng ngôn ngữ văn tự, các sự vật giả danh v.v…Thế nào gọi là đệ nhất nghiã đế? Cho đến không có để tâm trong hành động, huống chi phải có ngôn ngữ văn tự. Thế nào gọi là tướng đế? Quan sát tất cả tướng, đồng một tướng; một tướng tức là không tướng. Bồ Tát thuận theo tục đế mả không nhàm chán, quán đệ nhất nghĩa đế nhưng không chấp mình chứng.

Lại nữa có nhứt đế. Những gì là nhứt? Đối với tất cả sự vật, không có chỗ nương dính; vì hóa độ chúng sanh, hiện có chỗ trụ trước . Ấy gọi là Bồ Tát quán đế phương tiện….

(Trích kinh Đại Tập: Mahàsamghàtasùtra, quyển thứ 28, phẩm Vô Tận Ý Bồ Tát, huyền 2, tờ 58, bên mặt).

LƯƠC GIẢI:

(1) Tướng đế: trong 3 đế, thêm tướng đế, ít thấy trong các kinh Luận khác. Tướng đế là thế nào? nghĩa là quán tất cả tướng, đồng cùng một tướng; một tướng tức là vô tướng, bao trùm chân đế vậy.

Chương Bốn - Chúng Sinh

Mục I – Nhân Sinh

1. Các thí dụ về nhân sinh:

Một thuở nọ, đức Phật ở tại nước Câu Diệm Di (1), trong khu vường Cù Sư La. Lúc bấy giờ đức Thế Tôn bảo các vị tỳ kheo: “Ví như có 4 con rắn mãng xà hung ác độc hại, chứa trong một rương. Khi ấy có một tu sĩ phu thông minh, không ngu tối, có trí tuệ, cầu các việc vui, nhàm chán khổ não, tìm nguồn sống, xa lánh cảnh chết. Lúc bấy giờ có một vị nói với Sĩ phu rằng: “Anh nay lấy rương nầy trong có các rắn độc, săn sóc tắm gội, ân cần nuôi ăn, làm việc đúng giờ khắc. Bốn con rắn độc có thể muốn não hại, hoặc cắn anh, hoặc phun nọc độc vào anh; anh phải đề phòng rất cẩn thận!”

Lúc bấy giờ kẻ Sĩ phu kia sợ hãi chạy trốn. Bổng có năm kẻ oán thù cầm dao bén chạy theo, tìm kiếm muốn giết hại. Anh ta hết sức lẫn tránh. Chàng Sĩ phu kia vừa sợ 4 con rắn độc, vừa lo 5 oán tặc, cắm đầu mà chạy!

Có người bảo rằng: “Sĩ phu! bên trong người có 6 chú giặc, theo đuổi rình ông, thừa dịp chúng sẽ giết hại. Ông nên đề phòng cẩn thận! “Lúc ấy, Sĩ phu sợ 4 rắn độc, 5 oán tặc và lo 6 kẻ giặc bên trong, hoảng hốt ruổi chạy vào một thôn trang thấy có nhà bỏ trống, xiêu vẹo đỗ nát, co nhiều đồ vật dễ sợ, cầm nắm đểu nguy hiểm, không có thứ nào bền chắc.

Lại có một người bảo: “Sĩ phu! tại nơi tụ lạc sẽ có bọn giặc cướp đến, quyết tâm phá phách nhà ngươi. Khi ấy kẻ Sĩ phu sợ 4 rắn độc, 5 oán tặc, 6 nội tặc và lũ giặc cướp trong làng nên quá sợ hãi, cắm đầu mà chạy.

Băng qua các đường sá, đến một con sông lớn, ngọn thủy triều đang dâng. Kẻ Sĩ phu suy nghĩ, đứng bờ bên nầy sanh ra sợ hãi; nhưng nhìn sang bờ bên kia cảm thấy yên ổn tâm hồn, mát mẽ không sợ không có cầu hay thuyền để đi qua bờ bên kia. Ông ta nghỉ rằng: “ta lấy các cây gỗ kết thành một cái bè, dùng tay chân làm phương tiện, chèo đến bờ bên kia”. Suy nghĩ như thế rồi, liền gom góp các cây cối nằm bên bờ sông kết thành chiếc bè, dùng tay chân làm phương tiện, chèo chóng ngang dọc vượt qua sông. Sĩ phu làm như thế, khỏi bị nạn 4 con rắn độc, 5 tên oán tặc, 6 kẻ ác tặc bên trong; lại cũng thoát được lũ giặc trong làng, qua khỏi giòng sông xa lìa các thứ sợ hải bên nầy, được đến bờ bên kia là nơi yên ổn, bình thản và an vui.

