Kinh Kim Cang Giảng Lục

Lời Giới Thiệu

Trí Phật là trí Kim – cang, Thân Phật là thân Kim – Sắc, cõi Phật là cõi Hoàng – kim, lời Phật tất nhiên là lời vàng.

Kinh Kim – Cang Bát – nhã Ba – la – mật nầy, Phật nói ra cho Đại Chúng tại tinh xá Kỳ Hoàn, là do ông Tu Bồ Đề trước kia ở trong hàng Thanh Văn muốn tiến đến quả vị cứu cánh của Đại thừa, nên ông ân cần thỉnh Phật khai ngộ cho ông.

Đấng Kim thân dùng Kim cang trí, từ Kim khẩu đưa ra những lời êm dịu, quý như vàng ròng, sáng suốt như ngọc ma ni bảo châu, chỉ rõ thật tướng các Pháp, cùng chổ tuyệt đích của đạo giải thoát, làm cho bao nhiêu mê lầm cố chấp của ông Tu Bồ Đề đều được phá tan như làn mây trước gió.

Sau khi Đức Thế Tôn thâu thần nhập diệt, các đệ tử của Phật với mục đích lưu truyền lại cho đời sau, mới thỉnh các bực Đại A La Hán hội hợp lại, để kiết tập những lời vàng của Phật lại thành Kinh.

Đến đời Dao Tần có Ngài Cưu Ma La Thập dịch bảng chữ Phạn ra ra chữ Trung Hoa, văn từ lưu loát, ai xem cũng thích, nhờ đó mà có nhiều vị chứng ngộ được Chơn Tâm.

Đến thời kỳ Trung Hoa Dân Quốc năm thứ 13, có Ngài Thái Hư Đại Sư lão thông tam tạng và rất uyên thâm Phật lý. Ngài diển giảng kinh này một cách hoạt bát, thính giả nghe không biết chán.

Nay ở Việt Nam, nhờ có đủ duyên lành, Thượng Tọa Thích Huệ Hưng đã dịch bộ kinh quý giá nầy ra chữ Việt; lối hành văn rất giản dị, xem qua ai cũng có thể thâu nhập dễ dàng.

Vậy tôi xin nhất tâm tùy hỷ và tha thiết giới thiệu cùng quý thiện tín. Mong rằng quý vị y kinh này mà ngộ được thật tướng các Pháp và thẳng đến quả vị Vô thượng chánh đẵng chánh giác.

Nam mô A Di Đà Phật.

Viết tại chùa Phật Quang

Ngày 15 02 1955

Sa môn Thích Phước Cần

Lời Nói Đầu

Quả vị Bồ Đề vô thượng (địa vị giác ngộ hoàn toàn tối thượng) chỉ được hình thành và đi đến tột bực với trí Kim Cang Bát Nhã, chớ không thể lập thành trên vọng tưởng đảo điên của phàm phu ngoại đạo. bởi vậy chư Phật Bồ tát, sau khi Y nơi trí huệ Bát Nhã để đoạn vô minh và chứng thật tướng của vũ trụ vạn hữu, các Ngài đều đinh ninh dạy lại cho chúng sanh pháp bảo vô thượng mà mình đã từng tu từng chứng. Các Ngài có khi dùng quyền trí để chỉ rỏ tánh chân không diệu hữu. Song, tóm lại không ngoài mục đích khai thị cho chúng sanh bỏ vọng tâm cầu thật trí, nhân thật trí chứng thật lý mà thôi vậy.

Bộ Kinh Kim Cang là một bộ Kinh Phật dạy về cái trí chân thật đó. Đọc đến Kinh văn, suy ngẩm lời Phật, nhiên hậu sẽ thấy trí Bát Nhã là một thứ trí chân thật sáng suốt vô cùng vô tận trong đó không dung có một mảy may vọng tâm, hoặc vọng tướng nào. Chẳng hạn như tướng ta tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả của vọng tưởng hiện ra, tất cả tướng ấy đều không thể tồn tại với trí Kim Cang Bát Nhã được.

Vì lẽ, hễ còn có tướng là còn có sanh có diệt, hư vọng, hẹp hòi, hạn cuộc, không phải là thật tướng vô cùng, bao la phổ biến của sự vật.

Nếu trong tâm còn bị những tướng giả dối kia ám ảnh, thì mọi sự tu hành động tác đều bị buộc ràng trong vòng nhân quả hữu hạn của phàm tình, không phải như khi đã phát sanh trí Bát Nhã, thì tạo nhân, nhân vô cùng, mà thọ quả, quả cũng vô tận. Quả giác ngộ hoàn toàn (quả Phật).

Nhận thấy chỗ hệ trọng đó, nên ngài Tu Bồ Đề từng bao phen thưa thỉnh Đức Thế Tôn, và được Đức Phật trả lời hết sức rành rõ.

Kinh này, nội dung tôn yếu, toàn chỉ bày thật tướng các Pháp. Chư vị hiểu rõ Kinh này, cũng tức là hiểu rõ thật tướng Bát Nhã.

Điều cốt yếu, muốn ngộ được tự tánh Kim Cang Bát Nhã là cần dứt hẳn vọng tâm, ly khai tứ tướng. Kim Cang Bát Nhã một khi phát hiện, thì bao nhiêu vọng niệm kiến chấp đều như sương mai dưới ánh nắng. Bấy giờ vô biên phước đức, vô thượng Bồ Đề không cầu mà được.

Chính như trong Kinh đã nói: “ Tất cả chư Phật và pháp vô thượng Bồ Đề đều từ nơi Kinh nầy mà ra”

Vậy muốn đến chỗ tuyệt đích của đạo giải thoát, nếu rời ngoài Kinh Kim Cang Bát Nhã nầy, quyết định không thể nào được.

Nhận thấy “nghĩa thú” của Kinh Kim Cang lợi ích như thế, và các bậc Cao Đức cũng đã từng ngợi khen bộ Kinh Kim Cang Giảng Lục là giải thích rất rõ ràng dể hiểu, nên tôi chẳng ngại văn từ thô thiển, nguyện dịch quyển Giảng lục nầy từ Hán văn ra Việt văn, chủ yếu là để giúp ích phần nào cho quý bạn đồng tu đồng học.

ở trong đây, ngoại trừ văn kinh, về phần giải thích, tôi dịch cũng có nhiều chỗ thêm bớt đôi phần. Vậy nếu còn chỗ nào chưa thích đáng, cúi mong các Chư vị từ bi bổ chính cho.

Nam mô A DI ĐÀ PHẬT

Dịch Giả kính bạch.

KINH KIM CANG BÁT –NHÃ BA – LA –MẬT GIẢNG – LỤC

Nói Rõ Tên Kinh

Nay diển nghĩa kinh Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật, trước hết xin được nói rõ tên kinh, và sau sẽ trình bày đến văn kinh,

Tên kinh là tám chữ “KIM CANG BÁT NHÃ BA LA MẬT KINH”.

KINH, - là “pháp thường”, ba đời chư Phật cũng không bao giờ thay đổi. Những “pháp thường” từ Kim khẩu của Phật nói ra đều gọi là kinh.

BA LA MẬT, - Dịch âm của tiếng Phạn “paramita”. Chữ MẬT dịch là “đáo”, chữ BA LA dịch là “bỉ ngạn”, tức là “đáo bỉ ngạn”, (đến bờ kia). Như đi qua sông từ bờ bên nầy đến bờ bên kia vậy. Và Ba La Mật cũng có nghĩa là “sự cứu cánh”. Phàm việc gì, làm đến chỗ hoàn toàn rốt ráo, đều gọi là Ba La Mật.

BÁT NHÃ Âm theo Phạn ngữ “Prajna”, Tàu dịch là Trí huệ.

KIM –CANG Một thứ khoáng vật, có tính chất rất cứng, chắc và sắc bén. Nó có công năng phá tan tất cả các vật khác mà không bị một vật nào phá tan nó được. Tính chất rất cứng sắc bén ấy là bản lai sẳn có của nó, chẳng phải do ở một vật nào khác tạo thành, hay do một thứ nào rèn nên, nên tạm mượn nó để tỉ dụ “Trí huệ sẳn có của chúng sanh”. Từ vô thỉ đến nay, tất cả chúng sanh đồng có Trí huệ ấy. Khi chứng quả Thánh nó không thêm, lúc còn ở địa vị phàm phu nó cũng không bớt, cũng không bị vô minh làm mờ tối, trái lại còn phá tan vô minh, như gió thổi mây tan, nắng làm tiêu sương mốc. Tuy là tịch chiếu như như, mà không phải tịch, không phải chiếu, mà hằng tịch hằng chiếu. Đó là Kim Cang Bát Nhã vậy.

Nếu không có Kim Cang Bát Nhã, thì làm việc gì cũng không đến chỗ viên mãn, cứu cánh. Thế nên cần phải có Kim Cang Bát Nhã mới hoàn toàn rốt ráo (Ba La Mật) được.

