Những Dòng Sữa Mẹ

1. Về tiền tài:

Trong khi Đức Phật, vì lòng thương xót chúng sanh, muốn tìm ra chân lý để giáo hóa chúng sanh mà phải từ bỏ tất cả cung vàng điện ngọc, địa vị Quân Vương, từ bỏ sự giàu sang, trở thành một đạo sĩ không nhà cửa, không tiền bạc, cả đến cái bình bát để đi xin cơm ăn cũng không có, thì chúng ta, một số đông những người tu hành lại lo tích tụ tiền bạc để làm lợi riêng cho mình, dùng của cúng dường Tam Bảo mua sắm những tiện nghi lợi dưỡng cho thân tâm mình.

Có người thưa mách với Thầy là thầy này, cô kia đã chạy theo o bế các Phật Tử, hoặc kể lể sự thiếu thốn của mình để đòi hỏi cúng dường hoặc vay mượn của Phật tử dưới danh nghĩa làm Phật sự như mua xe hơi, xây cốc, thăm viếng Phật tích v.v... Nếu trong số quý vị quy y với Thầy, vị nào đã lợi dụng danh nghĩa Phật sự khuyên khéo Phật tử cúng dường, quyên góp tịnh tài của Phật tử để dùng vào việc lợi dưỡng cho mình thì Thầy nhắc nhở quý vị ấy hãy coi chừng về nghiệp báo, nhân quả sẽ đến với mình trong đời này hay đời sau. Trong Kinh Trường A Hàm có một câu chuyện của Ngài A Nan như sau:

"Một ngày kia, Ngài A Nan nằm mộng thấy có một cái hầm sâu, trên miệng hầm có một chiếc cầu gỗ bắc ngang và có nhiều người đang hoan hỷ đi qua đi lại trên cầu. Dưới hầm thì có nhiều tiếng kêu khóc thảm thiết. Ngài A Nan bước tới dòm xuống hầm thì toát mồ hôi vì dưới hầm, đang kêu khóc, toàn là Tỳ Kheo. Hôm sau Ngài A Nan đem giấc mộng đó trình lên Đức Phật, và xin Ngài giải thích.

Đức Phật dạy: ‘Này Thầy A Nan! Như Lai không thích nói chuyện mộng mị, nhưng Thầy đã hỏi thì Như Lai cũng vì Thầy và vì chúng sanh mà nói. Những Tỳ Kheo dưới hố sâu là những hạng Tỳ Kheo sa đọa, thường lợi dụng sự cúng dường của đàn na tín thí để sống lợi dưỡng, dù có xuất gia tu hành cũng không tránh khỏi nhân quả, nghiệp báo, bị đọa vào những cảnh giới tội lỗi, xấu xa. Những người đi qua đi lại trên cầu là những đàn na tín thí đang hưởng phước đức vì đã phát tâm hộ trì, cúng dường Tam Bảo’.

Trong Giới Luật Sa Di cũng như Giới Luật Tỳ Kheo, người xuất gia không được phép cất giữ vàng bạc châu báu. Trong thời đại hiện tại, quý vị cũng có thể tùy duyên có chút ít tiền bạc đủ để dùng vào việc di chuyển. Nếu tích tụ nhiều sẽ sanh tâm tham luyến tiền tài, rất trở ngại cho sự tiến tu đạo nghiệp và là đầu mối phiền não vì sự bất bình đẳng.

2. Về sắc:

Tham luyến sắc đẹp là điều tai hại nhất trong cuộc đời kẻ xuất gia. Vì sắc đẹp mà nhiều người đã bỏ đạo hay phạm giới dâm dục, là một trọng giới. Cũng vì sắc đẹp mà trong chúng có nảy sinh những hiện tượng yêu ghét và nảy sinh những tình cảm bất chính. Ngày xưa, Tôn Giả A Nan Đà, vì ham muốn cưới được các Thiên nữ làm vợ mà đi tu, nhưng với cái tâm lúc nào cũng tưởng nhớ đến sắc đẹp của Thiên nữ nên sự tu hành không thể nào có kết quả và luôn luôn bị các bạn đồng tu chế diễu. Mãi đến khi thấm nhuần được sự giáo huấn của Đức Phật và xin Đức Phật hủy bỏ lời hứa của Ngài là sẽ cho cưới các Thiên nữ sau khi đắc đạo, gạt bỏ được hình bóng của Thiên nữ trong tâm, A Nan Đà mới đắc được quả A La Hán. Tôn Giả A Nan cũng vì động tâm trước sắc đẹp của cô gái Ma Đăng Già mà suýt nữa táng thân, mất huệ mạng. Quý vị học Kinh điển, phải nhớ những gương tu hành của các vị tiền bối làm những bài học cho sự tiến tu của mình.

3. Về danh:

Đây là một địa hạt mà một số lớn người xuất gia dễ phạm nhất. Thầy đã nghe một số Phật tử phàn nàn và thưa mách với Thầy là thầy này, cô kia đã có thái độ khinh rẻ Phật tử, thường tự xưng Thầy, xưng Sư, xưng Cô với đàn na tín thí đến chùa và tỏ vẻ thiếu lịch sự hoặc hống hách bắt bẻ Phật tử đã không theo luật lệ riêng của chùa.

