Sinh Từ Đâu Đến Chết Sẽ Về Đâu

Sinh Từ Đâu Đến, Chết Sẽ Về Đâu?

Hầu hết mọi người đều mơ hồ bước vào cõi đời này. Trải qua thời gian học tập và xây dựng cuộc sống, giật mình chợt thấy tóc đã điểm bạc, sức lực không còn dồi dào, toàn thân hiện rõ những dấu vết của thời gian.

Ta đã già rồi ư? Sự vô thường của thời gian quả thật không gì chống lại được. Nhìn về phía trước thì mờ mịt, chẳng ai biết được mình sau khi chết sẽ ra sao? Không ai trong chúng ta chẳng một lần tự hỏi: Cuộc đời này chỉ như thế thôi sao? Tại sao ta lại phải đến cõi đời này? Nhìn về quá khứ, cùng lắm cũng chỉ có thể nhớ lại một vài ký ức vụn vặt thời thơ ấu, nhưng vẫn không thấy rõ được sinh mệnh này rốt cuộc từ đâu đến. Và đây chính là câu hỏi muôn thuở: Sinh từ đâu đến, chết sẽ về đâu? Tại sao ta lại phải đến cõi đời này?

Luân hồi ba đời

Con người luôn băn khoăn về ý nghĩa của sự sống, và không gì khó hiểu hơn những câu hỏi này. Nếu không có câu trả lời rõ ràng, nhân loại sẽ mãi mãi cảm thấy mơ hồ về ý nghĩa và giá trị của cuộc sống. Từ xưa đến nay, con người không ngừng nỗ lực khám phá và tìm kiếm lời giải đáp cho chủ đề này.

Một số người chỉ tin vào những gì nằm trong khả năng quan sát hữu hạn của mình, cho rằng con người chẳng qua chỉ là sản phẩm của sự kết hợp giữa tinh cha và huyết mẹ. Họ tin rằng, khi con người chết đi, tất cả sẽ kết thúc. Quan điểm này thật chủ quan và cố chấp, vì cho rằng những gì không thể quan sát, định tính hay định lượng, thì đều không tồn tại. Thực tế, những người theo quan điểm này vẫn bối rối trước những câu hỏi như: Vũ trụ này hình thành thế nào? Loài người từ đâu mà có?

Một số người khác cho rằng sinh mệnh là sự kết hợp của thể xác và tinh thần, khi cơ thể tan rã vẫn còn một sức mạnh tâm linh tiếp tục tồn tại, dẫn dắt sự hình thành của một sinh mệnh mới. Hiện tượng này được gọi là luân hồi. Khi nói về luân hồi là đề cập đến quá khứ, hiện tại và tương lai, hay còn gọi là luân hồi ba đời. Yếu tố cốt lõi hình thành luân hồi là sức mạnh của tinh thần (tâm thức), do đó luân hồi không chỉ giới hạn trong loài người mà còn tồn tại ở mọi chúng sinh.

Quan niệm về luân hồi đã xuất hiện trước thời Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, có mặt trong kinh điển Vệ đà, thuộc nền văn hóa Bà la môn. Vào thời của Đức Phật, tư tưởng luân hồi đã trở thành dòng tư tưởng chủ lưu trong nền văn hóa Ấn Độ. Nói về luân hồi, không thể không nhắc đến nghiệp lực, và ngược lại, bàn về nghiệp lực cũng không thể bỏ qua luân hồi. Có thể nói, nghiệp lực là cơ chế quan trọng của luân hồi.

Nghiệp lực là gì?

Bản chất của nghiệp lực là gì? Nghiệp lực hình thành và vận hành như thế nào?

Vào thời điểm đó, mỗi trường phái triết học và tôn giáo của Ấn Độ đều có những quan điểm khác nhau về nghiệp lực. Tuy nhiên, hầu hết đều đồng tình rằng nghiệp lực là hệ quả của hành động (hành vi) và có khả năng tồn tại tiềm tàng trong các sinh vật có tâm thức. Nó được xem là một thế lực ẩn giấu, có thể trỗi dậy và phát huy tác động vào một thời điểm thích hợp.

Ngoài nghiệp lực, có những khái niệm liên quan mật thiết đến luân hồi, như quan niệm về giải thoát và sự phát triển của việc tu hành. Tư tưởng giải thoát xuất hiện sau khi tư tưởng luân hồi được hoàn thiện, vì giải thoát chính là ra khỏi vòng luân hồi. Hành trình tu tập nhằm thực hiện lý tưởng giải thoát, và cũng từ đây, xuất hiện những phương pháp tu tập khác nhau.

Cái chết có lẽ là sự thay đổi và biến động lớn nhất trong cuộc đời của một con người, thường đi kèm với nỗi sợ hãi và khổ đau. Sự phát triển của tư tưởng luân hồi đã mở rộng tầm nhìn của con người về sự sống, mở ra một “cánh cửa hy vọng” mới. Tuy nhiên, khi đi sâu vào suy tư, con người sẽ nhận ra rằng luân hồi chính là sự trói buộc lớn nhất. Từ đây, con người tìm kiếm một con đường để giải phóng khỏi sự trói buộc này. Đó chính là hành trình tu hành để giải thoát. Cảnh giới giải thoát cũng được gọi là Niết bàn.

Đức Phật có chủ trương luân hồi ba đời?

Khái niệm về nghiệp lực, luân hồi, giải thoát và tu hành đã là một phần trong dòng chảy tư tưởng chủ lưu của nền văn minh Ấn Độ vào thời Đức Phật. Vậy Ngài đã có quan điểm như thế nào đối với những tư tưởng này, đặc biệt là tư tưởng về luân hồi, vốn liên quan mật thiết đến câu hỏi muôn thuở: Sinh từ đâu đến, chết sẽ đi về đâu? Liệu Đức Phật có chủ trương quan niệm về luân hồi ba đời hay không?

Nếu xem xét những nội dung được ghi lại trong các bộ kinh A hàm thời kỳ đầu, có thể thấy rằng trọng tâm trong lời dạy của Đức Phật là giải quyết những khổ đau hiện tại, chứ không hoàn toàn lấy tư tưởng luân hồi làm trọng tâm. Tuy nhiên, trong kinh A hàm vẫn có không ít đoạn kinh văn cho thấy Đức Phật khẳng định tư tưởng về luân hồi ba đời.

Ví dụ, Đức Phật từng nói: “Ta nhớ lại tiền kiếp của chính mình”. Trong những đoạn kinh này, Đức Phật kể lại về các kiếp trước của mình, bao gồm những nỗ lực tu hành và những trải nghiệm đã qua, để giảng dạy cho các đệ tử. Điều này cho thấy rõ ràng rằng Đức Phật thừa nhận sự tồn tại của quá khứ, hiện tại và tương lai trong luân hồi¹.

Một lần khác, Tôn giả Đại Mục kiền liên nhìn thấy có rất nhiều chư thiên (chúng sinh ở cõi trời) đang vây quanh Đức Phật để nghe pháp. Tôn giả bèn hỏi Đức Phật rằng, trong số những chư thiên đó, có ai đã từng nghe pháp của Đức Phật trong các kiếp trước không. Đức Phật trả lời rằng: “Đúng vậy, trong số những chúng sinh vây quanh này, có những vị chư thiên trước đây đã từng nghe pháp của Ta. Khi thân thể họ hoại diệt và mạng sống chấm dứt, họ sinh lên cõi trời này”. Điều này cho thấy, do đã từng nghe pháp và tu tập trong kiếp trước, những chúng sinh đó đạt được thành tựu trong Phật pháp, và sau khi chết, họ tái sinh về cõi trời nhưng vẫn tiếp tục tu tập và nghe pháp[2].

Hơn nữa, Đức Phật cũng từng nhắc đến nơi tái sinh của các Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, cư sĩ nam và cư sĩ nữ sau khi họ qua đời. Trong các đoạn kinh này, Đức Phật mô tả rằng có người tái sinh ở các cõi trời, có người nhập Niết bàn, nhưng cũng có những người phải chịu tái sinh trong địa ngục hoặc những cõi thấp hơn do nghiệp lực bất thiện của họ[3].

Điều này liên quan đến hai trong số mười khả năng đặc biệt của Đức Phật, được gọi là Thập lực. Đặc biệt, hai trong số mười năng lực này là, lực thứ tám: Khả năng nhớ lại các kiếp sống trước của chính mình, và thứ chín: Khả năng thấy rõ sự chết và sự tái sinh của tất cả chúng sinh.

Với khả năng thứ tám, Đức Phật có thể nhớ lại tiền kiếp của mình trong hàng trăm ngàn kiếp trước, bao gồm tên tuổi, dòng dõi, nơi sinh, nỗi khổ và niềm vui, tuổi thọ và các sự kiện trong cuộc sống của Ngài. Ngài cũng có thể nhớ lại lúc chết và nơi tái sinh trong mỗi kiếp sống.

