Phật Thuyết Vô Lượng Thọ Kinh Giảng Ký

“Quang minh phổ chiếu vô lượng Phật độ” [nghĩa là] đức Phật thuyết pháp sẽ tỏa quang minh, quang minh sẽ chiếu trọn khắp vô lượng cõi Phật. “Nhất thiết thế giới, lục chủng chấn động” (Hết thảy các thế giới sáu thứ chấn động): Đức Phật thuyết pháp có oai nghi, có thể khiến cho hết thảy vô lượng thế giới, mỗi thế giới đều có sáu thứ chấn động. Trong phần trước đã nói, chuyện này nhằm cảnh giác chúng sanh.

“Tổng nhiếp ma giới, động ma cung điện. Chúng ma triệp bố, mạc bất quy phục” (Nhiếp trọn ma giới, lay động cung điện ma. Các ma kinh hoảng, không ai chẳng quy phục): Trong phần hiện tám tướng thành đạo đã nói trên đây, hàng ma là một tướng, thành đạo là một tướng nữa. Ở đây chẳng phải là tướng thành Phật hàng ma, mà là hàng phục ma trong mười phương thế giới. Trong phần trước đã nói Ngài “thường dĩ pháp âm, giác chư thế gian, quang minh phổ chiếu vô lượng Phật độ” (thường dùng các pháp âm để giác ngộ các thế gian, quang minh chiếu khắp vô lượng cõi Phật), phóng quang minh chiếu thấu vô lượng cõi Phật, vô lượng thế giới. “Nhất thiết thế giới, lục chủng chấn động”, [ý nói] chẳng phải là một thế giới có sáu thứ chấn động, mà là vô lượng thế giới đều có sáu thứ chấn động. Tiếp đó nói “tổng nhiếp ma giới” (nhiếp trọn ma giới): Nhiếp (攝) là thâu nhiếp. Thâu nhiếp hết thảy ma giới. Hết thảy các thế giới đều có cung điện của ma vương, thảy đều bị chấn động. “Chúng ma triệp bố”: “Triệp bố” (慴怖) là kinh hãi, hốt hoảng, sợ hãi. “Mạc bất quy phục”: Ma trong vô lượng thế giới đều quy y, điều phục. Dưới đây lại nói về chuyện hàng phục ngoại đạo.

2.1.1.2.2.3.1.2.1.2.8.2.2.2. Khẩu nghiệp phá tà, khiến lìa phiền não

(Kinh) Quặc liệt tà võng, tiêu diệt chư kiến, tán chư trần lao, hoại chư dục tiệm, nghiêm hộ pháp thành, khai xiển pháp môn, tẩy trạc cấu ô, hiển minh thanh bạch, quang dung Phật pháp, tuyên lưu chánh hóa.

(經)摑裂邪網，消滅諸見。散諸塵勞，壞諸欲壍。嚴護法城，開闡法門。洗濯垢汙，顯明清白。光融佛法，宣流正化。

(Kinh: Xé rách lưới tà, tiêu diệt các kiến, phá tan các trần lao, hủy hoại các hào dục, giữ nghiêm ngặt pháp thành, mở mang, xiển dương pháp môn, gột rửa nhơ bẩn, sáng sủa thanh bạch, dung hội rạng ngời Phật pháp, tuyên lưu sự giáo hóa chánh đáng).

“Quặc liệt tà võng, tiêu diệt chư kiến” (Xé rách lưới tà, tiêu diệt các kiến giải): Trong phần trước đã nói tới chuyện hàng phục ma vương. Trong mỗi thế giới đều có bọn ngoại đạo. Tri kiến của bọn người đạo ấy đều là tà tri tà kiến. Những pháp môn do họ đặt ra đều là các tà pháp. Tà pháp không chỉ là một thứ, giống như lưới giăng khiến cho chúng sanh bị mê hoặc [nên gọi là “tà võng”]. “Quặc liệt tà võng”: “Quặc liệt” (摑裂) là phá vỡ, tức là đả phá tà pháp của ngoại đạo. “Tiêu diệt chư kiến”: Phá tan tà pháp, tà tri tà kiến của bọn ngoại đạo. Lại còn phải tiêu diệt những thứ ấy. “Tà võng” (lưới tà) là tà pháp ngoài tâm, phá “chư kiến” là tiêu diệt tà kiến trong tâm.

“Tán chư trần lao, hoại chư dục tiệm” (phá các trần lao, hoại các hào dục): Đây là nói về phàm phu. Phiền não của phàm phu là do mê hoặc bởi ngũ dục. “Tán chư trần lao” (Phá tan trần lao): Trần lao là một loại phiền não. Trần lao là loạn tưởng. Hết thảy các phiền não nhiễu loạn chúng sanh, phiền não do đâu mà có? Do trần cảnh bên ngoài đưa đến. Phàm phu luôn tham cầu cảnh giới sáu trần, tức sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Hễ tham cầu cảnh giới sáu trần, sẽ nhiễu loạn cái tâm của chính mình. “Lao” (勞) là rối loạn. Phá tan tất cả trần lao của chúng sanh, “tán” (散) là phá trừ.

“Hoại chư dục tiệm”: “Dục” (欲) là ham muốn niềm vui ngũ dục. “Tiệm” (壍) là hào nước sâu. Chúng sanh tham cầu thú vui ngũ dục, rơi xuống hào sâu chẳng thoát ra được, bị trần lao của niềm vui ngũ dục lôi xuống, chìm lỉm trong hào sâu ngũ dục. Phải đập nát, phá hoại hào sâu ngũ dục, giống như cứu họ thoát khỏi hào sâu. Đây là tán thán công đức của các vị Bồ Tát ấy. Không chỉ là tạo công đức trong một thế giới, mà là trong vô lượng thế giới, vô lượng cõi Phật đều làm công đức. Trước hết là phá tà hiển chánh. Trong phần trước có nói tới chuyện hàng phục ma vương; đấy là phá tà. Hàng phục ngoại đạo vẫn là phá tà. Hàng phục phàm phu vẫn là phá tà. Phá tan tà tri tà kiến để hiển chánh. Dưới đây là hiển dương chánh pháp, tức là tuyên dương chánh pháp của Phật.

“Nghiêm hộ pháp thành, khai xiển pháp môn”: Bảo vệ Phật pháp nghiêm mật, giống như một quốc gia bảo vệ thành trì của chính mình, đấy là “nghiêm hộ pháp thành”. “Khai xiển pháp môn”: Ta muốn mở cửa thành khiến cho nhân dân đều vào trong cái thành này của ta. Đấy là muốn khai chuyển pháp luân. Khai chuyển pháp luân nói tổng quát sẽ là pháp môn Lục Độ. Lục Độ nếu mở rộng ra sẽ là muôn loại hạnh môn.

“Tẩy trạc cấu ô, hiển minh thanh bạch” (gột rửa nhơ bẩn, hiện rõ sự thanh bạch): “Cấu ô” (垢汙) là vô minh phiền não. “Khai xiển pháp môn” cho chúng sanh là dạy chúng sanh tu hành, tu hành để làm gì? Tu hành nhằm đoạn phiền não. Phiền não là “cấu ô”. Thân thể vốn thanh tịnh, trong trắng, vì bị trần cấu ô nhiễm, cần phải “tẩy trạc” (洗濯, gột rửa). Rửa đi rửa lại thì là Trạc (濯). “Tẩy trạc cấu ô” là gột sạch tập khí trần cấu ô nhiễm. “Hiển minh thanh bạch”: Hiển lộ cái thân thể vốn sẵn thanh tịnh, trong trắng, làm lộ rõ cái thân thanh bạch. Vốn sẵn thanh bạch, nhưng bị nhuốm bẩn bởi trần lao, trần cấu. Trần cấu còn có một danh xưng khác là Khách Trần. “Khách” (客) [hàm ý] chẳng phải là chính mình, nó đến từ bên ngoài. “Trần” (塵) cũng là trần cảnh, là cảnh giới ở ngoài tâm, quý vị chớ nên tham cầu nó. Hễ tham cầu, quý vị sẽ bị nhiễm bẩn. Vì thế, hiểu rõ Khách Trần chẳng phải là chủ nhân trong nhà của ta, sẽ rất dễ dàng đả phá nó, rất dễ gột sạch nó. Lý Thể Pháp Thân của ta vốn thanh tịnh, trong trắng, nhưng đối với chúng sanh, nó chẳng hiển hiện được, vì bị trần lao phiền não làm nhơ bẩn. Hiện thời, học Phật pháp thì phải tu hành, đoạn phiền não, hòng hiển hiện Pháp Thân vốn sẵn thanh tịnh, trong sạch.

Bồ Tát cứu độ chúng sanh thì phải hoằng dương chánh pháp. Hoằng dương chánh pháp thì trước hết phải dạy chúng sanh tà pháp là gì? Phá trừ tà pháp, sửa trừ những tà kiến trong tâm, mới có thể khiến cho chúng sanh tiếp nhận chánh pháp, nẩy sanh lòng tín ngưỡng. Đã tín ngưỡng rồi bèn thông hiểu, đã thông hiểu rồi thì sẽ tu hành. Tu hành là làm gì? Phải ghi nhớ! Tu hành là đoạn phiền não. Tu hành chẳng phải là tu Pháp Thân, [bởi lẽ], Pháp Thân vốn sẵn có, chẳng cần phải tu mới thành. Nếu cần phải tu tập để thành tựu Pháp Thân, Pháp Thân sẽ trở thành thứ giả trất, chúng ta có thể tự mình sửa chữa, chế tạo. Thứ do phàm phu sửa chữa và chế tạo thì còn có phải là thật hay chăng? Do vậy, Pháp Thân vốn sẵn có, là diệu lý Thật Tướng, là chân lý chưa bao giờ biến động. Pháp Thân vốn thanh bạch, vì bị khách trần nhiễm bẩn, cho nên cần tẩy rửa. “Tẩy trạc” là tu hành, tu rồi lại tu, giặt đi giặt lại, hòng đoạn hết sạch phiền não, Pháp Thân sẽ hiện tiền. Do vậy, đợi đến khi Pháp Thân hiện tiền bèn thành Phật, đạt được cái “chẳng đạt được”, vì Pháp Thân vốn sẵn có, chẳng do từ bên ngoài mà có!

“Quang dung Phật pháp, tuyên lưu chánh hóa” (Dung hội rạng ngời Phật pháp, tuyên dương, lưu thông sự giáo hóa chánh đáng): “Quang dung Phật pháp” là nói tương ứng với “khai xiển pháp môn” trong phần trước. Phật pháp như cái thành lớn. Thành cần phải mở cửa, hết thảy đại chúng mới có thể đi vào. Vậy thì mở cửa thành sẽ chẳng chỉ mở một cửa. “Khai xiển pháp môn” (Mở mang, xiển dương pháp môn) hoàn toàn chẳng phải là một thứ, vì căn cơ của chúng sanh sai khác, chẳng đồng nhất, đức Phật cũng có đủ loại pháp môn. Nêu lên đại cương thì có Lục Độ, lại mở rộng ra thì là muôn loại pháp môn, nhưng Phật pháp chẳng có hai món. Ở đây phải “quang dung Phật pháp”. “Quang” là phóng trí huệ quang, “dung” (融) là dung hội, quán thông, [tức là] hợp các loại pháp môn lại thành một Phật pháp thì gọi là “quang dung Phật pháp”. Dung hội, quán thông như thế nào? Đạt được trí huệ. Vì thế, người mới học hãy cân nhắc một pháp môn để có thể giúp họ đoạn phiền não. Quý vị học một pháp môn này, kẻ khác học pháp môn khác, dường như chẳng có gì chung giữa đôi bên, chẳng biết Phật pháp không có hai loại. Khi trí huệ cao sâu dấy lên, tỏa ra quang minh trí huệ thì sẽ có thể dung hội, quán thông, hiểu thấu suốt thảy đều là một Phật pháp. “Tuyên lưu chánh hóa”: Phật pháp cần phải tuyên dương, lưu truyền, truyền bá rộng rãi. Tuyên lưu, truyền bá rộng rãi thì phải tuyên dương Phật pháp. Tuyên dương Phật pháp mới là sự giáo hóa chánh đáng.

Tôi thường xuyên nhắc nhở chư vị: Nghe kinh là để chúng ta học Phật pháp. Quý vị nghe đến đâu, học đến đó. Pháp ấy sẽ dẫn dắt quý vị, quý vị nghe đến chỗ này, bèn học đến chỗ này. Hiện thời, tại Trung Hoa, kinh Đại Thừa có tám tông phái, vẫn chẳng phải là có tám vạn bốn ngàn pháp môn. Đối với tám tông phái ấy, nói chung là học theo một tông phái, khéo tu hành, khéo đoạn phiền não. Thế nhưng quý vị chớ nên chấp trước, tu Thiền Tông sẽ hủy báng Tịnh Độ, học Tịnh Độ sẽ hủy báng Thiền Tông; học Mật Tông bèn hủy báng Hiển Giáo, học Hiển Giáo sẽ hủy báng Mật Tông. Hủy báng tới, hủy báng lui, toàn là tự mình đánh mình! Thiền Tông là Phật pháp, Tịnh Độ Tông cũng là Phật pháp; Hiển Giáo là Phật pháp, Mật Tông cũng là Phật pháp. Trong vòng các tông, hủy báng lẫn nhau, chẳng hủy báng tà ma ngoại đạo, trông thấy ngoại đạo bèn sợ hãi, cũng chẳng dám hủy báng, tận hết sức mình đánh người trong nhà của chính mình, Phật pháp làm sao có thể hưng thịnh cho nổi? Do đó, quý vị phải dung hội, quán thông, hết thảy các pháp đều là Phật pháp.

2.1.1.2.2.3.1.2.1.2.8.2.2.3. Thân nghiệp tiếp nhận cúng dường, sanh ra phước thiện cho người khác

(Kinh) Nhập quốc phân vệ, hoạch chư phong thiện. Trữ công đức, thị phước điền.

(經)入國分衛，獲諸豐膳。貯功德，示福田。

(Kinh: Vào quốc thành khất thực, đạt được các thức ăn phong phú, chất chứa công đức, chỉ bày phước điền).

“Nhập quốc phân vệ”: Chữ Phân Vệ (分衛, Piṇḍapāta) trong tiếng Phạn dịch sang tiếng Hán là Khất Thực. Kinh Kim Cang chép: “Nhập Xá Vệ đại thành khất thực” (Vào trong đại thành Xá Vệ để khất thực). Phật Thích Ca làm như thế, mà hết thảy các vị đại Bồ Tát thị hiện thành Phật cũng đều là như vậy. “Nhập quốc”: Quý vị đang ở nước nào, bèn vào trong nước ấy. Phật Thích Ca vào đại thành Xá Vệ, các vị Bồ Tát khác mỗi vị ở cõi Phật của chính mình, vào trong quốc thành của họ để khất thực. Bồ Tát đều có thể thị hiện thành Phật, cần gì phải ăn uống nữa? Đấy là vì lợi ích chúng sanh. Tiếp đó bèn nói: Vì lẽ gì Bồ Tát còn phải khất thực, còn phải ăn uống? Chính là vì đạo lý này.

“Hoạch chư phong thiện”: Hoạch (獲) là thu được, [“hoạch chư phong thiện”] là đạt được món ăn phong phú. “Thiện” (膳) chính là những thứ để ăn.

“Trữ công đức, thị phước điền”: Hai câu này nhằm nói rõ vì sao Phật, Bồ Tát phải xin cơm ăn? Nhằm lợi ích chúng sanh, khiến cho chúng sanh tích tụ “công đức”. Trữ (貯) là tích tụ, giống như chúng ta ra ngân hàng gởi tiền vậy. Ngày hôm nay gởi vào mấy đồng, ngày mai gởi mấy đồng nữa, đấy gọi là Trữ. Hôm nay người ấy dâng thí đức Phật một chén cơm, ngày mai lại dâng thí một chén cơm, giống như ra ngân hàng gởi tiền vậy, tích “trữ công đức”. “Thị phước điền” (Chỉ bày ruộng phước): Khai thị chúng sanh, khiến cho chúng sanh gieo phước. Chúng ta muốn gieo lúa mạch thì ra ruộng lúa mạch mà gieo. Muốn gieo hạt gạo thì ra ruộng trồng lúa gạo mà gieo. Quý vị muốn gieo phước, hãy gieo trên thân người xuất gia! Đức Phật thị hiện tướng tỳ kheo, quý vị cúng dường người xuất gia dùng bữa là gieo phước. Người xuất gia được gọi là “phước điền tăng”, [“thị phước điền”] là khai thị cho chúng sanh gieo phước điền.