Thậm chí, có vị tự xưng Thầy, xưng Cô với cả các huynh đệ đồng tu. Đây là một điểm quan yếu vừa làm quý vị tổn đức vừa là ma chướng lớn trên bước đường tiến tu đạo nghiệp. Quý vị không nên thấy Thầy tự xưng Thầy với quý vị mà bắt chước. Thầy đối với quý vị có liên hệ Sư Phụ và Đệ Tử, trong khi quý vị đối với huynh đệ không có cái liên hệ ấy, cũng như đối với các Phật Tử, quý vị không phải là Truyền Giới Sư thì không thể xưng Thầy, xưng Cô với người ta được.

Chữ ‘Thầy’ trong đạo, khác rất xa với chữ ‘Thầy’ ngoài đời. Chữ Thầy ngoài đời là để chỉ những người làm nghề dạy học. Họ chỉ được gọi là Thầy trong phạm vi lớp học, hoặc chỉ được phép xưng Thầy với những người tự nhận là học trò của họ. Có thế thôi!

Trong đạo, danh vị Thầy, Cô mang một ý nghĩa và trách nhiệm quan trọng hơn nhiều. Người được tôn làm Thầy, không chỉ có trách nhiệm giáo dục chánh pháp, mà còn có trách nhiệm giáo dục về nhân cách, lo lắng về hành vi và sự an sinh của đệ tử sống trong chùa hay hoạt động trong Giáo Hội.

Đối với Phật tử tại gia, Thầy và Cô có trách nhiệm truyền giới, giáo hóa, hướng dẫn họ xây dựng một đời sống phẩm hạnh, có khả năng thâu nhận đệ tử xin quy y và chính mình phải có đạo đức, giới hạnh xứng đáng làm một ‘Đạo Sư’. Công ơn của đàn na tín thí và của chúng sanh (thí chủ), đối với người tu hành, là một trong Tứ Trọng Ân (bốn ơn nặng). Ăn một miếng cơm, uống một chén nước, phải nhớ tới công ơn của Phật Tử đã có hành động ‘bố thí’ để hộ trì cho Phật Pháp được trường tồn.

Người xuất gia phải luôn luôn tự quán xét xem công hạnh của mình có xứng đáng thọ nhận của ‘cúng dường’ không? Nếu thấy mình chưa đủ công hạnh, phải phát nguyện tinh tấn, trau dồi đạo hạnh cho xứng đáng làm bậc ‘ứng cúng’. Đức ‘khiêm cung’ và ‘diệt bản ngã’ là những đức tính hàng đầu người xuất gia phải trau dồi.

Trong 49 năm hoằng Đạo, Đức Phật, không một lúc nào không nhắc nhở đệ tử về đời sống phẩm hạnh của người xuất gia. Khi thâu nhận đệ tử mới, trong những năm đầu, Đức Phật đích thân giáo hóa về nhân thừa, tức là dạy cách sống thế nào cho ra một người có đạo hạnh, trong đó đức khiêm cung và sự chân thật với mình và với người được chú trọng. Hãy nghe lời Đức Phật dạy Ngài La Hầu La, khi Ngài còn là Sa Di, trong Kinh Trung A Hàm:

(Đức Phật đổ hết nước đựng trong cái chậu mà La Hầu La đem đến cho Ngài rửa chân, rồi lật úp cái chậu xuống và dạy)

"Này La Hầu La! Đời Sa Di quả thật như bỏ đi (như nước dơ, không còn dùng được nữa) nếu còn nói dối mà không biết hổ thẹn".

"Này La Hầu La! Đời Sa Di quả thật bị đảo lộn (như cái chậu bị úp xuống) nếu còn nói dối mà không biết hổ thẹn".

"...Với người nói dối không biết hổ thẹn, Như Lai nói, không có điều tội lỗi xấu xa nào mà người ấy không dám làm..."

"Này La Hầu La! Bất luận điều gì con muốn làm, con đều phải suy ngẫm: Hành động này có hại cho ta hay có hại cho kẻ khác. Vậy thì hành động này là bất thiện, đem lại phiền não và đau khổ. Hành động này, con phải tránh, không nên làm. Nếu sau khi suy ngẫm, Con nhận định rằng: Bây giờ hành động ta đã làm là bất thiện! Con phải sám hối, phải thưa lại với Thầy Giáo Thọ hay với các Thiện Trí Thức (tiền bối), hay với các bạn đồng tu trong Tăng Đoàn. Đã sám hối, Con phải chừa trong tương lai, không nên tái phạm".

Quý vị đã thấy những lời Đức Phật dạy Ngài La Hầu La, khi còn là Sa Di, không có gì khác hơn là giới hạnh của một cuộc sống đạo đức (đạo làm người hay Nhân Thừa Giáo Pháp).

Trong Kinh Báo Ân Phụ Mẫu, khi Tôn Giả A Nan hỏi Đức Phật tại sao Đức Thế Tôn cao quý như thế, mà lại đi lễ lạy đống xương khô? Đức Phật đã dạy Ngài A Nan: ‘Trong đống xương khô này, từ nhiều đời nhiều kiếp, không có người nào chưa từng là cha mẹ ta, hoặc chưa từng là con cái, hoặc chưa từng là anh em, thân bằng quyến thuộc của Như Lai’.