Căn cứ ngay nơi pháp thế gian mà nói, thì ở đời bất luận muốn làm một việc gì nếu không có Trí huệ, quyết không làm xong. Mà dẫu có làm xong, cũng không đến chỗ hoàn toàn rốt ráo được.

Lại căn cứ nơi pháp môn niệm Phật là pháp xuất thế gian mà nói, thì như người niệm Phật, nếu chưa gặp bậc Đại Đức Trưởng Lão chỉ dạy cho hiểu thấu cái chân lý niệm Phật, thì người ấy không thể nào biết cách niệm. Dù có niệm cũng không chắc sẽ thành công (vãng sanh về thế giới Cực lạc). Vì sao? Vì không có đủ Kim Cang Bát Nhã, không phá dẹp được tà đạo, để giữ vững Chánh pháp. Nhân đây xin nhắc lại câu cổ truyện:

Ngày xưa, có một người kia khi đang niệm Phật, lại bị một người bạn kêu tên anh mãi. Anh nổi giận hỏi rằng: tại sao bạn cứ kêu tên tôi mãi thế? Anh bạn đáp lai: Tôi kêu anh mới có vài trăm tiếng, anh đã nổi sân; còn như Anh niệm tên Phật Di Đà mỗi ngày trăm ngàn muôn tiếng, biết đâu Phật Di Đà cũng nổi sân, và phiền trách anh chăng? Anh ta nghe như thế, cho rằng niệm Phật tất là khinh lờn Phật, nên rồi từ đó anh không niệm Phật nữa.

Lại có một người hằng lâu chuyên tâm niệm Phật. Ngày kia gặp một vị Thiền sư hỏi: Người niệm Phật là ai? Anh ngơ ngác không biết trả lời làm sao, rồi đâm ra ngờ vực, cho niệm Phật là vô ích không có kết quả gì, từ đó anh không màng đến chuyện niệm Phật nữa.

Hai mẫu chuyện trên chỉ rõ rằng, vì không đủ trí Kim Cang Bát Nhã, nên một khi gặp cảnh duyên chướng ngại bên ngoài, liền thối mất tín tâm, bỏ dở cả công phu từ trước.

Lại một người nữa, nghe lời Phật dạy “ở Phương Tây cõi Ta bà nầy, cách mười muôn ức cõi Phật, có thế giới tên là Cực lạc, nơi đó có đức Phật hiệu A Di Đà hiện đương nói Pháp, nếu người nào xưng niệm danh hiệu Ngài, từ một đến bảy ngày, một lòng chăm chú không tán loạn, đến khi mạng chung (chết) sẽ được sanh về quốc độ của Ngài”, rồi ngày đêm chuyên niệm không ngớt.

Một hôm ông gặp vị Thiền sư hỏi:

Như ông đây, khi cha mẹ chưa sanh về trước, là ai? Sau khi chết rồi ai vãng sanh?

Ông ta nghe hỏi, tâm thần bối rối, không giải quyết được. Từ đó, ông không còn gia công niệm Phật nữa.

Đây không chỉ lạ, chỉ vì minh không đủ Trí Kim Cang Bát Nhã, nên không hàng phục nổi người, trái lại bị người đánh đổ.

Nếu ngộ được trí Kim Cang Bát Nhã, thì Tâm mình với Phật tuy hai mà không hai; niệm Phật là niệm Tâm, Tâm niệm Phật ấy là Phật rồi, tuyệt không có thấy người niệm Phật (năng niệm), niệm Phật luôn luôn mà không có niệm chi hết, mình với Phật viên dung làm một, tuyệt không có ai là chúng sanh, ai là Phật.

Niệm Phật như thế, tức là vãng sanh thế giới Cực lạc, tức là được thọ ký làm Phật, không có một biện thuyết nào làm chướng ngại được nữa.Thế tức là việc niệm Phật của mình được thành tựu đến chổ viên mãn cứu cánh.

Song kinh này nói đến chỗ “viên mãn cứu cánh” là có một ý nghĩa thù thắng đặc biệt. Vì kinh nầy là Pháp Đại thừa để chỉ dạy các hàng Bồ tát thực hành Lục độ vạn hạnh, để chứng đến quả Bồ Đề Niết Bàn của Phật, mới là viên mãn cứu cánh. Hàng Nhị thừa chỉ chứng được quả “Trí sanh không” (ngã không), ngã chấp dù hết mà pháp chấp vẫn còn, nên không được gọi là viên mãn cứu cánh.

Ông Tu Bồ Đề tuy là Thanh văn mà không thích Pháp tiểu thừa, muốn theo Đại thừa, nên mới ân cần cầu xin Pháp mầu vô thượng để giúp cho sự tấn tu. Vì thế Đức Thế Tôn ở giữa Đại chúng, một ngàn hai trăm năm chục vị đại tỳ kheo, tại Tinh xá Kỳ Hoàn, nói ra Kinh nầy, để cho ai nấy đều tỏ thấu Kim Cang Bát Nhã mà thẳng tới đạo quả Vô thượng Bồ Đề, Niết Bàn cứu cánh.

Trong Kinh nói: “Phát tâm Bồ đề, tu Lục độ vạn hạnh mà không trụ tướng, chính là hành tướng của Kim Cang Bát Nhã, cũng chính là Diệu pháp chứng được nhân và quả vô thượng”. Rõ được nghĩa nầy thì biết được ý nói của Kim cang bát nhã Ba la mật là thế nào.

Trên đây, tên kinh đã trình bày xong. Tiếp theo xin được làm rõ về vấn đề Văn kinh.

Kinh nầy là từ Kim khẩu của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni nói ra, do ngài A nan kiết tập. Nguyên gốc chữ Phạn, sau truyền sang Trung Quốc, nhờ Ngài Đại Pháp Sư Cưu Ma La Thập(1) dịch ra chữ Tàu.

1. Nhân Do Pháp Hội

Kinh nầy từ trước không chia ra số mục, từng phần. Về sau Thái tử Chiêu Minh nhà Lương mới chia ra làm ba mươi hai(32) phần mà văn, nghĩa vẫn một mạch liên tiếp, không bị cắt đứt vì lẽ phần, số có riêng khác.

Phần thứ nhất gọi là “Nhân do Pháp hội”. Khi Phật nhóm hợp đồ chúng (đệ tử) lại một chỗ để nói Pháp, gọi là “Pháp hội”. Trong pháp hội nói pháp, tất có nhân duyên phát khởi. Riêng pháp hội nầy khác hơn cả, chỉ lấy việc mang bát, xin ăn, rửa chân, trải tòa ngồi, các cử chỉ thông thường hằng ngày mà làm nhân do nói Pháp.

Nếu y theo ba phần “duyên khởi”, “chánh tôn” và “lưu thông” mà phân phán bộ kinh này thì phần nầy (nhân do pháp hội) hoàn toàn thuộc về phần duyên khởi.

Phần này chia làm hai:

1.- Duyên Khởi Chung: (đồng với các kinh khác) từ câu “Như thị ngã văn” cho đến câu thiên nhị bá ngũ thập nhơn cu”.

2.- Duyên Khởi Riêng: (Riêng ở bộ kinh nầy) từ câu “Nhĩ thời Thế tôn” cho đến câu “phu tòa nhi tọa”.

Như thị ngã văn, nhứt thời Phật tại Xá vệ quốc, kỳ thọ Cấp Cô Độc Viên, dữ Đại tỳ kheo chúng, thiên nhị bá ngũ thập nhơn cu.

Như vậy tôi nghe, một thuở, Phật ở tại nước Xá vệ, nơi Tinh xá “Kỳ thọ Cấp Cô Độc”, cùng chúng Đại tỳ kheo, một ngàn hai trăm năm mươi vị.

Đoạn nầy là nói rõ phần duyên khởi chung. (chính là lời tín sử chứng cứ cho kinh này là ai nói, nói tại chỗ nào, trong thời kỳ nào và vì ai mà nói; do nơi Ngài A Nan sau khi kiết tập kinh điển đã ghi chép lại)- Duyên khởi chung có sáu điều chứng tín.

1.- Như vậy: là chỉ cái pháp được nghe.

Như: là nghĩa quyết định.

Vậy: là chỉ kinh nầy; cái pháp quyết định được nghe kinh nầy.

Hai chữ “Như vậy” là tổng quát cả Tôn Chỉ của toàn Kinh. Hễ rõ được tôn chỉ của toàn Kinh, tức rõ được thật tướng các Pháp, rõ được Kim Cang Bát Nhã, rõ được Cứu Cánh Vô Thượng Bồ Đề. Cho nên nói là Như Vậy.

2.- Tôi Nghe: Là chỉ cho người nghe Kinh.

Tôi là Ngài A Nan tự xưng.