2.1.1.2.2.3.1.2.1.2.8.2.2.4. Khẩu nghiệp thuyết pháp, khiến cho [người nghe] tu đạo xuất ly

(Kinh) Dục tuyên pháp, hiện hân tiếu, dĩ chư pháp dược, cứu liệu tam khổ, hiển hiện đạo ý, vô lượng công đức, thọ Bồ Tát ký, thành Đẳng Chánh Giác.

(經)欲宣法，現欣笑。以諸法藥，救療三苦。顯現道意，無量功德。授菩薩記，成等正覺。

(Kinh: Muốn tuyên nói pháp, hiện vẻ tươi cười, dùng các pháp dược cứu chữa ba khổ, hiển hiện đạo ý, vô lượng công đức, thọ ký cho hàng Bồ Tát thành Đẳng Chánh Giác).

“Dục tuyên pháp, hiện hân tiếu” (Muốn tuyên nói pháp, hiện vẻ tươi cười): Quý vị đọc kinh Kim Cang, [sẽ thấy chép]: “Nhĩ thời Thế Tôn, thực thời, trước y trì bát, nhập Xá Vệ đại thành khất thực, ư kỳ thành trung, thứ đệ khất dĩ, hoàn chí bổn xứ, phạn thực ngật, thâu y bát, tẩy túc dĩ, phu tòa nhi tọa” (Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn đến giờ ăn, bèn đắp y, cầm bát, vào thành lớn Xá Vệ khất thực. Ở trong thành ấy, theo thứ tự khất thực xong, trở về chỗ mình, dùng cơm xong, cất y bát, rửa chân rồi, trải tòa mà ngồi). Thích Ca Mâu Ni Phật vào đại thành Xá Vệ khất thực xong, trở về Kỳ Thụ Cấp Cô Độc Viên, dùng cơm xong, cất dọn y bát, rửa chân rồi, trải tòa ra để ngồi. “Tẩy túc dĩ” là rửa chân, tĩnh tọa thì phải ngồi xuống, ngồi xuống rồi sẽ giảng kinh Kim Cang. Chư đại Bồ Tát thị hiện thành Phật, thuyết pháp cũng giống như vậy, khất thực xong bèn dùng cơm. “Dục tuyên pháp” là muốn thuyết pháp, thuyết pháp thì vẻ mặt phải “hiện hân tiếu”, [tức là] vẻ mặt rất hoan hỷ. Trong phần kinh văn dưới đây, khi nói đến phần Phát Khởi Tự, Phật Thích Ca giảng kinh Vô Lượng Thọ cũng mang vẻ mặt hoan hỷ, tươi cười. Vì sao đức Phật thuyết pháp bèn hiện vẻ tươi cười, hân hoan? Vì chúng sanh đã thành tựu cái duyên đắc độ tốt đẹp. Chúng sanh muốn thoát ly biển khổ thì chỉ có Phật xuất thế thuyết pháp, chúng sanh sẽ có thể đắc độ. Phật đến cứu độ chúng sanh, thấy chúng sanh sắp thoát ly biển khổ, cho nên Ngài mang vẻ mặt tươi cười.

“Dĩ chư pháp dược, cứu liệu tam khổ” (Dùng các pháp dược cứu chữa ba khổ): Vì sao cần phải thuyết pháp? Pháp giống như thuốc men; vì sao bảo chúng sanh uống thuốc? Vì chúng sanh có bệnh khổ não. Khổ não rất nhiều, nói tổng hợp thì có ba loại khổ. Thứ nhất, khổ là Khổ Khổ. Thứ hai, lạc là Hoại Khổ. Thứ ba, chẳng khổ chẳng lạc là Hành Khổ. Trong nhân gian, ba thứ khổ này đều có, Dục Giới Thiên trọn đủ hai thứ khổ, hai giới trên đó là Sắc Giới và Vô Sắc Giới đều có một thứ khổ. Nhân gian thì cả ba thứ khổ đều có, chúng sanh trong nhân gian chịu khổ, tức là khổ càng thêm khổ:

1) Cái thân Ngũ Ấm của chúng ta vốn là cái gốc khổ. Thân thể của chúng ta do cha mẹ sanh ra là để chịu khổ. Quý vị chẳng ăn cơm, sẽ khổ vì đói, chẳng uống nước, sẽ khổ vì khát. Mùa Hè thì khổ vì nóng, mùa Đông khổ vì lạnh, khổ vì bệnh tật, già cả thì khổ vì già. Cái thân Ngũ Ấm là căn bản của khổ, đã khổ càng thêm khổ, thì gọi là Khổ Khổ.

2) Nếu quý vị đang hưởng phước sung sướng, sung sướng chẳng thể lâu dài. Lạc là Hoại Khổ. Nếu lạc đã bị hoại, đấy mới là khổ não dữ dội, khiến cho quý vị chẳng thể chịu đựng nổi. Chẳng hạn như quý vị vốn chẳng phát tài, vốn chẳng làm quan to, đấy là Khổ Khổ, chịu đựng nỗi khổ nghèo hèn, vẫn có thể chịu đựng được. Nếu quý vị làm quan lớn, giàu sụ, về sau, thời thế xoay chuyển, địa vị quan to mất đi, tiền tài bị kẻ khác tịch thu, khi ấy sẽ khổ sở dữ dội, khổ đến nỗi chẳng thể sống nổi. Do vậy, lạc là Hoại Khổ.

3) Còn có một loại người, họ chẳng vui sướng to lớn mà cũng chẳng khổ lắm, rất bình phàm, nhưng sự bình phàm cũng chẳng thể giữ mãi, đấy là Hành Khổ. “Hành” (行) là đổi dời chẳng ngừng. Quý vị cảm thấy cuộc sống rất bình lặng, ta chẳng khổ mà cũng chẳng sướng, cuộc sống này rất tốt! Nhưng đổi dời chẳng ngừng, sanh mạng của quý vị chẳng thể ngưng nghỉ, tự nhiên sẽ từ tráng niên trở thành già nua, từ già đến chết. Đấy là Hành Khổ.

Đối với chúng sanh trên cõi trời, trời chia thành tam giới. Dục Giới có sáu tầng trời, Dục Giới hưởng niềm vui ngũ dục đều là diệu lạc. “Diệu” (妙) nghĩa là chúng ta chẳng thể suy tưởng được. Họ hưởng thiên lạc (niềm vui trong cõi trời) rất tốt đẹp, nhưng cái lạc mà họ hưởng là Hoại Khổ. Phước trời sẽ có lúc hưởng hết. Hưởng hết thì vẫn phải luân hồi. Kinh Phật có nói, có một vị trời từ trên trời đọa xuống, lập tức đọa vào trong bụng của một con lợn nái ghẻ lở. Con lợn nái ấy sanh ra đã là toàn thân ghẻ lở. Người trên cõi trời có thần thông, vị trời ấy trông thấy, nhưng khi đọa xuống, phải đầu thai trong bụng con lợn nái ghẻ lác, quý vị xem đó! Họa hoạn kiểu đó có thể chịu đựng nổi hay chăng? Vì thế, sanh lên trời cảm giác chẳng tránh khỏi mối họa ấy. Dục Giới gọi Lạc là Hoại Khổ, họ chẳng có Khổ Khổ, vì họ chỉ hưởng phước trời, hưởng lạc, nhưng lạc chẳng lâu dài. Hưởng hết phước trời, vẫn phải luân hồi xuống thấp hơn, nên gọi Lạc là Hoại Khổ, nhưng chư thiên có hai thứ khổ là Hoại Khổ và Hành Khổ. Hai giới trên đó là Sắc Giới và Vô Sắc Giới, họ tu Tứ Thiền Bát Định, chẳng hứng chịu Khổ Khổ trong nhân gian, mà cũng chẳng hưởng thụ niềm vui ngũ dục như Dục Giới Thiên. Họ chẳng khổ, chẳng lạc, đạt được cảnh giới Thiền Định rất tốt đẹp. Nhưng quý vị phải hiểu, họ vẫn bị đổi dời không ngừng, vẫn có lúc Định lực tiêu tán, chẳng thoát khỏi phạm vi của lục đạo luân hồi. Do vậy, hai giới trên là Sắc Giới và Vô Sắc Giới chẳng có Khổ Khổ và cũng chẳng có Hoại Khổ, nhưng có Hành Khổ. Nói tới ba nỗi khổ này, ngay cả chư thiên trong tam giới cũng đều phải kể đến. Nhìn lại loài người chúng ta, cả ba nỗi khổ đều có.

Học Phật pháp thì trước hết là biết khổ, Thích Ca Mâu Ni Phật đã thành Phật, Ngài muốn cứu độ chúng sanh bèn thuyết pháp. Thuyết pháp thì trước hết là đến độ năm vị tỳ kheo, nói pháp môn Tứ Đế, tức Khổ, Tập, Diệt, Đạo. Trước hết nói đến Khổ, bảo năm vị tỳ kheo hãy biết Khổ. Khổ do đâu mà có? Khổ là khổ quả. Khổ do Tập mà có. Tập là phiền não, do đã tạo cái nhân phiền não mà có. Nếu quý vị biết Khổ, trước hết hãy đoạn Tập, tức là đoạn phiền não. “Mộ Diệt tu Đạo” (Do hâm mộ Diệt mà tu Đạo), “Diệt” là tịch diệt, tức Niết Bàn. [“Mộ Diệt” là] ngưỡng mộ Tịch Diệt Niết Bàn. Quý vị ngưỡng mộ [mong muốn] đạt được Niết Bàn thì phải tu Đạo. Phật Thích Ca nói pháp môn Tứ Đế là nói với năm vị tỳ kheo. Trên thực tế, đức Phật thuyết pháp suốt bốn mươi chín năm, chẳng rời khỏi pháp Tứ Đế: “Biết Khổ đoạn Tập, mộ Diệt tu Đạo”. Nếu quý vị giảng Phật pháp mà chẳng thể khiến cho chúng sanh biết khổ, những gì quý vị đã giảng toàn là nói suông. Vì sao? Họ chẳng biết khổ, làm sao tu hành? Họ chẳng tu hành, quý vị giảng Phật pháp cho họ nửa ngày, chẳng phải là đã nói những lời rỗng tuếch ư? Lại nói về kinh văn, đây là chư đại Bồ Tát thị hiện tám tướng thành đạo: Thành Phật, chuyển pháp luân, thuyết pháp cho chúng sanh nghe, giống như cho chúng sanh uống thuốc để cứu chữa bệnh tật của chúng sanh. Bệnh gì vậy? Ba loại bệnh khổ. Đấy là “cứu liệu tam khổ” (cứu chữa ba khổ).

“Hiển hiện đạo ý, vô lượng công đức”: Cứu vớt ba thứ khổ của chúng sanh, [khiến cho họ] có thể vượt thoát tam giới, chứng đắc cực quả là A La Hán, hay Bích Chi Phật. Đấy là Tiểu Thừa. Cứu độ chúng sanh thì nhất định phải khiến cho họ thành Phật. Quý vị cứu độ chúng sanh thoát khỏi tam giới thì vẫn chưa phải là Phật pháp rốt ráo. Đó là Tiểu Thừa. Nhưng căn cơ của chúng sanh khác nhau, có kẻ tu Tiểu Thừa mà còn tu chẳng được, trước hết hãy bảo họ tu Nhân Thiên Thừa, bảo họ thọ Tam Quy Y, thọ Ngũ Giới, giữ cho thân người chẳng mất. Đấy gọi là pháp Nhân Thiên. Pháp Nhân Thiên cứu họ chẳng đọa ba ác đạo, vẫn là cứu ba nỗi khổ ấy. Còn có những chúng sanh căn cơ cao hơn một chút, bèn dạy họ tu mười thứ thiện pháp, khiến cho họ thăng thiên, hưởng thụ phước trời. Còn có những người tư tưởng cao hơn một chút, bèn dạy họ tu Tứ Thiền Bát Định để sanh lên Sắc Giới Thiên hoặc Vô Sắc Giới Thiên. Đấy đều là phương tiện, gọi là pháp Thiên Thừa. Pháp Thiên Thừa vượt thoát nhân giới, nhưng thiên giới vẫn chẳng phải là lâu dài, phải làm cho họ tu pháp Nhị Thừa, tức là tu pháp Tứ Đế, tu pháp Thập Nhị Nhân Duyên, dạy họ vượt thoát tam giới, thoát ly lục đạo luân hồi. Như thế thì vẫn chưa phải là pháp rốt ráo, rốt ráo là như thế nào? Dạy họ phát Bồ Đề tâm.

Nhìn vào kinh văn, “cứu liệu tam khổ” (cứu chữa tam khổ) là độ chúng sanh thoát khỏi tam giới. Đấy là một phương tiện, khiến cho họ “hiển hiện đạo ý”. “Đạo” là Bồ Đề, “ý” là tâm, [“hiển hiện đạo ý” chính là] khiến cho họ phát Bồ Đề tâm. Đã phát Bồ Đề tâm, bèn dạy họ hành Bồ Tát đạo, bảo họ tu “vô lượng công đức”. Hành Bồ Tát đạo, tích lũy công đức. Họ tu đến Bát Địa Bồ Tát. “Thọ Bồ Tát ký”: Thọ ký bậc Bát Địa Bồ Tát sẽ thành Phật thì gọi là “thọ Bồ Tát ký”. Tiếng Phạn dịch sang tiếng Hán, giải thích văn tự khá tốn công! “Thọ Bồ Tát ký” tức là thọ ký sẽ thành Phật. Thọ ký ai sẽ thành Phật? Thọ ký Bát Địa Bồ Tát sẽ thành Phật. “Thành Đẳng Chánh Giác”, khiến cho chúng sanh trong tương lai sẽ có thể thành Phật, quý vị mới được coi là độ chúng sanh!

2.1.1.2.2.3.1.2.1.2.9. Tướng nhập Niết Bàn

(Kinh) Thị hiện diệt độ, chửng tế vô cực, tiêu trừ chư lậu, thực chúng đức bổn.

(經)示現滅度，拯濟無極。消除諸漏，植眾德本。

(Kinh: Thị hiện diệt độ, cứu vớt vô cực, tiêu trừ các lậu, trồng các cội đức).

“Thị hiện diệt độ”: Đây là thị hiện tám tướng thành đạo. Tướng thứ bảy là chuyển pháp luân. Tướng thứ tám là nhập Niết Bàn. “Diệt độ” là dịch nghĩa từ tiếng Phạn, tức là chữ Niết Bàn dịch sang tiếng Hán thì là Diệt Độ, vẫn là thị hiện. Vì thế giới này chẳng có vị Phật nào thành Phật, [thế mà có những] chúng sanh đáng nên thấy Phật để đắc độ, vị Bồ Tát này bèn đến thế giới đó, thị hiện tám tướng thành đạo, thị hiện thành Phật, thuyết pháp độ chúng sanh. Độ chúng sanh [căn cơ] đã chín muồi, thọ ký họ sẽ thành Phật. Những chuyện khác đã làm xong, Ngài bèn thị hiện Niết Bàn.

“Chửng tế vô cực”: Chửng tế (拯濟) là cứu độ. “Vô cực” (無極) là vô cùng vô số chúng sanh. Cứu độ vô số chúng sanh như vậy thì là “chửng tế vô cực”. “Tiêu trừ chư lậu”: “Lậu” (漏) là tên gọi khác của phiền não. Hết thảy các phiền não gọi là “chư lậu”. Độ chúng sanh bằng cách nào? Khiến cho chúng sanh tiêu trừ phiền não. Tiêu trừ phiền não, phá hoại phiền não, còn phải tu tập tốt đẹp, dạy họ tích lũy công đức. “Đức bổn” (德本) còn gọi là thiện căn. Dạy chúng sanh làm nhiều công đức, vun bồi nhiều thiện căn, thì gọi là “thực chúng đức bổn”.

2.1.1.2.2.3.1.3. Tiểu kết lời tán thán Quyền Đức và Thật Đức

(Kinh) Cụ túc công đức, vi diệu nan lượng. Du chư Phật quốc, phổ hiện đạo giáo.

(經)具足功德，微妙難量。遊諸佛國，普現道教。

(Kinh: Đầy đủ công đức, vi diệu khó lường. Dạo các cõi Phật, hiện trọn khắp giáo pháp của Phật đạo).

“Cụ túc công đức”: Khiến cho hết thảy chúng sanh đều được thọ ký thành Phật, trong tương lai, họ sẽ đều có thể thành Phật, công đức trọn đủ. Ở đây, [kinh văn] tổng kết tám tướng thành đạo, thị hiện Niết Bàn, công đức của vị Bồ Tát ấy đã trọn đủ. Hãy ghi nhớ! Những vị Bồ Tát này đến vô lượng thế giới để thị hiện tám tướng thành đạo hòng độ chúng sanh. Công đức của các Ngài “vi diệu nan lượng”, “vi diệu” là chẳng thể nghĩ bàn, vô lượng vô biên công đức, đều là công đức chẳng thể nghĩ bàn.