Ta nói thí dụ nầy, sẽ hiểu nghĩa kia. Nầy các vị Tỳ kheo! Chiếc rương thí dụ sắc thô 4 đại của thân nầy. Bốn đại là tấm thân tạo bằng tinh huyết, nuôi lớn bằng sự cấu uế, tắm gội y phục, vô thường biến hoại, thường gặp các sự việc nguy hiểm. Bốn con rắn độc là thí dụ cho bốn đại: chất cứng, chất lõng, chất nóng và chất hơi (gió). Chất cứng nếu tan rã thì toàn thân tiêu diệt, hoặc bị thay đổi; các chất lõng, sức nóng và sự xế dịch cũng lại như thế. Năm kẻ oán tặc, ví dụ cho năm (2) thọ ấm. Sáu bọn ác tặc bên trong ví dụ cho sáu thọ (3) hỷ. Trong làng trong ví dụ cho sáu nội (4) nhập. Nầy các thiện nam! “Quán sát chỗ nhãn nhập là vô thường biến hoại; người chấp trì nhãn giới cũng lá pháp vô thường hư ngụy. Chỗ tỹ, thiệt, thân, ý nhập cũng lại như thế. Các bọn giặc trong làng bỏ trống là để ví dụ chỗ ngoài lục nhập, con mắt bị sắc vừa ý hay không vừa ý nhiễu hại; tai nghe tiếng, mũi ngũi mùi, lưỡi nếm vị, thân xúc chạm, ý bị sự vật vừa ý hay không vừa ý làm hại. Dòng nước chảy ví dụ cho bốn dòng (5) dõng dục, dòng hữu, dòng kiến và dòng vô minh. Con sông là ví dụ ba ái: ái cõi dũc, ái cõi sắc và ái cõi vô sắc. Bờ bên nầy nhiều sự sợ hãi là ví dụ có xác thân. Bờ bên kia trong mát an vui là ví dụ cho vô dư niết bàn. Chiếc bè ví dụ bát chánh đạo. Tay chân phương tiện chèo chống vượt qua là nói ví dụ sự tinh tiến dõng mãnh đến bờ bên kia. Trụ xứ của Bà la Môn là ví dụ cho Như Lai ứng đẳng Chánh Giác.

Nầy các Tỳ kheo! lòng từ bi của Đại Sư an ủi đệ tử vì chỗ tạo tác của chúng ta. Ta nay đã làm, các ông nay cũng phải làm những chỗ cần làm kia: Ở dưới gốc cây yên tĩnh, hoặc nơi phòng xá thanh tịnh, trải cỏ làm tòa ngồi, hoặc ngồi tại gò đất, xa lìa các sự ồn ào, tinh tiến thiền định, cẩn thận không buông lung, để về sau khỏi hối hận. Đây là giáo pháp của ta dạy trao.

(Trích kinh Tạp A Hàm: Samyuktàgamasùtra, quyển thứ 43, thời 4, tờ 48, bên trái và tờ 49 bên phải).

Lược Giải:

1. Nước Câu Diệm Di: Kausàmbi.

2. Năm Thọ ấm: Cùng năm uẩn đồng nhau: sắc, thọ, tưởng, hành, thức.

3. Sáu thọ hỷ: Do sáu căn tiếp xúc sáu cảnh mà khởi sáu thức. Tức là sáu cái hiểu biết của Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.

4. Sáu nội nhập cùng sáu ngoại nhập: Sáu nhập là dịch theo xưa, nay dịch là sáu chỗ. Sáu nội nhập là: nhãn, nhĩ, tỹ, thiệt, thân, ý. Sáu ngoại nhập là: sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp. Tân dịch là: sáu căn, sáu trần.

5. Bốn dòng: bốn thứ phiền não: ham, muốn, lăng xăng, chấp trước và vô minh, khiến cho thiện pháp trôi nổi, ví như dòng nước. Tất cả hữu tình bị bốn dòng phiền não nầy mà trôi nổi không bao giờ chấm dứt.

1. Bốn tệ tự khi

Ngày lẫn đêm quá biếng lười,

Gìa mà không dứt chuyện cười dâm ô,

Có của chẳng giúp người mô,

Không y Phật dạy tha hồ gây oan.

Mỗi người có bốn tệ đoan,

Tự mình dối trá phải toan lãnh phần.

(Trích kinh Pháp Cú: Dharmapada, quyển thượng, phẩm Vô Thường, tạng 6, tờ 94 bên trái).