Một vị Đạo Sư của Trời, người như Đức Phật mà có hành động, tư tưởng khiêm hạ như vậy, tưởng trong quá khứ, hiện tại và vị lai, không người nào còn có thể khiêm hạ hơn. Vì cái gương khiêm cung của Đức Phật mà các đệ tử lớn như Ngài Xá Lợi Phất, mặc dầu phụ trách vai trò thượng thủ Giáo Hội, khi nói chuyện hoặc chấn chỉnh tác phong của các Tỳ Kheo khác, Ngài vẫn một điều gọi người đó là Sư Huynh, hai điều vẫn thưa Sư Huynh. Các bậc Tôn Túc, đạo cao đức trọng, khi hoằng truyền chánh pháp, còn biết e sợ, trong thính chúng, có thể có các vị Bồ Tát hóa thân phàm phu để hóa độ chúng sinh, đến nghe pháp nên lời lẽ của các Ngài rất ư lễ độ với thính chúng, khiêm hạ với đàn na tín thí. Thử hỏi công hạnh quý vị được bao nhiêu mà dám ngang nhiên xưng Thầy, xưng Cô với Phật tử hay với huynh đệ?

Tổ Quy Sơn đã thức tỉnh chúng ta trong Quy Sơn Cảnh Sách: ‘Hà nãi tải đăng giới phẩm, tiện ngôn ngã thị Tỳ Kheo. Đàn việt sở tu, khiết dụng thường trú, bất giải thổn tư lai xứ, vị ngôn pháp nhĩ hiệp cúng. Khiết liễu tụ đầu huyên huyên, đản thuyết nhân gian tạp thoại...’ (Dịch: Sao lại mới bước lên phẩm bực của giới pháp, mà đã tự thị ta đây là vị Tỳ Kheo. Dùng của thí chủ, ăn của thường trú, không biết xét kỹ vì sao mà có của ấy, lại bảo rằng lẽ tự nhiên là phải hiến cúng. Ăn rồi xúm đầu huyên náo, chỉ nói toàn chuyện tạp của thế gian..).

Quý vị chưa học hết Nhân Thừa Giáo Pháp, nay tự vỗ ngực tự xưng ta đang tu đạo Thượng Thừa, bỏ qua những nền tảng đạo đức căn bản, thật không khác gì xây nhà lầu cao mà lại không xây từng thứ nhất. Thật không còn gì đáng gọi là mê muội hơn! Đáng thương thay! Quý vị vi phạm lỗi này, bởi vì quý vị đã không có cái tâm thành thực xuất gia cầu đạo giải thoát, mà chỉ xuất gia để cầu danh (làm Thầy) và lợi dưỡng (thọ của cúng dường) mà thôi.

Thầy thấy cần phải nhắc quý vị thêm một lời của Đức Thế Tôn than thở cùng Ngài A Nan, khi sắp nhập diệt:

"Này A Nan, Sau khi Như Lai nhập Niết Bàn thì 500 năm sau, giáo pháp của Như Lai bắt đầu bị phá hoại. Những kẻ phá hoại chánh pháp, chẳng phải là ngoại đạo mà chính là những kẻ xuất gia trong Giáo Hội Tăng Già".

Thầy nhắc nhở quý vị vì Thầy không muốn các đệ tử xuất gia của Giáo Hội Linh Sơn đóng góp một bàn tay vào sự phá hoại chánh pháp của Đấng Từ Tôn. Thầy thiết tha mong quý vị hãy tự xem xét mình và tinh tấn trau dồi phẩm hạnh, lấy phẩm hạnh làm nấc thang căn bản cho sự Tiến Tu Đạo Nghiệp.

4) Về thực:

Thực là sự ăn uống. Ăn uống là để nuôi dưỡng cái thân giả tạm này có đủ sức dinh dưỡng, có sức mà tu hành. Trong khi nuôi dưỡng thân, lại phải hằng quán niệm nó là nguồn gốc của khổ đau và vì nó mà đời sống tâm linh, tinh thần cao thượng không thể phát huy đến mức cùng tột. Do quan điểm này, các vị Sa Môn thời xưa lấy pháp tu khổ hạnh (đầu đà) làm pháp môn căn bản để diệt trừ bản ngã.

Sau khi Đức Phật tìm ra con đường trung đạo, thì lối tu khổ hạnh cũng được Đức Phật chế giảm. Tuy có sự chế giảm của Đức Phật, nhưng trong số đại đệ tử của Ngài, Tôn Giả Đại Ca Diếp lại vẫn duy trì pháp môn đầu đà để phát triển trí tuệ và trau dồi giới đức. Quả nhiên, Ngài Đại Ca Diếp, với trí tuệ và giới đức đầy đủ, đã được Đức Phật phó chúc trách nhiệm truyền thừa Chánh Pháp Nhãn Tạng. Chánh pháp mà chúng ta được thọ trì hôm nay là nhờ ở nỗ lực bảo vệ và hoằng truyền của Tôn Giả Đại Ca Diếp.

Ở nước ta, Vua Trần Nhân Tôn cũng nương theo pháp tu khổ hạnh mà đắc đạo và trở nên Thiền Tông Sơ Tổ của Thiền Tông Việt Nam với pháp hiệu là Trúc Lâm Đầu Đà. Trên phương diện Sinh Lý Học, ăn uống thái quá sẽ làm con người trở nên nặng nề, dễ buồn ngủ, tinh thần không được minh mẫn và phát triển lòng ham muốn khoái lạc tình dục.

Đức Phật dạy trong Kinh Pháp Cú: "Những người chỉ muốn sống trong khoái lạc, không chịu nhiếp hộ các căn, ăn uống vô độ, biếng nhác, chẳng tinh cần. Họ thật là người dễ bị ma nhiếp phục như cành mềm trước cơn gió lốc".