Nghe là tai nghe. Nghĩa là tự Ngài A Nan thân hành, trực tiếp bên Phật mà nghe, chớ không phải nghe người khác nói lại. Nhưng “Tôi”: là cái Giả tướng của Bốn đại, Năm ấm hòa hợp liên tiếp nhau mà thành. Còn Tai, là cái Giả hình, phía ngoài của Năm căn, nếu không có Thức thì làm sao nghe được. Như thế sao gọi là Tôi nghe? Đây là tùy theo thế tục nói là “Tôi nghe” cũng không có lỗi gì. – Nếu y theo thật nghĩa mà nói, thì đó thuộc về nhân duyên nghe. Nghĩa là không nghe mà vẫn nghe, nghe mà vẫn không có nghe. Người nói không có nói, có dạy chi, mà người nghe cũng không có nghe, có được gì. Nhân duyên nghe là nhân duyên hòa hợp như huyễn hóa, không thật; từ không mà có, từ có mà vẫn không, nên nói có nghe hay không nghe cũng được. Vì khi nghe tiếng nói pháp đó, là tai nghe hay Thức nghe? Nếu có Tai mà không có Thức, thì làm sao mà nghe được. Còn có Thức mà không có Tai và tiếng nói bên ngoài, thì cũng không thể nào nghe được. Do Căn, Trần, Thức hòa hợp mà giả có nghe. Bởi giả có nên không phải hoàn toàn là không, tuy không phải hoàn toàn không nhưng không phải là thật có. Không phải có, không phải không, đó là Thật nghĩa (nghĩa lý chân thật).

3.- Một Thuở: chỉ thời gian nói kinh.

Một: là số lượng.

Thuở: thời gian.

Tức là xa chỉ có thời gian có số lượng của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni nói kinh nầy ở Tinh xá Kỳ Hoàn tại nước Xá Vệ.

4.- Phật: Chỉ người nói Kinh.

Phật: Nói cho đủ theo tiếng Phạn là Phật Đà (Buddha), Tàu dịch là Giác Giả. Nghĩa là tự mình Giác ngộ rồi lại dạy cho người khác được giác ngộ như mình, và công hạnh giác ngộ đã được hoàn toàn rốt ráo. Chính là danh hiệu của Đấng đầy đủ muôn đức, do Trí Kim Cang Bát Nhã đạt đến biểu Diệu Trang Nghiêm Cứu Cánh Viên Mãn vậy.

5.- Nước Xá Vệ Tinh xá Kỳ Thọ Cấp Cô Độc: là chỉ nơi nói kinh.

Nơi nói kinh có hai: Chung và Riêng. Chung là nước Xá Vệ. Riêng là Tinh xá Kỳ Thọ Cấp Cô Độc.

Nước Xá Vệ lời nơi Đức Phật ngự, do nhân duyên của Trưởng giả Tu Đạt Đa mời thỉnh. Nước nầy ở về miền Trung xứ Ấn Độ.

Tinh Xá Kỳ Thọ Cấp Cô Độc cũng gọi là Tinh Xá Kỳ Hoàn.

Hồi ấy, trong nước Xá Vệ có một vị đại thần trung thành của vua Ba Tư Nặc tên là Tu Đạt Đa. Ông là người tin Phật, vâng giữ năm giới. Không sát hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối và uống rượi. Ông lại có tánh nhân từ, ưa bố thí, cứu giúp kẻ cô cùng khốn khổ, nên người đời đặt cho ông cái tên là Cấp Cô Độc.

Ông muốn lập một ngôi Tinh Xá để thỉnh Phật về thuyết Pháp độ sanh. Ông đi tìm một khoảng đất để xây cất Tinh Xá, nhưng tìm mãi chỉ thấy có sở vườn của Thái tử Kỳ Đà là hạp địa thế hơn cả. Sở vườn ấy rộng rãi, bằng thẳng, ước hơn tám mươi khoảng, ở cách thành vua không xa mấy. Trong vườn có nhiều cây cối um tùm, mát mẽ, có suối chảy, ao tắm sạch sẽ, rất thuận tiện cho nhà tu tĩnh.

Nhận thấy chỗ đất tốt ấy, ông Tu Đạt Đa đến năn nỉ Thái tử Kỳ Đà để mua lại. Thái tử mỉm cười đáp:

- Nếu ông có thể đem vàng ròng lót đầy vườn nầy, không chừa một khoảng đất trống nào, thì với giá ấy, tôi sẽ bán khu vườn này cho ông.

Ông Tu Đạt Đa vui vẽ gật đầu:

- xin vâng, tôi sẽ trả theo giá Ngài đã định.

Thấy mình nói chơi mà người ta mua thật, Thái tử vội lắc đầu:

- Nói chơi chứ tôi không bán đâu.

Ông Tu Đạt Đa không chịu. Hai người một bên nói chơi một bên mua thật, cãi cọ nhau không thôi, định đem vụ ấy đến nhờ các vị đại thần trong nước phân xử.

Có vị lão thần thấy thế, can gián Thái tử:

- Điện hạ nói ra, phải giữ lấy lời, không nên nói chơi.

Thái tử nghe lão thần nói thế, đành phải chịu bán.

Khi ấy ông Tu Đạt Đa liền sai người đem voi chở vàng đến lót, không bao lâu gần giáp hết khu vườn. còn một ít khoảng trống và các gốc Cây nữa là xong. Ông Tu Đạt Đa đứng ngẩm nghĩ hồi lâu; Thái tử thấy thế tưởng là ông không muốn mua nữa liền nói rằng:

- Thôi ông có chê đắt thì thôi, vàng đó trả lại cho ông còn vườn để lại cho tôi.

Ông Tu Đạt Đa cười nói:

- Không, không phải tôi chê đắt đâu. Tôi còn đang suy nghĩ coi, bây giờ phải lấy vàng ở kho nào để lót cho vừa đủ các khoảng trống và bù các gốc cây nầy mà thôi.

Thái tử Kỳ đà đứng nhìn, nghĩ bụng: “ Chắc Phật có đạo lý gì cao thâm lắm, nên mới khiến cho ông nầy trọng đạo khinh tài đến thế”, liền bảo:

- Thôi đủ rồi, đừng chở vàng thêm nữa. Bây giờ như thế nầy nhé! Vườn đất thuộc về ông, ông lập Tinh xá cúng Phật. Còn cây trái thì thuộc về tôi, tôi cũng xin cúng tất cả cho Phật, vậy có được không?

Ông Tu Đạt Đa ưng thuận. Hai người đồng lập Tinh xá và đồng đi rước Phật dâng cả vườn nhà, cây trái cho Ngài.

Đức Phật nhận lời, cùng một ngàn hai trăm năm mươi vị Sa môn đều nhóm họp ở nơi đó. Từ đấy, trong thành Xá Vệ lấy tên của Thái tử và tên ông Cấp Cô Độc (Tu Đạt Đa) liên hợp với vườn cây mà đặt tên nơi ấy, gọi là Kỳ Thọ Cấp Cô Độc Viên.

6.- Chúng Đại Tỳ Kheo 1250 Vị: Là chỉ cho chúng nghe Pháp (Kinh Kim Cang Bát Nhã). Tỳ Kheo: Tiếng Phạn (Bhiksu), tàu dịch: Khất sĩ (người đi xin) có hai nghĩa:

1. Trên thì xin Phật pháp để nuôi tinh thần.\

2. Dưới thì xin vật thực để nuôi thân mạng.

Đại: Tức là Lớn, là trong chúng Tỳ Kheo có đủ đức lớn và danh lớn. Chúng: tức là Tăng, không phải tên gọi riêng cho từng cá nhân, phải có bốn vị trở lên mới gọi là Tăng.

1250 vị: tức là số tổng cộng chúng Đại Tỳ Kheo, cùng ở chung với nhau. Kinh Quá khứ Hiên tại Nhân quả nói: Trưởng giả Gia Xá cùng bè bạn là 50 vị; ông Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp Thầy trò là 500 vị; ông Na Đề Ca Diếp và Dà Da Ca Diếp thầy trò mỗi ông là (250 vị x 2) 500 vị; ông Xá Lợi Phất và ông Mục Kiền Liên, Thầy trò của mỗi ông là (100 vị x 2): 200 vị; cộng chung tất cả là 1250 vị.

Song kể về thính chúng trong pháp hội thì rất đông không thể tính hết được; chỉ vì chúng Tỳ kheo nầy, trước kia tu theo ngoại đạo, sau gặp Phật, được Phật độ trước hết. Các vị ấy cảm ứng được hồng ân của Phật độ cho ra khỏi ba cõi, giải thoát sanh tử, bởi cớ ấy nên luôn luôn theo hầu bên Phật.

Sáu điều chứng tín, giải nghĩa đã xong. Đó là những lai lịch, sự tích từ xưa, có bằng chứng rõ ràng, quyết không phải do nơi Ngài A Nan tự ý bịa đặt ra vậy.

Nhĩ thời Thế Tôn thực thời, trước y trì bát, nhập Xá Vệ đại thành khất thực. Ư kỳ thành trung, thứ đệ khất dĩ, hườn chí bổn xứ, phạn thực ngật, thâu y bát, tẩy túc dĩ, phu tòa nhi tọa.

Bấy giờ gần đến giờ ăn, Thế Tôn đắp y, mang bát, vào đại thành Xá vệ xin ăn. Trong thành, theo thứ lớp từng nhà xin xong, Thế Tôn trở về Tinh xá dùng cơm rồi, cất y bát, rửa chân xong, trải tòa mà ngồi.