“Du chư Phật quốc”: “Du” (遊) là du hóa, đến các cõi Phật để du hóa. “Phổ hiện đạo giáo”, “đạo giáo” ở đây chẳng phải là giáo pháp của đạo sĩ trong hiện thời, mà là phổ biến thị hiện giáo pháp của Phật đạo.

2.1.1.2.2.3.2. Tán thán công đức tự lợi và lợi tha của các vị Bồ Tát

2.1.1.2.2.3.2.1. Tán thán đại lược

(Kinh) Kỳ sở tu hành, thanh tịnh vô uế. Thí như huyễn sư, hiện chúng dị tượng, vi nam, vi nữ, vô sở bất biến. Bổn học minh liễu, tại ý sở vi. Thử chư Bồ Tát, diệc phục như thị, học nhất thiết pháp, quán tổng lũ luyện, sở trụ an đế, mị bất cảm hóa. Vô số Phật độ, giai tất phổ hiện. Vị tằng mạn tứ, mẫn thương chúng sanh. Như thị chi pháp, nhất thiết cụ túc.

(經)其所修行，清淨無穢。譬如幻師，現眾異像。為男為女，無所不變。本學明了，在意所為。此諸菩薩，亦復如是。學一切法，貫綜縷練。所住安諦，靡不感化。無數佛土，皆悉普現。未曾慢恣，愍傷眾生。如是之法，一切具足。

(Kinh: Sự tu hành của các Ngài thanh tịnh, chẳng nhơ. Ví như nhà huyễn thuật hiện ra các hình tượng lạ lùng, hiện nam, hiện nữ, không gì chẳng biến hóa, do hiểu rõ điều mình đã học, tùy ý thực hiện. Các vị Bồ Tát này cũng giống như vậy, học hết thảy các pháp, thông suốt, luyện tập tỉ mỉ, trụ an định, vững chắc [trong Phật pháp], không ai chẳng bị cảm hóa. Trong vô số cõi Phật, thảy đều hiện khắp, chưa hề khinh mạn, phóng túng, thương xót chúng sanh. Các pháp như thế hết thảy đều đầy đủ).

“Kỳ sở tu hành, thanh tịnh vô uế” (Sự tu hành của các Ngài thanh tịnh, chẳng nhơ): Các Ngài thành Phật là thị hiện, bổn vị vẫn là Bồ Tát, còn đang tu Bồ Tát hạnh, những gì các Ngài đã tu đều là đạo hạnh thanh tịnh, chẳng có chút nào ô nhiễm xen tạp. Đó là “thanh tịnh vô uế”. Phải chú ý! Trong phần trước, tôi đã nói, tán thán các vị đại Bồ Tát này đều là bậc Đẳng Giác Bồ Tát. Các Ngài có thể thị hiện thành Phật, chỉ kém Phật một bậc. Nói đến những công đức này, nhằm dạy hàng Sơ Phát Tâm Bồ Tát chúng ta học tập. Nếu không, tán thán những công đức ấy, chép vào kinh bổn để làm gì? Nhằm dạy hàng Sơ Phát Tâm Bồ Tát chúng ta hãy học theo. Chúng ta cũng là Bồ Tát, nhưng là hạng Bồ Tát gì? Là Sơ Phát Ý Bồ Tát. Ý còn gọi là Tâm; do vậy, còn gọi là Sơ Phát Tâm Bồ Tát. “Kỳ sở tu hành, thanh tịnh vô uế” (Sự tu hành của các Ngài thanh tịnh, chẳng nhơ): Đấy là bảo chúng ta hãy học theo. Những việc làm của bậc Bát Địa Bồ Tát toàn là thanh tịnh vô uế, huống hồ bậc Đẳng Giác Bồ Tát! Các Ngài tu hành còn có thể xen tạp phiền não hay không? Chẳng thể nào! Dạy hàng Sơ Phát Tâm Bồ Tát chúng ta hãy học theo!

Nay chúng ta phát Bồ Đề tâm, chúng ta là Sơ Phát Tâm Bồ Tát, đã phát tâm hành Bồ Tát đạo, hành Bồ Tát đạo thì phải chú ý: Quý vị chớ nên xen tạp phiền não. Một câu nói quan trọng nhất, quý vị hãy dụng công học, tôi tùy tiện nêu ra một ví dụ: Chẳng hạn như hằng ngày quý vị niệm Phật bao nhiêu đó, hoặc là mỗi ngày tĩnh tọa mấy tiếng đồng hồ, những điều này đều là tu hành. Trong tu hành, quý vị hàng phục cái tâm vọng tưởng, ba căn bản phiền não trong cái tâm vọng tưởng là tham, sân, si. Ví như quý vị đang niệm Phật, thường khóa hằng ngày là niệm một vạn câu A Di Đà Phật, lần tràng hạt niệm đến một vạn tiếng. Thực hiện công khóa viên mãn, chính quý vị phải chú ý. Trong khi quý vị lần tràng niệm A Di Đà Phật một vạn tiếng, trong thời gian ấy, có dấy vọng tưởng hay chăng? Dấy vọng tưởng thì có vọng tưởng tham, sân, si trong ấy hay không? Ngay trong lúc niệm Phật, đột nhiên nghĩ ham muốn tiền tài, phương pháp để tham cầu tiền tài rất nhiều đúng không? Chẳng cần nêu thí dụ tỉ mỉ, chúng ta chẳng có nhiều thời gian, quý vị hãy tự mình suy xét. Bỗng dưng nghĩ tới chuyện phát tài, tay vẫn còn đang lần tràng hạt, miệng niệm Nam mô A Di Đà Phật. Niệm nam mô A Di Đà Phật [mà còn xen tạp những ý niệm ấy], tức là hạnh môn thanh tịnh đều bị quý vị nhuốm bẩn mất rồi. Vì quý vị dấy lên ý niệm phát tài! Hoặc là quý vị đang niệm Phật, bỗng nghĩ tới một kẻ oan gia đối đầu: “Gã đó đúng là xài không được, phạm đủ thứ sai trái đối với ta, ta chẳng thể nào không báo thù!” Đấy là dấy động cái tâm sân hận, miệng vẫn đang niệm Phật, tay vẫn đang lần tràng hạt, trong tâm khởi lên tâm niệm sân hận, muốn báo cừu rửa hận, đã bị cái tâm sân hận ô nhiễm mất rồi! Cứ suy rộng như vậy, chính mình tìm ra tật xấu của chính mình. Quý vị tu hành, hoặc là đang niệm kinh, hoặc đang tĩnh tọa, hoặc là đang niệm Phật, bất luận dùng công phu gì đều là hạnh môn thanh tịnh, đừng nên bị nhiễm bẩn bởi tham, sân, si. Như thế thì quý vị mới có thể tu hành, có thể dụng công. Nếu không, hạnh môn thanh tịnh của quý vị đều bị phiền não nhuốm bẩn, giống như món ăn ngon bỏ thêm một chút thuốc độc vào, hoàn toàn biến thành chất độc! Quý vị phải đặc biệt chú ý hai câu này. Bồ Tát tu hành thanh tịnh, vô uế, [kinh chép những điều này] nhằm dạy chúng ta hãy noi gương. Tiếp đó, kinh lại nói thí dụ nhằm dạy chúng ta hãy khéo hiểu rõ, vì sao các vị Bồ Tát ấy tu hành có thể đạt tới công phu thanh tịnh, vô uế?

“Thí như huyễn sư”, [nghĩa là] ví như những nhà huyễn thuật (ảo thuật gia). Huyễn thuật tại Ấn Độ rất nhiều. Chúng thấy trong quá khứ tại Trung Hoa có “biến hý pháp” (cách biến hiện ra đồ vật hoặc trạng thái lạ lùng để giải trí cho quần chúng), hiện thời Âu Tây gọi nó là ảo thuật. Huyễn thuật của Ấn Độ thật sự có một loại phương pháp có thể biến ra người nam, người nữ. “Hiện chúng dị tượng”: Chúng sanh rất đông, “dị tượng” (異像) là các hình tượng khác nhau. “Vi nam, vi nữ”: Hoặc là hiện ra tướng nam nhân, hoặc hiện ra tướng nữ nhân. “Vô sở bất biến” (Không gì chẳng biến ra), đều có thể biến ra. “Bổn học minh liễu, tại ý sở vi”: [“Bổn học minh liễu” có nghĩa là] vị thầy ảo thuật ấy hiểu rành, thông đạt học thức căn bản. “Tại ý sở vi”: Chữ Tại (在) phải hiểu là chữ Nhậm (任, tùy ý). Kẻ ấy mặc sức hành động, muốn biến ra thứ gì sẽ biến thành thứ đó; nhưng người ấy chẳng chấp tướng, vì biết đó là giả.

“Thử chư Bồ Tát, diệc phục như thị” [nghĩa là] những vị Bồ Tát ấy giáo hóa chúng sanh cũng giống như thế. “Học nhất thiết pháp, quán tổng lũ luyện” (Học hết thảy các pháp, thông suốt, luyện tập tỉ mỉ): “Quán tổng” (貫綜) là nắm chắc toàn bộ đại cương. “Lũ luyện” (縷練) là luyện tập công phu cặn kẽ. “Lũ” (縷) là tinh tế, công phu luyện tập Phật pháp tinh tế.

“Sở trụ an đế”: Ngài trụ trì Phật pháp rất an định, rất sâu chắc. “Đế” (諦) có nghĩa là rất cặn kẽ. Hiểu rõ đạo lý, hiểu rõ rất cặn kẽ thì gọi là Đế. Ngài an trụ trong Phật pháp, thông hiểu Phật pháp rất tường tận, thì gọi là An Đế. “Mị bất cảm hóa” (không ai chẳng bị cảm hóa): Hết thảy chúng sanh đều bị vị Bồ Tát ấy cảm hóa.

“Vô số Phật độ, giai tất phổ hiện” (Vô số cõi Phật thảy đều có thể hiện trọn khắp): Trong mỗi cõi Phật, Ngài đều có thể đến đó thị hiện, đều có thể đến hóa độ chúng sanh, nhưng các Ngài chẳng chấp tướng chúng sanh, giống như nhà ảo thuật biến hiện các huyễn thuật. Ngài biết hết thảy chúng sanh đều là như huyễn như hóa; do vậy, Ngài chẳng chấp tướng, chẳng động phiền não. Vì thế, những hạnh đã tu đều là hạnh môn thanh tịnh, chẳng có tạp uế.

“Vị tằng mạn tứ, mẫn thương chúng sanh. Như thị chi pháp, nhất thiết cụ túc” (Chưa hề khinh mạn, buông lung, xót thương chúng sanh. Các pháp như thế, hết thảy đều đầy đủ): Tán thán công đức của Bồ Tát. Các hạnh môn mà Ngài đã tu đều là hạnh môn thanh tịnh, hoàn toàn chẳng có tí ti tạp uế nào! Tiếp đó, lại nói rõ [các vị Bồ Tát ấy] chẳng kiêu mạn, chẳng tùy tiện phóng túng. Mặc tình mà làm thì là Tứ (恣), tức buông lung. Câu nói này càng chứng minh [kinh chép những lời tán thán này] nhằm dạy hàng Sơ Phát Tâm Bồ Tát chúng ta hãy học tập theo! A La Hán đoạn hết Kiến Hoặc và Tư Hoặc trong tam giới, Ngài chẳng có ngã mạn, mà cũng chẳng buông lung. Đẳng Giác Bồ Tát còn có thể ngã mạn, buông lung nữa ư? Những điều này đều nhằm dạy hàng Sơ Phát Tâm Bồ Tát chúng ta học theo!

Quý vị học hiểu một chút Phật pháp, có thể giảng kinh, thuyết pháp cho chúng sanh nghe, trước hết tự mình dấy lên sự ngã mạn. Vì sao dấy lòng ngã mạn? Vì quý vị giảng kinh, thuyết pháp cho người khác nghe, người ta coi quý vị như pháp sư mà cung kính, cúng dường, đảnh lễ quý vị, dâng cúng dường. Quý vị quên bẵng chính mình là một gã phàm phu, ngỡ mình ghê gớm lắm, “ta tuyệt diệu đến cỡ nào? Nếu ta chẳng tuyệt diệu, lẽ nào các ngươi đảnh lễ, cúng dường ta?” Dưỡng thành thói ngã mạn như thế đó! Vì thế, trong Phật giáo hiện thời có một câu nói thông tục: “Pháp sư ngạo nghễ lắm”. Pháp sư ngạo nghễ sẽ khó thể hầu hạ, ai trông thấy pháp sư mà chẳng sợ hãi. Thỉnh pháp sư giảng kinh là chuyện tốt, nhưng pháp sư quá kiêu căng, chẳng dễ hầu hạ, đấy chẳng phải là một thứ chướng ngại hay sao? Vì sao pháp sư kiêu căng? Vì pháp sư dấy lên phiền não ngã mạn đó thôi! Vì sao dấy lên phiền não ngã mạn? Vị ấy chẳng biết hồi quang phản chiếu, trông thấy kẻ khác đảnh lễ, cúng dường, cứ ngỡ chính mình thật sự ghê gớm lắm, nuôi dưỡng thói ngã mạn như thế đó. Vậy thì hằng ngày quý vị giảng kinh, thuyết pháp, chẳng phải là đang trưởng dưỡng vô minh hay sao? Càng dưỡng, vô minh càng to; dấy lòng ngã mạn càng lớn! Nếu quý vị còn có thể trì giới thanh tịnh thì còn may! Nếu không, đã dấy lên cái tâm ngã mạn, sẽ chẳng kiềm chế chính mình được!

“Tứ” (恣) là mặc sức tùy ý, hễ mặc sức tùy ý thì sẽ buông lung. Đã buông lung lại còn chẳng có ai quản giáo quý vị, vì quý vị là pháp sư, là kẻ quản giáo người khác, chẳng ai dám nói quý vị. Quý vị lại còn buông lung, đấy chẳng phải là tự hại chính mình ư? Vì thế, quý vị muốn học Phật pháp để giảng cho chúng sanh nghe, giáo hóa chúng sanh là đúng, nhưng trọn chớ nên xen tạp phiền não. Thứ nhất, chớ nên ngã mạn. Thứ hai, chớ nên mặc tình tùy ý, tức là chớ nên buông lung. Bồ Tát chẳng có những chuyện ấy, chúng ta phải học điều này! Vì thế, nói những lời này chính là những lời lẽ khuyên tu tập.

Những vị Bồ Tát ấy đều chẳng có ngã mạn, chẳng mặc tình buông lung, vậy thì vì sao các Ngài đến các thế giới để giáo hóa? Chính là vì “mẫn thương” các “chúng sanh”. Trông thấy chúng sanh đang hứng chịu nỗi khổ sanh tử, chúng sanh chịu khổ mà chính họ vẫn chẳng biết, không biết là khổ, vẫn coi khổ là vui. Họ chẳng biết đó là khổ thì gọi là “ngu si”. Coi khổ là lạc thì gọi là “điên đảo”. Chúng sanh đúng là kẻ đáng thương xót; vì thế, phải “mẫn thương chúng sanh” (thương xót chúng sanh), phải giảng kinh cho họ nghe. “Như thị chi pháp, nhất thiết cụ túc” (Các pháp như thế hết thảy đều đầy đủ): Pháp môn cứu độ chúng sanh, những vị Bồ Tát ấy đều có đầy đủ!

2.1.1.2.2.3.2.2. Tán thán chi tiết

2.1.1.2.2.3.2.2.1. Nương vào pháp của Bồ Tát để tu những hạnh thuộc về bổn phận

(Kinh) Bồ Tát kinh điển, cứu sướng yếu diệu. Danh xưng phổ chí, đạo ngự thập phương.

(經)菩薩經典，究暢要妙。名稱普至，道御十方。

(Kinh: Thấu suốt tột cùng những điều trọng yếu huyền diệu trong kinh điển của Bồ Tát, tiếng tăm vang khắp, dẫn dắt, điều ngự mười phương).