Với khả năng thứ chín, Đức Phật có thể nhìn thấy sự chết và tái sinh của tất cả chúng sinh. Với thiên nhãn vượt xa thị giác của con người, Ngài thấy rõ các hình thái của chúng sinh và biết rõ chúng sinh nào đang hướng đến cõi thiện, cõi ác, cõi địa ngục hay cõi trời. Tất cả những điều này đều dựa trên nghiệp lực của mỗi chúng sinh. Những ai thực hiện hành động bất thiện về thân, khẩu và ý, chê bai bậc Thánh, hay có tà kiến, thì sau khi chết sẽ bị tái sinh vào địa ngục. Ngược lại, những ai thực hành hành động thiện lành, có chánh kiến và ca ngợi các bậc Thánh, thì sau khi chết sẽ tái sinh vào cõi trời. Tất cả những điều này đều nằm trong thiên nhãn trí của Đức Phật[4].

Từ những dẫn chứng trên, có thể khẳng định rằng, mặc dù tư tưởng luân hồi không phải là trọng tâm của giáo lý Phật giáo, nhưng Đức Phật luôn giảng dạy về luân hồi ba đời.

Sự sinh tử vô thủy của chúng sinh

Ngoài những lời dạy về luân hồi ba đời, trong các kinh A hàm, Đức Phật còn giảng dạy về sự sinh tử luân hồi vô tận của chúng sinh. “Chúng sinh từ vô thủy sinh tử, bị vô minh che lấp, bị ái dục trói buộc, phải trải qua vòng sinh tử luân hồi dài đằng đẵng trong đêm dài tăm tối mà không biết đâu là điểm tận cùng của khổ đau”[5].

Ở đây, cụm từ “vô thủy sinh tử” chỉ ra rằng vòng luân hồi của chúng sinh không có điểm khởi đầu rõ ràng. Từ “đêm dài” cũng được dùng để mô tả hai khía cạnh của vòng luân hồi sinh tử:

- Sự khổ não: Vòng sinh tử giống như một đêm tối dài dằng dặc, trong đó chúng sinh bị nhấn chìm trong nỗi đau khổ triền miên.

- Sự vô minh: Vòng sinh tử như một đêm tối không có ánh sáng, khiến chúng sinh chìm đắm trong vô minh, không biết mình đang đi đâu và sẽ đi về đâu.

Trong vô lượng kiếp, chúng sinh đã kinh qua vô số lần sinh và tử, điều này vượt xa khỏi khả năng nhận thức của phàm phu. Vì vậy, đối với một người tu hành hướng đến giải thoát, việc cố gắng truy tìm về quá khứ của bản thân, hay thảo luận về những kiếp sống đã qua, sẽ không mấy lợi ích.

Khái niệm vô thủy khiến chúng ta, những người phàm phu, cảm thấy khó hiểu, bởi vì con người thường quen với ý niệm về một khởi đầu. Nhưng trong quan niệm Duyên khởi (mọi hiện tượng đều do nhân duyên mà sinh khởi), mọi sự tồn tại đều tương thuộc và nối tiếp không ngừng, không có một khởi điểm cố định. Do đó, vô thủy không có nghĩa là không có nguồn gốc, mà là không có một khởi điểm tuyệt đối. Mọi điểm bắt đầu mà ta thấy biết thực chất chỉ là quy ước, giới hạn tạm thời.

Ngoài ra, khái niệm vô thủy cũng cho thấy rằng quá khứ của chúng sinh là vô cùng vô tận. Trong vô lượng kiếp, chúng sinh đã kinh qua vô số lần sinh và tử, điều này vượt xa khỏi khả năng nhận thức của phàm phu. Vì vậy, đối với một người tu hành hướng đến giải thoát, việc cố gắng truy tìm về quá khứ của bản thân, hay thảo luận về những kiếp sống đã qua, sẽ không mấy lợi ích. Đức Phật đã khuyên các Tỳ kheo rằng: “Điều đó không có ích lợi cho việc tu tập chánh hạnh, không có lợi ích cho trí tuệ, không đưa đến giác ngộ, cũng không dẫn đến Niết bàn”[6].

Do đó, những ai thực sự nhận thức rõ về Duyên khởi sẽ không lãng phí thời gian để truy tìm các kiếp quá khứ, cũng không đoán trước kiếp sống tương lai của mình[7].

Tâm lý sợ hãi về cái chết và sự tái sinh

Tuy nhiên, với người phàm phu, việc sợ hãi về cái chết và sự tái sinh là điều khó tránh khỏi. Đó là vì con người không có sự hiểu biết đầy đủ về Duyên khởi, nên luôn hoang mang trước cái chết và tương lai của mình.

Chuyện cư sĩ Ma ha nam rất lo lắng về cái chết của mình. Ông hỏi Đức Phật rằng: “Thưa Thế Tôn! Khi con lâm chung, con sẽ sinh về đâu?”. Ông lo ngại về mạng sống mong manh, trong khoảnh khắc cận tử, mình sẽ bị xao lãng và không thể giữ được chánh niệm. Đức Phật đã an ủi ông: “Chớ sợ hãi, chớ lo lắng! Khi qua đời, ông sẽ không rơi vào ác đạo. Giống như một cái cây lớn luôn nghiêng về một phía. Khi cây bị chặt, nó chắc chắn sẽ đổ về phía mà nó đã nghiêng. Cũng vậy, nếu ông đã nuôi dưỡng tâm chánh tín, đã thực hành chánh hạnh, thì sau khi chết sẽ sinh về cõi lành”[8].

Bài học từ cây nghiêng nhấn mạnh một chân lý quan trọng: “Sống nghiêng về hướng nào, khi chết sẽ ngã về hướng đó”. Nếu nghiêng về chánh niệm và Chánh pháp, sau khi chết, ta sẽ sinh về cõi lành. Nếu nghiêng về tham, sân, si, ta sẽ rơi vào cõi ác.

Giữa cái chết và sự sống

Mặc dù trong các bộ kinh A hàm, Đức Phật tập trung giảng dạy về việc chấm dứt phiền não, nhưng vẫn có một số thông tin về quá trình chuyển tiếp từ cái chết của đời này sang sự tái sinh của một kiếp sống mới, đời sau.

Tại sao lại chỉ có một số ít thông tin về vấn đề này? Có thể vì hai lý do: Đây không phải là trọng tâm trong giáo lý của Đức Phật. Thứ nữa, những thông tin này vượt quá khả năng nhận thức thông thường của con người, nên việc bàn luận quá nhiều cũng không mang lại lợi ích thực tiễn.

Như đã đề cập trước đó, khi một người chết, không phải tất cả đều kết thúc. Một sức mạnh khao khát mãnh liệt đối với sự sống vẫn tồn tại và tiếp tục thúc đẩy sự hình thành một kiếp sống mới. Từ những đoạn kinh văn trong kinh A hàm, có thể thấy rằng sức mạnh này được gọi là “hữu” hoặc “hậu hữu” (sự hiện hữu tiếp theo)⁹.

Ba yếu tố hình thành một sự sống mới

Kinh Trung A hàm, Đức Phật đã dạy rằng, để một kiếp sống mới có thể khởi sinh, cần có ba yếu tố hội tụ. Đó là: Tinh cha (phụ tinh), huyết mẹ (mẫu noãn), hương ấm (gandhabba). Ba yếu tố này phải hội tụ đầy đủ thì mới có thể hình thành một sự sống mới¹⁰.

Tuy nhiên, khái niệm hương ấm vẫn chưa được làm rõ trong kinh văn. Về sau, các luận sư trong thời kỳ Phật giáo Bộ phái đã có những quan điểm khác nhau về khái niệm này¹¹. Một số luận sư cho rằng hương ấm là trung ấm (giai đoạn trung gian giữa cái chết và sự tái sinh), trong khi một số khác lại cho rằng không hề tồn tại trung ấm.

Hai quan điểm về trung ấm

Trong luận Tỳ bà sa (Vibhāṣā śāstra), có hai quan điểm chính về sự tồn tại của trung ấm.

Ý kiến ủng hộ trung ấm: Những người theo ý kiến này cho rằng hương ấm chính là trung ấm. Đây là giai đoạn thần thức sau cái chết nhưng trước khi có sự đầu thai mới. Trung ấm tồn tại trong một thời gian ngắn cho đến khi tìm được điều kiện thích hợp để đầu thai.

Ý kiến phủ nhận trung ấm: Những người theo quan điểm này cho rằng không có sự tồn tại của trung ấm. Họ cho rằng cái chết và sự tái sinh xảy ra ngay lập tức, giống như hình ảnh ánh sáng và bóng tối khi ánh sáng tắt, bóng tối liền xuất hiện. Không có giai đoạn trung gian nào ở giữa.

Trong một đoạn kinh khác, Đức Phật giải thích về mối quan hệ giữa thức (thức tái sinh) và danh sắc (thân tâm). Ngài hỏi Tôn giả A nan: “A nan! Nếu thức không nhập vào thai mẹ, thì thân và tâm của bào thai (danh sắc) có thể hình thành được không?”.

Điều này cho thấy, sự hình thành của bào thai không chỉ dựa vào tinh trùng và trứng, mà còn cần có thức (thức tái sinh) nhập vào. Đây cũng là minh chứng cho việc, vào thời điểm chết, thức chính là yếu tố quan trọng nhất để hình thành kiếp sống mới¹².

Khái niệm “thức chấp thủ” (thức nắm giữ)

Ở thời điểm cận tử, khi một người sắp chết, thức của họ thường được gọi là “thức chấp thủ” để phân biệt với thức thông thường.