1. Bốn têd tự khi cùng bốn thời hành đạo

Đức Phật cùng các đệ tử đi đến trong làng Phạm Chí (1), an tọa rồi đi xung quanh; sau khi thọ trai, có hai vợ chồng vị Phạm Chí trưởng lão ở trong làng nầy cùng đi hành khất. Đức Phậc biết rõ lý lịch của hai người kia giàu có sang trọng đã từng làm quan đại thần. Phật liền hỏi vị Phạm Chí thiếu niên: “Các ông có biết vị Bà la Môn trưởng lão kia không?” Tất cả đều nói: “Đã từng biết”. Lại hỏi: “Ông ta làm việc gì vậy?” Trả lời: “Nguyên là Đại thần của tiền vô số”. - “Nay vì cớ sao lại đi hành khất?” - Các vị kia bạch rằng: “Chi phí thiếu đạo đức, sanh ra nghèo khổ”. Phật bảo các vị Bà la Môn: “Ở đời có bốn việc, người không thể làm, ai thi hành thì được phước, không đến nổi nghèo nàn. Những gì là bốn? Một là thanh niên có nhiều sức khoẻ, cẩn thận chớ nên kiêu mạn. Hai là tuổi già nên tinh tấn, chớ tham đấm sự dâm dục. Ba là có của cải nhiều, thường nghĩ sự bố thí. Bốn là tìm thầy học đạo, nghe thọ chánh tín, rồi thật hành đạo lý. Chắc chắn không chịu làm bốn việc như thế, cứ cho là tầm thường, không suy tính thành bại, một ngày nào đó bị ly tán, ví như con cò già đứng giữ ao trống, cuối cùng không được gì hết”. Lúc ấy, đức Thế Tôn liền nói bài kệ:

Ngày đêm biếng nhác,

Gìa không ngừng dâm,

Có của chẳng thí,

Không tuân lời Phật;

Bị bốn tệ nầy,

Tự mình đọa lạc,

Buồn thay cảnh già đưa đến,

Sắc thân biến hoại, giác bến xa mờ;

Thiếu thời như ý đợi chờ,

Già nua mới thấy thời giờ khó tu.

Hạnh tốt không chịu công phu,

Lại không giàu của để lưu muôn đời;

Già như hạt tráng mồ côi,

Giữ gìn ao trống, ôi thôi nghèo nàn.

Đã không giữ giới phát quang,

Lại không chứa của, để an sau nầy,

Già đau kiệt lực ốm gầy,

Làm sao nghỉ kiệp việc nầy việc kia?

Gìa như lá rụng thu về,

Hành trình ta phải tứ bề xét xem.

Mạng người mau chóng nhá nhem,

Không cho ân hận, khát thèm về sau.

Đức Phật bảo Phạm Chí: “Ở đời có bốn thời hành đạo, đặng phước đặng độ, có thể tránh được các sự khổ não. Những gì là 4? Một là khi niên thiếu có đủ nhuệ khí. Hai là giàu sang khi đầy đủ của cải. Ba là khi gặp tam tôn ưa trồng ruộng phước. Bốn là khi đương tính toán muôn vật lo sự ly tán. Thật hành bốn việc nầy, cầu việc gì đều được, chắc chắn đạt thành đạo tích. Lúc ấy đức Thế Tôn lại nói bài kệ rằng:

“Mạng muốn hết ngày đêm,

Cấp thời sức siêng năng,

Thế gian “đế” phi thường,

Chớ lầm trong mờ tối.

Phải học thắp đèn ý,

Tự luyện cầu trí tuệ,

Lìa cấu chớ nhiễm ô,

Cầm đuốc soi đường chánh”.

(Trích kinh Pháp Cú Thí Dụ, quyển thứ 3, phẩm Lão Xị, tạng 28, tờ 79, bên trái)

Lược Giải:

1. Phạm Chí: Brahmacàrim, học sinh của Bà la Môn giáo, trong giáo lý của Bà la Môn, một đời người có chia bốn thời kỳ. Thời kỳ đầu gọi là tựu học. Tức là thời kỳ Phạm Chí.

1. Các khó của người đời:

Nghèo cùng bố thí khó,

Hào quí nhẫn nhục khó,

Nguy hiểm giữ giới khó,

Tuổi trẻ xuất gia khó.

(Trích kinh Bồ Tát Bổn Hạnh, quyển Trung, vũ 5, tờ 40, bên mặt).

1. Người đời có 8 việc khó.

Nghe được chánh pháp rất khó,

Gặp được minh sư không dễ,

Thân người rất là khó được,

Các căn rất là khó đủ,

Sanh được chánh kiến càng khó,

Phát được chánh tín không dễ,

Sum hợp vĩnh viễn rất khó,

Tự tại vô ngại khó hơn.

(Trích kinh Đại Tát Giá Ni Kiền Tư Sở Thuyết, quyển thứ 3, phẩm Tam Luân, dinh 4, tờ 11, bên mặt).