"Những người nguyện ở trong cảnh không khoái lạc, khôn khéo nhiếp hộ các căn, ăn uống tiết độ, vững tin và siêng năng, ma không dễ gì thắng họ, như gió thổi núi đá".

Trong Giới Pháp, Phật dạy các đệ tử chỉ được đi khất thực vừa đủ để ăn một bữa trong một ngày và không được dành dụm thức ăn cũng như nước uống.

Trong thời Mạt Pháp hiện nay, người xuất gia phải coi thức ăn như loại thuốc chữa bệnh khô gầy, không được sanh tâm ham muốn ăn ngon, ăn nhiều. Buổi chiều, nếu đói, có thể ăn chút ít thức ăn nhẹ, nhưng phải có tâm hổ thẹn (vì không đủ nghị lực kiểm soát được sự đói). Muốn phát triển trí tuệ và tiến tu, quý vị phải theo gương Thầy, Tổ mà điều độ ăn uống, lấy đời sống Tam Thường Bất Túc (ba sự ăn, mặc, ngủ không được quá đầy đủ) làm phương châm tu hành, để tinh thần được phát triển sáng suốt.

5) Về ngủ, nghỉ:

Ngủ nghỉ là kẻ thù trực tiếp của tinh tấn và kẻ thù gián tiếp của trí tuệ. Khi xưa, trong khi Đức Phật giảng pháp, một vị đệ tử lớn là Tôn Giả A Na Luật (Anuruddha), vì quá mệt mỏi mà ngủ gật. Đức Phật quở rằng: "Này Thầy A Na Luật! Con ốc cuộn mình ngủ suốt ngày trong cái vỏ nên không bao giờ giải thoát được kiếp làm ốc". Tôn giả A Na Luật biết lỗi hôn trầm của mình nên xin sám hối và phát nguyện sẽ không bao giờ nhắm mắt ngủ nữa. Tôn Giả đã thực hiện lời nguyện đến nỗi bị mù cả hai mắt vì thiếu ngủ. Trước khi bị mù, mặc dầu Đức Phật có khuyên Tôn Giả nên dành chút thì giờ để ngủ nghỉ, nhưng vì cảm thấy hổ thẹn và có lỗi với Đức Phật nên Tôn Giả nhất định không nhắm mắt. Sau khi Tôn Giả bị mù, Đức Phật đã đem pháp Kim Quang Minh truyền dạy cho Tôn Giả, nhờ vậy mà Tôn Giả đắc được Thiên Nhãn Thông.

Quý vị tu hành tại Tùng Lâm, chỉ có mấy huynh đệ, thầy trụ trì lại để quý vị tự do tu hành theo ý mình, ngoài hai khoá lễ. Quý vị có rất nhiều thì giờ rảnh rỗi nên rất dễ bị cám dỗ bởi ma chướng ham muốn ăn uống ngủ nghỉ. Thầy khuyên quý vị nên tự mình làm một Thời Khoá Biểu, làm sao sử dụng phần lớn thì giờ vào công việc tu hành, học hỏi, chấp tác; giảm bớt thì giờ ăn uống ngủ nghỉ thì sự tu hành mới có thể tiến bộ.

Trong Quy Sơn Cảnh Sách, Tổ Sư nhắc nhở chúng ta về huấn dụ của Đức Phật như sau: ‘... Đạo Sư hữu sắc, giới húc Tỳ Kheo, tiến đạo nghiêm thân, tam thường bất túc...’ (Dịch: Đạo Sư có huấn dụ, khuyên dạy các vị Tỳ Kheo, hãy lấy tiến tu đạo nghiệp, trang nghiêm thân thể, còn ăn, mặc, ngủ nghỉ, cả ba thứ ấy không lúc nào nên hưởng dụng sung túc). Tu hành ở nơi vắng vẻ, u tịch có cái lợi là không bị những sự ồn ào, náo nhiệt hay trần cảnh của thế gian cám dỗ nhưng cũng có cái hại là rất dễ sanh vọng tưởng và giải đãi.

Gần đây Thầy nhận được mấy bài thơ của một trong quý vị. Ý tứ của mấy bài thơ, phần lớn nói lên lòng biết ơn sâu xa đối với sự giáo huấn của Thầy và một phần nói lên kết quả tu hành nhờ sự giáo huấn đó. Thầy có cho đọc mấy bài thơ trước chúng và hỏi quý vị có thấy cái lý đạo của mấy bài thơ đó chăng? Thầy thấy quý vị, người vỗ tay, kẻ khen hay, người giữ im lặng, kẻ tỏ vẻ không đồng ý v.v... nhưng không người nào nói lên, hoặc không muốn nói lên cái lý đạo trong mấy bài thơ, cũng như tâm ý của Thầy khi đem mấy bài thơ đó đọc trước chúng. Nhân dịp này, Thầy nói về lý đạo để quý vị suy ngẫm và giải tỏa những thắc mắc, nếu có, của quý vị.

Việc biết ân đức Phật, công ơn giáo dưỡng của Thầy, của Tổ là một việc tốt, nhưng đem những công ơn đó gò ép thành những lời có ý tâng bốc là một công việc hoàn toàn vô ích, không giúp gì cho ‘mục đích tu hành là Giải Thoát’ hay khai mở trí tuệ.

Ngày xưa, khi Đức Phật, còn vài ngày nữa thì nhập Niết Bàn, tất cả các đệ tử, hàng ngày, đều đến vấn an Phật. Chỉ có một vị đệ tử, chưa đắc quả Thánh, đã không đến mà suốt ngày đêm ngồi thiền tọa trong hang động, tiếp tục tu hành như thường lệ. Các đệ tử khác thấy vậy thì bắt đầu bàn tán và việc đó đến tai Phật.