Thức chấp thủ là trạng thái của thức có xu hướng chấp trước, bám víu vào sự sống, từ đó dẫn đến sự tái sinh. Sau khi chết, thức này mang theo nghiệp lực của người chết, nhập vào bào thai và hình thành một sinh mệnh mới.

Sự khác biệt giữa thức chấp thủ và thức thông thường là: Thức chấp thủ bám víu vào sự sống, tạo động lực mạnh mẽ cho sự tái sinh. Thức thông thường là ý thức bình thường trong đời sống hàng ngày, không có vai trò bám víu mạnh mẽ như thức chấp thủ.

Luận Phát trí đã miêu tả thức chấp thủ như một cái cây với gốc rễ bám vào đất, gốc rễ chính là thức chấp thủ, còn đất là nơi thức bám vào để tồn tại. Từ đây, thức chấp thủ lớn dần và phát triển thành cây lớn.

Giữa chết và sinh, không có khoảng trống tuyệt đối. Quá trình này được điều khiển bởi thức chấp thủ, mang theo nghiệp lực và tâm chấp thủ sự sống, tạo thành sức mạnh thúc đẩy sự đầu thai. Chính sức mạnh này, được gọi là “hữu” hoặc “hậu hữu”, là yếu tố cốt lõi giải thích vì sao luân hồi không gián đoạn.

Động lực của luân hồi

Vậy, điều gì thúc đẩy sự tiếp nối giữa cái chết và sự sinh ra, tạo nên vòng luân hồi?

Như đã đề cập trước đó, vào thời điểm một người qua đời, trong tầng sâu nhất của ý thức, vẫn tồn tại một lực chấp thủ mãnh liệt đối với sự sống. Chính lực chấp thủ này đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy một kiếp sống mới. Nhưng sức mạnh này xuất phát từ đâu?

Theo lời dạy của Đức Phật, lực chấp thủ này xuất phát từ hai yếu tố căn bản: Vô minh, sự thiếu hiểu biết, không nhận thức được bản chất thật của sự vật. Và khát ái, sự khao khát, ham muốn, bám víu vào sự tồn tại.

Kinh văn mô tả: “Vô minh che lấp, ái dục trói buộc, khiến chúng sinh bị luân hồi sinh tử trong đêm dài vô tận, không nhận ra đâu là điểm dừng của khổ đau”. Vô minh và khát ái tuy được liệt kê thành hai yếu tố riêng biệt, nhưng thực ra chúng là một. Cốt lõi của chúng chính là chấp ngã (sự bám chấp vào cái tôi).

Làm thế nào để dập tắt động lực của luân hồi? Muốn dập tắt động lực của luân hồi, điều cốt yếu là phải đoạn diệt chấp ngã. Tại sao vậy? Bởi vì chính chấp ngã là yếu tố quyết định sự vận hành của toàn bộ luân hồi. Chỉ khi nào một người có thể hoàn toàn nhận thức rằng ‘vạn pháp vô ngã’ (tất cả các pháp đều không có cái tôi), họ mới có thể chấm dứt động lực của luân hồi.

Tại sao lại nói như vậy?

Mọi dạng khát ái của chúng sinh đều bắt nguồn từ cái tôi. Chúng sinh yêu cầu, mong muốn, khao khát tất cả mọi thứ cho bản thân mình.

Cảm giác về cái tôi và khát ái là hai mặt của một thực thể duy nhất. Nếu không có cảm giác về “tôi”, khát ái sẽ không có nơi để bám víu. Tương tự, nếu không có khát ái, “cái tôi” cũng không có môi trường để biểu hiện.

Tuy nhiên, có một sự khác biệt giữa chấp ngã (cái tôi) và khát ái. Khát ái: Thường thể hiện rõ ràng ra bên ngoài, thông qua hành động và suy nghĩ. Chấp ngã: Ẩn sâu bên trong, khó nhận diện hơn, nhưng chính nó là gốc rễ của mọi khát ái.

Làm thế nào để dập tắt động lực của luân hồi? Muốn dập tắt động lực của luân hồi, điều cốt yếu là phải đoạn diệt chấp ngã. Tại sao vậy? Bởi vì chính chấp ngã là yếu tố quyết định sự vận hành của toàn bộ luân hồi. Chỉ khi nào một người có thể hoàn toàn nhận thức rằng “vạn pháp vô ngã” (tất cả các pháp đều không có cái tôi), họ mới có thể chấm dứt động lực của luân hồi. Khi đó, quy luật “cái này không thì cái kia không” sẽ được áp dụng. Tức là, khi chấp ngã không còn, thì khát ái cũng diệt mất, vì không còn chỗ bám víu, vòng luân hồi cũng ngừng vận hành.

Chấm dứt động lực luân hồi

Kinh văn thường so sánh việc chấm dứt động lực của luân hồi với hình ảnh chặt đứt cây đa la, một loại cây không có khả năng mọc lại sau khi bị chặt. Ví dụ, trong kinh Tạp A hàm, kinh số 209, Đức Phật dạy: “Khi hành giả nhận thức được rằng các pháp (chẳng hạn như xúc, thọ) đều không phải là ta, không phải là của ta, thì tâm sẽ không còn bám víu vào chúng, và tâm được giải thoát. Đây chính là điều được gọi là chặt đứt gốc rễ, giống như chặt đứt gốc cây đa la, nó sẽ không bao giờ mọc lại trong tương lai”.

Kinh Tạp A hàm, kinh số 962, Đức Phật giải thích: “Vị Tỳ kheo đã đạt được giải thoát không còn sinh, cũng không còn chết”. Kinh Tạp A hàm, kinh số 657, Đức Phật khẳng định: “Vì có nhân, nên có sinh tử; nếu nhân diệt, thì sinh tử cũng không còn”.

Tầm quan trọng của nghiệp lực (karma) trong luân hồi

Một yếu tố quan trọng khác trong luân hồi là nghiệp lực (karma) - những hành động thiện ác và hậu quả của chúng. Nghiệp lực quyết định nơi mà chúng sinh sẽ tái sinh sau khi chết.

Nghiệp thiện (hành động thiện) sẽ dẫn đến sự tái sinh trong cõi lành (cõi trời, cõi người). Nghiệp ác (hành động bất thiện) sẽ dẫn đến sự tái sinh trong cõi ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Nghiệp lực và báo ứng là một phần không thể thiếu trong giáo lý luân hồi của Phật giáo. Nghiệp (karma) là lực tác động dẫn đến sự tái sinh, và nơi tái sinh được quyết định bởi nghiệp thiện hoặc nghiệp ác của mỗi người.

Nghiệp và quả báo đóng vai trò rất lớn trong việc giải thích luân hồi. Động lực của luân hồi chính là sự kết hợp của vô minh, khát ái và chấp ngã. Khi nào chấp ngã còn, thì vô minh và khát ái vẫn còn. Khi nào chấp ngã bị tiêu diệt, vòng luân hồi cũng dừng lại.

Tóm lại, vòng luân hồi không phải là một chu kỳ vô tận không có lối thoát. Chấp ngã chính là gốc rễ của vòng luân hồi, và khi chấp ngã bị diệt trừ, vòng luân hồi sẽ chấm dứt. Trạng thái này được gọi là Niết bàn (Nirvana), nơi mà không còn sinh cũng không còn tử.

[1] Các đoạn kinh liên quan đến việc Đức Phật hồi tưởng tiền kiếp có trong các kinh: Tạp A hàm, các kinh số 264, 285, 286, 287; [2] Tạp A hàm, kinh số 506; [3] Tạp A hàm, kinh số 852 và kinh số 1065; [4] Tạp A hàm, kinh số 684; [5] Các kinh liên quan đến ý niệm “chúng sinh từ vô thủy sinh tử” bao gồm: Tạp A hàm, kinh số 266, 267, 133, 136, 994, 945; [6] Tạp A hàm, kinh số 414; [7] Tạp A hàm, kinh số 296; [8] Tạp A hàm, kinh số 930;

[9] Kinh Tạp A hàm, kinh số 1: “Ta đã chấm dứt tái sinh, đời sống phạm hạnh đã viên mãn, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sinh”. Kinh Trung A hàm, kinh số 2: “Sinh tử đã chấm dứt, phạm hạnh đã viên mãn, việc cần làm đã hoàn tất, không còn tái sinh”.

[10] Kinh Trung A hàm, kinh số 201.

[11] Trong luận Tỳ bà sa, các luận sư đã tranh luận về sự tồn tại của trung ấm (giai đoạn trung gian giữa chết và tái sinh). Một số cho rằng có trung ấm, trong khi số khác cho rằng, chết và tái sinh diễn ra ngay lập tức.

[12] Trong các kinh Pāli như kinh Trung bộ, số 38 và kinh Trường bộ, số 15, khái niệm hương ấm (gandhabba), ám chỉ một thực thể đang chờ để đầu thai.

Suy Niệm Về Bốn Thánh Chủng

Hồi đó, khi Đức Phật cùng với Tăng đoàn du hóa tại nước Xá vệ thì có rất nhiều người trẻ đã phát tâm đi tu. Tôn giả A nan được giao trách nhiệm chăm sóc, dạy bảo những vị tỳ kheo trẻ tuổi này. Một hôm, tôn giả A nan dẫn các các tỳ kheo trẻ đi đến chỗ Đức Phật và thưa hỏi: “Bạch Thế Tôn! Với những tỳ kheo trẻ này con nên dạy dỗ họ thế nào? Con phải thuyết pháp gì để họ được an ổn, được vững chãi, được an lạc, thân tâm không phiền muộn, trọn đời tu phạm hạnh?”