“Bồ Tát kinh điển, cứu sướng yếu diệu” (Thấu suốt tột cùng những điều trọng yếu huyền diệu trong kinh điển của Bồ Tát): Đại Thừa Bồ Tát tự lợi, lợi tha, hai câu này là tự lợi. Nếu quý vị muốn độ chúng sanh, trước hết phải học bản lãnh độ chúng sanh, muốn lợi tha thì trước hết phải tự lợi. Kinh điển của Bồ Tát được gọi là kinh điển Đại Thừa. Đối với kinh điển Đại Thừa, đều nghiên cứu thông suốt, lưu loát, nắm được chỗ trọng yếu, huyền diệu, đấy là đạt được tự lợi. Đã đạt được tự lợi, sẽ có thể lợi tha.

“Danh xưng phổ chí” (Tiếng vang trọn khắp): Quý vị là đại pháp sư, thanh danh sẽ vang dội. Thanh danh vang dội thì mới có thể độ chúng sanh. “Đạo ngự thập phương”: Nay ở dưới chữ Đạo (道) thêm chữ Thốn (寸), tức là chữ Đạo (導, hướng dẫn) trong đạo sư (導師). “Đạo” (道) là dẫn đạo (引導, hướng dẫn, dẫn dắt), Ngự (御) là điều ngự (調御). Đức Phật được gọi là Đại Đạo Sư (大導師), còn gọi là Điều Ngự Sư (調御師). Bồ Tát luôn học theo Phật giáo hóa chúng sanh, làm đạo sư, làm điều ngự sư cho chúng sanh, làm ở nơi đâu? Làm trong mười phương thế giới, đến mười phương thế giới dẫn dắt chúng sanh, điều ngự chúng sanh. Đấy là lợi tha.

2.1.1.2.2.3.2.2.2. Nương vào Phật pháp, tu hạnh thắng tấn

(Kinh) Vô lượng chư Phật, hàm cộng hộ niệm. Phật sở trụ giả, giai dĩ đắc trụ. Đại thánh sở lập, nhi giai dĩ lập. Như Lai đạo hóa, các năng tuyên bố. Vị chư Bồ Tát, nhi tác đại sư. Dĩ thậm thâm thiền huệ, khai đạo chúng sanh, thông chư pháp tánh, đạt chúng sanh tướng, minh liễu chư quốc.

(經)無量諸佛，咸共護念。佛所住者，皆已得住。大聖所立，而皆已立。如來道化，各能宣布。為諸菩薩，而作大師。以甚深禪慧，開導眾生。通諸法性，達眾生相。明了諸國。

(Kinh: Vô lượng chư Phật đều cùng hộ niệm. Chỗ Phật đã trụ, thảy đều đã trụ. Pháp do đại thánh đã lập, thảy đều đã lập. Như Lai đạo hóa, đều có thể tuyên bố. Vì các vị Bồ Tát mà làm bậc đại sư. Dùng thiền huệ rất sâu, khơi gợi, hướng dẫn chúng sanh thông suốt tánh của các pháp, thấu đạt tướng của chúng sanh, hiểu rõ các cõi Phật).

“Vô lượng chư Phật, hàm cộng hộ niệm” (Vô lượng chư Phật đều cùng hộ niệm): Các vị Bồ Tát ấy có thể học đến mức độ ấy, mười phương chư Phật sẽ đều hộ niệm. “Phật sở trụ giả, giai dĩ đắc trụ” (Chỗ Phật đã trụ, thảy đều được trụ): Chỗ Phật trụ là Đại Niết Bàn, là Vô Trụ Niết Bàn, các vị Bồ Tát ấy đều có thể đạt được, cũng an trụ trong Đại Niết Bàn. “Đại thánh sở lập, nhi giai dĩ lập” (Pháp do bậc đại thánh đã lập, thảy đều đã lập): Đại Thánh vẫn là Phật. Phật là bậc thánh trong các thánh; vì thế gọi là Đại Thánh. Pháp môn do đức Phật kiến lập tức là lục độ vạn hạnh, những vị Bồ Tát này đều có thể kiến lập. “Như Lai đạo hóa, các năng tuyên bố” (Như Lai đạo hóa, đều có thể tuyên bố): Như Lai giáo hóa chúng sanh, nói ra pháp môn nào, những vị Bồ Tát ấy đều có thể nói, đều có thể tuyên bố. “Vị chư Bồ Tát, nhi tác đại sư” (Làm bậc đại sư cho các vị Bồ Tát): So với hết thảy các vị Bồ Tát thông thường, các Ngài là Đẳng Giác Bồ Tát, được gọi là Ma Ha Tát trong hàng Bồ Tát. Ma Ha là Đại, vì thế gọi là Đại Sư.

“Dĩ thậm thâm Thiền Huệ, khai đạo chúng sanh” (Dùng Thiền Định và trí huệ rất sâu để khơi mở, hướng dẫn chúng sanh): Quý vị giáo hóa chúng sanh tu hành, dạy họ tu Định, tu Huệ. “Thiền” tức là Thiền Định. Hàng Nhị Thừa cũng có Thiền Định, cũng cầu trí huệ, nhưng [trí huệ và Thiền Định của họ] chẳng gọi là Thậm Thâm. Ở đây là dùng Đại Thừa Thiền, dùng Đại Thừa huệ, nên gọi là “thậm thâm Thiền Huệ”, để khơi mở, hướng dẫn chúng sanh.

“Thông chư pháp tánh, đạt chúng sanh tướng” (Thông đạt tánh của các pháp, thấu hiểu tướng chúng sanh): Thông đạt bản tánh của các pháp, tức là liễu đạt bản thể của hết thảy các pháp, lại còn liễu đạt tướng của hết thảy chúng sanh. Hằng ngày thuyết pháp, hằng ngày độ chúng sanh, nhưng chẳng chấp vào tướng của chúng sanh, thấu đạt tướng của chúng sanh đều là như huyễn, như hóa; như kinh Kim Cang đã dạy: “Độ nhất thiết chúng sanh đô nhập Vô Dư Niết Bàn, nhi thật vô chúng sanh đắc diệt độ giả” (Độ hết thảy chúng sanh đều nhập Vô Dư Niết Bàn, mà thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ). Liễu đạt tướng của chúng sanh là huyễn hóa. “Minh liễu chư quốc” (Hiểu rõ các cõi nước): Các quốc độ thuộc y báo đều là như huyễn, như hóa, chẳng chấp tướng của thế giới và quốc độ.

2.1.1.2.2.3.2.2.3. Nương vào Tự Phần trên đây, tu rộng rãi hòng thành tựu đức hạnh

2.1.1.2.2.3.2.2.3.1. Thâu nhiếp các phương tiện tu tập

2.1.1.2.2.3.2.2.3.1.1. Tu tự lợi, hiểu rõ giáo pháp mà tu hành

(Kinh) Cúng dường chư Phật, hóa hiện kỳ thân, do như điện quang, thiện học vô úy chi võng, hiểu liễu huyễn hóa chi pháp.

(經)供養諸佛。化現其身，猶如電光。善學無畏之網，曉了幻化之法。

(Kinh: Cúng dường chư Phật, hóa hiện thân mình giống như tia chớp, khéo học lưới vô úy, hiểu rõ pháp huyễn hóa).

“Cúng dường chư Phật, hóa hiện kỳ thân, do như điển quang” (Cúng dường chư Phật, hóa hiện thân mình giống như tia chớp): Ngài là Bồ Tát, chính Ngài còn phải tu phước, còn phải tu huệ. Tu phước là cúng dường chư Phật, đến mười phương vô lượng thế giới cúng dường vô lượng chư Phật. Để cúng dường vô lượng chư Phật, biến thân thể của chính mình thành vô lượng thân thể đi cúng dường, rất mau chóng, nhanh như vô lượng tia chớp! Ngay lập tức, phân thân vô lượng, đến trước vô lượng chư Phật dâng hiến cúng dường. Cúng dường chư Phật là cầu phước, Ngài còn mong cầu trí huệ.

“Thiện học vô úy chi võng, hiểu liễu huyễn hóa chi pháp” (Khéo học lưới vô úy, hiểu rõ pháp huyễn hóa): Phật có bốn thứ Vô Sở Úy, trên thực tế, bao gồm hết thảy những điều vô sở úy (không sợ hãi). Hết thảy các pháp vô sở úy của Phật được gọi là “vô úy chi võng” (lưới vô úy), Bồ Tát đều học hiểu những điều này. Đấy gọi là cầu trí huệ của Phật, liễu đạt pháp huyễn hóa. Hết thảy các pháp huyễn hóa trong thế gian Bồ Tát thảy đều liễu đạt triệt để. Đấy chính là đạt được phước, đạt được huệ, chính mình đã đạt được tự lợi, lại còn lợi ích chúng sanh.

2.1.1.2.2.3.2.2.3.1.2. Nói về chuyện lợi tha, dạy người khác lìa lỗi

(Kinh) Hoại liệt ma võng, giải chư triền phược.

(經)壞裂魔網，解諸纏縛。

(Kinh: Xé rách lưới ma, tháo gỡ các trói buộc).

“Ma võng” (lưới ma) là những thứ tà pháp làm hại chúng sanh của ma vương, do quá nhiều nên gọi là Võng (網, lưới). Đối với những thứ lưới ma làm hại chúng sanh này, kể cả thiên ma ngoại đạo, Bồ Tát thảy đều phá tan. “Giải chư triền phược”: Dạy chúng sanh phải đoạn trừ hết thảy phiền não, đừng để bị phiền não trói buộc.

2.1.1.2.2.3.2.2.3.1.3. Lại nói về tự lợi nhằm nói rõ hạnh để tu chứng

(Kinh) Siêu việt Thanh Văn, Duyên Giác chi địa, đắc Không, Vô Tướng, Vô Nguyện tam muội.

(經)超越聲聞、緣覺之地，得空無相無願三昧。

(Kinh: Vượt trỗi các địa vị Thanh Văn và Duyên Giác, đạt được Không, Vô Tướng, Vô Nguyện tam muội).

Thanh Văn, Duyên Giác là hàng Nhị Thừa, còn gọi là hàng Tiểu Thừa. Theo phần trên, [những vị Bồ Tát] ở đây học Bồ Tát pháp, học kinh điển Đại Thừa, cho nên vượt trỗi địa vị Nhị Thừa.

“Đắc Không, Vô Tướng, Vô Nguyện tam muội”: Đạt được ba thứ tam muội. Trung Hoa dịch tam muội (Samādhi) là Chánh Định. Đạt được ba thứ Chánh Định: Không Định, Vô Tướng Định, và Vô Nguyện Định. Tiểu Thừa cũng có ba loại Định; ở đây là Đại Thừa tam muội:

1) Thứ nhất là Không tam muội. Ngài hiểu hết thảy các pháp đều là pháp huyễn hóa. Hết thảy các pháp đều sanh từ nhân duyên. Pháp sanh từ nhân duyên đều chẳng có bản thể, chẳng có tự tánh. Hằng ngày ở trong đó độ chúng sanh mà chẳng có chúng sanh để có thể độ. Vì thế, hết thảy đều là Không, đạt được Không tam muội.

2) Vô Tướng: Ngay cả cái tướng nhân duyên của pháp được sanh bởi nhân duyên cũng là Không. Không chỉ là chúng sanh không, mà pháp cũng là không, hết thảy các tướng đều là không. Đấy là chúng sanh ngoài tâm, các pháp ngoài tâm.

3) Đã là không, đã là vô tướng, trong tâm cũng chẳng có nguyện cầu. Trong tâm chẳng có một mảy vọng tưởng. Đấy là Vô Nguyện. “Nguyện” tức là có cái tâm mong cầu. Ta độ chúng sanh bèn chấp vào tướng chúng sanh, tức là có nguyện. Nếu quý vị cầu pháp mà chấp tướng, tức là có một nguyện. Ta đã là “tướng của chúng sanh là Không”, hết thảy các pháp đều là vô tướng, trong tâm ta chẳng dấy lên một mảy vọng tưởng nào! Đó gọi là Vô Nguyện tam muội.

Ba thứ tam muội còn gọi là Tam Giải Thoát. Trước tự viện Phật giáo có ba cái cổng lớn, gọi là Tam Môn, tức là Không Môn, Vô Tướng Môn, và Vô Nguyện Môn.

2.1.1.2.2.3.2.2.3.1.4. Lại nói về lợi tha, dạy chúng sanh tu thiện

(Kinh) Thiện lập phương tiện, hiển thị tam thừa. Ư thử hóa chung, nhi hiện diệt độ.

(經)善立方便，顯示三乘。於此化終，而現滅度。

(Kinh: Khéo lập phương tiện, hiển thị ba thừa. Sự giáo hóa ở nơi đây đã kết thúc, bèn hiện diệt độ).

“Thiện lập phương tiện, hiển thị tam thừa” (Khéo lập phương tiện, hiển thị ba thừa): Ngài học pháp Đại Thừa, vượt trỗi địa vị Thanh Văn và Duyên Giác, nhưng Ngài giáo hóa chúng sanh, khéo lập phương tiện. Trong chúng sanh, có những kẻ chẳng thể học Đại Thừa, Ngài bèn lập ra pháp môn tam thừa, nói pháp Tứ Đế, và cũng nói pháp Thập Nhị Nhân Duyên, và cũng nói pháp Lục Độ. Đấy là “hiển thị tam thừa”.

“Ư thử hóa chung, nhi hiện diệt độ” [nghĩa là] duyên giáo hóa chúng sanh đã hết, Ngài thị hiện nhập Niết Bàn.

2.1.1.2.2.3.2.2.3.2. Đức được thành tựu do tu cái nhân

2.1.1.2.2.3.2.2.3.2.1. Công đức tự lợi

2.1.1.2.2.3.2.2.3.2.1.1. Sở chứng bình đẳng

(Kinh) Diệc vô sở tác, diệc vô sở hữu, bất khởi bất diệt, đắc bình đẳng pháp.

(經)亦無所作，亦無所有。不起不滅，得平等法。

(Kinh: Cũng không có gì được làm, cũng chẳng sở hữu gì, chẳng dấy lên, chẳng diệt mất, đạt được pháp bình đẳng).

Đây là dựa trên lý thể Thật Tướng trong Đại Thừa mà nói rõ về lý bình đẳng. Nơi lý thể Thật Tướng, “diệc vô sở tác, diệc vô sở hữu”. Quý vị hằng ngày đang hành Bồ Tát đạo, đang thuyết pháp độ chúng sanh, tức là có “sở tác” (có chuyện để làm, để thực hiện), nhưng các Ngài (các vị Bồ Tát đang nói ở đây) chẳng chấp tướng. Các Ngài hiểu [những pháp ấy] đều là pháp huyễn hóa, nên xứng tánh khởi tu, nương vào bản tánh của chính mình. Bản tánh là vô tướng, nương vào bản tánh của chính mình để tu Bồ Tát đạo. Vì thế, các Ngài chẳng có làm, chẳng chấp vào tướng tu tập hay tạo tác (vô tu tác tướng).

“Diệc vô sở hữu”: Có Sở Hữu là có cái để đạt được. Ta đạt được Bát Địa Bồ Tát, đạt đến Đẳng Giác Bồ Tát, được thành Phật, chẳng chấp các tướng ấy. Vì những gì đã chứng đắc đều là “y tánh khởi tu, toàn tu tại tánh”. Đối với những công đức do quý vị đã tu, hễ chứng đắc quả vị Bồ Tát, [sẽ thấy những công đức ấy] vẫn là bản tánh của quý vị! Bản tánh chẳng có tướng, há có gì để sở hữu ư? Có gì để đắc nữa ư?

“Diệc vô sở tác, diệc vô sở hữu, bất khởi, bất diệt, đắc bình đẳng pháp”: Nếu là người đã nghe giảng kinh nhiều thì rất dễ liễu giải câu này. Nếu là người mới nghe thì chẳng dễ hiểu cho lắm. Nhất là nếu như quý vị đã từng nghe Tâm Kinh, kinh Kim Cang, toàn là những lời giảng nhằm hiển thị đạo lý về Chân Không Lý Thể. Cái Không được nói trong kinh Phật được gọi là Chân Không. Chân Không chẳng phải là hư không, mà cũng chẳng phải là Đoạn Diệt Không. Chân Không là cái Thể của chân lý, nên gọi là Chân Không Lý Thể. Câu này nói về Chân Không Lý Thể, còn gọi là diệu lý Thật Tướng, còn gọi là Nhất Chân pháp giới, còn gọi là Phật Tánh, còn gọi là tự tánh. Tên gọi khác nhau, nhưng đều nhằm nói rõ có một cái Thể chân lý.