Mặc dầu Phật đã biết rõ tâm ý của vị đệ tử kia, nhưng vẫn cho vời vị ấy đến để giải thích hành động của mình trước chúng. Vị đệ tử đó chắp tay thưa: ‘Bạch Thế Tôn! Thế Tôn sắp sửa rời bỏ chúng con. Từ nay chúng con sẽ không nhận được những sự giáo huấn của bậc Đạo Sư. Con muốn báo đền ân đức của Thế Tôn mà không biết nói lời gì cho xứng đáng. Con nghĩ, chỉ có tinh tấn tu hành làm sao cho được chút kết quả gì trước khi Thế Tôn thực sự rời bỏ chúng con, mới gọi là báo đáp phần nào công ơn giáo dưỡng của Thế Tôn; cho nên con tinh tấn tu hành, không còn thì giờ đến vấn an Thế Tôn, ngưỡng mong Thế Tôn tha tội’.

Đức Phật hoan hỷ mỉm cười và nói: ‘Lành thay! lành thay! Này các Thầy Tỳ Kheo! Báo đáp công ơn của Như Lai, không phải nói ra vài lời tán tụng là đủ, mà phải tinh tấn thực hành những lời Như Lai đã dạy để phát triển khả năng hoằng truyền Chánh Pháp của Như Lai mà cứu độ chúng sanh và tìm sự giải thoát sanh tử cho mình. Này các Thầy! Các Thầy hãy lấy hành động của Thầy Tỳ Kheo này làm gương, nên bắt chước mà tinh cần tu học, Như Lai sẽ rất hoan hỷ’.

Thầy chứng minh lòng biết ơn Thầy trong mấy bài thơ nhưng Thầy khuyên vị đó nên dành thời giờ gò ép những vần thơ tán tụng Thầy, vào công việc tu học, dùng thời giờ đó chia xẻ với các huynh đệ đồng tu đang chấp tác ngoài vườn, ngoài sân hay trong quá đường. Đó mới là những hành động hữu ích trong tinh thần tiến tu và tinh thần của Lục Hòa: Giới hoà đồng tu. Đó là lý Đạo.

Trong ý tứ của mấy bài thơ, vị đệ tử này cũng muốn nói đến kết quả tu hành của mình, cũng muốn nói đến ‘cái thấy’ của mình. Thầy muốn nói ngay để quý vị cùng biết: ‘Cái thấy’ mà quý vị tưởng là mình đã có, chỉ là sản phẩm của ma tưởng ấm, không phải là ‘Cái thấy chơn thật’.

‘Cái thấy chơn thật’ không thể nói ra được vì ngôn ngữ hạn cuộc của thế gian. Nếu nói ra được thì cái thấy đó chỉ là vọng tưởng. Tổ Lâm Tế đã nói cho các đệ tử học Thiền về cái Thấy như sau: ‘Phùng Phật sát Phật, phùng Ma sát Ma’. Cái thấy những hình ảnh Phật xoa đầu hay những cảnh giới xa lạ trong khi tọa thiền đều là những tưởng tượng của vọng tâm. Nếu chấp rằng những cảnh giới mình thấy trong lúc tọa thiền là thật, thì sẽ khởi tâm tham luyến và lúc tọa thiền chỉ mong được thấy lại hay mơ màng sống trong cảnh giới tưởng tượng đó. Lúc đó là lúc đã bị Thiên Ma Ba Tuần hay Ma Tưởng Ấm dẫn dắt chớ chẳng phải là đã đạt được Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền hay Tứ Thiền gì hết. Cái "thấy" mà nói ra được không phải là cái "thấy của Minh Tâm Kiến Tánh". Đó là lý đạo.

Giả dụ rằng, vị đệ tử đó có được vài sự hiểu biết sáng suốt, thì cái ‘hiểu biết sáng suốt’ ấy cần được tư duy, quán xét xem có ích lợi gì mình và cho mọi người không? Có giúp gì cho việc cứu độ chúng sinh không (lợi người)? Có giúp gì cho cứu cánh giải thoát không (lợi mình)?

Xưa kia, Tôn Giả Tu Bồ Đề chỉ đi khất thực nơi các nhà giàu vì Tôn Giả cho rằng, người giàu có mới có khả năng ‘bố thí’; người nghèo khó đã không có đủ ăn thì lấy gì mà ‘bố thí’ và bắt người ta nhịn ăn để bố thí là một điều không nên làm. Trong khi đó, Tôn Giả Ca Diếp thì lại làm ngược lại, chỉ đi khất thực nơi nhà nghèo.

Một hôm, trước chúng, Tôn Giả Tu Bồ Đề đem ý kiến của mình ra trình bày và thỉnh vấn Tôn Giả Ca Diếp: ‘Thưa Sư Huynh, hiển nhiên là phương pháp khất thực của Sư Huynh và của tôi thật là trái ngược. Sự hiểu biết của tôi, tôi đã trình bày, kính mong Sư Huynh chỉ giáo cho tôi về phương pháp khất thực của Sư Huynh, may ra tôi được mở mắt thấy được những thiếu sót của tôi chăng?’ Tôn Giả Ca Diếp trình bày quan điểm khất thực nhà nghèo của mình. Ngài cho rằng, những người giàu có, đã được nhiều phước đức tích tụ từ những tiền kiếp nên kiếp này mới được giàu có. Người nghèo khó vì phước đức tiền kiếp không đủ nên kiếp này phải chịu cảnh nghèo nàn. Ngài tới với người nghèo để tạo cho họ cơ hội gieo trồng thêm phước đức cúng dường, mong kiếp sau họ sẽ được hưởng sự giàu có.