Khi đó, Đức Thế Tôn dạy: “Này A nan! Trước đây Như Lai đã nói cho thầy nghe về Bốn thánh chủng. Đó là tỳ kheo, tỳ kheo ni được tấm y thô xấu vẫn biết đủ, không vì y áo mà cố tìm cầu cho được vừa ý; nếu chưa được y vẫn không buồn rầu, không khóc than, không oán trách, không si dại; nếu đã được y vẫn không đắm, không nhiễm, không tham, không muốn, không ham xúc chạm; khi sử dụng y phục, thấy rõ tai họa và biết cách từ bỏ; dù đời sống tiện nghi như vậy nhưng vẫn không lười biếng, mà luôn có hiểu biết đúng đắn. Đó là tỳ kheo, tỳ kheo ni an trú chân chánh nơi Thánh chủng ngàn xưa. Đối với ăn uống và chỗ ở cũng vậy. Lại nữa, vị ấy muốn đoạn ác, thích đoạn ác, muốn tu thiện, thích tu thiện; nhân vì muốn đoạn ác, thích đoạn ác, muốn tu thiện, thích tu thiện, nên không khen mình khinh người, dù đời sống tiện nghi như vậy cũng không lười biếng, mà luôn có hiểu biết đúng đắn. Đó gọi là tỳ kheo, tỳ kheo ni an trú chân chánh nơi Thánh chủng ngàn xưa. Này A nan, với Bốn thánh chủng này, thầy hãy dạy cho các tỳ kheo trẻ. Nếu thầy giảng dạy Bốn thánh chủng này cho các tỳ kheo trẻ thì họ sẽ được an ổn, được lợi ích, được vui thích, thân tâm không bức rức nóng nảy, trọn đời tu phạm hạnh” (Trung A hàm, kinh số 86, Thuyết xứ).

Đoạn kinh này cho chúng ta thấy, để đời sống tu tập của người xuất gia nói chung, người xuất gia trẻ nói riêng, có được an ổn, lợi ích, vui thích, thân tâm không bức rức nỏng nảy, trọn đời giữ được phạm hạnh thanh tịnh thì phải an trú trong Bốn thánh chủng, tức là đứng vững trong phả hệ bậc Thánh từ ngàn xưa. Bốn thánh chủng (catvāra ārya vaṃśāḥ) là bốn hạt giống có khả năng sinh ra Thánh hiền, gồm hoan hỷ và biết đủ với y phục (itarītara cīvara santuṭṭhiyā vaṇṇa vādī), hoan hỷ và biết đủ với ăn uống (itarītara piṇḍa pāta santuṭṭhiyā vaṇṇa vādī), hoan hỷ và biết đủ với ngọa cụ (itarītara senāsana santuṭṭhiyā vaṇṇa vādī) và vui thích đời sống tu tập, vui thích với việc đoạn trừ phiền não (bhāvanārāmo hoti bhāvanārato pahānārāmo hoti pahānārato vaṇṇa vādī). Ba điều trước là bằng lòng, biết đủ với đời sống tối giản về ăn mặc và chỗ ở, tức là lối sống thiểu dục tri túc; điều sau cùng là nói đến sự vui thích tu tập, vui thích trong việc đoạn trừ phiền não, từ đó dẫn đến chứng đắc quả Thánh nên gọi là Thánh chủng.

Rõ ràng, đoạn kinh cho thấy người xuất gia, dù là xuất gia ở bất kỳ độ tuổi nào và với bất cứ lý do gì thì đời sống của họ là chấp nhận từ bỏ: từ bỏ gia đình, sống không gia đình, không có sở hữu.

Trong Kinh Đại Bảo Tích, Đức Phật cũng dạy: “Này trưởng giả! Hàng Bồ tát xuất gia cần phải học như vầy: ‘Vì lý do gì mà ta từ bỏ gia nghiệp để đi tu? Là vì muốn được trí tuệ giải thoát mà nỗ lực tinh tiến như cứu lửa đang cháy trên đầu. Phải suy nghĩ như vầy: Từ nay ta phải an trú trong Bốn thánh chủng để an vui tu hạnh đầu đà.’ Này trưởng giả! Hàng Bồ tát xuất gia phải an trú trong Bốn thánh chủng như thế nào? Đó là, hàng Bồ tát xuất gia tùy theo tấm y mình có được mà sinh lòng biết đủ, khen ngợi sự biết đủ, không vì y áo mà gây nghiệp nói dối. Nếu không nhận được y áo thì không nên mong cầu nhớ tưởng, không sinh lòng buồn sầu, khổ não. Giả sử nhận được y áo, không nên sinh tâm tham đắm, dính mắc. Dù mặc y áo nhưng không bị lệ thuộc vào y áo, không tham, không đắm, biết rõ tai họa của nó và cũng biết cách từ bỏ. Đó là lối sống tri túc, không tự khen mình, chê khinh người khác. Này trưởng giả! Người xuất gia khất thực để nuôi thân, đệm lót để nằm ngồi cũng phải biết đủ, biết hài lòng; không vì thức ăn, đệm lót mà phải nói dối; nếu không nhận được thì không nhớ nghĩ mong cầu, không sinh lòng buồn khổ; nếu nhận được thì không dính mắc, không đắm nhiễm, không để tâm tham đắm cất chứa, không bủn xỉn, không bị lệ thuộc, luôn biết rõ tai họa của nó và cũng biết cách từ bỏ. Đó là sống theo hạnh tri túc, không tự khen mình, khinh chê người khác. Vui thích với đời sống đoạn trừ, đời sống viễn ly, đời sống tu tập. Với việc vui thích đời sống đoạn trừ, đời sống viễn ly, đời sống tu tập này cũng không vì vậy mà tự khen mình. Này trưởng giả! Đây gọi là hàng Bồ tát xuất gia an trú trong Bốn thánh chủng.”

Luận Đại tì bà sa, quyển 181, cũng giải thích: “Thánh chủng là y chỉ trên sự vui thích và biết đủ với thức ăn có được, vui thích và biết đủ với tấm y có được, vui thích và biết đủ với tấm đệm lót nằm ngồi có được và vui thích đoạn trừ phiền não, ưa thích tu tập. Bốn hạt giống này đều lấy sự vô tham làm thể tính, mục đích là để đoạn trừ tâm tham ái.”

Kinh Đại tập pháp môn, Luận Tập dị môn túc cũng nói đến sự thọ dụng hoặc chấp giữ y phục, ăn uống, đệm lót nằm ngồi… rất dễ sinh tâm tham ái, dính mắc. Hữu ái và vô hữu ái chính là khát vọng sinh tồn ở đời này hay đời sau trong ba cõi, cho nên, nay vì muốn đoạn trừ những tâm ái dục mà thiết lập Bốn thánh chủng này.

Luận Câu xá cũng cho rằng, vì muốn trừ diệt tâm ái dục vào cái ta và của ta mà thiết lập Bốn thánh chủng.

Như vậy, các kinh và luận đều nói đến sự vui thích và biết đủ đối với thức ăn, y áo, đệm lót và ưa thích đời sống đoạn trừ là những hạt giống có khả năng nảy sinh ra những bậc Thánh hiền, gọi là Thánh chủng. Thánh chủng là dòng họ cao quý, dòng họ chư Phật.

Dòng họ ấy có bốn sự truyền thừa. Đó là, che thân bằng tấm y hoại sắc, duy trì sự sống bằng chiếc bình bát, ngủ nghỉ ở bên gốc cây trong rừng vắng và siêng năng tu tập để đoạn trừ phiền não. Người xuất gia trẻ để có được sự an vui trong đời sống tu tập, hay nói cách khác là để tu tập có hạnh phúc, họ phải chấp nhận sống nương vào bốn Thánh chủng, tức là chấp nhận sống đời trong sạch, nuôi mạng trong sạch bằng những phương tiện trong sạch. Đây là điều kiện cần và đủ để người xuất gia ‘an trú chân chánh nơi Thánh chủng ngàn xưa’, và từ đó ‘họ sẽ được an ổn, được lợi ích, được vui thích, thân tâm không bức rức nóng nảy, trọn đời tu phạm hạnh’, tức là đủ điều kiện để ‘thiệu long Thánh chủng’, xứng đáng là Như Lai chân tử!

Đây là ‘Thánh chủng ngàn xưa’ và mãi ngàn sau, vì là ‘truyền thống của ba đời chư Phật’, do đó, người xuất gia trẻ thời đại của Phật hay thời đại ngày nay, thời đại mai sau, hễ muốn tu tập hạnh phúc an vui đều phải “từ bỏ gia đình, sống không gia đình”, hoàn toàn không một tư hữu ngoài ba y và chiếc bình bát mà Đức Phật nói là cần thiết như con chim cần đôi cánh để bay đến và đi bất cứ phương trời nào nhằm lợi lạc hữu tình.