Mục II Vô Thường

1. Mạng sống như cá cạn nước.

Ở trong mỗi ngày lẫn đêm,

Khi đi hoặc đứng lại thêm hao mòn;

Như dòng sông lớn cuốn tròn,

Liên tục chảy mãi không còn đứng yên.

Mỗi đêm ta ngũ qua liền,

Mạng sống theo đó giảm riêng kiếp người,

Như cá cạn nước trọn mười,

Làm sao vui được mà cười hởi ai!

(Trích kinh Kim Sắc Đồng Tử Nhân Duyên, quyển thư nhất, túc 7, tờ 41, bên trái).

1. Một ngày qua mạng người giảm bớt.

Ngày nay đã qua,

Mạng người giảm bớt,

Như cá ít nước,

Đâu có vui gì?

Người sống ở đời,

Hành nghiệp chẳng đồng,

Hiểu biết cũng khác;

Một ngày trôi qua,

Mạng người sút kém;

Tuy sống trăm năm,

Nằm tiêu hết nữa.

(Trích kinh Xuất Diệu: Avadàna sùtra, quyển thứ 2, phẩm Vô Thượng, tạng 5, tờ 40, bên trái).

1. Mạng người nhanh hơn trâu dẫn đi giết:

Ví như Chiên Đà La (1)

Đuổi trâu đến lò sát,

Mỗi bước gần tử địa,

Mạng người nhanh hơn thế.

(Trích kinh Ma Ha Ma Gia: Mahàmayà sùtra, quyển thượng, dinh 10, tờ 28, bên trái).

Lược Giải:

1. Chiên đà la: Candàla giống rất hạ tiện ở Ấn Độ, lấy sự sát sanh trâu dê làm nghiệp.

1. Mạng người không bền lâu:

Không bà con có thể nương cậy,

Không có chỗ để mà ẩn tàng;

Phước cõi trời còn có thể hết,

Mạng người đâu có thể bền lâu.

(Trích kinh Thi Ca La Việt Lục Phương Lễ, trắc 10, tờ 83, bên mặt).

1. Thí dụ Vô Thường Sinh Tử.

Lúc bấy giờ đức Thế Tôn ở trong đại chúng bảo vua Thắng Quang (1) rằng: “Đại Vương! ta nay vì quốc vương lược nói một thí dụ, các cõi sinh tử đắm trước mùi vị vượt qua các họa hoạn. Quốc Vương lắng nghe và suy nghĩ kỹ!

Thuở trước có một người đi dạo chơi nơi đồng ruộng, bị voi dữ đuỗi theo, sợ chạy không chỗ nương; thấy có giếng bỏ trống, bên cạnh có rể cây, liền nắm chắc rễ kia, đưa mình vào giếng. Có hai con chuột trắng và đen, cùng nhau cắn rễ cây. Ở bốn phía bờ giếng có bốn con rắn độc, muốn cắn người kia. Dưới đáy giếng có con độc long. Lòng người kia sợ con độc long, sợ rễ cây đứt, rồi lại thấy trên cành (2) cây có ổ ong mật, năm giọt mật chảy sa vào miệng, nhánh cây lay động, ong bay bốn phía, muốn chích người kia; lữa đồng ruộng bay đến, đốt cháy cây nầy”. Đại Vương hỏi rằng: “Người ấy làm thế nào, ham ít mùi vị ngọt mà chịu khổ vô lượng?”

Lúc ấy đức Thế Tôn bảo rằng: “Đại Vương! đồng ruộng là nói ví dụ cho vô minh đêm dài xa rộng. Nói người kia là để thí dụ cho dị sanh (3). Voi dụ vô thường. Giếng là dụ cho sinh tử. Rễ cây dụ mạng căn. Hai con chuột đen trắng là để dụ ngày đêm. Cắn rễ cây dụ cho mỗi thiện niệm bỏ qua. Bốn con rắn độc dụ về tứ đại. Mật ong dụ ngũ dục. Ong bay dụ tướng tà. Lửa là dụ cho già bịnh. Độc long dụ cho sự chết.

(Trích kinh Thí Dụ, túc 8, tờ 18 bên trái và tờ 19 bên mặt).

Lược Giải:

1. Vua Thắng Quang: Xét trong các kinh điển khác. Thí dụ nầy liên quan đến vua Ba Tư Nặc (Prasenajit) ở nước Xá Vệ.

2. Cành cây, mật ong 5 giọt sa vào miệng: Ý nói sợ lòng tham ưa thích 5 giọt mật ngon ngọt mà không nghĩ đến độc long, ác xà quên luôn rễ cây gần đứt.