“Diệc vô sở tác”: “Tác” là tạo tác, tu tác (tu tập, thực hiện). Chúng ta thường nói là tu hành, hoặc tu nhân. “Diệc vô sở hữu”: Tu hành thì phải nên có cái để chứng đắc, còn gọi là “chứng quả”. Ở đây nói là “chẳng có tu nhân”, mà cũng “chẳng có chứng quả”, chẳng dễ hiểu ở chỗ này! Phật giáo nói về nhân quả, tôi nói với quý vị một lần nữa, [những điều] được nói trong Tam Tạng mười hai bộ loại chỉ là hai chữ Nhân Quả! Vì sao ở đây nói là “chẳng có nhân quả”? “Chẳng có nhân quả” chẳng phải là tà kiến bác bỏ không có nhân quả, mà là nói theo Chân Không Lý Thể, [sẽ là] chẳng có cái nhân để hành, mà cũng chẳng có cái quả để chứng.

“Diệc vô sở tác” là chẳng có tu hành. Vì sao hằng ngày đều tu hành mà kết quả là “chẳng có tu hành”? Điều này gọi là “toàn tánh khởi tu, tu tức vô tu”.

“Diệc vô sở hữu” tức là cũng chẳng có chứng quả. Tu nhân thì nhất định có quả, vì sao nói là “chẳng có chứng quả”? Đó là “toàn tu tại tánh, chứng tức vô chứng”.

Cách giải thích này dựa theo cách giải thích của Ngẫu Ích đại sư trong bộ Di Đà Yếu Giải. Quý vị học theo Đại Thừa Bồ Tát tu hành, trước hết phải ngộ bản tánh của chính mình. Sau khi đã ngộ bèn khởi sự tu tập, đã ngộ bản tánh của chính mình, bèn nương theo cái lý mà quý vị đã ngộ để tu. Đấy gọi là “toàn tánh khởi tu”. “Tánh” là tự tánh của chính mình, còn gọi là bản tánh, hoặc là bản thể. Danh tự bất đồng, nhưng nói về cùng một Lý Thể. Quý vị đã ngộ Chân Không Lý Thể bèn lại tu hành. Đó gọi là “toàn tánh khởi tu”. Toàn tánh khởi tu thì tu chính là chẳng tu, do quý vị tu tới tu lui thì vẫn là bản tánh của chính mình. Cớ sao nói là “chẳng tu”? Quý vị tu nhân, nhất định sẽ chứng quả, chứng được gì? Chứng bản tánh của chính mình. Bản tánh hiện thành, chẳng phải do quý vị tu được, [vậy thì] lấy đâu ra chứng đắc? Do vậy, “diệc vô sở hữu” mà cũng là “vô sở đắc”, vì bản tánh vốn sẵn có. Chúng ta tuy lưu chuyển trong sanh tử, bản tánh chưa hề dao động. Tu hành là đoạn phiền não, phá vô minh, chẳng phải là tu bản tánh. Bản tánh [do phiền não đã đoạn, vô minh đã phá] mà thấu lộ ra, chẳng phải là do quý vị tu được. Do vậy, nói theo bản tánh thì chẳng có gì để gọi là tu nhân, mà cũng chẳng có gì để gọi là chứng quả!

“Bất khởi bất diệt” chính là “bất sanh bất diệt” trong Tâm Kinh. “Khởi” là sanh khởi, điều này dễ dàng liễu giải. Sanh khởi là tịnh pháp sanh khởi. Hằng ngày tu hành, hằng ngày dụng công, tịnh pháp sanh khởi, pháp ô nhiễm bèn diệt. Thoạt đầu là pháp ô nhiễm giảm bớt. Pháp ô nhiễm càng lúc càng ít, đã ít lại càng ít hơn, ít đến cuối cùng là ngay cả vô minh cũng phá, hoàn toàn diệt mất, pháp ô nhiễm chẳng còn nữa, tức là diệt. Ở đây nói nó cũng chẳng sanh khởi, mà cũng chẳng diệt trừ. Vì sao? Nơi Chân Không Lý Thể, nó là bình đẳng. Đã chẳng có tịnh pháp sanh khởi, mà cũng chẳng có pháp ô nhiễm để diệt trừ. Hễ có cái sanh khởi, thì sẽ có cái để diệt trừ! Đấy vẫn là nói theo phương diện giả tướng. Thiên Thai Tông gọi điều này là Giả Quán. Nói theo Giả Quán thì nó là có.

Nói theo Pháp Tướng Tông, Lý Thể này được gọi là Chân Không, hoặc gọi là Tất Cánh Không. Hết thảy giả tướng đều gọi là “như huyễn hữu” (có mà như huyễn), [tức là] giống như cái Có do huyễn thuật biến hiện. Trong giả tướng như huyễn ấy, vẫn có tịnh pháp sanh khởi, có nhiễm pháp bị trừ diệt. Xét theo Lý Thể bình đẳng, đã chẳng có tịnh pháp sanh khởi thì cũng chẳng có nhiễm pháp để trừ diệt. Vì thế, cổ nhân có một câu nói: “Bình đẳng chân pháp giới, Phật chẳng độ chúng sanh”. Trong Nhất Chân pháp giới, “bình đẳng chân pháp giới” chính là Lý Thể bình đẳng. Trong Nhất Chân pháp giới, nó là bình đẳng. Vì sao “Phật chẳng độ chúng sanh”? Căn bản là chẳng có chúng sanh. Phật và chúng sanh là danh xưng giả lập đối đãi. Do đó, hễ nói đến Lý Thể bình đẳng thì đã là chẳng có Phật, mà cũng chẳng có chúng sanh, độ gì đây? Hãy hiểu rõ đạo lý này, đấy là đạo lý cao sâu nhất, đạo lý rốt ráo nhất của Phật giáo.

Vì vậy, tiếp đó [kinh văn] có giải thích, đạt được pháp bình đẳng ấy, là hữu sở đắc trong vô sở đắc. “Vô sở hữu” là vô sở đắc. Trong vô sở đắc mà lại có sở đắc, đắc gì vậy? Đạt được một pháp bình đẳng. Trong phần trước đã nói là như nhà ảo thuật dùng huyễn thuật biến huyễn. Bồ Tát muốn độ chúng sanh thì phải thị hiện thành Phật. Trước hết, đối với tám tướng thành đạo, phải dựa theo quy củ để làm, một tướng cũng chẳng thiếu. Đã độ hết chúng sanh hữu duyên, Ngài bèn thị hiện bát Niết Bàn. Sắc thân là thị hiện, chặng giữa bèn xuất gia, hàng ma, thành đạo, chuyển pháp luân, vẫn là thị hiện. Duyên hóa độ đã hoàn tất, bèn thị hiện nhập Niết Bàn, vẫn là thị hiện. Giống như nhà ảo thuật đang biểu diễn, biến ra những trò vui thích cho quý vị thấy. Trông thấy rất náo nhiệt! Ông ta thu pháp thuật lại, thứ gì cũng đều chẳng có. Đấy gọi là “nói theo pháp Lý Thể rốt ráo, một pháp chẳng lập”. Không chỉ là tướng của chúng sanh là Không, mà tướng của Phật cũng là Không. Như thế thì quý vị sẽ liễu giải lý bình đẳng.

Đối với “như huyễn như mộng”, phần sau kinh Kim Cang có tỷ dụ: “Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng, huyễn, bào, ảnh” (Hết thảy các pháp hữu vi, như mộng, huyễn, bọt, bóng). Tôi vừa mới nói, “như huyễn” là như huyễn sư (nhà ảo thuật) biến hiện trò vui, như nhà ảo thuật làm trò ảo thuật. Khi biến hóa thì có sanh, có diệt, nhưng bản thể của chính nó là Không. “Như mộng” thì càng dễ hiểu hơn, ai nấy đều nằm mộng. Quý vị đang nằm mộng, mộng thấy quý vị làm pháp sư, mộng thấy quý vị đang giảng kinh, thuyết pháp, rất nhiều người nghe, rất nhiều người quy y quý vị, rất nhiều người theo quý vị xuất gia tu hành. Kết quả là mọi người đều đắc đạo, chứng thánh quả… Quý vị hoan hỷ, tỉnh giấc, hết thảy đều là không. Phật, Bồ Tát độ chúng sanh, đều là “đại tác mộng trung Phật sự” (thực hiện Phật sự to lớn trong giấc mộng), giống như nằm mộng.

Do vậy, nơi Lý Thể bình đẳng, tướng gì cũng đều chẳng có, nhưng hiểu lý này, quý vị đừng nên hiểu sai! [Nếu hiểu sai], sẽ đọa vào chấp Không. Chẳng phải là chấp trước Đoạn Diệt Không, cũng chẳng phải là chấp trước hư không. Nơi Phật lý thì còn có một danh từ chuyên biệt gọi là Ác Thủ Không (惡取空), [nghĩa là]: Do quý vị chấp trước cái Không ấy, Chân Không là thiện pháp, bị biến thành ác pháp, nên gọi là Ác Thủ Không, còn gọi là Khoát Đạt Không (豁達空). Học pháp Đại Thừa, học đến cái Không mà chẳng học rõ ràng, đối với hết thảy đều [tưởng là] chẳng cần quan tâm, quý vị bảo họ tu hành, họ nói: “Hết thảy đều là không, tu cái gì nữa?” Họ ngỡ tĩnh tọa, niệm Phật, lạy Phật, những việc ấy đều là chấp tướng, vốn đều là không mà! Họ tưởng họ đã hiểu rõ đạo lý tối cao của Đại Thừa, kết quả là Ác Thủ Không, còn gọi là Khoát Đạt Không. Trong Chứng Đạo Ca, thiền sư Vĩnh Gia đã viết: “Khoát đạt không, bài bác nhân quả, mờ mịt chuốc lấy ương họa”.

Quý vị đọa vào Khoát Đạt Không, quý vị thấy cái này là không, cái kia cũng là không, bảo quý vị tu hành, quý vị chẳng tu. Quý vị tưởng chính mình đã hiểu đạo lý cao nhất trong Đại Thừa. Kết quả thì sao? Thoạt đầu, quý vị liễu giải lý Không trong Đại Thừa, hễ quý vị ác thủ không, sẽ biến thành đại tà kiến, bài bác nhân quả. Đã gạt bỏ nhân quả, quý vị còn cho rằng chính mình vẫn liễu giải những điều đức Phật dạy trong kinh ư? [Quý vị cứ biện bác] “chẳng có sở tác, chẳng có sở hữu, chẳng có nhân, chẳng có quả, [vậy thì] có nhân quả gì đâu!” Quý vị hiểu trật mất rồi. Những điều đó dựa theo lý bình đẳng để nói thì là như thế. Xét theo phía bọn phàm phu chúng ta, quý vị chẳng tu nhân, sẽ không chứng quả, quý vị vẫn là một kẻ phàm phu, cho đến khi nào đi nữa, vẫn chẳng thể thành Phật! Quý vị bác sạch nhân quả, nhân quả vẫn chẳng dung quý vị. Bảo quý vị tu hành, quý vị chẳng tu, cứ muốn tạo ác nghiệp. Tạo ác nghiệp, quý vị vẫn đọa trong ba ác đạo. “Mờ mịt chuốc lấy họa ương”, biến thành một gã lỗ mãng (mãng đãng hán). “Mãng đãng hán” (莽蕩漢) là tiếng địa phương thời ấy, hiện thời nói là một gã liều lĩnh, thứ gì kẻ ấy cũng đều chẳng sợ. Khuyên kẻ ấy đừng làm ác, làm ác sẽ phải đọa địa ngục, kẻ ấy cho rằng: “Chỗ nào có địa ngục? Địa ngục thì hết thảy đều là không!” Trong khi quý vị tạo ác nghiệp, đọa vào địa ngục, Diêm Vương lão tử đối với quý vị há có phải là Không? “Chiêu ương họa”: Học Phật mà đọa địa ngục, đấy chẳng phải là oan uổng ư?

Vậy thì [sẽ có kẻ thắc mắc] “kinh điển Đại Thừa dạy chúng ta tu nhân, chứng quả là được rồi, giảng lý Chân Không bình đẳng để làm gì chớ?” Quý vị phải hiểu, giảng đến pháp gì thì mới nói những điều phù hợp với pháp ấy. Nếu là pháp nhân thừa, hoặc pháp thiên thừa, sẽ chẳng nhắc đến lý Chân Không. Thọ Tam Quy Y, trì Ngũ Giới là pháp Nhân Thừa. Tại gia tu Thập Thiện, tu Tứ Thiền Bát Định, tức là thiện pháp trong hai giới trên (Sắc Giới và Vô Sắc Giới), cũng chẳng nhắc tới Chân Không. Vì xét theo quy củ, quý vị phải trì giới, tu Thiền là đúng. Do vậy, bèn nói pháp Nhị Thừa là tu Tứ Đế, tu Thập Nhị Nhân Duyên, cũng chẳng giảng lý bình đẳng. Tới pháp Đại Thừa mới nói. Đại Thừa còn chia thành Quyền Giáo Đại Thừa và Thật Giáo Đại Thừa. Quyền Giáo Đại Thừa cũng chẳng nhắc tới lý bình đẳng. Nói tới Thật Giáo Đại Thừa thì không giảng [lý thể bình đẳng] sẽ chẳng được. Không giảng, quý vị chẳng hiểu lý Chân Không là bình đẳng, sự tu tập của quý vị sẽ là chấp tướng. Quý vị tu tập mà chấp tướng, sẽ đọa trong phương tiện quyền xảo của Đại Thừa, sẽ là Quyền Thừa, chẳng phải là Thật Thừa. Vì thế, chẳng giảng đến chỗ cao nhất thì sẽ không được.

Kinh Vô Lượng nói ra đoạn đạo lý này, toàn là đạo lý của bậc Đẳng Giác Bồ Tát. Chúng ta là Sơ Phát Tâm Bồ Tát chẳng học đến mức cao như thế, giảng cao sâu ngần ấy để làm gì? Tôi nhắc lại lần nữa cùng quý vị: [Kinh nói tới] công đức của Bồ Tát nhằm dạy chúng ta học theo. Nay quý vị nghe chỗ cao nhất, nay quý vị bèn học theo. Học theo thì quý vị sẽ chẳng chấp tướng. Trong phần trước đã nói những vị Bồ Tát này chẳng kiêu mạn, chẳng “nhậm tứ” (任恣, tùy tiện buông lung). “Nhậm tứ” là phóng dật, các Ngài chẳng phóng dật. Chúng ta mới học Phật pháp, mới học Đại Thừa Phật pháp, vì tôi là một pháp sư, cho nên mượn chuyện pháp sư để làm thí dụ, nói đến chuyện hống hách của pháp sư. Kẻ làm một vị pháp sư mà ra vẻ hống hách là do chẳng hiểu lý Chân Không. Kẻ ấy giảng kinh bèn chấp vào tướng giảng kinh, kẻ đó hống hách làm ra vẻ ta đây. Trong Phật môn, còn có hai câu: “Pháp sư hống hách, kẻ tu hành đã lâu dễ nóng giận”. Pháp sư giảng kinh bèn chấp tướng; hễ chấp tướng, sẽ khởi kiêu mạn, còn gọi là “cống cao, ngã mạn”. Tỏ thái độ vênh váo, vị pháp sư ấy rất khó hầu hạ. Người tu hành đã lâu chẳng giảng kinh, hằng ngày kẻ ấy tĩnh tọa, niệm Phật, dụng công tu hành. Dụng công tu hành nhưng như thế nào? Chấp tướng! Chấp tướng thì hằng ngày kẻ ấy dụng công nơi đó, trên thực tế là trưởng dưỡng vô minh. Vô minh càng dưỡng càng to, lửa vô minh cháy đến Tam Thập Tam Thiên, ai cũng chẳng dám đụng đến kẻ ấy. Quý vị hơi đụng vào một vị tu hành đã lâu ấy, kẻ đó bèn nổi đóa, nóng máu, có khuyên cũng chẳng được, so với người bình phàm còn nóng nảy hơn! Đó là đạo lý gì vậy? Kẻ ấy tu hành chấp tướng, chẳng hiểu đạo lý Chân Không bình đẳng.

Xem kinh văn, quý vị phải chú ý, đừng nên thiên lệch một bên. “Diệc vô sở tác, diệc vô sở hữu”: Chẳng có sở tác, mà cũng chẳng có sở hữu, đấy là chẳng có tu nhân, mà cũng chẳng có chứng quả. “Bất khởi bất diệt”, chẳng có tịnh pháp sanh khởi, mà cũng chẳng có nhiễm pháp để diệt trừ. “Đắc bình đẳng pháp” vì Chân Không Lý Thể là bình đẳng. Quý vị đừng nên đọa vào Thiên Không. [Kinh văn] có chữ Đắc, [tức là] đắc pháp bình đẳng. Trong “chẳng chấp tướng”, sẽ tùy ý tự nhiên có sở đắc. Đấy là từ trong vô sở đắc mà có sở đắc, cái “đắc” ấy chẳng chấp tướng. Quý vị chấp tướng thì sai mất rồi. Không chấp tướng, sẽ đắc pháp bình đẳng. Quý vị thấy trong phần tiếp theo, nó chẳng phải là Đoạn Diệt Không, mà là Chân Không Bất Không, đắc pháp bình đẳng là như thế nào vậy?