Luật không quy định chiếc bình bát được làm bằng chất liệu gì, chỉ nói là nó phải dễ kiếm, dễ có được, có thể bằng gỗ, bằng đồng, bằng đất… thậm chí bằng ruột nồi cơm điện cũng được! Y phấn tảo thì đương nhiên phải là vải được nhặt lượm từ đống rác, từ bãi tha ma… bất kể là chất liệu gì, màu gì, cứ phải là vải do người ta vứt đi là được.

Trong các truyền thống Luật tạng, trước khi truyền thụ giới Cụ túc, Hòa thượng giới sư phải truyền thụ pháp tứ y cho giới tử trước. Riêng truyền thống Luật tứ phần, pháp tứ y được truyền sau khi giới tử thọ giới Cụ túc. Hòa thượng giới sư hỏi: “Này tân Tỳ kheo! Đức Như Lai, bậc Chí chân, Đẳng chánh giác, đã dạy bốn pháp mà một người xuất gia phải nương tựa; Tỳ kheo phải nương vào đó mà xuất gia, thọ giới Cụ túc, thành phẩm chất của Tỳ kheo. Thứ nhất, Tỳ kheo phải sống nương tựa vào y phấn tảo; chỉ nương tựa vào y phấn tảo mà xuất gia, mà thọ Cụ túc, thành phẩm chất Tỳ kheo. Ông phải trọn đời thọ trì điều này.”

Tương tự như vậy, Tỳ kheo sống trọn đời thọ trì chiếc bình bát, tấm tọa cụ để lót ngồi cũng như ngủ, và với thuốc men đơn giản để trị bệnh.

Có lẽ, truyền thống này đã thất truyền từ lâu, cho nên người xuất gia ngày nay đã quên đi hoặc không biết trọn đời mình phải nương tựa vào cái gì, sống như thế nào.

Trong xã hội ngày nay, khi mà điều kiện vật chất không quá khó để kiếm tìm, đời sống của người xuất gia nhìn bề ngoài có vẻ như không còn liên hệ gì với bốn Thánh chủng, vì có vẻ như tư hữu quá nhiều, nhưng bản chất bên trong, nếu họ không y chỉ trên bốn Thánh chủng, nhất là nếu không vui với việc đoạn trừ phiền não, họ không thể đi lâu và đi xa trên lộ trình giác ngộ giải thoát, bởi không có niềm vui vật chất nào là mãi mãi!

Nhĩ Căn Viên Thông

Nhĩ căn viên thông là khả năng mà Bồ tát Quán Thế Âm thành tựu được nhờ vào sự tu tập ba phương pháp lắng nghe, tư duy và hành động (Văn, Tư, Tu).

Khả năng này không những giúp cho Bồ tát có thể nghe và hiểu hết tất cả âm thanh của thế gian mà còn cho phép Bồ tát nghe mà thấy sắc, nghe mà biết mùi, nghe mà biết vị, nghe mà cảm nhận, nghe mà thấu hiểu, tức là lỗ tai có tất cả những chức năng của các giác quan mắt, mũi, lưỡi, thân và ý.

Kinh Thủ lăng nghiêm ghi lại lời trình bày về sự tu tập của Bồ tát Quán Thế Âm lên Đức Thế Tôn như sau: “Kính bạch Thế Tôn! Con nhớ trong vô số kiếp nhiều như cát sông Hằng về thuở trước có Đức Phật ra đời hiệu là Quán Thế Âm. Ở nơi Đức Phật ấy, con đã phát tâm Bồ đề. Đức Phật ấy dạy cho con cách vào thiền định bằng phương pháp Văn, Tư, Tu.

Con bắt đầu tu tập, trước hết nghe lại chính mình, nghe bên trong, liền được vào dòng; vào dòng rồi không còn tướng nghe. Chỗ vào đã vắng lặng thì hai tướng động và tĩnh rõ ràng không sinh. Cứ như vậy, sự tu tập tăng tiến dần, đến lúc cái nghe và cái được nghe đều vắng lặng. Sự vắng lặng không dừng ở đó, mà tiếp tục tiến đến chỗ cái biết và cái được biết đều không, rồi cái biết về không ấy đi đến chỗ tận cùng viên mãn, cái không và cái được biết là không hoàn toàn vắng bặt.

Ý niệm sinh diệt đã diệt mất hoàn toàn thì cảnh giới tịch diệt hiện ra rõ ràng trước mắt, bỗng nhiên con vượt thoát cả thế gian và xuất thế gian, mười phương rực sáng. Ngay đó con đạt được hai điều thù thắng. Một là, trên thì khế hợp với bản giác diệu tâm của mười phương chư Phật. Hai là, dưới thì ứng hợp với hết thảy chúng sinh trong sáu nẻo mười phương, cùng với chúng sinh đồng tâm khát ngưỡng yêu thương.

Bạch Đức Thế Tôn! Do con cúng dường Đức Quán Thế Âm Như Lai, được Ngài trao truyền cho pháp tu ‘văn huân và văn tu như huyễn’; con tu pháp ấy mà chứng Kim cang tam muội, cùng với chư Phật đồng một sức từ, khiến cho thân con thành tựu được 32 thân ứng hóa vào khắp các quốc độ” (ĐTK/ĐCTT, tập 19, trang 128b15).

Văn huân là hàng ngày nghe pháp, tụng kinh, nhất là những lời pháp, lời kinh giữa những trang đời. Những trang kinh đời luôn luôn nói lên sự thật vô thường, khổ, không, vô ngã. Phải lắng nghe và thấu hiểu tiếng nói tự thân của sự vật hiện tượng, tức là âm thanh của vũ trụ vạn hữu, của các pháp, đó là văn huân. Văn huân như vậy rồi nghiền ngẫm, tư duy và tu tập với tính nghe ấy gọi là văn tu. Văn, Tư, Tu miên mật sẽ giác ngộ được bản chất hư huyễn của cuộc đời. Tức là thấy rõ bản chất của các pháp không có gì là thật cả. Bấy giờ Bồ tát chứng được Kim cang tam muội.

Văn huân là hàng ngày nghe pháp, tụng kinh, nhất là những lời pháp, lời kinh giữa những trang đời. Những trang kinh đời luôn luôn nói lên sự thật vô thường, khổ, không, vô ngã. Phải lắng nghe và thấu hiểu tiếng nói tự thân của sự vật hiện tượng, tức là âm thanh của vũ trụ vạn hữu, của các pháp, đó là văn huân. Văn huân như vậy rồi nghiền ngẫm, tư duy và tu tập với tính nghe ấy gọi là văn tu. Văn, Tư, Tu miên mật sẽ giác ngộ được bản chất hư huyễn của cuộc đời.

Diệu lực của Kim cang tam muội là cùng với chúng sinh trong sáu đường khắp mười phương, ba đời đều đồng một lòng khát ngưỡng yêu thương, một thứ tình thương có khả năng chuyển hóa khổ đau và sợ hãi bằng hành động vô tác, gọi là vô duyên từ. Với diệu lực này, Bồ tát Quán Âm ban cho chúng sinh 14 điều vô úy.

1. Quán Âm nhưng không phải quán âm thanh đối tượng bên ngoài, mà quán cái tâm năng quán của chính mình, tức là nghe tiếng nói tự lòng mình. Công phu tu tập này sẽ khiến cho chúng sinh khổ não khắp mười phương đều được giải thoát (thập phương khổ não chúng sinh, quán kỳ âm thanh tức đắc giải thoát).

2. Quán Âm tức là xoay tri kiến trở lại soi chiếu nội tâm, là lắng nghe tiếng lòng thanh tịnh nhiệm mầu của mình. Công phu soi chiếu này sẽ khiến cho chúng sinh dù vào đống lửa lớn, những ngọn lửa tham đắm, hận thù, si mê… không thể nào đốt cháy được (thiết nhập đại hỏa, hỏa bất năng thiêu).

3. Quán Âm tức là quán cái nghe xoay vào nội tâm, để lắng nghe tiếng nói thanh tịnh của tâm mình. Công phu này sẽ khiến cho chúng sinh dù bị nước lớn cuốn trôi, đó là những dòng nước tham ái, nước lợi danh… cũng không bị những dòng nước ấy nhận chìm (đại thủy sở phiêu, thủy bất năng nịch).

4. Quán Âm tức là diệt hết vọng tưởng, không còn tâm sát hại. Công phu này khiến cho chúng sinh dù phải vào trong các nước ngạ quỷ, cũng không bị chúng quỷ làm hại. Không còn tâm sát hại thì không bao giờ bị sát hại (nhập chư quỷ quốc, quỷ bất năng hại).

5. Quán Âm tức là huân tập cái nghe mà thành tựu tính nghe chân thật; cả sáu căn đều tiêu huyễn vọng mà trở về chân tính. Công phu tu tập này khiến cho chúng sinh lúc sắp phải bị hại, dao gãy từng khúc, binh khí chạm thân dường như chém nước, như gió thổi ánh sáng, tính không dao động (sở chấp đao trượng, tầm đoạn đoạn hoại).

6. Quán Âm tức là huân tập tính nghe tinh thuần, sáng khắp pháp giới, thì những gì đen tối không thể tồn tại. Công phu tu tập này khiến cho chúng sinh, dù các loài ác quỷ như dược xoa, la sát, cưu bàn trà, tì xá già, phú đơn na..., nếu có đứng gần cũng không thể nhìn thấy, không thể nhìn bằng con mắt dữ dằn (thị chư ác quỷ, thượng bất năng dĩ ác nhãn nhị chi).