3. Dị sanh: người phàm phu vậy. Mỗi loài khác chủng thọ sanh. Đều gọi là dị sanh.

1. Không nhà nào chẳng có người chết:

Thuở xưa có một bà lão, duy nhất có một người con bị bịnh rồi mạng chung, mang để tại gò mã. Bà lão ôm xác con khóc thật thảm thiết! Bà kể: “Chỉ có một người con, hủ hỉ lúc tuổi già, giờ đây chết mất, tôi sống làm gì đây? Nếu không lại thì tôi phải chết theo.” Bà bỏ ăn không uống đã bốn năm ngày. Đức Phật biết, hướng dẫn 500 vị tỳ kheo đến thẳng gò mả kia. Bà lão xa xa thấy đức Phật đi đến, hào quang tỏa sáng. Bà ấy nửa tĩnh nửa mê, đến chỗ Phật làm lễ rồi ngồi một bên.

Đức Phật hỏi bà lão: “Vì sao bà ở trong gò mả?” - Bà lão bạch Phật: “Vì chỉ có một người con, chết mất bỏ lại tôi một mình, tình thương quá nặng tôi muốn chết theo cho đỡ bớt khổ não”. Phật bảo bà lão: “Muốn cho người con sống lại không?” Bà lão thưa: “Muốn lắm lắm” - Đức Phật nói: “Mang hương lửa đến đây, ta sẽ chú nguyện cho người con sống lại. Nhưng chỉ có một điều là phải tìm hương lửa ở nhà nào không có người chết.”

Lúc ấy bà lão liền đi xin lửa, đến mỗi nhà đều hỏi: “Nhà ông lâu nay có ai chết không, cho tôi xin ít lửa? - Người trong mỗi gia đình đều đáp: “Ông bà, cha mẹ, thân quyến đều có chết”. Mỗi nơi hỏi đều bị từ chối, trãi hơn 10 nhà, không dám mang lửa về, liền trở về chỗ Phật, bạch rằng: “Thưa Thế Tôn! Tôi đi khắp nơi tìm, nhưng không có lửa nhà nào mà không có người chết, nên tôi đành trở về tay không”. Đức Phật bảo bà lão: ”Từ khi khai thiên lập địa đến nay, không có người nào sanh ra mà không chết. Người đã chết rồi, bắt họ sống lại, đâu có vui gỉ? Mẹ muốn chết theo con, đâu có ở bên cạnh được, vì mỗi người đều có nghiệp lực khác nhau”.

Bà lão có phần tỉnh ngộ, nhận hiểu lý vô thường một phần nào. Nhờ đó, Phật thuyết cho một thời pháp đặc biệt, bà ấy liền đắc đạo Tu đà Hoàn (1). Kẻ đến xem trong gò mả vài nghìn người, hầu hết đều phát tâm vô thượng chánh chân vậy.

(Trích các kinh Soạn Tạp Thí Dụ quyển hạ, thự 7, tớ 15, bên trái).

Lược Giải:

1. Tu Đà Hoàn: Srota apanna, dịch là Dự Lưu, lại cũng gọi là nhập lưu. Người mới vào cửa thánh, là quả đầu trong 4 quả Thinh Van vậy.

1. Chết không đợi thời:

Ngày nay gây nghiệp nầy,

Ngày mai tạo việc kia,

Đắm trước không quán khổ,

Không biết giặc chết đến.

Hối hả lo việc mình,

Việc người không rảnh giúp;

Giặc chết không đợi chờ,

Đến thì không trốn khỏi.

Như lộc khát đến suối,

Uống rồi mới nghĩ nước;

Thợ săn không lòng từ,

Không cho uống rồi bắn.

Người si cũng như thế,

Siêng làm các tội đời,

Chết đến không chờ thời,

Ai sẽ vì mình giúp.

Lòng người cầu giàu sang,

Năm dục tình chưa đủ,

Các vị đại quốc vương,

Đâu khỏi việc lo nầy.

Tiên nhân luyện chú tiễn,

Cũng không khỏi chết đến;

Vô thường đại tượng đạp,

Kiến, mối cũng khó tha!

(Trích kinh Tọa Thiền Tam Muội, quyển thượng, thự 6, tờ 7, bên trái).

1. Bốn cách cư xử của trượng phu.

Một thuở nọ, đức Phật ở nước Xá Vệ, trong rừng cây của thái tử Kỳ Đà, vườn của ông Cấp Cô Độc. Lúc bấy giờ đức Thế Tôn bảo các tỳ kheo: có bốn thứ ngựa, hiền nhân nên cỡi mà trong thế gian thường có. Những gì là bốn? Loại thứ nhất vừa thấy bóng roi liền theo mệnh lệnh, không chút sái ý. Loại thứ hai roi chạm vào lông, liền biết sợ hãi, vừa ý người chủ. Loại thứ ba roi quất đến thân, rồi sau mới sợ tuân theo ý chủ. Loại thứ tư roi đánh thấu thịt thắm xương, rồi mới lo sợ theo ý của chủ nhân!