Đoạn nầy là phần duyên khởi riêng. Nói rõ về việc đi khất thực và việc trải tòa mà ngồi.

Bấy Giờ: là chỉ thời gian Phật ở tại nước Xá vệ, trong Tinh xá Kỳ Thọ Cấp Cô Độc cùng chúng Đại Tỳ Kheo 1250 vị.

Thế Tôn: Danh từ tôn xưng Đức Phật là bậc vô thượng tối tôn ở trong đời.

Giờ Ăn: là lúc nói đi xin cũng là vào lúc các nhà cư sĩ nấu nướng các món ăn đã xong. Phật và cư sĩ ăn có giờ nhứt định. Nếu còn sớm quá, các nhà cư sĩ làm món ăn chưa xong, nếu trễ quá, nếu trễ quá, các nhà cư sĩ đã ăn cơm rồi, đều không phải là giờ đi xin. Không phải giờ đi xin mà đi xin, chẳng những người xin không xin được, mà người cúng thí cũng không cúng thí được, vì thế mình và người, đều buồn khổ, không an tâm.Cho nên Đức Thế Tôn, trong thì hàm chứa đức cao cả, ngoài thì ban bố phước rộng dày, dẫu một hành vi hết sức nhỏ, cũng không điều nào không lợi ích cho mình và người.

Đắp Y: Là lấy y đắp lên thân. Y có ba thứ: Thượng, Trung và Hạ. Lúc bình thường, đi đứng, làm công việc thời đắp y hạ (5 điều). Khi vào trong đại chúng làm các pháp sự, thời đắp y trung (7 điều). Lúc khất thực vào làng xóm đông đảo, cùng đi yết kiến Quốc vương thời đắp y thượng (9 điều tới 25 điều). Đây là nêu rõ Phật có cái nghi dung rất tề chỉnh, dù gọi là người đi xin, nhưng không đồng với kẻ ăn mày, xin ăn tầm thường kia.

Mang Bát: là lấy tay bưng, cầm cái bát. Bát làm bằng sắt hoặc bằng sành, lớn nhỏ vừa cỡ người ăn; danh từ chữ Hán gọi là ứng lượng khí.

Đại Thành Xá Vệ: Tức là đô thành nước Xá Vệ, vì Tinh Xá ở ngoài thành, nên nói là vào thành xin ăn.

Xong: Là nói công việc đi xin đã rồi.

Thứ Lớp Xin: Là lần lượt thuận theo thứ lớp từng nhà mà xin, không bỏ nhà nghèo mà đến nhà giàu, cũng không bỏ nhà giàu mà đến nhà nghèo. Chính là nêu rõ đạo lý bình đẳng vậy.

Khi xin được món ăn rồi, Thế Tôn liền trở về Tinh xá Kỳ Hoàn mà ăn, chớ không phải xin xong ở chỗ nào liền ăn ở chỗ đó. Ăn rồi Ngài đem y bát dẹp cất, đoạn rửa sạch chân, sữa soạn chỗ ngồi, chỉnh đốn oai nghi, rồi lóng thần yên ngồi vào Chánh Định để toan nói pháp.

Phật, Bồ tát, La Hán đối với công phu tự tu đều đã xong, dù là bậc La Hán, sự sống và chết đã được tự chủ rồi, hà tất phải đi xin ăn làm chi? Đi xin ăn, sự thật là đi du phương để giáo hóa, dắt dìu chúng sanh biết nẽo tu hành, và khiến cho chúng sanh thành tựu công đức bố thí để đáp đền ơn nghĩa của chúng sanh. Cho nên dù phần tự tu đã xong mà không một ngày nào chẳng làm những việc phương tiện lợi ích cho chúng sanh. Những người chưa phát tâm, làm cho phát tâm, người đã phát tâm làm làm cho thành thục, người đã thành thục thì làm cho sớm được giải thoát, mau chứng được Kim Cang Bát Nhã đến chỗ cứu cánh viên mãn, an trụ nơi pháp giới thanh tịnh. Vì thế, Phật mới nói kinh Kim Cang Bát Nhã vậy.

Đã là Trí Kim Cang Bát Nhã rồi, thì sự gì cũng vô ngại, pháp gì cũng phát tâm hành trì và đi đến sự thành tựu rốt ráo Ba LA Mật. Tất cả việc làm hằng ngày toàn là việc Phật Pháp. Đi, đứng, nằm, ngồi cũng là Phật Pháp, cho đến cái tâm tánh bình thường, không chi chẳng phải là Phật Pháp, Thần Thông biến hóa đã là cái diệu dụng vô thượng của Phật Pháp, thì mừng, giận, thương, vui, cười, nói, la, rầy đâu không phải là phương tiện thiện xảo của Phật Pháp?

Nếu chưa rõ được Trí Kim Cang Bát Nhã, dù có thần thông dời non, lắp bể cũng là cái tà thuật của yêu ma, ngoại đạo mà thôi. Dù có thiền định muôn năm, cũng là cái phước quả hữu lậu ở cõi Nhơn, Thiên. Một khi phước báo hết rồi, đâu thoát được cái khổ của luân hồi sinh tử trong năm ngả (Trời, người, địa ngục, ngạ quỷ, và súc sanh).

Vậy các ngài nên tham cứu, xét nghiệm kỹ lưỡng Kim Cang Bát Nhã nầy, ai ai cũng sẳn có, thể nó bao la, trùm khắp pháp giới, không phải ở trong không phải ở ngoài, không phải ở chặng giữa, mà ở cả trong, cả ngoài và chặng giữa, không thể nghĩ bàn, không thể chấp trước. Cứ tham cứu như vậy mãi, đến khi công phu thuần thục, tất nhiên có ngài khế ngộ.

Trái lại, nếu không tham cứu như thế, cứ rong ruổi tìm cầu, thấy nói Phật có đủ thứ Thần thông, biến hóa, như phóng quang, phi hành, chấn động, đại địa v.v… rồi chấp chặt rằng thần thông biến hóa như thế, mới phải là Phật, thời đâu để phân biệt được chỗ sai khác với ngoại đạo. Điều này người tu hành phải thận trọng lắm, hễ sai một hào ly tất lạc xa cả nghàn dặm.

2. Ngài Hiện Thiện Thưa Thỉnh

Cứ theo 12 phần nghĩa của Ngài Lưu Chi, thời phần nầy đã thuộc phần Chánh Tôn.

Theo ngài Chiêu Minh phân phán thì phần này còn thuộc về phần Duyên khởi.

Thiện Hiện: Tức là ông Tu Bồ Đề. Tiếng Phạn (Sabhuti). Tàu dịch là Thiện Hiện, Thiện Kiết Không Sanh. Nhân khi sanh ông ra bao nhiêu kho đụn trong nhà một lúc bỗng nhiên trống không; các nhà thông thái cho là điềm lành (Thiện) mà lại (Kiết), nên đặt tên ông là Thiện Hiện, Thiện Kiết. Hơn nữa, ông Tu Bồ Đề hằng chuyên tu pháp “Không định” và nghiên cứu nghĩa “Không” hơn hết, nên gọi là Không Sanh.

Thưa Thỉnh: là dùng lời nói thưa bạch với Đức Thế Tôn để thỉnh cầu ngài nói Pháp.

Thời Trưởng Lão Tu Bồ Đề tại đại chúng, tức tùng tòa khởi, thiên đản hữu kiên, hữu tất trước địa, hiệp chưởng cung kỉnh nhi bạch Phật ngôn:

Khi ấy Trưởng Lão Tu Bồ Đề ở trong đại chúng, liền từ chỗ ngồi đứng dậy, trịch y bày vai hữu, gối bên hữu quỳ sát đất, chấp tay cung kính bạch Phật rằng:

Đoạn nầy tả rõ nghi thức thỉnh cầu nói pháp.

Trưởng Lão Tu Bồ Đề: Trong thì ẩn hạnh Bồ Tát ngoài thì hiện tướng Thanh Văn; vì tuổi cao đức trọng, nên xưng ông là Trưởng Lão.

Muốn thỉnh Phật nói pháp, trước hết phải hiện vẽ cung kính, để tỏ lòng tôn trọng, nên ông Tu Bồ Đề đương khi ngồi trong chúng Đại Tỳ Kheo, liền từ chỗ ngồi đứng dậy, trịch y bày vai bên hữu để tỏ rằng mình có thể kham lãnh pháp Đại thừa; gối mặt quỳ sát đất để tỏ rằng an trụ vào chỗ chân thật; chắp tay cung kính để tõ rằng mình chiều uốn, phục tùng không dám chống trái, rồi sau mới dùng lời thưa thỉnh Đức Thế Tôn. Vì muốn tỏ bày sự cung kính đầy đủ, chân thật, nên ông dùng cả ba nghiệp (thân, khẩu, ý) để tiêu biểu. Như đứng dậy trịch y, gối mặt quỳ sát đất và chấp tay đều là Thân nghiệp cung kính. Bạch Phật rằng: là Ngữ nghiệp cung kính.