Việc này đến tai Đức Phật. Đức Thế Tôn, trước chúng, quở trách cả hai vị như sau: "Này Thầy Ca Diếp và Thầy Tu Bồ Đề! Tâm Từ (Metta) là ý nguyện đem an vui, hạnh phúc đến với tất cả mọi chúng sanh, không phân biệt giai cấp, chủng tộc, tôn giáo, nam nữ v.v... Các Thầy không nên sanh tâm phân biệt người giàu, người nghèo. Tâm của các Thầy phải như thửa ruộng, ai cũng có thể gieo trồng phước đức trên ruộng ấy. Từ nay các Thầy nên lần lượt khất thực mà đừng nên phân biệt người giàu có, kẻ nghèo khó".

Cái hiểu biết của mình nhiều khi mình tưởng là đúng và chấp chặt lấy nó; cho ý kiến của mình là đúng, chê bai ý kiến của người khác là nuôi dưỡng ‘bản ngã’. Nếu cho rằng cái hiểu biết của mình là đúng đắn, có lợi ích cho chúng sanh, cũng nên đem cái ý kiến đó tham khảo với các bạn đồng tu, nhờ họ suy ngẫm và chỉ vẽ cho mình những điều mình chưa thấy hay không thấy. Như vậy là phát triển cái tâm học hỏi nơi thiện tri thức và là phương pháp hữu hiệu nhất để diệt trừ ‘bản ngã’ và tánh ‘kiêu mạn’. Nếu chưa thỏa mãn với sự chỉ vẽ của thiện trí thức thì xin trình bầy lại ý kiến của mình trước chúng và mong cầu được học hỏi. Đó là tinh thần "Kiến hòa đồng giải" và "Ý hòa đồng duyệt". Đó là lý Đạo.

Một sự việc khác cũng đã đến tai Thầy. Trong thời khóa lễ hàng ngày, có vị viện lý do này hay lý do khác, nhất là lý do đau yếu, bịnh hoạn mà thật sự là vì giải đãi, lười biếng, ngủ quên, bất hòa với Duy Na hay Duyệt Chúng hoặc không tin tưởng ở pháp môn Niệm Phật nên không tham dự khóa lễ. Xưa có một vị Tăng đến vấn đạo với Lục Tổ Huệ Năng và Hỏi: ‘Có nên tụng Kinh không?’ Tổ hỏi lại: ‘Tụng Kinh có lỗi gì?’ Vị Tăng đáp không được, cúi đầu lễ lạy và lui ra.

Thầy muốn nói để quý vị cùng biết sự quan trọng của các thời khóa lễ. Hai thời công phu, đối với người xuất gia, là cơ hội quý báu để thanh tịnh ba nghiệp: Thân, miệng, ý và tạo chủng tử thiện pháp, chuyển hóa chủng tử tội lỗi đã, từ vô thỉ, chất chứa trong A Lại Da thức của chúng ta. Chính những chủng tử tội lỗi này là nguyên nhân tạo nên nghiệp lực, dẫn dắt chúng ta ra vào sinh tử. Kinh có câu: "Tam Nghiệp hằng thanh tịnh, đồng Phật vãng Tây Phương".

Hai thời công phu hàng ngày có công năng thanh tịnh hóa ba nghiệp mà quý vị không biết lợi dụng thì người bị thiệt thòi sẽ là ai? Làm cho tâm được thanh tịnh, gieo trồng chủng tử pháp lành thì phước báo đó, quý vị được hưởng hay Thầy được hưởng?

Nếu hiểu một cách cạn cợt rằng, không tham dự hai thời công phu, nhưng sẽ tụng Kinh Niệm Phật lúc khác để bù lại, thì quý vị đã không hiểu gì về tội lỗi mình đã tạo ra từ muôn ngàn kiếp trước, không biết gì về nhân quả nghiệp báo. Mặc áo Như Lai mà không biết những điều ấy, khác gì hủy báng Chư Phật? Chư Phật dạy: "Đừng thấy việc lành nhỏ mà không làm". Câu nói này, Đức Phật đã dùng để giáo huấn các vị đệ tử hỏi Ngài khi Ngài luồn kim vá áo cho một vị đệ tử mắt kém.

Người xuất gia chúng ta, lúc nào cũng phải thấy mình đức mỏng nghiệp dày nên không lúc nào chẳng quan tâm đến cơ hội thực hiện các pháp lành. Khi tham dự các thời khóa công phu, thân không thể làm việc ác, khẩu đọc tụng Kinh kệ, ý tập trung hướng về chư Phật đều là những pháp lành để thanh tịnh hóa ba nghiệp. Tại sao quý vị lại bỏ lỡ cơ hội làm pháp lành? Phước đức quý vị đã tích tụ được bao nhiêu? Và bao nhiêu phước đức thì đủ để quý vị thay thế những chủng tử ác pháp đang được tàng trữ trong A Lại Da thức của quý vị mà tiến đến quả Vô Sanh?