7. Quán Âm tức là hai tính động, tĩnh của âm thanh đều tiêu diệt hoàn toàn, quán chiếu tính năng nghe xoay ngược vào trong, xa lìa hết các trần cảnh hư vọng. Công phu tu tập này khiến cho chúng sinh, tất cả những thứ gông cùm xiềng xích đều không dính đến thân thể (nữu giới già tỏa kiểm hệ kỳ thân, giai tất đoạn hoại).

8. Quán Âm tức là dứt tuyệt âm thanh, tròn vẹn tính nghe, từ lực phát sinh cùng khắp. Công phu tu tập này khiến cho chúng sinh, dù đi qua con đường nguy hiểm, cũng không bị giặc cướp làm hại (kinh quá hiểm lộ, tặc bất năng kiếp).

9. Quán Âm tức là huân tu tính nghe thanh tịnh, xa lìa các trần tướng, sắc dục không thể quyến rũ. Công phu tu tập này khiến cho các chúng sinh nặng nghiệp tham ái rời xa tham dục (đa dâm chúng sinh, viễn ly tham dục).

10. Quán Âm tức là lưu lại thuần một thật tướng của âm thanh, không còn mảy may đối tượng thanh trần, căn cảnh viên dung, không có năng sở đối đãi. Công phu tu tập này khiến cho các chúng sinh nhiều nóng giận dứt bỏ sân hận (oán hận chúng sinh, ly chư sân khuể).

Như vậy, chỉ bằng phương pháp lắng nghe, mà hơn hết là lắng nghe tiếng nói của nội tâm, tiếng nói của lòng mình mà thành tựu Kim cang tam muội, từ đó có diệu lực nghe và hiểu hết mọi âm thanh của các giống loài, nhất là âm thanh kêu cầu cứu khổ của mọi loài chúng sinh, để đem đến cho họ 14 điều vô úy. Đó là nhân và hạnh nhĩ căn viên thông của Bồ tát Quán Thế Âm.

11. Quán Âm tức là tiêu trừ vọng trần đối tượng, xoay cái nghe về tự tính sáng suốt, từ ngoài pháp giới đến trong thân tâm trong sáng như ngọc lưu ly, rỗng suốt không có gì chướng ngại. Công phu tu tập này khiến cho tất cả chúng sinh ngu ngốc đần độn vĩnh viễn xa lìa si mê tăm tối (hôn độn tính chướng, chư a để ca, vĩnh ly si ám).

12. Quán Âm tức là tiêu trừ hết huyễn hình tứ đại, xoay tính nghe trở về nơi tịch diệt bất động, hòa nhập vào thế gian mà không hủy hoại thế gian; cúng dường chư Phật nhiều như vi trần trong khắp mười phương, làm Pháp vương tử ở bên cạnh mỗi mỗi Đức Phật. Công phu tu tập này khiến cho tất cả những kẻ không có con trong khắp pháp giới, muốn cầu có con trai thì sinh được con trai phúc đức trí tuệ (dục cầu nam giả, đản sinh phước đức trí tuệ chi nam).

13. Quán Âm tức là sáu căn viên thông, chiếu sáng không hai, bao trùm mười phương pháp giới, thành chiếc kính lớn tròn đầy, thành không Như Lai tạng, vâng lãnh các pháp môn bí mật của chư Phật nhiều như vi trần trong khắp mười phương, lãnh nhận không thiếu sót. Công phu tu tập này khiến cho những kẻ không có con trong thế gian, muốn cầu có con gái, thì sinh được con gái xinh đẹp, đoan chính, phúc đức, dịu hiền, mọi người yêu kính (dục cầu nữ giả, đản sinh đoan chính phước đức nhu thuận, chúng nhân ái kính hữu tướng chi nữ).

14. Quán Âm tức là trong ba ngàn đại thiên thế giới này có trăm ức mặt trời mặt trăng, các vị Pháp vương tử hiện trú ở thế gian nhiều đến 62 lần số cát sông Hằng, đều tu Phật pháp, làm mô phạm, giáo hóa và tùy thuận chúng sinh, trí tuệ và phương tiện mỗi ngài mỗi khác.

Vậy mà, do đã được nhĩ căn viên thông, phát ra diệu tính của nhĩ căn, sau đó thì thân tâm trở nên vi diệu, bao trùm cùng khắp pháp giới, cho nên có thể khiến cho người chấp trì danh hiệu của Bồ tát, so với người chấp trì danh hiệu của 62 lần số cát sông Hằng các vị Pháp vương tử nói trên, phước đức của hai người này ngang bằng nhau, không có gì sai khác (phước đức chính đẳng vô dị).

Đó gọi là 14 sức vô úy thí, đem phúc lành đến khắp chúng sinh (ĐTK/ĐCTT, tập 19, trang 129a25).

Như vậy, chỉ bằng phương pháp lắng nghe, mà hơn hết là lắng nghe tiếng nói của nội tâm, tiếng nói của lòng mình mà thành tựu Kim cang tam muội, từ đó có diệu lực nghe và hiểu hết mọi âm thanh của các giống loài, nhất là âm thanh kêu cầu cứu khổ của mọi loài chúng sinh, để đem đến cho họ 14 điều vô úy. Đó là nhân và hạnh nhĩ căn viên thông của Bồ tát Quán Thế Âm.

Rõ ràng, Quán Thế Âm là vị Bồ tát thành danh hay mang tên gọi từ chính pháp môn mà Ngài tu tập: pháp môn lắng nghe, tư duy và hành động; bắt đầu từ sự lắng nghe tiếng nói của lòng mình mà dần hiểu hết tiếng nói hay tâm tư, nguyện vọng của muôn loài chúng sinh, để rồi đi đến hành động thiết thực là ban rải tình thương không điều kiện. Một khi biết lắng tai nghe và nghe được với tâm tịch tĩnh trong sáng thì sẽ hiểu biết trọn vẹn, viên thông. Ấy là lúc Bồ tát dấn thân vào đời bằng tình thương vô bờ, gọi là vô ngại đại bi vậy!

Thành Trì Vững Chắc Của Người Tu

Một thời Đức Phật trú tại nước Xá vệ, ở trong Thắng Lâm, vườn Cấp Cô Độc. Bấy giờ Thế Tôn nói với các Tỳ kheo: “Như vương thành ở biên giới có đầy đủ bảy điều kiện và bốn thứ lương thực sung túc dễ tìm không khó; do đó vương thành không bị ngoại địch đánh phá, ngoại trừ tự phá hoại từ bên trong.

Cũng vậy, nếu Thánh đệ tử cũng được bảy thiện pháp và bốn tăng thượng tâm, dễ được không khó, vì thế Thánh đệ tử không bị ma vương lung lạc cũng không theo pháp ác bất thiện, không bị ô nhiễm bởi phiền não, không còn thọ sanh trở lại”1. Bảy thiện pháp ấy là: tín kiên cố, tàm, quý, tinh tấn, học rộng nghe nhiều, chánh niệm, trí tuệ. Bốn tăng thượng tâm ở đây là bốn thiền, từ Sơ thiền đến Tứ thiền. Bài viết này chỉ trình bày bảy lớp thành trì vững chắc bảo vệ người tu không bị ma vương lung lạc.

1. Thành trì thứ nhất là tín kiên cố, niềm tin vững chắc. Tín, tiếng Phạn là śraddhā, chỉ cho niềm tin trong sáng, thanh tịnh; đối với Phật, Bồ tát, giáo pháp, Tăng già không hề khởi niệm nghi ngờ. Tín là một trong mười pháp thiện địa, hay là một trong mười một tâm sở thiện. Tín kiên cố là niềm tin vững chắc, có gốc rễ, không bao giờ thay đổi, thối thất với nội hàm mười ý nghĩa: trong sáng, quyết định, hoan hỷ, không mệt mỏi, tùy hỷ, tôn trọng, tùy thuận, tán thán, bất hoại và ái lạc.

Trong quá trình tu học Phật pháp, tín tâm được xem là yếu tố tối quan trọng cho bước chân đầu tiên vào đạo. Bởi vậy, kinh Hoa nghiêm nói: “Niềm tin là mẹ đẻ của bao công đức, nó nuôi lớn mọi thiện pháp, xé toang lưới nghi, vượt thoát sông ái, khai mở cửa Niết bàn vô thượng”2.

Luận Đại trí độ cũng nói, Phật pháp như biển lớn, có niềm tin ắt sẽ vào được. Lại nói, một người mà trong tâm có niềm tin thanh tịnh thì chắc chắn người đó sẽ vào được Phật pháp, nếu không có niềm tin thì không thể vào được3. Do đó, tín đứng đầu trong năm căn (tín, tấn, niệm, định và tuệ). Không có niềm tin vững chắc thì không có động lực siêng năng tu hành, không thể bảo vệ được mình trước những cám dỗ của cuộc đời, lại càng không thể thành tựu được đạo nghiệp giải thoát.