Đến sau hỏi về pháp mầu vô thượng, từ chỗ phát tâm cho đến chỗ kết quả của Thiện nam, Tín nữ là thuộc Ý nghiệp cung kính.

Thật ra trên việc làm của các Ngài, mỗi cử chỉ động tịnh đều là cái khuôn pháp, kiểu mẫu không thể nghĩ bàn được.

- Hy hữu Thế Tôn! Như Lai thiện hộ niệm chư Bồ tát, thiện phó chúc chư Bồ tát.

- Hy hữu Thế Tôn! Như Lai khéo hộ niệm cho các Bồ tát, khéo phó chúc cho các Bồ tát.

Đoạn nầy ngợi khen hạnh đức của Phật. Thế Tôn, Như Lai đều là danh từ để xưng Đức Phật.

Như: Là chứng được thật tướng như như bất động của các pháp.

Lai: là đến trong ba cõi giáo hóa chúng sanh; lại có nghĩa y như chư Phật quá khứ mà trở lại cõi đời, để hóa độ chúng sanh, nên gọi là Như Lai.

Hy Hữu: Cũng như nói hãn hữu (ít có); nghĩa là Đức Thế Tôn từ bỏ ngôi vua, quốc thành trân bão, xuất gia tu hành đầy đủ ba đức (Pháp thân, Bát Nhã, Giải thoát) giáo hóa cứu độ chúng sanh, thật là bậc rất hiếm có nhất thế gian và xuất thế gian.

Bồ Tát: Tiếng Phạn, nói cho đủ là Bồ Đề Tát Đõa (Bodhisattva) Tàu dịch là Giác Hữu Tình, tức người ở trong chúng hữu tình mà tu hành được giác ngộ. Lại cũng có nghĩa là bậc đem điều mình đã giác ngộ, mà giác ngộ lại cho chúng hữu tình. Thế nên hễ ai phát tâm Bồ Đề đều có thể gọi là Bồ tát.

Hộ Niệm: Là hộ vệ, tưởng niệm, làm cho nội đức được thành tựu. Cũng như mẹ với con, mẹ nghĩ tưởng đến là con nên, bằng không nghĩ tưởng đến thì con hư. Bồ tát cũng thế, Phật hộ niệm cho, căn lành được thành tựu, không hộ niệm cho thì căn lành phải hư hoại.

Phó Chúc: là phó thác, dặn dò làm cho ngoại đức được thành tựu. Như cha mẹ đem gia nghiệp phó thác cho con và dặn dò cho thành lập được.

Khéo: Là Phương tiện khéo léo, ý nói là Đức Phật khéo tùy cơ giáo hóa; vì khi Bồ tát kham lãnh pháp bão, phải lúc hộ niệm, phó chúc, thì Thế Tôn liền ban cho pháp bảo vô thượng và luôn luôn hộ niệm, phó chúc.

Thế Tôn! Thiện nam tử, Thiện nữ nhơn phát A nậu đa la tam miệu tam bồ đề tâm, vân hà hàng phục kỳ tâm?

Bạch Thế Tôn! Những Thiện nam, Tín nữ phát cái tâm vô thượng chánh đẳng chánh giác rồi nên trụ cái tâm ấy thế nào? và hàng phục cái tâm của họ thế nào?.

Đoạn nầy là nói rõ những điều của ông Tu Bồ Đề thưa hỏi.

VÔ THƯỢNG CHÁNH ĐẲNG CHÁNH GIÁC: Là dịch nghĩa của chữ A nậu đa la tam miệu tam bồ đề: nói tắt là Phật quả (tức cái tâm giác ngộ của người tu đã chứng quả).

Còn phát tâm bồ đề là: tức cái tâm giác ngộ của người đang tu nhơn. Phàm phu bị che lấp chân tánh, nên không thể gọi là Giác. Ngoại đạo và Tiểu thừa có phần tỏ ngộ, nhưng chưa phải chánh giác. Bồ tát dầu chánh giác nhưng chưa phải là vô thượng chánh đẳng (tột bực) ; duy chỉ có Phật mới là thành tựu vô thượng chánh đẳng chánh giác.

Ông Tu Bồ Đề hỏi Đức Thế Tôn rằng: “Phàm những nam tử, nữ nhơn có căn lành mà chưa phát tâm Bồ đề, làm thế nào mà phát được tâm Bồ Đề ấy? Và làm thế nào hàng phục được tâm phiền não để khỏi tổn hại tâm Bồ Đề”?

Đó là cái đạo lý cốt yếu từ địa vị gieo nhơn giác ngộ tấn tới địa vị đắc quả giác ngộ, ý chỉ đây cũng đồng với ý trong Kinh Pháp Hoa nói: Phật chỉ vì một nhân duyên lớn mà ra đời, để khai thị “Tri kiến Phật” cho chúng sanh và làm cho chúng sanh ngộ nhập “Tri kiến Phật” vậy, (Tri kiến Phật thì chúng sanh ai cũng có nhưng phải có Phật khai thị cho và dạy bảo mới ngộ nhập).

Phật ngôn: Thiện tai! Thiện tai! Tu Bồ Đề như nhữ sở thuyết, Như Lai thiện hộ niệm chư Bồ tát, thiện phó chúc chư Bồ tát

Phật nói rằng: Hay thay! Hay thay! Tu Bồ Đề đúng như lời ông nói, Như Lai khéo hộ niệm cho các Bồ tát, khéo phó chúc cho các Bồ tát.

Đây là lời Phật khen ngợi lời thưa thỉnh của ông Tu Bồ Đề.

Ông Tu Bồ Đề vốn là một bực Thanh Văn mà biết hỏi đến việc Bồ tát, nên Phật nói hai lần “Hay thay, hay thay” để khen ngợi rằng: “Thật đúng như lời ông nói, Như Lai đối với các Bồ tát, khéo hộ niệm và khéo phó chúc”.

Nhữ kim đế thính, đương vị nhữ thuyết, Thiện nam tử, Thiện nữ nhơn phát A nậu đa la tam miệu tam bồ đề tâm, ưng như thị trụ, như thị hàng phục kỳ tâm.

Duy nhiên Thế Tôn! Nguyện nhạo dục văn.

Ông nay lóng nghe, tôi sẽ nói cho ông. Những Thiện nam, Tín nữ phát tâm Vô thượng chánh đẳng chánh giác nên như vầy, hàng phục cái tâm như vầy…

- Dạ! Bạch Thế Tôn! Con Xin muốn nghe.

Đoạn nầy Phật hứa đáp lời thưa hỏi của ông Tu Bồ Đề.

Lóng Nghe: Nghe bằng cách thẩm xét chắc chắn. Phật bảo ông Tu Bồ Đề phải nhất tâm lóng nghe, thẩm xét cho chắc chắn, Phật sẽ nói cho ông nghe.

Như Vầy: Chữ “Như vầy” của câu “Nên trụ như vầy” là chỉ về phần thứ tư “Diệu hạnh vô trụ” ở sau. Chữ “như vầy” của câu “Hàng phục cái tâm như vầy” là chỉ về phần thứ ba “Đại thừa chánh tôn” kế đây.

Ý nói: Thiện nam Tín nữ, nếu phát tâm Bồ Đề thì phải y như nghĩa ở sau nói không chỗ trụ mà trụ, không chỗ hàng phục mà hàng phục. Ông hỏi phép trụ tâm, thì không có tâm nào để ông trụ. Và ông hỏi phép hàng tâm, cũng không có tâm nào để cho ông hàng! Chớ không phải riêng khởi cái tâm nào khác để an trụ hay để hàng phục. Như muốn riêng khởi cái tâm khác để hàng phục vọng tâm và phiền não tâm, thì ở trên vọng lại tăng thêm vọng, không thể hàng phục được.

Ngày xưa Nhị Tổ Huệ Khả đến Tổ sư Đạt Ma, cầu pháp an tâm. Tổ sư bảo rằng: “Đem tâm ông lại đây tôi an cho”, Nhị Tổ đáp: “Tôi tìm tâm không được”. Tổ sư nói: “Tôi an tâm cho ông rồi đấy”. Việc nầy cũng như ý nói ở trên.

Dạ: tiếng đáp mau lẹ, tỏ ý nhận lời, vui vẻ xin nghe.

3. Chánh Tôn Đại Thừa

Thừa: Có nghĩa là chuyên chở đem đi, như xe cộ chở đồ vật đem đi từ chỗ nầy đến chỗ kia.

Đại: Là lớn, khác với nhỏ. Dụ cho Bồ tát nương cổ xe lớn (Đại thừa) Bát Nhã, thẳng đến Phật quả. Không phải như xe (thừa) của phàm phu hay Tiểu thừa nương, chỉ đến sanh tử hay Niết bàn mà thôi.

Chánh Tôn: Là tôn chủ chánh, ý nói phần nầy là phần tôn chủ chánh của Đại thừa. Nhưng xét kỹ về phần tôn chủ chánh, thì chẳng phải chỉ một phần nầy thuộc về tôn chủ chánh, chẳng qua vì phần nầy là phần cương lãnh của chánh tôn Đại thừa, nên gọi là phần “Chánh Tôn Đại Thừa”.