Những bậc Trượng Phu (1) cũng có bốn cách. Những gì là bốn? Một là nghe những người ở chốn tụ lạc, hoặc nam hoặc nữ bị bịnh bức não rất là khốn khổ, lăn lộn gần chết. Nghe nói việc ấy, đối với pháp thế gian, hiểu biết nhàm chán; do sự nhàm chán đó chí tâm tu thiện. Ấy là bậc trượng phu điều thuận; như ngựa thấy bóng roi liền theo mệnh lệnh. Hạng người thứ hai ở trong chốn tụ lạc thấy các nam nữ bị bịnh rất nặng, hấp hối rồi bị mạng chung; thấy việc ấy rồi, sanh lòng nhàm lo, nhờ sự nhàm lo ấy, nên hết lòng tu thiện. Ấy là bậc trượng phu điều thuận; cũng như ngựa roi mới chạm vào lông liền tuân ý chủ. Hạng người thứ ba, mặc dù thấy trong chốn tụ lạc có nhiều người bịnh chết, không sanh tâm nhàm ghét; thấy mình có bà con thân tộc giúp đỡ, rồi họ gặp bịnh khốn khổ, bèn đến lúc mạng chung, vậy sau mới xét trong pháp thế gian sanh lòng nhàm ghét, nhờ sự nhàm ghét, siêng tu hạnh lành. Ấy cũng là bậc trượng phu điều thuận; cũng như bị ngựa roi quật đến thân, rồi mới tuân theo ý chủ. Hạng người thứ tư, mặc dù đã thấy có thân tộc giúp đở mìnhj, rồi họ bị bịnh chết mất, nhưng không sanh tâm nhàm chán; đợi đến lúc chính mình thọ bịnh, chịu rất nhiều khổ não, gần đến mạng chung, sau đó mới sanh tâm nhàm chán, do sự nhàm chán mới tu các hạnh lành. Ấy cũng có thể gọi là hạng người trượng phu hay điều phục; cũng như bị roi đánh thấu thịt thấm xương, rồi mới lo sợ, theo ý của chủ nhân……

(Trích kinh Biệt Dịch Tạp A Hàm, quyển thứ 8, thời 5, tờ 51, bên mặt).

Lược Giải:

1. Những bậc trượng phu: chữ bậc là phương pháp đưa người đến bờ bên kia. Bậc truợng phu nhờ nhận rõ lý vô thường mà qua đến bốn loại bờ bên kia vậy.

Mục III KHỔ

1. Tướng họa phước vô thường

Đa số người đời không tin làm lành được lành, làm đạo đắc đạo; không tin người chết rồi sanh lại, bố thí được phước; những việc thiện ác đều không bao giờ tin; họ cho rằng tất cả đều mơ màng, không có gì thật tế. Cùng nhau sống để hưởng thụ. Tu nhơn tích đức già đời cũng chết! Cùng sống tự do tạo tác, cha truyền con nối, tiền nhân tổ phụ đều không làm lành, không biết gì tội phước báo ứng. Thân ngây thơ tâm mờ ám, ý chí điên cuồng, con đường sinh tử, các việc thiện ác, tự họ không thấy được mà cũng không cần tìm hiểu; tốt xấu họa phước không biết phân biệt cứ nhắm mắt làm càng, đến đâu hay đó. Con đường sinh tử, những cảnh thiện ác, triển chuyển tạo thành; hoặc cha khóc con, hoặc con khóc cha, anh em, vợ chồng, lẫn nhau than khóc; họ điên đảo gây nghiệp, căn bản vô thường, đều do đời quá khứ, không thể bảo trì trường tồn. Những lời về đạo lý, họ không chịu tin, do đó nên bị sinh tử lưu chuyển, không khi nào thôi dứt. Những người như thế mờ tối đến chỗ cùng tột, không bao giờ tin tưởng kinh pháp, tâm không chịu lo xa, mỗi việc đều muốn cho toại ý. Mê lầm con đường ái dục, không thông hiểu đạo đức, đắm chìm trong sự giận tức, tham lam tài sắc. Không biết khi nào họ mới thức tĩnh, mãi chịu khổ trong đường ác, không bao giờ giải thoát được con đường sinh tử. Thật là đáng thương xót!