Kinh ghi: “Như vương thành ở biên giới xây cất vọng gác, đắp đất cho chắc không thể phá vỡ, để bên trong được an ổn và chế ngự oán địch bên ngoài. Cũng vậy, Thánh đệ tử có tín kiên cố, tin sâu nơi Như Lai, tín căn đã lập, trọn không theo Sa môn, Bà la môn, ngoại đạo, cũng như Thiên ma, Phạm thiên và các hạng thế gian khác. Đó là Thánh đệ tử có vọng gác tín tâm để trừ ác và bất thiện, tu các thiện pháp”.

2. Thành trì thứ hai là tàm. Kinh ghi: “Như vương thành ở biên giới đào hào vét ao thật sâu rộng, sửa sang thật vững chắc, để có thể nương tựa, làm cho bên trong được an ổn, và chế ngự oán địch bên ngoài. Cũng thế, Thánh đệ tử luôn sống biết tàm, điều đáng xấu hổ biết xấu hổ, xấu hổ pháp ác, bất thiện, phiền não cấu uế, là thứ khiến thọ các ác báo, tạo gốc rễ sanh tử. Đó là Thánh đệ tử có hồ ao tàm sỉ, trừ ác và bất thiện, tu các thiện pháp”.

3. Thành trì thứ ba là quý. Kinh ghi: “Như vương thành ở biên giới dọn dẹp những con đường nối liền chung quanh cho bằng thẳng rộng rãi để bên trong được an ổn và chế ngự oán địch bên ngoài. Cũng vậy, Thánh đệ tử luôn sống biết quý, điều đáng thẹn biết thẹn, thẹn pháp ác, bất thiện, phiền não cấu uế là thứ khiến thọ các ác báo, tạo gốc rễ sanh tử. Đó là Thánh đệ tử có con đường bằng thẳng hổ thẹn để trừ ác và bất thiện, tu các thiện pháp”.

Như vậy, tàm là tự thấy xấu hổ với lỗi lầm của mình; quý là thấy hổ thẹn với người khác. Tàm quý nói một cách đơn giản là cảm thấy xấu hổ, hổ thẹn với những lỗi lầm của mình đã gây ra. Đây là hai trạng thái tâm lý (tâm sở) thiện lành, rất cần thiết đối với tất cả mọi người, và vô cùng quan trọng đối với người tu. Bởi khi một người không tự biết xấu hổ với những hành động lỗi lầm mà mình đã gây ra thì người đó không có cơ hội để hướng thượng, để phát triển tâm linh, không việc xấu nào lại không làm. Đức Thế Tôn nhận định đây là “Hai pháp tinh diệu thủ hộ thế gian. Nếu không có hai pháp này, thì thế gian sẽ không phân biệt có cha, có mẹ, có anh, có em, vợ con, tri thức, tôn trưởng, lớn nhỏ; sẽ cùng với lục súc heo, gà, chó, ngựa, dê… cùng một loại”4.

Tỳ kheo nào không tàm, không quý thì làm tổn hại ái và kỉnh. Không có ái và kỉnh thì làm tổn hại tín. Không có tín thì làm tổn hại chánh tư duy. Không có chánh tư duy thì tổn hại chánh niệm, chánh trí. Không chánh niệm, chánh trí thì bị tổn hại việc thủ hộ các căn, thủ hộ giới, không hối hận, hân hoan, hỷ, chỉ, lạc, định, tri kiến như thật, yếm ly, vô dục, giải thoát. Nếu không giải thoát thì làm tổn hại Niết bàn5.

Tàm và quý có sức mạnh rất lớn, có khả năng chặn đứng nghiệp lực đưa tới quả báo thọ khổ đời sau. Kinh ghi: “Tàm lực là hổ thẹn, xấu hổ đối với pháp ác, bất thiện, các phiền não đã khởi, sẽ phải chịu các quả báo khổ bức bách của sanh, lão, bệnh, tử, ưu, bi, khổ, não ở trong đời vị lai. Quý lực là lấy làm thẹn các điều đáng thẹn, tự thẹn về các pháp ác, bất thiện, các số phiền não đã khởi, sẽ phải chịu các quả báo khổ bức bách của sanh, lão, bệnh, tử, ưu, bi, khổ, não ở trong đời vị lai”6.

4. Thành trì thứ tư là tinh tấn, tức siêng năng. Siêng năng tinh tấn trong nhà Phật có bốn phương diện, gọi là Tứ chánh cần hay Tứ ý đoạn:

- Một là siêng năng tinh tấn để đoạn trừ những điều xấu ác đã sanh, không cho nó phát triển.

- Hai là siêng năng tinh tấn đoạn trừ điều ác chưa sanh, tức những ý niệm ác đang còn ẩn nấp bên trong tiềm thức, dưới dạng chủng tử, khiến cho nó không được phát triển.

- Ba là nỗ lực tinh tấn để phát huy, khơi dậy những điều thiện, những đức tính tốt, những hạt giống tốt chưa được biểu hiện, làm cho nó biểu hiện.

- Bốn là nỗ lực tinh tấn làm cho những điều thiện, những đức tính tốt, những hạt giống tốt đã phát triển càng thêm phát triển, mỗi ngày một thêm lớn mạnh. Điều thiện ở đây được hiểu là các pháp đưa đến giải thoát khổ đau, như mười điều thiện, như vô tham, vô sân, vô si…

Trong kinh Tương ưng V, Đức Phật dạy: “Như sông Hằng chảy xuôi về phương Đông, Tứ chánh cần được tu tập sung mãn xuôi về Niết bàn”. Ở một đoạn khác, Đức Phật dạy: “Để thắng tri, đoạn diệt, đoạn tận năm thượng phần kiết sử, Tứ chánh cần cần phải được tu tập”. Ngài kết luận: “Như làm việc cần phải có sức lực, như đi phải có hai chân, hành giả trên đường về giải thoát luôn luôn tu tập Tứ chánh cần để hoàn bị thiện pháp”.

Rõ ràng, Đức Phật đã khẳng định tinh tấn là yếu tố rất quan trọng trên bước đường tu tập và hành đạo. Người xuất gia như những chiến sĩ ra trận, cầm gươm báu trí tuệ xông pha chiến trường khổ đau sanh tử để giết giặc phiền não, si mê, tham lam, sân hận. Nếu không có đủ nghị lực, không nỗ lực tinh tấn, sẽ bị giặc phiền não đánh gục. Sự siêng năng tu tập của những người con Phật là để phá phiền não ác, nhiếp phục bốn loài ma, để vượt ra ba cõi. Đó gọi là Chánh tinh tấn. Còn mọi nỗ lực khác, vì một yếu tố gì đó, chẳng hạn như siêng năng tụng kinh để cầu phước, để người ta cúng dường, thì đó không phải là sự tinh tấn chân chính. Cho nên, tinh tấn là một năng lực tổng hợp của sự hiểu biết, ước muốn giải thoát và chánh niệm tỉnh giác. Nếu rời ba tính chất này thì sự mọi sự siêng năng không phải là Chánh tinh tấn.

Kinh ghi: “Như vương thành ở biên giới tập trung bốn binh chủng: tượng quân, mã quân, xa quân, bộ quân, để bên trong được an ổn và chế ngự địch quân ở bên ngoài. Cũng vậy, Thánh đệ tử thường thực hành hạnh tinh tấn, đoạn trừ ác bất thiện, tu các thiện pháp, luôn gắng sức bền chí, chuyên nhất kiên cố, làm các điều thiện, không bỏ phương tiện, đoạn trừ ác bất thiện, tu các thiện pháp, hằng tự sách tấn, chuyên nhất, kiên cố, làm các gốc rễ thiện, không bỏ phương tiện. Đó là Thánh đệ tử có quân lực tinh tấn để trừ ác và bất thiện, tu các thiện pháp”.

5. Thành trì thứ năm là quảng học đa văn, tức học rộng nghe nhiều. Học rộng, nghe nhiều là học và nghe những gì để có thể thấy được đặc tính vô thường, vô ngã của các pháp. Học rộng nghe nhiều bằng cách đọc tụng, nghiên cứu, nghe giảng về kinh, luật, luận.

Đức Phật giảng dạy suốt 45 năm, kinh điển để lại như biển lớn có rất nhiều trân bảo, vô lượng đồ quý báu lạ mắt được chứa đầy trong đó. Tên của các trân bảo đó là vàng, bạc, thủy tinh, lưu ly, ma ni, trân châu, bích ngọc, san hô, hổ phách, mã não, đồi mồi, đá đỏ, tuyền châu…

Chánh pháp luật của Như Lai cũng giống như vậy, có rất nhiều trân bảo, vô lượng đồ quý báu lạ mắt được chứa đầy trong đó. Những pháp trân bảo đó là Bốn niệm xứ, Bốn chánh cần, Bốn như ý túc, Năm căn, Năm lực, Bảy giác chi, Thánh đạo tám chi…

Nếu không học rộng nghe nhiều, tức là không đọc tụng kinh điển, làm sao có thể thừa tự được kho tàng pháp bảo ấy? Cho nên, người Phật tử không những phải học rộng, nghe nhiều mà còn phải ghi nhớ không quên những pháp đã học, đã nghe.

Một người đa văn, là đệ tử của bậc Thánh, thì không để tâm dẫn đi, không để tâm nhiễm trước, không để tâm tự tại, người ấy không vâng theo sự tự tại của tâm, mà tâm tùy theo tự tại của người ấy. Một người đa văn là khi nghe, khi đọc bốn câu kệ mà biết nghĩa, biết pháp, thực hành pháp tùy pháp, thuận theo phạm hạnh8.