Phật cáo Tu Bồ Đề “Chư Bồ tát ma ha tát, ưng như thị hàng phục kỳ tâm: sở hữu nhứt thiết chúng sanh chi loại, nhược noãn sanh, nhược thai sanh, nhược thấp sanh, nhược hóa sanh, nhược hữu sắc, nhược vô sắc, nhược hữu tưởng, nhược vô tưởng, nhược phi hữu tưởng, phi vô tưởng, ngã giai linh nhập Vô dư Niết Bàn, nhi diệt độ chi”.

Phật bảo Tu Bồ Đề: “Các Bồ tát lớn nên hàng phục cái tâm như vầy: Hết thảy những loại chúng sanh, hoặc trứng sanh, hoặc thai sanh, hoặc ướt sanh, hoặc hóa sanh, hoặc có sắc, hoặc không sắc, hoặc có tưởng, hoặc không tưởng, hoặc hoặc chẳng phải có tưởng, chẳng phải không tưởng, ta đều làm cho vào Vô dư Niết Bàn mà được diệt độ”.

Đoạn nầy nói rõ chỗ phát tâm Bồ Đề.

CHÚNG SANH: Đại khái chia làm chín loại:

1. –Trứng Sanh: Do nơi trứng sanh ra, như các loài chim, gà, vịt…

2.- Thai Sanh: Do thai nghén sanh ra, như loài người, trâu, bò, dê, chó…

3.- Ướt Sanh: Nương chỗ ẩm ướt mà sanh, như các loại côn trùng v.v…

4. Hóa Sanh: Do biến hóa sanh ra, như lăng quăng hóa làm muỗi, cỏ mục hóa đom đóm…

5.- Có Sắc: Chúng sanh ở cõi Dục giới, Sắc giới có hình sắc thấy được.

6.- Không Sắc: Chúng sanh ở cõi vô sắc, không có hình sắc thấy được.

7.- Có Tưởng: Tất cả chúng sanh ở trong ba cõi, chỉ trừ ra chúng sanh cõi trời vô tưởng ( cõi nầy ở về từng tứ thiền trong sắc giới).

8.- Không Tưởng: Chúng sanh ở cõi trời vô tưởng. đây là chúng sanh ở cõi dục, cho rằng: Các sự khổ não đều phát sanh từ nơi tư tưởng, nên tu theo phép định vô tưởng, được sanh lên cõi trời vô tưởng, rồi tự cho là đã chứng quả giải thoát. Nhưng sự thật thì không hẳn như vậy, vì trải qua sau 500 kiếp, khi phước báo đã hết rồi, lại cũng bị luân hồi sanh tử nữa.

9. Chẳng Phải Có Tưởng Chẳng Phải Không Tưởng: Chúng sanh ở từng trời Phi phi tưởng trong cõi vô sắc. Chúng sanh ở cõi nầy đồng như hư không, không có thân thể và thế giới. Chỉ có định mà không có huệ; sống lâu đến 80. (tám muôn) kiếp, rồi cũng bị đọa lạc trở lại trong tam đồ lục đạo.

Lúc Phật còn ở đời, có ông Uất Đầu Lam Phất tu theo phép định Phi phi tưởng, trong khi lên một cảnh núi rừng, ngồi thiền tu tập, tai nghe chim kêu cá nhảy làm rối động, ông không chịu nổi, bổng khởi lên một niệm sân, tự nói rằng: “Ta nguyện ăn thịt hết chim cá nầy, để không còn làm chướng ngại ta nữa”. Ông nhập định như thế được một thời gian lâu. Khi Phật thành đạo rồi, liền muốn độ ông, nhưng đã trễ, vì ông đã sanh lên cõi trời Phi phi tưởng trước một ngày. Đức Phật mới than thở và có lời ký trước rằng: “Về sau ông sẽ làm con phi ly (chồn bay) mà ăn thịt chim cá, đến khi quả ấy hết rồi lại đọa vào địa ngục.”. Ôi xem thế biết rằng: Ba cõi thật là một nhà lao ngục lớn, thế giới là một biển khổ to, còn ngoại đạo cũng như hầm hố sâu thẳm. Vậy người tu hành, lẽ nào không cẩn thận lắm ru!

Niết Bàn: Tiếng Phạn là (Nirvana), Tàu dịch là Viên Tịch, Muôn đức tròn đủ là Viên, hai chướng dứt hết là Tịch.

Vô Dư Niết Bàn: Nghĩa là toàn đủ muôn đức, dứt hẳn tất cả phiền não, nghiệp chướng khổ lụy, không còn sót lại một tý nào (cảnh giới Phật).

Diệt Độ: Là dứt trừ nghiệp chướng, vượt khỏi biển khổ sanh tử. Đức Thế Tôn bảo ông Tu Bồ Đề rằng: Những Bồ tát lớn muốn hàng phục cái tâm, thì phải phát tâm cho rộng lớn. Thấy chúng sanh trong ba cõi chín địa, bị luân hồi sanh tử, chìm đắm trong biển khổ thì phải khởi lòng thương xót, làm cho tất cả được huân toàn tịch tịnh, dứt hết chướng ngại, đồng được độ thoát.

Như thị diệt độ vô lượng, vô số, vô biên chúng sanh, thiệt vô chúng sanh đắc diệt độ giả. Hà dĩ cố?- Tu Bồ Đề! Nhược Bồ tát hữu ngã tướng, nhơn tướng, chúng sanh tướng, thọ giả tướng, tức phi Bồ tát.

Diệt độ vô lượng vô số vô biên chúng sanh như thế, mà thật không có chúng sanh nào được diệt độ. Bởi vì sao? –Tu Bồ Đề! Nếu Bồ tát có tướng ngã, tướng nhơn, tướng chúng sanh, tướng thọ giả, thời chẳng phải Bồ tát.

Đoạn nầy nói rõ cách hàng phục vọng tâm. (trả lời câu hỏi thứ hai: Vân hà hàng phục kỳ tâm. Hàng phục tâm phiền não chỉ có một cách cứu độ chúng sanh mà không trụ tướng).

Vô Lượng, Vô Số, Vô Biên: Dùng để nói số rất nhiều.

Tướng Ngã: (ta) Là cái giả tướng của thân con người, do bốn đại, năm ấm hòa hợp nối tiếp nhau mà thành, người đời tự chấp lấy nó làm Ta.

Tướng Nhơn: (người) Là tướng tương đối với tướng ngã. Như ta đối với nhơn loại, mà gọi người khác là người thời gọi là tướng nhơn (Người).

Tướng Chúng Sanh: Tướng sai khác không đồng của chín loại chúng sanh.

Tướng Thọ Giả: Tướng của sanh mạng tiếp nối sống còn trong một thời gian lâu.

Phàm loài hữu tình đều đủ bốn tướng nầy, như đã xưng mình là Ta, thì mình có tướng Ta rồi. Ta có đủ tư cách làm người, thì đó là tướng người. Ta thuộc về loài sinh vật tức là tướng chúng sanh. Ta có sinh mạng tồn tại tức là tướng thọ giả. Còn các nghĩa ở đoạn khác cứ lệ theo đây mà biết. Bồ tát đã phát tâm rộng lớn, độ vô lượng, vô số, vô biên chúng sanh ở trong ba cõi, chín địa rồi, mà tâm không chấp trước là thật không có chúng sanh nào được diệt độ nên tâm không phiền não, tự nhiên hàng phục mà không tổn hại đến tâm Bồ đề. Tại sao? – Vì Bồ tát độ chúng sanh, mà không chấp lấy mình là người độ, chúng sanh là kẻ được độ. Chính quán cái tướng Bồ tát và chúng sanh đều do nơi bốn đại, năm ấm hòa hợp nối tiếp nhau, cả thảy đều là rốt ráo thanh tịnh, dù độ sanh mà không có người hay độ và kẻ được độ. Nếu Bồ tát không quán sát như thế, mà cho rằng ta có độ người, tức là chấp tướng ta ; cho rằng có người, có chúng sanh được ta độ, tức là chấp tướng người, tướng chúng sanh; thấy có tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, hằng thời tồn tại tức là chấp tướng thọ giả.

Nói tóm lại, là chỉ chấp ở một cái tướng ta. Đã chấp cái tướng ta, thì bốn tướng đều có chấp đủ. Tâm đã có chấp, thời không thể nào hàng phục được. Tất cả phiền não điên đảo cũng đều do bốn tướng đó khởi lên. Như thế, đã chẳng bằng bực Thanh văn chứng sanh không (nhơn không) thời đâu có được gọi là bực Bồ tát, nhơn và pháp đều không.

4. Diệu Hạnh Vô Trụ

Phần nầy là đáp về lời hỏi: “Nên trụ thế nào?”

Diệu Hạnh: Thực hành vạn hạnh, mà không thấy có làm hạnh chi hết, gọi là Diệu hạnh.

Vô Trụ: Đối với các pháp, tâm không trụ vào một pháp nào, gọi là Vô trụ; tâm vô sở trụ ấy là tâm an trụ vậy.