2.1.1.2.2.3.2.2.3.2.1.2. Thành tựu khá nhiều

(Kinh) Cụ túc thành tựu vô lượng tổng trì bách thiên tam muội, chư căn trí huệ.

(經)具足成就無量總持百千三昧。諸根智慧。

(Kinh: Thành tựu đầy đủ vô lượng tổng trì, trăm ngàn tam muội, các căn trí huệ).

Quý vị đạt được lý thể của pháp bình đẳng, nó là Chân Không Lý Thể. Chân Không chẳng phải là hư không, chẳng phải là Đoạn Diệt Không. Chân Không bất không, tức là Diệu Hữu, hết thảy thiện pháp công đức đều có, nhưng chẳng phải là cái Có của phàm phu, mà là cái Có chẳng thể nghĩ bàn. “Diệu” (妙) là chẳng thể nghĩ bàn, tức là Diệu Hữu! Chân Không bất không tức là Diệu Hữu; do vậy, các Ngài đạt được rất nhiều pháp Diệu Hữu chẳng thể nghĩ bàn.

“Cụ túc thành tựu vô lượng tổng trì” (Thành tựu trọn đủ vô lượng tổng trì): Tổng Trì tiếng Phạn là Đà La Ni (Dhāraṇī), tiếng Hán là Tổng Trì (總持), [ý nói] “tổng nhất thiết pháp, trì vô lượng nghĩa” (gồm trọn hết thảy các pháp, giữ vô lượng nghĩa). Đắc pháp môn đại đà la ni, trong ấy trọn đủ “bách thiên tam muội” (trăm ngàn tam muội). Tam muội trong tiếng Hán là Chánh Định, trăm ngàn tam muội đều đạt được.

“Chư căn trí huệ”: “Chư căn” là các loại thiện căn, giải thích thông thường [chư căn] là Tín, Tấn, Niệm, Định, Huệ, tức Ngũ Căn. Tín Căn, Tinh Tấn Căn, Niệm Căn, Định Căn, Huệ Căn, đấy là năm loại thiện căn. Các Ngài đã đắc pháp bình đẳng, tức là trọn đủ trăm ngàn tam muội. “Chư căn trí huệ” là công đức do quý vị đã làm, đều là thiện căn. Các thiện căn đã làm đều có thể khơi mở, phát khởi trí huệ, chư căn trí huệ thảy đều đạt được.

2.1.1.2.2.3.2.2.3.2.1.3. Sở chứng sâu rộng

(Kinh) Quảng phổ tịch định, thâm nhập Bồ Tát pháp tạng.

(經)廣普寂定，深入菩薩法藏。

(Kinh: Thiền Định vắng lặng, rộng lớn, trọn khắp, thâm nhập pháp tạng của Bồ Tát).

“Quảng phổ tịch định, thâm nhập Bồ Tát pháp tạng”: Hết thảy công đức, hết thảy trí huệ đều đạt được, còn đạt đến “quảng phổ tịch định”, [tức là] đạt được công phu Thiền Định rất rộng lớn, rất phổ biến, trạm tịch (trong lặng). Do Huệ và Định đều cùng đạt được, bèn “thâm nhập Bồ Tát pháp tạng”. Là Đại Thừa Bồ Tát, quý vị sẽ đều có thể thâm nhập. “Thâm nhập” có hai cách giải thích: Một loại là ngộ nhập, loại kia là chứng nhập. Nói nông cạn, [sẽ là] đã triệt để ngộ nhập “Bồ Tát pháp tạng”, thảy đều ngộ thấu triệt, ngộ đến rốt cùng. Đấy là ngộ nhập. Sự ngộ nhập này vẫn là ngộ Lý, vẫn cần phải chứng nhập. Đấy mới là thâm nhập, là chứng đắc sâu xa Bồ Tát pháp tạng.

2.1.1.2.2.3.2.2.3.2.1.4. Thành tựu thù thắng

(Kinh) Đắc Phật Hoa Nghiêm tam muội.

(經)得佛華嚴三昧。

(Kinh: Đạt được Hoa Nghiêm tam muội của Phật).

Vị Bồ Tát này đã học hoàn toàn pháp Bồ Tát, lại tiến thêm bước nữa là mong đạt được pháp của Phật, đạt được Hoa Nghiêm tam muội của Phật. Hoa Nghiêm tam muội còn gọi là Pháp Giới Định, là đại định do chư Phật chứng đắc. Đạt được Hoa Nghiêm tam muội, đã nhập đại định Hoa Nghiêm tam muội. Môn Định này chẳng phải là như chúng ta thường tĩnh tọa, nhập Định một khoảng thời gian rồi lại xuất Định. Hoa Nghiêm tam muội là đi, đứng, ngồi, nằm thường ở trong đại định, ở trong Định bèn thuyết pháp, chẳng phải là xuất Định rồi mới có thể thuyết pháp.

2.1.1.2.2.3.2.2.3.2.2. Nói về công đức lợi tha

(Kinh) Tuyên dương diễn thuyết nhất thiết kinh điển.

(經)宣揚演說一切經典。

(Kinh: Tuyên dương, diễn nói hết thảy các kinh điển).

Đắc Hoa Nghiêm tam muội, có thể “tuyên dương diễn thuyết nhất thiết kinh điển”, tức là có thể giống như Phật. Đức Phật thuyết kinh như thế nào, quý vị đều có thể nói [giống như vậy], tuyên nói hết thảy kinh điển.

2.1.1.2.2.3.2.2.3.3. Lại nói về khởi tu

(Kinh) Trụ thâm định môn, tất đổ hiện tại vô lượng chư Phật. Nhất niệm chi khoảnh, vô bất châu biến, tế chư kịch nạn, chư nhàn bất nhàn, phân biệt hiển thị chân thật chi tế, đắc chư Như Lai biện tài chi trí, nhập chúng ngôn âm, khai hóa nhất thiết.

(經)住深定門，悉覩現在無量諸佛。一念之頃，無不周徧。濟諸劇難，諸閑不閑。分別顯示真實之際，得諸如來辯才之智。入眾言音，開化一切。

(Kinh: Trụ trong định môn sâu xa, đều thấy vô lượng chư Phật trong hiện tại. Trong khoảng một niệm, không đâu chẳng trọn khắp, cứu giúp những kẻ nạn khổ dữ dội. Ở nơi thanh nhàn và chẳng thanh nhàn [trong nhân gian], phân biệt, hiển thị Chân Thật Tế, đạt được trí biện tài của các đức Như Lai, thông hiểu ngôn ngữ của muôn loài, khơi gợi, hóa độ hết thảy).

“Trụ thâm định môn”: Trong phần trên đã nói, quý vị đắc Hoa Nghiêm tam muội đại định, ở trong Định có thể giảng kinh, thuyết pháp. Giảng kinh, thuyết pháp nhưng vẫn trụ trong “thâm định môn”, hoàn toàn chẳng động. Đó gọi là “đi, đứng, nằm, ngồi thường ở trong Định”, còn gọi là “thuyết mặc đồng thời”, [nghĩa là] đồng thời thuyết pháp và im lặng chẳng thuyết pháp. Đang nhập Định mà chẳng trở ngại thuyết pháp, thuyết pháp chẳng ngăn ngại nhập Định, động và định như một.

“Tất đổ hiện tại vô lượng chư Phật. Nhất niệm chi khoảnh, vô bất châu biến” (Đều thấy vô lượng chư Phật trong hiện tại. Trong khoảng một niệm, không đâu chẳng trọn khắp): Phật chia thành ba đời, tức đời quá khứ, đời hiện tại, và đời vị lai. Quá khứ chư Phật đã nhập Niết Bàn, vị lai chư Phật vẫn chưa thành Phật, hiện tại thì trong mười phương thế giới có vô lượng chư Phật, chúng ta cũng chẳng thấy một vị nào. Ở đây, chúng ta có Thích Ca Mâu Ni Phật đã nhập Niết Bàn, Di Lặc Bồ Tát là vị lai Phật còn chưa giáng thế, hiện thời mười phương Phật, Bồ Tát rất đông, nhưng một vị ta cũng chẳng thấy. Vì sao chẳng thấy? Vì trong tâm chúng ta, một tâm trọn đủ mười pháp giới, nay chúng ta là nhân tâm (tâm con người), rơi vào trong nhân pháp giới. “Giới” (界) có giới hạn, do giới hạn ấy bèn sanh chướng ngại. Quý vị trông thấy loài người nhiều đến vô lượng, đi đến đâu cũng đều trông thấy người, vì cái tâm của chúng ta là nhân tâm, là cái tâm của nhân pháp giới, tâm quý vị chẳng biến thành Phật tâm, cho nên một vị Phật cũng chẳng thấy. Vị Bồ Tát này dụng công tới mức đắc Hoa Nghiêm tam muội của Phật, Ngài có thể ở trong môn định sâu thẳm, ngay lập tức hòa nhập vào Phật giới, tâm Ngài biến thành tâm Phật, [cho nên] hiện tại vô lượng chư Phật thảy đều trông thấy, chẳng cần đến vô lượng thế giới để gặp, chẳng cần phải đi khắp một vòng. Trong một niệm, không gì chẳng trọn khắp là vì tâm quý vị đã biến thành tâm Phật, biến thành chân tâm. Chân tâm không gì chẳng trọn khắp, hiện mười phương pháp giới. Mười phương pháp giới chư Phật, thảy đều ở trong một niệm, quý vị đều nhìn thấy. Tâm quý vị đã biến thành tâm Phật, vô lượng chư Phật đều trông thấy; đạo lý này vẫn là rất cao sâu!

Nói theo cách nông cạn khác, tôi vừa mới nói “chúng ta mang cái tâm con người”, là cái tâm thuộc về nhân pháp giới, [cho nên] trông thấy toàn là người. Người còn chia thành thiện nhân và ác nhân. [Nếu] tâm quý vị là tâm kẻ ác, quý vị sẽ chẳng nhận biết một thiện nhân nào! Bạn bè quý vị kết giao, những người qua lại với quý vị toàn là kẻ ác! Cái tâm ác của quý vị trọn khắp hết thảy mọi nơi, trong một niệm, sẽ trông thấy rất nhiều kẻ ác. Vậy thì quý vị hãy phân tích một phen: “Vì sao ta muốn làm kẻ ác, chẳng làm người lành?” Một niệm của quý vị quay về thiện pháp, quý vị sẽ nhận biết thiện nhân. Trước kia, chẳng thấy một người lành nào, sau này, sẽ thấy thiện nhân rất ư là nhiều! Trong một niệm, quý vị thấy rất nhiều thiện nhân ngần ấy, đạo lý này rất dễ liễu giải.

“Tế chư kịch nạn, chư nhàn bất nhàn. Phân biệt hiển thị chân thật chi tế” (Cứu tế những nơi hoạn nạn dữ dội nhất, đối với chỗ thanh nhàn và chẳng thanh nhàn, phân biệt, hiển thị Chân Thật Tế): Vị Bồ Tát này cũng chẳng phải là hàng Nhị Thừa. Hàng Nhị Thừa đạt được Phật pháp, bản thân họ trụ trong Thiên Không Niết Bàn, hưởng thụ thanh phước của chính mình. Kinh Phật nói là họ hưởng thụ pháp lạc, còn chúng sanh chịu khổ gì đi nữa, họ chẳng màng. Họ chẳng hiểu tấm lòng đại bi. Vị Bồ Tát này trước hết hiểu tâm đại bi, lại phát Bồ Đề tâm, thấy chúng sanh khổ sở bèn phát Bồ Đề tâm. Phát Bồ Đề tâm rồi lại học Phật pháp, học Phật pháp để làm gì? Cứu độ chúng sanh. Chúng sanh có hoạn nạn mới cần quý vị cứu. Chư Phật, Bồ Tát chẳng có hoạn nạn, chẳng cần quý vị phải cứu. Chúng sanh có tai ương, có hoạn nạn, mới cần quý vị đến cứu tế!

Kinh Phật gọi các nạn của chúng sanh là “tam đồ bát nạn”. Chẳng phải là ngoài tam đồ mà có riêng tám nạn đâu nhé! Tính luôn cả tam đồ thì có tám nạn. Vì trong tám thứ nạn ấy, tam đồ khổ nhất, nên gọi là “kịch nạn”. “Kịch” (劇) là rất nghiêm trọng, rất dữ dội. Tam đồ là ba ác đạo: Súc sanh đạo, ngạ quỷ đạo, địa ngục đạo. Đọa lạc ba ác đạo, gặp phải “kịch nạn” là tai nạn lớn nhất, cần được Bồ Tát ngay lập tức đến cứu tế. Nhân gian có bốn loại nạn, giải thích chữ Nạn như thế nào? Nạn là tai nạn. Nạn là chướng nạn, học Phật pháp mà sanh ra chướng ngại. Hễ người ấy đọa lạc trong ba ác đạo, học Phật pháp sẽ nẩy sanh chướng ngại. Hễ người ấy đọa lạc trong ba ác đạo, học Phật pháp sẽ chẳng học được, sanh ra chướng nạn. Nhân gian có bốn loại nạn:

1) Loại nạn thứ nhất là manh, lung, ấm, á, sáu căn chẳng trọn đủ. “Manh” (盲) là mù mắt, “lung” (聾) là tai điếc, “ấm á” (瘖啞, ngọng câm) là miệng không nói năng được, câm nín. Đấy là loại chướng nạn học Phật pháp thứ nhất.

2) Loại nạn thứ hai là Thế Trí Biện Thông, tức là trí huệ thế gian. [Kẻ ấy] miệng có thể nói, có thể giảng, vừa có biện tài lại vừa thông minh. Có thể nói người như vậy là thiên tài. Quý vị nói gì, kẻ đó đều có thể biện luận với quý vị. Nhưng lý lẽ biện luận của họ là đạo lý tà tri tà kiến, quý vị vẫn chẳng thể biện luận thắng họ, nẩy sanh chướng nạn. Đó là Thế Trí Biện Thông.

3) Loại nạn thứ ba là Phật tiền, Phật hậu: Trong khoảng giữa của hai vị Phật, chẳng thấy Phật. Sanh sau khi Phật Thích Ca [đã diệt độ] và sanh trước khi Phật Di Lặc [giáng thế], là chướng nạn chẳng thấy Phật.

4) Loại nạn thứ tư, gọi là Bắc Câu Lô Châu (Uttarakuru). Nói tới Khổ với người ở Bắc Câu Lô Châu, bảo họ biết khổ, nhưng Bắc Câu Lô Châu là thế giới Cực Lạc trong nhân gian, họ chẳng cảm nhận nỗi khổ. Quý vị nói khổ gì đi nữa, họ cũng đều chẳng hiểu. Họ chẳng hiểu, chẳng tin Phật pháp, nên cũng sanh ra chướng nạn.

Nhân gian có bốn loại nạn này, “mù, điếc, ngọng, câm”, Thế Trí Biện Thông, “trước Phật, sau Phật”, và Bắc Câu Lô Châu. Tam đồ như vừa kể trên và bốn nạn của người học Phật trong nhân gian đã hợp thành bảy nạn.

Loại thứ tám là Trường Thọ Thiên, tức là trên trời có một loại nạn thuộc về Sắc Giới Thiên. Ngoại đạo tu hành nhằm sanh lên Trường Thọ Thiên. Ngoại đạo tu trường sanh bất lão. Họ sanh lên cõi trời thọ mạng rất lâu dài, cứ ngỡ là sẽ vĩnh viễn chẳng già, vĩnh viễn bất tử. Quý vị khuyên họ học Phật pháp, họ chẳng học. Do đó, trong Sắc Giới Thiên có một loại nạn, tức là Trường Thọ Thiên chẳng tiếp nhận Phật pháp.

Tính gộp chung lại là tám nạn.

Bồ Tát học Phật pháp, học đến mức cao sâu nhất, đến chỗ rốt ráo nhất để dùng làm gì? Vẫn là dùng để cứu độ chúng sanh. Vì chúng sanh có khổ, có nạn, các Ngài cứu những nỗi khổ sở, tai nạn nặng nề nhất ấy. Khổ nạn nặng nề nhất là ba ác đạo. So sánh trong ba ác đạo, khổ nhất là địa ngục. Do vậy, Địa Tạng Bồ Tát phát nguyện: “Địa ngục chẳng trống, thề chẳng thành Phật”. Ngài mong độ hết chúng sanh, trước hết Ngài độ chúng sanh trong địa ngục, muốn độ chúng sanh trong địa ngục sao cho chẳng còn ai, vì chúng sanh trong địa ngục quá khổ.