Hoặc đôi khi trong gia đình cha con, anh em, chồng vợ, khi chết lúc sanh, thương xót lẫn nhau; ân ái quyến luyến, lo nghĩ mọi sự ràng buộc, tâm ý rất là đau khổ, cùng nhau luyến ái hoặc có khi trái ý nghịch lòng, trãi ngày dồn tháng, không bao giờ giải quyết xong. Những lời dạy về đạo đức, tâm thần khó mở mang; suy nghĩ việc đời thì dễ dàng đắm nhiễm, nhất là không bao giờ rời tình dục, màng vô minh ngăn che dày đặc làm cho tâm hồn luôn luôn mờ tối; không thể nghĩ sâu về đạo lý, tâm làm sao đoan chính, chuyên tinh hành đạo để mà quyết chí đoạn hẳn việc đời, rốt cuộc không ích gì cho mình cũng như cho đời thì làm sao mà đắc đạo. Thật đáng xót thương! Tất cả việc làm rối tâm đều do ái dục đứng đầu. Người mê lầm thì quá đông, kẻ giác ngộ lại ít, thế gian điên đảo không thể vào đó nương nhờ, tôn ti thượng hạ, nghèo giàu, sang hèn đều nằm trong biển khổ, trong mỗi lúc đều tạo sự sát độc. Ác khí bao trùm do các việc vọng động phát khởi trái ngược sự tự nhiên của trời đất, không theo lương tâm của con người, cứ gây các sự quấy ác, hành động buông lung, tội ấy đưa đến chỗ cùng cực, mạng sống lâu chưa hết, liền bị cướp đoạt. Khi vào nơi đường ác, nhiều kiếp họ chịu khổ lụy, xoay dần trong ấy vài nghìn ức kiếp, khó mà cầu ra khỏi, sự đau khổ khó mà diễn tả. Rất đáng thương xót!

(Trích kinh Vô Lượng Thọ: SukhàvativyùhaSùtra, quyển hạ, địa 8, tờ 24, bên phải và trái).

1. Cái gì khổ nhất?

Ngày xưa đức Phật ở tại tịnh xá, thuộc nước Xá Vệ. Lúc bấy giờ có bốn vị tỳ kheo ngồi dưới gốc cây cùng nhau vấn đáp: “Tất cả việc trong thế gian, cái gì khổ nhất?” Một vị trả lời: “Sự dâm dục là khổ nhất trong thiên hạ”. Vị thứ hai: “Sự giận tức là khổ nhất trong thế gian”. Vị thứ ba: “Sự đói khát là khổ nhất trong thế gian”. Tỳ kheo thứ tư: “Sợ hãi là khổ nhất trong trời đất”. Bốn vị tranh nhau cải mãi không thôi về vấn đề cái gì khổ nhất trong thế gian.

Đức Phật nghe biết liền đến chỗ ấy hỏi các tỳ kheo tranh luận về việc gì. Các vị làm lễ và bạch lại các việc cho đức Phật nghe. Đức Thế Tôn dạy: “Tỳ kheo! các ông luận không chịu xét nghĩa gốc của khổ; nỗi khổ nhất trong thiên hạ, chính là do có xác thân, đói khát lạnh nóng, giận tức sợ sệt, sắc dục oán họa v.v… đều do ở thân. Luận về thân, nó là gốc của sự khổ, nó là nguồn gốc của sự hoạn họa; lao tâm nhọc trí, lo buồn muôn mối; trong ba cõi xáo trộn, tàn hại lẫn nhau, mỗi loài bị ràng buộc đắm trước, con đường sinh tử không bao giờ chấm dứt. Đều do có thân; muốn lìa các khổ ở thế gian, cầu được tịch tịnh. Mỗi người phải nhiếp tâm giữ chánh niệm, mặc nhiên không vọng tưởng, sẽ được trở về cãnh giới nê hoàn (1). Ấy là nguồn vui tối thượng. Lúc ấy đức Thế Tôn liền nói bài kệ rằng:

“Nóng nảy không gì hơn dâm dục,

Độc hại không gì hơn giận tức,

Khổ não không gì hơn thân mạng,

An vui không gì hơn tịch diệt.

Không nên vui những việc vui nhỏ,

Người biện luận ít, ít có huệ;

Quán sát kỹ tìm cầu việc lớn,

Mới được nhiều an vui vĩ đại.

Ta đã là Thế Tôn trong đời,

Chánh độ ba cõi (2) vượt bến mê,

Hàng phục quân ma trừ nhiệt não”.

(Trích kinh Pháp Cú Thí Dụ: Dhammapada Sùtra, phẩm An Ninh thứ 3, tạng 6, tờ 81, bên trái).

Lược Giải:

1. Nê Hoàn: Nirvàna: Niết Bàn, cảnh an vui, giải thoát.

2. Ba cõi: tức là cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc. Chúng hữu tình mê muội cho sự tồn tại của tam giới.