Phục thứ, Tu Bồ Đề! Bồ tát ư pháp, ưng vô sở trụ hành ư bố thí. Sở vị bất trụ sắc bố thí, bất trụ thinh, hương, vị, xúc, pháp bố thí. Tu Bồ Đề! Bồ tát ưng như thị bố thí, bất trụ ư tướng. Hà dĩ cố? Nhược Bồ tát bất trụ tướng bố thí, kỳ phước đức bất khả tư lượng.

Lại nữa, Tu Bồ Đề! Đối với pháp, Bồ tát nên không trụ vào pháp mà bố thí: nghĩa là bố thí mà không trụ vào các pháp sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp. Tu Bồ Đề! Bồ tát nên bố thí không trụ vào pháp tướng như thế. Bởi vì sao? Nếu Bồ tát bố thí mà không trụ tướng, thì phước đức không thể nghĩ lường.

Đoạn nầy nói rõ về “Tu hạnh Bồ tát không trụ tướng, tức là trụ tâm Bồ Đề”.

Bố Thí: Là pháp đầu tiên của sáu độ mà gồm nhiếp cả sáu độ. Bố thí có ba cách: 1 thí của. 2 thí pháp. 3 thí vô úy.

Sắc, Thanh, Hương, Vị, Xúc, Pháp: Là sáu trần, nói sáu trần là đã bao quát cả sáu căn và sáu thức, cũng là gồm nhiếp tất cả các pháp.

Bồ tát thực hành ba cách bố thí, mà ở nơi người thí, kẻ thọ, của cho, cho đến nói, nín, động, tịnh, cúng dường, cung kính, nhân quả báo ứng, tất cả pháp tướng đó tâm đều không chấp trước, thế gọi là “Tâm không chỗ trụ” (Tâm vô sở trụ)

Nhưng tại sao thực hành bố thí mà không chấp ở nơi các tướng người thí, kẻ thọ và của cho? Bởi bố thí không trụ tướng thì được phước đức nhiều đến không thể nghĩ lường.

Nếu bố thí trụ tướng thì chỉ được phước báo hữu lậu nhơn, thiên, còn có hạn lượng, không phải đạo lý an trụ tâm Bồ Đề, cũng không phải đạo lý tỏ được Kim Cang Bát Nhã vậy.

Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Đông phương hư không khả tư lương phủ?

- Phất dã, Thế Tôn!

- Tu Bồ Đề! Nam, Tây, Bắc phương, tứ duy, thượng, hạ, hư không khả tư lương phủ?

- Phất dã, Thế Tôn!

- Tu Bồ Đề! Bồ tát vô trụ tướng bố thí, phước đức diệt phục như thị, bất khả tư lượng.

Tu Bồ Đề! Ý ông thế nào? Hư không phương Đông có thể nghĩ lường được không?

Bạch Thế Tôn! Không.

Tu Bồ Đề! Hư không cả phương Nam, Tây, Bắc, và bốn góc, trên dưới có thể nghĩ lường được không?

- Bạch Thế Tôn! Không.

- Tu Bồ Đề! Bồ tát bố thí không trụ tướng, phước đức cũng không thể nghĩ lường được như thế.

Đoạn nầy Phật tỷ dụ để rõ biết phước đức rất nhiều của Bồ tát bố thí không trụ tướng.

Bốn Góc: Là Đông nam, Tây nam, Đông bắc, Tây bắc, hiệp với sáu phương Đông, Tây, Nam, Bắc, trên, dưới tức là 10 phương. Mười phương hư không không thể nghĩ lường, ông Tu Bồ Đề đã sẳn biết. Nay nói phước đức bố thí không trụ tướng, cũng như hư không mười phương kia, không thể nghĩ lường suy tính được.

Tu Bồ Đề! Bồ tát đản ưng như sở giáo trụ.

Tu Bồ Đề! Bồ tát chỉ nên như lời Ta dạy đó mà an trụ.

Đoạn nầy kết luận rằng: “Cứ y như lời Phật dạy bố thí không trụ tướng đó mà an trụ tâm Bồ Đề”. (Trả lời câu hỏi: Vân hà ưng trụ).

5. Thấy Thật Đúng Lý

Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Khả dĩ thân tướng kiến kiến Như Lai phủ?

- Phất dã, Thế Tôn! Bất khả dĩ thân tướng đắc kiến Như Lai. Hà dĩ cố? – Như Lai sở thuyết thân tướng, tức phi thân tướng.

Tu Bồ Đề ý ông thế nào! có thể do nơi thân tướng mà thấy được Như Lai không?

- Bạch Thế Tôn! Không, không thể do nơi thân tướng mà thấy được Như Lai. Bởi vì sao? – Như Lai nói thân tướng tức chẳng phải là thân tướng.

Ở trước đã nói rằng: “Đối với Pháp, làm việc bố thí không trụ tướng, như thế thì làm sao thanh tựu được thân tướng Phật?

Đó là vì pháp thân Như Lai, tuy chẳng phải là tướng, nhưng cũng chẳng ly tướng, tất phải ngộ đúng lý mới thấy thật được, chớ không thể chấp trước 32 tướng kia là pháp thân Như Lai. Vì muốn chứng minh coi ông Tu Bồ Đề đã rõ nghĩa nầy chưa, nên Đức Phật mới hỏi để nghiệm coi ông có phải thấy thật đúng lý chăng? Nếu phải thấy thật, thì đã đủ Trí Kim Cang Bát Nhã, và chính nơi thân tướng, vẫn thấy được pháp thân Như Lai. Còn không phải thấy thật, thì chưa phải là Trí Kim Cang Bát Nhã, dù không chấp chân tướng, cũng không thấy được pháp thân Như Lai.

Từ xưa, trong Tông môn (Thiền tôn) chỉ chuyên dạy cho người tự tỏ ngộ lấy, mới thấy thật được. Nếu không phải vậy, chỉ giỏi miệng nói suông thôi, không phải thật có Trí huệ. Cũng như người đói nói chuyện ăn, người nghèo đếm vật báu của nhà phú hộ, rốt cuộc cũng chẳng ích chi. Như ông Tô Đông Pha, tự xưng mình là bậc “ Bát phong xuy bất động” (Tám thứ gió thổi không lay động ấy là: được, mất, dìm, tưng, khen, chê, khổ và sướng) bị ngài Phật Ấn chọc cho một câu, liền động tâm phát cáu. Nên biết đó là tâm chưa tương ưng với chỗ hiểu biết vậy.

Thân Tướng: Tướng sắc thân có thấy được, như thân Phật đủ 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp. Ông Tu Bồ Đề tuy thị hiện làm Thanh Văn, mà tâm đã lãnh ngộ rằng hình tướng Phật, Bồ Tát, Chúng sanh đều là ảnh tượng bị duyên của tự tâm phân biệt vọng tưởng, chớ không phải thật có. Nên một khi ông nghe Phật hỏi: Có thể do nơi thân tướng mà thấy được Như Lai chăng? Ông liền đáp: Không. Bởi vì thân tướng của Như Lai nói đó, tức là cái giả tướng của bốn đại, năm ấm hòa hợp tương tục, chứ không phải là thân tướng chân thật.

Phật cáo Tu Bồ Đề: Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng. Nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai.

Phật bảo Tu Bồ Đề: Phàm cái gì có tướng đều là hư dối. Nếu thấy rõ các tướng chẳng phải tướng, tức là thấy Như Lai.

Đoạn nầy nói rõ chẳng những thân tướng kia tức chẳng phải là thân tướng Phật, mà phàm tất cả các tướng của căn thân thế giới, hình hình, sắc sắc chi cũng đều là hư vọng giả dối, như hoa trong gương, trăng dưới nước, toàn không có tướng gì chân thật cả.

Nếu hiểu rõ các tướng đều hư dối như thế, tức là rõ thấu được thật tướng các pháp, tức là trí huệ vô thượng, tức là diệu tâm Kim Cang Bát Nhã, tức là đã thấy pháp thân Như Lai, không thể nệ chấp tu hạnh bố thí trụ tướng mà thành tựu được sắc thân Phật vậy.

6. Chánh Tín Rất Ít Có

Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn:

- Thế Tôn! Phã hữu chúng sanh đắc văn như thị ngôn thuyết chương cú, sanh thật tướng phủ?

- Phật cáo Tu Bồ Đề:

- Mạc tác thị thuyết.

Như Lai diệt hậu, hậu ngũ bá tuế, hữu trì giới tu phước giả, ư thử chương cú, năng sanh tín tâm, dĩ thử vi thật. Đương tri thi nhơn, bất ư nhứt Phật, nhị Phật tam, tứ, ngũ Phật nhi chũng thiện căn, dĩ ư vô lượng, thiên vạn Phật sở, chũng chư thiện căn, văn thị chương cú, nãi chí nhứt niệm sanh tịnh tín giả. Tu Bồ Đề! Như Lai tất tri, tất kiến thị chư chúng sanh, đắc như thị vô lượng phước đức.