“Tế chư kịch nạn” (cứu giúp nơi tai nạn dữ dội nhất) là đến ba ác đạo. “Chư nhàn bất nhàn”, “nhàn” (閑) là nhàn hạ. “Nhàn hạ” là chịu khổ gián đoạn, có thể được ngưng nghỉ, được thảnh thơi. Đọa vào địa ngục, địa ngục Vô Gián chẳng có lúc nào gián đoạn [hành hình], ngày đêm sáu thời thường khổ sở, chẳng được ngưng nghỉ, mà cũng chẳng được thảnh thơi. Ở đây, “kịch nạn” là ba ác đạo. “Chư nhàn bất nhàn” là nói đến nhân gian, nhân gian có kẻ hứng chịu khổ sở nặng nề. “Bất nhàn” là chẳng được nhàn hạ, chẳng có thời gian nhàn hạ, kẻ đó sẽ không thể học Phật pháp. Có kẻ chịu khổ nạn rất nhẹ, thời gian nhàn hạ nhiều, hạng người này được gọi là “chư nhàn”. [Ở trong những nơi] “chư nhàn” sẽ học Phật pháp dễ dàng, họ có nhiều thời gian, nhiều công phu. Khổ sở nặng nề, chẳng được nhàn hạ thì gọi là “bất nhàn”. Khổ nhẹ thì gọi là “chư nhàn”. Có thời gian nhàn hạ thì là có “chư nhàn”. Bất luận họ là chúng sanh khổ sở dữ dội trong ba ác đạo, hoặc là “chư nhàn” trong nhân gian, tức là các chúng sanh khổ nhẹ và chúng sanh “bất nhàn” khổ sở dữ dội, Bồ Tát đều bình đẳng cứu tế. “Phân biệt hiển thị chân thật chi tế” (phân biệt hiển thị Chân Thật Tế), cứu như thế nào? Bảo cho quý vị biết ai nấy đều có một cái Chân Thật Tế. Chân Thật Tế tức là ai nấy đều có Phật Tánh, tôi vừa mới nói là diệu lý Chân Không. Phân biệt khai thị cho họ nghe [chân lý ấy].

“Đắc chư Như Lai biện tài chi trí. Nhập chúng ngôn âm, khai hóa nhất thiết” (Đạt được trí biện tài của các Như Lai, thông hiểu ngôn ngữ của muôn loài, khơi gợi, hóa độ hết thảy): Trong phần trước là đắc Hoa Nghiêm tam muội của chư Phật; ở đây, lại nói là đạt được trí huệ biện tài của chư Phật. Trong phần trên đã có nói, đạt được trong tâm là trí huệ, thốt ra đằng miệng là biện tài. Nói gộp lại, sẽ là “biện tài tri chí”. Đạt được trí biện tài của chư Phật, đạt được “nhập chúng ngôn âm” (thông hiểu ngôn ngữ của muôn loài). Biện tài có bốn loại là Pháp, Nghĩa, Từ, Nhạo Thuyết, tức Pháp Vô Ngại Biện, Nghĩa Vô Ngại Biện, Từ Vô Ngại Biện, và Nhạo Thuyết Vô Ngại Biện, có bốn loại Vô Ngại Biện ấy. Loại thứ ba là Từ Vô Ngại Biện, [hay còn gọi là] Từ Vô Ngại, tức là trong khi ăn nói, sử dụng ngôn từ, đều có thể biện định vô ngại. Tức là đối với hết thảy các ngôn âm của chúng sanh nói ra, Ngài đều hiểu. Ngài biết nói ngôn âm của chúng sanh. Quý vị là người, Ngài sẽ nói bằng ngôn âm nhân gian. Nếu quý vị là súc sanh, Ngài có thể nói tiếng súc sanh. Nếu quý vị là ngạ quỷ, Ngài có thể nói tiếng ngạ quỷ. Đối với chúng sanh trong ba ác đạo, chúng ta chỉ trông thấy súc sanh, nhưng người có đại trí huệ hiểu âm thanh của súc sanh, huyền diệu như thế đó! Chỉ nói riêng về con người, người ở những địa phương khác nhau, ngôn ngữ đã bất đồng. Vị Bồ Tát này đắc trí huệ biện tài, quý vị là người Hoa, Ngài hiểu tiếng nói của quý vị. Quý vị là người Mỹ, Ngài cũng hiểu tiếng của quý vị. Như vậy thì quý vị mới có thể cứu độ người Hoa, mà cũng có thể cứu độ người Mỹ. Vì thế, quý vị nhập “ngôn âm” của chúng sanh thì mới thể khai hóa hết thảy.

2.1.1.2.2.3.2.2.3.4. Lại nói về những điều thành tựu

(Kinh) Siêu quá thế gian chư sở hữu pháp, tâm thường đế trụ độ thế chi đạo, ư nhất thiết vạn vật, nhi tùy ý tự tại. Vị chư thứ loại, tác bất thỉnh chi hữu, hà phụ quần sanh, vị chi trọng đảm.

(經)超過世間諸所有法，心常諦住度世之道。於一切萬物，而隨意自在。為諸庶類，作不請之友。荷負群生，為之重擔。

(Kinh: Vượt trỗi các pháp vốn có trong thế gian, tâm thường trụ vững nơi đạo độ đời. Đối với hết thảy vạn vật, đều tùy ý tự tại. Vì các chủng loại hữu tình, làm bạn chẳng thỉnh. Vì các quần sanh, gánh vác gánh nặng).

“Siêu quá thế gian chư sở hữu pháp” (vượt trỗi các pháp vốn có trong thế gian): Bồ Tát pháp, Phật pháp, đều vượt trỗi hết thảy các pháp của phàm phu trong thế gian.

“Tâm thường đế trụ độ thế chi đạo” (tâm thường trụ vững nơi đạo độ đời), đấy là tâm niệm và tâm hướng của Bồ Tát. Các Ngài chẳng hưởng thú vui ngũ dục. Thú vui ngũ dục là chuyện của phàm phu, các Ngài nghĩ tưởng điều gì? Chính là nghĩ tưởng làm thế nào để cứu độ chúng sanh trong thế gian? “Đế trụ”: “Đế” (諦) là “tường thẩm”, “tường” (詳) là cặn kẽ, “thẩm” (審) là suy xét, [“tường thẩm”] là suy xét rất tỉ mỉ. “Trụ” (住) là an trụ bất động. Tâm Bồ Tát suy xét rất tường tận, rất cặn kẽ, lại còn an trụ bất động, suy nghĩ tỉ mỉ cặn kẽ nhiều lượt đều nhằm độ chúng sanh. “Độ thế chi đạo”: An trụ trong đạo độ đời ấy.

“Ư nhất thiết vạn vật” (đối với hết thảy vạn vật) cũng là nói tới hết thảy chúng sanh, “nhi tùy ý tự tại”, độ loại chúng sanh nào cũng đều có thể thuận theo tâm ý của chính mình mà đắc tự tại. Giống như “huyễn thuật sư” (nhà ảo thuật) đã nói trong phần trước, ông ta muốn biến thành một người nam liền biến thành người nam, muốn biến thành một người nữ liền biến thành người nữ, đấy chẳng phải là tùy ý tự tại ư? Bồ Tát cũng là như thế đó.

“Vị chư thứ loại”: “Thứ” (庶) là đông đảo. “Chúng loại” (眾類) là hết thảy các loại chúng sanh. “Tác bất thỉnh chi hữu” (Làm bạn chẳng thỉnh): Quý vị muốn giảng kinh, thuyết pháp cho chúng sanh, chúng sanh phải lễ thỉnh quý vị. Vì sao? Đó gọi là “tôn trọng Phật pháp”. Nhưng đó là những người liễu giải nghi thức lễ thỉnh pháp sư, liễu giải đạo lý tôn trọng Phật pháp, chứ kẻ bình phàm không biết, quý vị có cần phải độ họ hay chăng? Khi ấy, quý vị sẽ “tác bất thỉnh chi hữu” cho họ. Họ chẳng thỉnh ta, ta tìm đến họ, thuyết pháp cho họ, như vậy mới là đại từ đại bi.

“Hà phụ quần sanh, vị chi trọng đảm” (Vì các quần sanh, gánh vác gánh nặng): Chúng sanh quá nhiều, vô biên chúng sanh, ta đều thệ nguyện độ thoát, ta phải gánh lấy trách nhiệm này. Trách nhiệm ấy là trọng trách, ta tình nguyện gánh vác gánh nặng ấy, đấy mới gọi là “Bồ Tát phát tâm”.

2.1.1.2.2.3.2.2.4. Nương vào sự thắng tấn trên đây, biện định về các đức đã tu tập thành tựu

2.1.1.2.2.3.2.2.4.1. Trước hết, biện định những điều đã tu

(Kinh) Thọ trì Như Lai thậm thâm pháp tạng, hộ Phật chủng tánh, thường sử bất tuyệt, hưng đại bi, mẫn chúng sanh, diễn từ biện, thọ pháp nhãn, đỗ tam thú, khai thiện môn. Dĩ bất thỉnh chi pháp, thí chư lê thứ. Như thuần hiếu chi tử, ái kính phụ mẫu. Ư chư chúng sanh, thị nhược tự kỷ.

(經)受持如來甚深法藏，護佛種性，常使不絕。興大悲，愍眾生。演慈辯，授法眼。杜三趣，開善門。以不請之法，施諸黎庶。如純孝之子，愛敬父母。於諸眾生，視若自己。

(Kinh: Thọ trì pháp tạng rất sâu của Như Lai, bảo vệ chủng tánh của Phật, thường khiến cho chẳng dứt, dấy lòng đại bi, thương xót chúng sanh, diễn từ biện, trao pháp nhãn, đóng chặt ba đường ác, mở cửa lành. Dùng pháp chẳng thỉnh thí cho muôn loài, như đứa con thuần hiếu yêu kính cha mẹ. Đối với các chúng sanh, xem như chính mình).

Trong phần trước, [kinh văn đã nói là] đối với pháp tạng của Bồ Tát đều thâm nhập, nay lại tiến thêm bước nữa, có thể “thọ trì Như Lai thậm thâm pháp tạng”, có thể thay Phật làm việc. Phật là đấng độ chúng sanh, Bồ Tát đều có thể độ chúng sanh, có thể gánh vác trọng trách độ chúng sanh, có thể thay Phật độ chúng sanh.

“Hộ Phật chủng tánh, thường sử bất tuyệt” (Bảo vệ chủng tánh của Phật thường khiến cho chẳng bị đoạn tuyệt): “Hộ” (護) là bảo vệ, [“hộ Phật chủng tánh” là] bảo vệ chủng tánh của Phật. “Thường sử bất tuyệt”: Phật chủng chẳng dứt; đấy là quý vị cứu chúng sanh bèn dùng Đại Thừa Phật pháp để cứu. Đại Thừa Phật pháp cứu độ chúng sanh, dạy chúng sanh trước hết hãy phát Bồ Đề tâm. Đã phát Bồ Đề tâm tức là gieo chủng tử thành Phật, lại bảo họ tu Đại Thừa hạnh, Thập Tín viên mãn, dự vào địa vị Sơ Trụ, Phật chủng sẽ chẳng đoạn. Các chúng sanh ấy bèn đắc bất thoái chuyển, trong tương lai, nhất định sẽ thành Phật. Đấy là quý vị độ chúng sanh thành Phật, khiến cho chủng tánh của Phật chẳng đến nỗi bị đoạn diệt.

“Hưng đại bi, mẫn chúng sanh”: Dấy lòng đại bi, tức là đối với thân, khẩu, ý, ý nghiệp của Phật, Bồ Tát hoàn toàn là đại bi tâm, thương xót chúng sanh, ôm tấm lòng thương xót chúng sanh. Khẩu nghiệp của Bồ Tát là giảng kinh, thuyết pháp cho chúng sanh nghe. Giảng kinh, thuyết pháp thì phải dùng biện tài, biện tài hoàn toàn là ban pháp lạc cho chúng sanh.

“Từ” là có thể ban vui. “Diễn từ biện”: Sự diễn nói đích thị là từ biện (慈辯, biện tài từ bi). Tuyên dương là Diễn. Do lòng Từ mà có thể ban vui, đó là Từ. Biện tài vô ngại là Biện. [“Diễn từ biện”] nghĩa là giảng kinh thuyết pháp hoàn toàn có thể ban pháp lạc cho chúng sanh.

“Thọ pháp nhãn” (Trao pháp nhãn): Dạy chúng sanh mở mang chánh nhãn Phật pháp. Chúng sanh chẳng liễu giải Phật pháp, quý vị mở con mắt trí huệ cho họ, giống như quý vị trao pháp nhãn cho họ.

“Đỗ tam thú” (Đóng lấp ba đường ác): Trước hết dạy chúng sanh chớ nên đọa lạc trong ba ác đạo, đó là nỗi thống khổ tai nạn cùng cực dữ dội! “Đỗ” (杜) là cắt đứt, [“đỗ tam thú”] là cắt đứt con đường dẫn đến ba ác đạo.

“Khai thiện môn”: Thiện có thế gian thiện và xuất thế gian thiện. Thế gian thiện là nhân thiên thiện pháp. Dạy họ trước hết hãy tu nhân thiên thiện pháp để họ chẳng đọa trong ba ác đạo. Đấy là “đỗ tam thú”.

“Khai thiện môn”: Thiện pháp xuất thế gian còn có Đại Thừa và Tiểu Thừa. Tu Tiểu Thừa rồi tu Đại Thừa, cũng đều là vượt thoát sanh tử luân hồi trong tam giới. Đối với kẻ có thể học pháp Đại Thừa, quý vị bèn dạy kẻ ấy pháp Đại Thừa, mở mang trí huệ của Phật, cũng có thể độ chúng sanh.

“Dĩ bất thỉnh chi pháp, thí chư lê thứ” (Dùng pháp chẳng thỉnh thí cho muôn loài): “Lê thứ” (黎庶) vẫn là chúng sanh. Trong phần trước, [kinh văn] đã nói quý vị “làm bạn chẳng thỉnh”. “Làm bạn chẳng thỉnh” là quý vị giảng Phật pháp cho người ấy nghe. “Dĩ bất thỉnh chi pháp” (Dùng pháp chẳng thỉnh): Kẻ ấy chẳng thỉnh ta thuyết pháp, ta phải thuyết pháp cho người ấy. Vì cứu độ những chúng sanh ấy, ta ban Pháp Bố Thí cho họ. Đó gọi là “thí chư lê thứ”.

Coi chúng sanh như thế nào? “Như thuần hiếu chi tử, ái kính phụ mẫu” (Như đứa con thuần hiếu yêu kính cha mẹ): Coi các chúng sanh ấy đều như cha mẹ. Quý vị coi chúng sanh là chúng sanh khổ não, bản thân quý vị sẽ có thể dấy lòng kiêu căng, ngã mạn. Quý vị coi chúng sanh đều là cha mẹ của chính mình, vì sao? Vì chúng ta đều lưu chuyển sanh tử trong lục đạo luân hồi, đời này ta có cha mẹ của đời này, đời trước còn có cha mẹ thuộc đời trước, đời trước nữa vẫn có cha mẹ. Chúng ta lưu chuyển sanh tử như thế từ vô thỉ kiếp đến nay, hết thảy chúng sanh đều từng làm cha mẹ của ta. Ta phải hiếu kính đối với cha mẹ đời này, chẳng cần hiếu kính cha mẹ đời trước ư? Quán tưởng như thế, quý vị sẽ hành hiếu đạo đối với chúng sanh, giảng Phật pháp cho họ nghe, giống như hiếu tử hiếu kính cha mẹ.

“Ư chư chúng sanh, thị nhược tự kỷ” (Coi các chúng sanh như chính mình): Tiến hơn bước nữa là quán tưởng chúng sanh “thị nhược tự kỷ”, “thị” (視) là quán tưởng. Quán tưởng hết thảy chúng sanh là chính mình. Quán tưởng [chúng sanh] là cha mẹ ta, đấy là người thân cận nhất, quán tưởng là chính mình thì sẽ là thân thiết nhất. Thế gian này có rất nhiều đứa con chẳng ra gì, chúng nó có cha mẹ mà chẳng hiếu thuận, vì [cha mẹ] chẳng phải là chính bản thân chúng nó. Nếu chẳng phải là chính chúng nó bị khổ sở, chúng nó sẽ chẳng ngay lập tức cầu cạnh cha mẹ. Quý vị quán tưởng chúng sanh là chính mình, nhất định sẽ cầu độ chúng sanh. Chúng sanh chẳng phải là chính mình, ta quán tưởng họ là chính mình bằng cách nào?