Nhân đây, Thầy cũng giảng qua về hai chữ thanh tịnh trong đạo. Quý vị có thể nghĩ rằng, tuy tôi không làm việc lành, nhưng cũng không tạo nghiệp ác, như vậy là thanh tịnh rồi. Thanh tịnh mà được hiểu như vậy là chỉ hiểu cái ‘danh’ của thanh tịnh, chưa hiểu được ‘tự tánh’ của thanh tịnh.

Chư Phật, chư Bồ Tát làm một việc gì, việc đó phải có mục đích lợi lạc cho chúng sanh; nói một lời gì, lời đó phải có mục đích giáo hóa chúng sanh; suy nghĩ một điều gì, ý đó phải có mục đích cứu vớt chúng sanh ra khỏi khổ hải. Ở nơi các Ngài, không còn có ‘đối đãi’ tốt xấu, thiện ác; tất cả chỉ có một cái tâm: Lợi lạc cho chúng sanh muôn loài (nhiêu ích hữu tình). Tâm như vậy là tâm thanh tịnh, vượt ngoài ba cõi, ba nghiệp đều hướng về hạnh phúc của chúng sanh, như vậy là ba nghiệp Thanh Tịnh. Nhờ đó, các Ngài thị hiện vào ngũ trược ác thế mà không bị ô nhiễm vì uế trược. Xuống địa ngục mà không bị ô nhiễm bởi tội lỗi.

Nói tóm lại, những hành động của thân, lời nói từ miệng, tư tưởng của ý, nếu không vì lợi lạc cho chúng sanh thì hành động đó là hành động đã bị ô nhiễm, lời nói đó là lời nói đã bị ô nhiễm, và tư tưởng đó là tư tưởng đã bị ô nhiễm. Tâm không có hai dụng, không phát tâm bồ đề (giác ngộ) tức là phát tâm chúng sanh. Tâm chúng sanh không phát thiện thì phát ác.

Thí dụ trong một phòng tối, ta bật đèn lên. Khi đèn cháy sáng, lập tức bóng tối biến mất, không thể có cảnh nửa tối nửa sáng, hoặc vừa tối vừa sáng. Cũng như thế, trong một niệm, không thể có vừa thiện vừa ác, hoặc vừa không thiện vừa không ác. Tâm Thanh Tịnh ví như ánh sáng đèn; khi đèn sáng thì ánh sáng không thể bị bóng tối làm nhiễm ô. Người xuất gia, niệm niệm gìn giữ tâm thanh tịnh thì vọng tưởng không thể chen vào. Cho nên Thầy nhắc nhở quý vị cố gắng gìn giữ tâm cho thanh tịnh, đừng để bị ô nhiễm vì tám gió (lợi, suy, hủy, dự, xưng, cơ, khổ, lạc).

Có một vị Tăng hỏi Tổ Sư: "Làm thế nào biết sự tu hành có tiến bộ?" Tổ Sư Đáp: "Lấy tám gió làm thước đo lường". Mỗi kh vọng tưởng hay phiền não tới, hãy dùng câu niệm Phật để thu nhiếp ý căn, nương vào thần lực của Lục Tự Chân Ngôn Nam Mô A Di Đà Phật mà thanh tịnh hóa ba nghiệp. Trong tâm thanh tịnh của chư Phật, chư Bồ Tát chỉ có chúng sinh; trong chúng sinh cũng có ta. Hóa độ chúng sinh nghĩa là hóa độ cả ta. Do đó mà không có sự phân biệt giữa ta và người, giữa tâm và cảnh. Tu hành như thế gọi là Tiến Tu Đạo Nghiệp.

Thầy chỉ cho quý vị một phương pháp giản dị để thanh tịnh hóa ba nghiệp, giải trừ ma chướng. Mỗi khi tâm quý vị khởi lên một ý tưởng phiền não hay bất như ý, muốn thưa kiện hay tranh luận; quý vị hãy khoan có hành động và lời nói và hãy quán chiếu như thế này: Phiền não này, sự bất như ý này, sự thưa kiện này, sự tranh luận này có giúp gì cho mục đích giải thoát của mình chăng? Có tăng thêm chút ít phước đức nào cho mình chăng? Nếu sau khi quán chiếu, thấy chúng có lợi cho cứu cánh giải thoát, có tăng thêm phước đức thì quý vị cứ thưa kiện, cứ tranh luận. Nếu thấy chúng không giúp gì cho mục đích giải thoát, không làm tăng thêm phước đức cho mình thì quý vị phải biết ngay là mình đang bị ma chướng của ngũ ấm ma hay phiền não ma sai sử.

Hãy lập tức quay về tâm thanh tịnh của mình, nương theo sáu chữ Nam Mô A Di Đà Phật mà niệm cho đến khi mình thoát khỏi ám chướng của ma. Quý vị hãy thực tập phương pháp quán chiếu này một thời gian cho đến khi thuần thục, như chư Tổ, chư Thánh đã quán chiếu thấy tất cả sự vật ‘Đương Thể Tức Không’. Như thế là Tiến Tu Đạo Nghiệp.

Kết luận cho thời pháp hôm nay, Thầy, một lần nữa, nhắc nhở quý vị hãy giữ gìn giới hạnh của người xuất gia, bởi đó là bước căn bản của đạo nghiệp. Thầy dẫn lời Đức Phật trong Kinh Pháp Cú để quý vị suy ngẫm:

"Mặc áo ca sa mà không rời bỏ những điều uế trược, không thành thật khắc kỷ, thà chẳng mặc còn hơn". (Câu 9).