Tu Bồ Đề bạch Phật rằng:

- Bạch Thế Tôn! Có nhiều chúng sanh được nghe những câu văn lời nói đây, rồi sanh lòng tin thật chăng?

Phật bảo Tu Bồ Đề:

- Chớ nói lời ấy.

Sau khi Như Lai diệt độ, đến thời kỳ 500 năm sau, có người trì giới tu phước đối với câu văn lời nói đây hay sanh lòng tin, cho đó là thật. Hãy biết người đó vun trồng căn lành chẳng những ở nơi một vị Phật, hai vị Phật, ba, bốn, năm vị Phật, mà đã vun trồng các căn lành ở vô lượng nghìn muôn vị Phật rồi. Người nghe câu văn lời nói đây cho đến một niệm, sanh lòng tin trong sạch.- Tu Bồ Đề! Như Lai đều biết rõ, thấy rõ những chúng sanh ấy được phước đức vô lượng.

Đoạn nầy nói rõ về người tin lãnh được kinh nầy.

Đoạn trước nói rõ: Tuy tu cả vạn hạnh mà không chấp cái tướng người tu và pháp tu, thì pháp tu ấy rất là ít có, khó tin, nên ông Tu Bồ Đề mới bạch Phật rằng: Có nhiều chúng sanh được trực tiếp nghe pháp mầu vô thượng thậm thâm nói trên đó, rồi sanh lòng tin thật chăng?

Phật bảo: Ông chớ có nghi rằng: trong những người hiện tại trực tiếp nghe pháp đây, có người không tin lãnh, chính ở đời sau nầy, cũng còn có người khởi lòng tin lãnh được kia!

500 Năm Sau: Thời kỳ chánh pháp của Phật Thích Ca có 500 năm. Tượng pháp có 500 năm. Còn 500 năm nói đây tức là sau thời kỳ Tượng pháp thuộc về Mạt pháp vậy.

Sau thời kỳ tượng pháp. Phật pháp lần suy đồi, có những người xuất gia trì giới, người tại gia tu phước, đối với câu bài trong pháp môn nói đây, đều có thể hiểu rõ nghĩa lý chân thật, thông suốt thật tướng các pháp, nhứt tâm chánh tín, cho cái pháp “làm không chỗ làm, được không chỗ được” đây là chân thật không dối. Phải biết người tin lãnh đây, vun trồng căn lành, chẳng những ở một, hai vị Phật, mà đã trồng sâu căn lành trong vô số a tăng kỳ (vô số) kiếp ở vô tượng nghìn muôn vị Phật rồi. Như đức Lục Tổ xưa kia, vừa nghe một, hai câu kinh, liền nảy phát hạt giống Kim Cang. Thế đủ biết rằng: Những người đã trồng sâu căn lành dù bao nhiêu kiếp lâu xa về sau, cũng vẫn nghe tin được. Còn những người chưa trồng căn lành, dù được trực tiếp nghe những lời vàng ngọc của Phật nói ra, cũng không hiểu rõ đến chỗ chân thật được. Ví như có người nghe câu bài đây, trong một niệm hết sức ngắn, do trí huệ thanh tịnh mà sanh lòng tin trong sạch, một khi tín tâm ấy đã phát sanh, thì hạt giống Phật kết thành, chắc chắn không có gì làm hư hoại được. Cho nên Tổ sư trước kia có nói: “Một sát na sanh được lòng tin trong sạch, thì có thể thành Phật”. (Năng sanh nhứt niệm tịnh tín, tức khả thành Phật).

Vả lại kinh nầy là mẹ của chư Phật, thường được chư Phật gia hộ. Nếu người có lòng tin trong sạch, thọ trì kinh nầy, thời Như Lai lấy sức trí huệ biết rõ người ấy tu cái nhân Bồ Đề, thấy rõ người ấy đắc quả Bồ Đề. Vì thế, cho nên những chúng sanh nào có lòng tin trong sạch đều được phước đức vô lượng.

Hà dĩ cố? – Thị chư chúng sanh vô phục ngã tướng, nhơn tướng, chúng sanh tướng, thọ giả tướng, vô pháp tướng, diệc vô phi pháp tướng.

“Hà dĩ cố? – Thị chúng sanh nhược tâm thủ tướng, tức vi trước ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả; nhược thủ pháp tướng tức trước ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả.

Hà dĩ cố?- Nhược thủ phi pháp tướng, tức trước ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả. Thị cố, bất ưng thủ phi pháp.

Dĩ thị nghĩa cố, Như Lai thường thuyết: “Nhữ đẳng Tỳ Khưu, tri ngã thuyết pháp, như phiệt dụ giả, pháp thượng ưng xã, hà huống phi pháp”.

Bởi vì sao?- Vì những chúng sanh ấy không còn có tướng ngã, tướng nhơn, tướng chúng sanh, tướng thọ giả, không có tướng pháp cũng không có tướng phi pháp.

Bởi vì sao? – Vì những chúng sanh ấy nếu tâm còn chấp tướng, tức là chấp ngã, nhơn, chúng sanh thọ giả. Nếu chấp tướng “Pháp” cũng tức là chấp ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả.

Bởi vì sao?- Nếu chấp tướng “Phi pháp” cũng tức là chấp tướng ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả. Vì thế không nên chấp “pháp” cũng không nên chấp “phi pháp”. Bởi nghĩa ấy nên Như Lai thường nói: “Tỳ Kheo các ông phải biết pháp của Ta nói, dụ cũng như bè, “pháp” còn phải bỏ, huống là “phi pháp”.

Đoạn nầy nói rõ cái nghĩa tin lãnh ở trên.

Pháp Với Phi Pháp: Là hai danh từ đối đãi nhau. Như nói Pháp là hạnh chân chính, thời phi pháp là hạnh không chân chánh.

Pháp tướng là phải (có), thời phi pháp là quấy (không). Pháp là thiện pháp, thời phi pháp là chẳng phải thiện pháp. Pháp là vô lậu, thời phi pháp là hữu lậu.

Đoạn trước nói được phước đức vô lượng như thế, là tại vì sao?- Vì những chúng sanh kia đã thấu rõ tứ đại là giả hợp, nguyên lai vốn không có, bốn tướng cũng không. Vả lại họ rõ thấu pháp năm ấm cũng như huyển hoá, không thật, tướng pháp không có, tướng phi pháp cũng không, tâm họ lặng lẽ trong suốt không mảy may gì chấp trước. Những chúng sanh ấy tức đã rõ biết ngã, pháp đều không, mà cái bịnh chấp không cũng dứt rồi.

Trái lại, nếu những chúng sanh ấy tâm đối với tướng, không rõ biết tướng là giả hợp, mà khởi lên chấp trước, thời là đã chấp trước tướng ngã rồi. Đã chấp tướng ngã rồi thời các tướng nhơn, chúng sanh, thọ giả cũng đều chấp luôn.

Lại nữa, nếu những chúng sanh ấy không rõ vạn pháp là do các duyên giả hợp sanh ra, mà chấp trước một thứ pháp tướng, thời không luận pháp nào cũng đều chấp cả, tức là khởi cái tâm vọng kiến thấy có ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả rồi.

Lại nữa, nếu những chúng sanh ấy, cho “pháp” là không thể chấp, mà chấp lấy “phi pháp”, thì cũng giống như lối chấp pháp tướng kia không khác.

Vì thế nên từ thiện pháp, chánh pháp, cho đến pháp Chân Như, Niết Bàn đều không nên chấp lấy. Còn đối với những pháp không phải thiện, không phải chánh, không phải pháp Chân Như, Niết Bàn, thì càng lại không nên khởi tâm chấp trước. Thảng hoặc cả hai thứ đều không chấp thủ, mà còn cố chấp lấy cả hai cái “không” ấy, cũng là sa vào vòng chấp thủ.

Chữ “Thủ” ở đây, có nghĩa là lấy, tức là nương tựa, ví như con chim nương ổ, tựa cành, khi đậu khi bay, đều không ra khỏi cái vòng ba cõi, chín địa, vì bị các pháp tướng làm vướng mắc, mà không thể chuyển dụng được các pháp. Xưa đức Lục Tổ nói rằng: “Pháp nào pháp nào cũng thông, pháp nào pháp nào cũng đủ, mà không thể có được một pháp nào, đó là bậc “Tối thượng thừa”, niệm nào niệm nào cũng thành Diệu Huệ. Như thế mới vận dụng được hết thảy các pháp. Do đạo lý ấy, cho nên Đức Phật thường nói rằng: Tỳ kheo! Các ông phải biết pháp của ta nói đó, dụ cũng như bè.

Bè: Do nhiều cây kết lại mà thành. Xưa kia có người bị giặc rượt, dùng bè cây chống qua sông, khi đến bờ bên kia, liền bỏ bè mà chạy. Đây là lấy ý tỷ dụ cho lúc ban sơ lấy “pháp” mà bỏ “nhơn”, lấy “không” mà bỏ “có”, đến sau rốt, nhơn và pháp đều bỏ, có và không sạch hết, mới phải là Trí Huệ Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật vậy.