1) Thứ nhất, quý vị quán tưởng hết thảy chúng sanh có cùng một Phật Tánh với ta. Phật Tánh chẳng hai, chẳng khác.

2) Thứ hai, hết thảy chúng sanh và ta cùng do bốn đại chủng tánh sanh ra. Thân thể ta sanh bởi Địa, Thủy, Hỏa, Phong. Thân thể của hết thảy chúng sanh cũng đều là Địa, Thủy, Hỏa, Phong. Đồng dạng là cái thân do bốn đại chủng tánh Địa, Thủy, Hỏa, Phong sanh ra, chẳng khác gì nhau, cho nên chúng sanh chịu khổ là ta chịu khổ, nhất định phải cứu họ.

2.1.1.2.2.3.2.2.4.2. Nói rõ những điều thành tựu

(Kinh) Nhất thiết thiện bổn, giai độ bỉ ngạn, tất hoạch chư Phật vô lượng công đức, trí huệ thánh minh, bất khả tư nghị.

(經)一切善本，皆度彼岸。悉獲諸佛無量功德。智慧聖明，不可思議。

(Kinh: Hết thảy gốc lành đều vượt đến bờ kia, đều đạt được vô lượng công đức của chư Phật, trí huệ thánh minh chẳng thể nghĩ bàn).

“Nhất thiết thiện bổn, giai độ bỉ ngạn” (Hết thảy gốc lành đều vượt đến bờ kia): Bồ Tát độ chúng sanh có Quyền và Thật. “Nhất thiết thiện bổn” là hướng dẫn, khơi gợi chúng sanh tu hết thảy các thiện pháp. “Thiện bổn” còn gọi là thiện căn. Dạy họ (chúng sanh) gieo thiện căn. Thiện căn chẳng phải là một thứ, nên nói “nhất thiết thiện bổn” (hết thảy thiện bổn), hoặc là thiện bổn trong nhân gian, thiện bổn cõi trời, thiện bổn Nhị Thừa, khơi mở, hướng dẫn thiện pháp cho họ, dạy họ gieo thiện căn. Đấy là phương tiện thiện xảo, nhằm mục đích khiến cho họ “giai độ bỉ ngạn” (đều vượt đến bờ kia). “Bỉ ngạn” là Niết Bàn. Niết Bàn của Đại Thừa là thành Phật. “Nhất thiết thiện bổn” đều phải hồi hướng về một mục đích, tức là hết thảy chúng sanh đều chứng đắc bờ kia Niết Bàn, sẽ đều thành Phật.

“Tất hoạch chư Phật vô lượng công đức” (Đều đạt được vô lượng công đức của chư Phật): Chư Phật có vô lượng vô biên công đức, những công đức to lớn ấy chúng sanh đều đạt được. “Tất hoạch”, “hoạch” (獲) là đạt được, đạt được vô lượng công đức của chư Phật.

“Trí huệ thánh minh”: Vô lượng trí huệ, vô lượng thánh minh của chư Phật. “Thánh” là Phật, “minh” là trí huệ. Trí huệ của chư Phật và quang minh của bậc đại thánh đều đạt được. “Bất khả tư nghị”: Chẳng thể suy lường, chẳng thể bàn luận.

2.1.1.2.2.4. Biện định chung số lượng [của các vị Bồ Tát dự hội]

(Kinh) Như thị chi đẳng Bồ Tát đại sĩ, bất khả xưng kế, nhất thời lai hội.

(經)如是之等菩薩大士，不可稱計，一時來會。

(Kinh: Các vị Bồ Tát đại sĩ như thế đó, chẳng thể nói, đếm, đều cùng đến dự hội).

“Như thị chi đẳng”: Công đức của hàng Bồ Tát nhiều ngần ấy như vừa mới nói trên đây. Những vị đại Bồ Tát ấy, Bồ Tát còn gọi là Đại Sĩ, “bất khả xưng kế” (chẳng thể nói, đếm), rốt cuộc có bao nhiêu vị Bồ Tát? Chẳng thể tính đếm số lượng được thì gọi là “bất khả xưng kế”. “Nhất thời lai hội” (cùng lúc nhóm đến): Đến dự pháp hội giảng kinh Vô Lượng Thọ.

Kinh văn nói đến chỗ này chính là phần Chúng Thành Tựu trong sáu loại thành tựu, tức là [nói về] đại chúng nghe kinh. Giảng kinh Vô Lượng Thọ thì đại chúng nghe kinh có chúng Thanh Văn, chúng Bồ Tát, vì kinh Vô Lượng Thọ là kinh điển Đại Thừa. Phần nói về công đức của các vị đại Bồ Tát nói rất dài, cũng nhằm dạy chúng ta học theo những tấm gương ấy. Giảng đến đây, phần Chúng Thành Tựu đã giảng xong. Tính gộp lại, phần sáu thứ thành tựu đã giảng xong, cũng là phần Chứng Tín Tự trong Tự Phần đã được giảng xong. Trên đây đã nói Tự Phần được chia thành hai khoa, khoa thứ nhất là Chứng Tín Tự tức là sáu món thành tựu đã giảng xong. Đối với sáu thứ thành tựu này, trong các bộ kinh đều có một đoạn lời tựa giống như thế này, bất quá là địa điểm khác nhau, số người khác nhau. Sau đó là khoa thứ hai, tức Phát Khởi Tự. Phát Khởi Tự thì mỗi bộ kinh đều có phần Phát Khởi Tự khác nhau. Ở đây nói đến phần Phát Khởi Tự của kinh Vô Lượng Thọ. Phát Khởi Tự là để dẫn phát, sanh khởi Chánh Tông Phần, nên gọi là Phát Khởi Tự.

Phật Thuyết Vô Lượng Thọ Kinh Giảng Ký

[1] Chùa chỉ truyền thừa cho đồ tử và đồ tôn của vị sáng lập hoặc trưởng lão trong pháp phái, không tiếp nhận tăng sĩ ngoài pháp phái hoặc sơn môn nhập chúng thì gọi là “tử tôn tự miếu”.

[2] Chahar, đôi khi còn viết là Chakhar hoặc Qahar, là một tỉnh chỉ tồn tại từ năm 1912 cho đến 1936 dưới thời chính quyền Trung Hoa Dân Quốc còn nắm giữ Đại Lục. Tỉnh này chiếm phần lớn vùng Đông Nội Mông. Vùng này được gọi là đặc khu Trương Viên dưới triều Thanh. Đến thời Dân Quốc, đặc khu này được đổi tên thành khu đặc trị Chahar (theo tên gọi của bộ tộc Mông Cổ lớn nhất ở vùng này), trực thuộc tỉnh Trực Lệ, rồi nâng cấp thành tỉnh vào năm 1928, thủ phủ là thành phố Trương Gia Khẩu. Tỉnh này bị hủy bỏ khi Trung Cộng nắm chính quyền.

[3] Sở dĩ Tào Phi chọn quốc hiệu là Ngụy vì Tào Tháo được nhà Hán phong làm Ngụy Công, thái ấp ở Ngụy Quận, chọn đất Nghiệp để đóng đô. Gọi là Tào Ngụy vì trong lịch sử Trung Hoa có rất nhiều nhà Ngụy, chẳng hạn như nước Ngụy thời Xuân Thu Chiến Quốc (tách ra từ nước Tấn, do Ngụy Tư sáng lập), thời Thập Lục Quốc lại có Nhiễm Ngụy do Nhiễm Mẫn sáng lập và Trác Ngụy do Trác Liêu sáng lập, nhà Bắc Ngụy (hay Nguyên Ngụy) do Thác Bạt Khuê sáng lập. Đến cuối thời Tùy lại có hai tiểu quốc cùng xưng là Ngụy là do Ngụy Đao Nhi và Lý Mật lần lượt sáng lập.

[4] Đây là quốc gia hùng mạnh thứ hai sau Đại Nhục Chi (thuộc địa bàn tỉnh Cam Túc hiện thời). Theo sử Trung Hoa, nước này nằm ở phía Bắc nước Đại Uyển, phía Tây nước Ô Tôn, và giáp ranh nước Nhục Chi ở phía Nam. Lãnh thổ của nước này thuộc vùng Trung Á, bao gồm vùng thung lũng Ferghana và bình nguyên giữa hai con sông Amu Darya và Syr Daria (tức là vùng lãnh thổ bao gồm các tỉnh ở phía Bắc Afghanistan, cho đến các quốc gia Kyrgystan và Uzbekistan hiện nay). Dân cư nước này chính là tổ tiên sắc dân Sogdian tại Iran trong hiện thời. Cho đến hiện thời, các nhà nghiên cứu vẫn không đồng ý dứt khoát lý do vì sao người Hoa lại dịch chữ Sogdiana thành Khang Cư!

[5] Gia Bình (嘉平, 249 254) là niên hiệu thứ hai của Ngụy Thiếu Đế (Tào Phương). Lúc này, quyền thần Tư Mã Sư (con trai Tư Mã Ý) thao túng nhà Tào Ngụy. Năm Gia Bình thứ sáu (254), Tư Mã Sư phế truất Tào Phương, đưa Tào Mao lên thay, đổi niên hiệu thành Chánh Nguyên.

[6] Bắc Bình là danh xưng của thành phố Bắc Kinh vào thời Dân Quốc. Danh xưng này vốn có từ thời Chiến Quốc, khi đó, Bắc Kinh được gọi là Yên Kinh, trực thuộc Hữu Bắc Bình Quận. Đến thời Nguyên, Yên Kinh được cải danh thành Đại Đô. Do kinh đô nhà Minh đặt ở Kim Lăng, đã đổi Bắc Kinh thành Bắc Bình Phủ. Đến thời Dân Quốc, do chính phủ đóng đô tại Kim Lăng, đã đổi Kim Lăng thành Nam Kinh và gọi Bắc Kinh là Thuận Thiên Phủ. Sau cuộc chiến tranh Bắc Phạt thời Dân Quốc, Bắc Kinh được đổi tên thành Bắc Bình. Cho đến năm 1937, khi Nhật chiếm đóng Bắc Trung Hoa, đã đổi Bắc Bình thành Bắc Kinh. Khi chính quyền Dân Quốc giành lại Bắc Kinh, lại gọi là Bắc Bình, cho đến khi Cộng Hòa Nhân Dân Trung Quốc thành lập, đã đổi Bắc Bình thành Bắc Kinh cho đến nay.

[7] Đây là quan điểm riêng của lão pháp sư. Do tôn trọng, chúng tôi không lược bỏ đoạn này. Thiển nghĩ, khi chúng ta xem hoặc nghe một bài giảng, có thể dùng con mắt trạch pháp để chọn lấy những điều hay. Do mạt nhân thấy bài giảng này giúp chúng ta hiểu kinh Vô Lượng Thọ, đặc biệt là bản dịch của ngài Khang Tăng Khải được giảng giải rất chi tiết, nên chúng tôi vẫn dịch ra để chúng ta có thêm tài liệu tham khảo, hoàn toàn chẳng phải là tán thành quan điểm phản đối bản hội tập của cụ Hạ. Hơn nữa, tài liệu này được ấn hành và phổ biến bởi Đài Trung Liên Xã, là nơi hoằng đạo của cụ Lý Bỉnh Nam, tức là các đệ tử của cụ không vì một đôi điều vặt vãnh mà bỏ qua giá trị của tác phẩm.

[8] Tam Hiền là Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Thập Thánh chính là Thập Địa Bồ Tát.

[9] Giới Lạp (戒腊) còn gọi là Pháp Lạp, Hạ Lạp, hoặc Tọa Lạp, tức là số năm tu hành kể từ khi thọ Cụ Túc Giới. Nếu nói nghiêm ngặt, Hạ Lạp hay Tọa Lạp là số lần dự an cư kết hạ sau khi đã thọ Cụ Túc Giới, năm nào chẳng an cư sẽ không tính vào Hạ Lạp. Pháp Lạp (Tăng Lạp) thì đôi khi được hiểu rộng hơn, tính từ ngày xuống tóc, tức là kể cả thời gian làm điệu (làm tiểu) trước khi thọ giới Sa di.

[10] Sao Phòng là một tinh tòa trong Nhị Thập Bát Tú, có tên gọi đầy đủ là Phòng Nhật Thố, ở phương Đông, thuộc cương vực Thanh Long trong cổ thiên văn Trung Hoa. Tinh tòa này gồm bảy ngôi sao là Phòng, Câu Kiềm, Kiện Bế, Phạt, Đông Hàm, Tây Hàm, mặt trời và Tùng Quan.

[11] Thượng Tọa (Sthavira), đôi khi còn được dịch là Trưởng Lão, chính là danh xưng tỏ vẻ tôn kính dành cho bậc có tư cách cao quý trong Tăng đoàn. [Thời đức Phật], những vị xuất gia được mọi người tôn kính, có đạo đức, tư cách, và giới luật đáng được tôn trọng, chẳng cần biết độ tuổi và pháp lạp như thế nào, đều được gọi là Thượng Tọa (khác với cách hiểu hiện thời trong Phật giáo Việt Nam. Theo quy chế hiện thời của Phật giáo Việt Nam, Thượng Tọa là một danh xưng của hàng giáo phẩm). Theo quy chế tùng lâm Trung Hoa, Thượng Tọa là một chức vị trong Tam Cương (Thượng Tọa, Trụ Trì và Duy Na) của một tùng lâm. Trong đó, Thượng Tọa là vị giới lạp cao nhất, có đạo đức tu học, đáng làm khuôn mẫu cho đại chúng, nhưng vị này đóng vai trò danh dự, không quản lý sự vụ. Trụ Trì hay Phương Trượng là người quản lý trực tiếp mọi sự vụ. Duy Na có trách nhiệm duy trì giới luật, đốc thúc tăng chúng cầu học, kiêm nhiệm chủ trì nghi lễ trong tự viện, chứ không phải chỉ là người dẫn lễ như sau này.

[12] Do ngài Đạo Nguyên không nói gì về ngài Hiền Hộ, xin trích phần chú giải trong sách Danh Nghĩa Tập như sau: “Bạt Đà Bà La dịch là Hiền Hộ, tự gìn giữ hiền đức, lại hộ trì chúng sanh. Hoặc dịch là Hiền Thủ, do Ngài ở địa vị Đẳng Giác là Thượng Thủ của các bậc hiền nhân”.

[13] Theo cụ Hoàng Niệm Tổ, các bản khác đều chép thiếu Huệ Biện Tài Bồ Tát, chỉ riêng bản Đường dịch (bản dịch của ngài Bồ Đề Lưu Chí) ghi tên vị này.

[14] Lương Huệ Vương (404 319 trước Công Nguyên), vốn có tên là Ngụy Anh, gọi đầy đủ là Ngụy Huệ Thành Vương, là vua đời thứ ba của nước Ngụy. Sách Mạnh Tử lại gọi ông này là Lương Huệ Vương. Lương Tương Vương tên là Ngụy Tự, là con trai của Lương Huệ Vương. Nước Lương được ngài Đạo Nguyên nói ở đây chính là nước Ngụy. Do vào năm 361 trước Công Nguyên, Ngụy Huệ Vương dời kinh đô từ An Ấp về Đại Lương (nay là phủ Khai Phong), nên người đương thời thường gọi nước Ngụy là Lương. Nước Ngụy vốn là đất phong của Tất Công Cơ Cảo (con trai của Châu Văn Vương). Sau khi Vũ Vương đông chinh trở về, đã phong cho Cơ Cảo tại đất Tất, trở thành nước chư hầu là Tất. Con cháu Tất Công đều lấy chữ Tất làm họ. Về sau, nước Tất diệt vong, hậu duệ của Tất Công Cảo là Tất Vạn chạy sang nước Tấn, làm đại phu cho Tấn Hiến Công, lập nhiều đại công, được phong đất Ngụy, bèn lấy họ là Ngụy. Về sau, các dòng họ quyền thần Triệu, Ngụy và Hàn đánh lẫn nhau, phế ngôi vua Tấn, chia nước Tấn thành ba nước Hàn, Ngụy và Triệu. Ba nước này được xếp vào thất hùng (bảy nước chư hầu hùng mạnh, tức Tần, Yên, Tề, Hàn, Ngụy, Triệu, Sở) thời Chiến Quốc, cho đến khi cả sáu nước (Yên, Tề, Hàn, Ngụy, Triệu, Sở) đều bị Tần Thủy Hoàng tiêu diệt.