Quảng học đa văn không có nghĩa là lao đầu vào học hết trường này đến trường khác, không phải đọc hết sách này đến sách khác, chất chứa nhiều loại tri thức, từ đông tây kim cổ, đến nội ngoại điển đều thông, mà quảng học đa văn ở đây là Văn, Tư, Tu những gì có thể dẫn đến đoạn diệt phiền não, tiêu diệt các pháp ác bất thiện và làm phát khởi hạt giống trí tuệ nơi tâm của mình.

Kinh ghi: “Như vương thành ở biên giới, chuẩn bị binh khí, cung tên, mâu kích, để bên trong được an ổn, và chế ngự oán địch bên ngoài. Cũng vậy, Thánh đệ tử học rộng nghe nhiều, ghi nhớ không quên, tích lũy sự nghe rộng. Các pháp nào là toàn thiện ở khoảng đầu, toàn thiện ở khoảng giữa, toàn thiện ở khoảng cuối, có nghĩa có văn, thanh tịnh trọn đủ, phạm hạnh hiển hiện, học rộng nghe nhiều các pháp như vậy; học đến cả ngàn lần, chú ý chuyên tâm quán sát, thấy rõ hiểu sâu. Đó là Thánh đệ tử có binh khí đa văn, để trừ ác và bất thiện, tu các thiện pháp”.

6. Thành trì thứ sáu là chánh niệm. Niệm, Phạn ngữ smrti, là trạng thái chú tâm, sự hiện hữu của tâm trên đối tượng, là phát khởi và duy trì ý thức về một đối tượng. Niệm đơn giản là để tâm tới đối tượng và chỉ để tâm tới thôi, không cần phải suy tư, tưởng tượng và phân tích gì hết. Chánh niệm, samyak smrti, là sự ý thức và tập trung chân chính, rõ ràng, an tĩnh, sự ý thức về đối tượng bên trong và bên ngoài (của thân, thọ, tâm, pháp) một cách không chấp trước và vướng mắc, tức là sự ý thức đơn thuần để tiếp xúc thực tại như thật của nó (hiện lượng) mà không liên hệ đến các hoạt động lý luận, đánh giá và phân biệt.

Tu tập có nghĩa là làm chủ thân tâm. Để làm chủ thân tâm phải thực tập và duy trì chánh niệm. “Tỳ kheo nào không chánh niệm, không tỉnh giác thì chánh niệm bị tổn hại. Nếu không chánh niệm, tỉnh giác thì làm tổn hại việc thủ hộ các căn, thủ hộ giới, không hối hận, hân hoan, hỷ, chỉ, lạc, định, tri kiến như thật, yếm ly, vô dục, giải thoát. Nếu không giải thoát thì làm tổn hại Niết bàn”. Ngược lại, “Nếu Tỳ kheo nào không thường mất chánh niệm tỉnh giác thì thường xuyên có chánh niệm tỉnh giác. Nếu có chánh niệm tỉnh giác thì thường thủ hộ các căn, giữ giới, không hối hận, hân hoan, hỷ, chỉ, lạc, định, tri kiến như thật, yếm ly, vô dục, giải thoát. Nếu đã giải thoát liền chứng đắc Niết bàn”9.

Kinh ghi: “Như vương thành ở biên giới lập vị đại tướng trấn thủ sáng suốt, thao lược, cơ trí, tháo vát, dũng mãnh, cương nghị, giỏi mưu chước, người hiền thì cho vào, kẻ bất lương thì ngăn cấm, để bên trong được an ổn và chế ngự oán địch bên ngoài. Cũng vậy, Thánh đệ tử luôn sống chánh niệm, thành tựu chánh niệm, những gì đã từng thực tập từ lâu, đã từng nghe từ lâu, nhớ luôn không quên. Đó là Thánh đệ tử có đại tướng trấn thủ niệm để trừ ác và bất thiện, tu các thiện pháp”.

7. Thành trì thứ bảy là trí tuệ. Tu học mà không có trí tuệ thì dễ lầm đường lạc lối. Cho nên, khác với người đời, vốn lấy tài sản, địa vị, quyền lực, danh vọng… làm sự nghiệp, người xuất gia theo đạo Phật lấy trí tuệ làm sự nghiệp (duy tuệ thị nghiệp). Trí tuệ ở đây không phải là thứ kiến thức thu thập được từ học đường, từ sách vở và gói vào trong mảnh văn bằng, học vị cử nhân, tiến sĩ, … Những thứ ấy chỉ là tri thức, không dính dáng gì đến trí tuệ của nhà Phật.

Trí tuệ ở đây là sự hiểu biết tất cả các pháp, thấy rõ được bản chất của các pháp. Nói cách khác là trí tuệ thấy được bản chất khổ, vô thường, duyên sinh và vô ngã của các pháp. Trí tuệ này là động lực đưa chúng ta tìm cầu cái không sinh, không già, không bệnh, không chết, không sầu, không ô nhiễm; trí tuệ giải thoát.

Trí tuệ giải thoát vốn có trong tâm của mỗi chúng sanh. Cái vô minh nó nằm trong tâm của chúng sanh, mà cái minh (trí tuệ) nó cũng nằm trong tâm của mỗi chúng sanh. Do đó, để chặn đứng dòng chảy của vô minh thì phải làm phát khởi, làm khơi dậy cái minh, cái vô si trong tâm của chúng ta.

Sự tu học trong đạo Phật là làm thế nào để phát triển được hạt giống trí tuệ, cái minh trong mỗi chúng sanh, trong mỗi con người. Giáo dục của Phật giáo là con đường đưa đến vô minh diệt, minh sanh. Minh này chính là tự tính, là Phật tính nơi mỗi chúng sanh. Chỉ khi nào làm phát khởi được cái minh này, làm cho cái minh này hiển hiện thì lúc đó mới thành tựu được sự nghiệp tu học. Đó là mục đích của sự tu học.

Kinh ghi: “Như vương thành ở biên giới xây đắp tường cao cho thật kiên cố, trét bùn tô đất, để bên trong được an ổn, và chế ngự oán địch bên ngoài. Cũng vậy, Thánh đệ tử tu hành trí tuệ, quán pháp hưng suy. Bằng Thánh tuệ phân biệt tỏ tường và thấu suốt mà chân chánh diệt tận khổ. Đó là Thánh đệ tử có bức tường trí tuệ, để trừ ác và bất thiện, tu các thiện pháp”.

Tóm lại, bảy pháp tín kiên cố, tàm, quý, tinh tấn, học rộng nghe nhiều, chánh niệm, trí tuệ là bảy lớp thành trì vững chắc bảo vệ lâu đài điện các tâm linh trước mọi thế lực của ma binh mà mỗi người con Phật phải luôn xây đắp, giữ gìn. Cuộc sống là sống với sống cùng chứ không phải sống một mình. Không một cá thể nào tách rời đoàn thể mà có thể sống được. Đoàn thể đó có thể là một gia đình, một tổ chức xã hội, một đoàn thể tu học, có thể là rừng cây, bờ suối… Tất cả những thứ ấy đều là điều kiện nhân duyên cho sự sống tiếp tục phát triển.

Trong trùng trùng duyên khởi các điều kiện nhân duyên đó, có những thứ đã hấp dẫn, cuốn hút chúng ta vào con đường danh lợi, vào con đường tội lỗi; cũng có những thế lực vô minh, ma binh đang rập rình xâm nhập vào “nhà Như Lai”, lung lay lý tưởng tu học, phá hủy giới thân tuệ mạng… Vì vậy, chúng ta phải cẩn trọng, đề phòng. Cẩn trọng và đề phòng bằng bảy thiện pháp này chính là thành trì vững chắc nhất khiến “không bị Ma vương lung lạc, cũng không theo pháp ác bất thiện, không bị nhiễm bởi nhiễm ô, không còn thọ sanh trở lại”.

Các thế lực xấu ác không ngừng bức não người tu. Chúng có thể mắng chửi, đập phá, bôi nhọ… Nếu mắng chửi, đánh đập, bôi nhọ mà không chi phối được người tu thì chúng sẽ phụng kính, cúng dường, lễ sự để lung lạc. Đó là bản chất xấu ác của ma binh, rất hung bạo và xảo quyệt, luôn tìm mọi cách để mưu hại, hoặc mua chuộc bằng tiền tài, danh lợi, địa vị, hoặc khủng bố bằng bạo lực… nhằm mục đích lung lạc chí hướng tu tập của những người tu. Nếu không đề cao cảnh giác, không có bản lĩnh phi thường, không xây dựng thành trì vững chắc, người tu sẽ dễ dàng bị rơi vào cạm bẫy của các thế lực xấu ác.

1 Trung A hàm, kinh Thành dụ. 2 ĐTK/ĐCTT, T, n°.0278, p.0432c19. 3 ĐTK/ĐCTT, T, n°.1509, p.0063a01. 4 Tăng nhất A hàm, phẩm Tàm quý. 5 Trung A hàm, kinh Tàm quý. 6 Tạp A hàm, Tương ưng Lực.

7 Trung A hàm, kinh A tu la.

8 Trung A hàm, kinhTâm.

9 Trung A hàm, kinh Niệm.