1. Khổ nào nặng nhất trong thế gian?

Lúc bấy giờ có năm vị tỳ kheo thông thái, đều gọi là tinh tấn lực, ở dưới gốc cây trong rừng núi, nhàn tịch cầu đạo. Khi ấy có bốn con thú, nương nhờ bên cạnh thường được an ổn. Ấy là một con bồ câu, một con quạ, một con rắn độc và một con nai. Bốn con thú ấy ban ngày đi kiếm ăn, tối lại trở về. Một đêm nọ bốn con thú cùng nhau đưa ra câu hỏi: “Khổ trong thế gian, loại nào nặng nhất?” Con quạ nói: “đói khát khổ nhất. Lúc đói khát thân ốm mắt mờ, thần thức không yên ổn; khi gieo thân vào lưới, không còn thấy nguy hiểm; chúng tôi tan nát thân mạng cũng đều do sự đói khát, tìm kiếm món ăn. Tóm lại, đói khát là một việc hết sức khổ”. Con bồ câu tỏ bày ý kiến: “Dâm dục rất khổ, sắc dục hừng thạnh, mọi việc mù quáng cho đến nổi nguy thân diệt mạng đều do nổi khổ dăm dục”. Con rắn độc nói: “Giận tức rất là khổ, một khi lửa giận nổi lên, không kể thân sơ; nhiều lúc giết hại người, cũng có khi tự sát”. Cuối cùng con nai phát biểu ý kiến: “Sự sợ hãi là mối đe dọa khổ nhất, tôi đi dạo trong rừng, mắt cứ dớn dác, lo sợ các người thợ săn và các loài beo sói, mỗi khi nghe tiếng động, lén lút chạy trốn, mẹ con phải giúp nhau, tim gan gần như xé nát. Tóm lại, sợ hãi thật là khổ lụy.”

Các tỳ kheo nghe biết liền bảo bốn con thú rằng: “Các ý kiến của bốn huynh đệ bàn luận đều là nhánh ngọn của sự khổ; các vị không chịu xét đến gốc khổ. Nguồn gốc khổ trong thiên hạ là do xác thân; thân là túi đựng các sự khổ não, lo ngại đủ điều cũng là cái thân. Vì thế, nên chúng tôi bỏ thế tục học đạo, diệt ý thức đoạn vọng tưởng, không ham xác thân tứ đại, đoạn hẳn nguồn gốc khổ đau, chí hướng tìm cầu cho được Niết bàn. Cảnh giới Niết bàn tịch diệt không hình tướng, dứt hết các vấn đề lo nghĩ, cầu mong an lạc rộng lớn”.

Bốn con thú nghe rồi tâm khai ý hiểu, trực nhận gốc khổ là do nơi thân mạng.

(Trích kinh Pháp Cú Thí Dụ, phẩm An Ninh thứ 3, tạng 6, tờ 81, bên trái).

1. Chết là khổ

Chết tức là xã xác thân đã thọ. Khi xã báo thân có hai cách: một là mạng căn hết rồi chết. Hai là do duyên nghiệp bên ngoài mà chết. Mạng căn hết rồi chết cũng có ba cách: một là thân mạng tàn, không phải phước hết. Hai là do hết phước, chẳng phải mạng hết. Ba là phước mạng đều hết. Do duyên nghiệp bên ngoài bị chết lại có ba thứ: một là chết không phải số phần hại mình; hai là chết ngang trái vì người khác; ba là đều bị cả hai.

Lại nữa có ba loại chết khác: một là chết phóng dật; hai là chết phá giới; ba là chết hoại mạng căn. Thế nào gọi là chết phóng dật? Nếu có ai hủy báng đại thừa, Phương Đẳng, bát nhã ba la mật. Gọi là chết phóng dật. Chết phá giới là như thế nào? tức là hủy phạm các giới cấm mà các đức Phật đời quá khứ hiện tại đã tạo dựng cũng như chư Phật đời vị lai sẽ tạo dựng gọi là chết phá giới. Thế nào gọi là chết hoại mạng căn? Bỏ xác thân ngũ ấm, nên gọi là chết hoại mạng căn. Do đó nên thường gọi chết là đại khổ.

(Trích kinh Đại Bát Niết Bàn: Mahàparinirvàna sùtra, phẩm Thánh Hạnh thứ 12, dinh 5, tờ 60, bên mặt).

1. Khổ thuộc bên khác

Nếu tất cả việc xảy ra cứ cho la thuộc kẻ khác thì sẽ chuốc lấy sự khổ não thêm; trái lại nếu các việc xảy ra đều nghĩ do nơi mình, thì sẽ đi đến tụ tại an lạc.

(Trích kinh Đại Bát Niết bàn, phẩm Chúng Sở vấn thứ 16, Dinh 5, tờ 53, bên trái).