"Rời bỏ những điều uế trược, giữ gìn giới luật tinh nghiêm, khắc kỷ và chân thành, người như thế đáng mặc ca sa".

Mong quý vị tinh tấn trên bước đường Tiến Tu Đạo Nghiệp.

Nghĩa Thú An Cư

Cùng toàn thể Chư Tăng Ni và quý Phật Tử hiện diện:

Hôm nay là thời Khai Thị đầu tiên của Khóa Hạ năm 2000, Phật Lịch 2544. Thời Đức Phật còn tại thế, Ngài chế ra một hình thức tu tập cho chư Tăng trong giáo đoàn, gọi là An Cư Kiết Hạ. Hàng năm, vào mùa Hạ, chư Tăng từ các nơi trở về tinh xá của Phật để tự mình kiểm điểm kết quả tu chứng và nghe Đức Phật giảng dạy thêm về giáo lý. Ngoài cái hình thức về Sự Tướng là tránh cho chư Tăng tạo nghiệp sát sanh trong mùa mưa, mùa côn trùng sinh trưởng; ba tháng An Cư Kiết Hạ còn là một pháp môn tu tập vi diệu, mà trong thời pháp hôm nay, Thầy sẽ giảng giải cho quý vị hiểu rõ thêm.

Hai câu đầu tiên trong bài An Cư Kiết Hạ như sau:

Cúi đầu lạy Phật mười phương,

Chứng minh đệ tử lệ thường An Cư.

Vậy thì khoá An Cư Kiết Hạ năm nay, cũng như mọi năm, được tổ chức tại Tùng Lâm cho các Phật tử tại gia và xuất gia, nhất là hàng xuất gia, từ mọi nơi về để học hỏi thêm đạo pháp. Về ý nghĩa an cư thì trong những khoá hạ trước Thầy đã giảng rồi. Đạo Lý An Cư thì Thầy cũng đã khai thị rồi và đã được ghi lại trong tập "Những dòng sữa Mẹ". Quý vị, mỗi người nên có một cuốn, để đọc và học hỏi thêm ý nghĩa của các thời pháp mà Thầy đã khai thị trong các khoá hạ trước.

Hôm nay, Thầy sẽ khai thị đặc biệt về Nghĩa Thú An Cư. Nghĩa là nghĩa lý, Thú là thú hướng. Đây là nói về phần "Sự Lý Dung Thông" của An Cư Kiết Hạ nên gọi là Nghĩa Thú An Cư.

Điểm chính yếu hay nghĩa của An Cư là ở yên hay cũng có nghĩa là an tâm. Như vậy, mục đích của sự tu trì trong thời gian này là luôn luôn giữ cho tâm được an tịnh. Hễ tâm được an rồi, thì mình sẽ thành tựu những gì mình muốn thành tựu được trên đường giải thoát. Sở dĩ chúng sinh quằn quại đau khổ ở cõi trần này, hay có những chúng sinh, tuy không bị quằn quại, nhưng lại bị cái đau khổ dằn vặt từng giờ, từng ngày, là tại đâu? Đó là tại tâm chưa được an. Tâm không an, thì mình cứ lăng xăng chạy theo hết cảnh này đến cảnh khác, hết phiền não này đến phiền não nọ. Có nhiều người suy nghĩ đến tột độ mà vẫn bị trần cảnh bức bách phải suy nghĩ, đến nỗi trở thành điên khùng, cuồng loạn.

Vì vậy, trọng điểm hay lý đạo của An Cư Kiết Hạ chính là làm sao cho người tu có được cái tâm an ổn. Nếu tâm ai được an ổn rồi thì phải tu tập thêm cho đến chỗ không thấy mình cần phải an tâm nữa thì đạo quả mới viên thành. Nếu thấy tâm còn phải an, còn có điều mình chưa rành rẽ, thì còn phải tinh tấn tu tập thêm, còn phải tìm hiểu thêm cái đạo lý bên trong những công việc mà mình làm hàng ngày trong suốt thời gian kiết hạ. Cho đến khi nào quý vị làm công việc nào cũng thấy rằng việc đó là Phật sự và lúc nào mình cũng vui vẻ làm với một cái tâm an ổn; làm mà không thấy mình phải so đo, suy nghĩ, tính toán gì cả.

Lúc đó quý vị mới mong đạt được nghĩa thú thâm sâu của An Cư Kiết Hạ. Đó cũng là ý nghĩa của câu:

An Cư Kiết Hạ thâm sâu,

Chúng sanh tác Phật lâu lâu thấm nhuần.

Khi ở Tự Viện hay tại trụ xứ của quý vị, hàng ngày quý vị cũng tu tập đều đặn, nhưng không giống như sự tu tập trong khi nhập Hạ. Trong Khoá Hạ, quý vị luôn luôn giữ tâm được an tịnh để hành trì tu tập cho đúng giờ khắc, đúng sự tướng, đúng từng đường đi nước bước của từng thời khoá tu niệm. Mọi thời, mọi lúc, tâm phải được an trú trong sự an ổn, thanh tịnh. Nhờ vậy, mọi phiền não mới được giải tỏa.

Tháng đầu, quý vị mới được giao phó trách nhiệm trong các Ban Điều Hành, thời khắc, nhân sự chưa quen nên cái tâm làm việc hãy còn lăng xăng, chưa hiểu được lý đạo trong công việc mình đảm nhiệm.

Qua tháng thứ hai, thâm nhập lý đạo, tâm mới bắt đầu an tịnh và đến tháng thứ ba, tâm đã thuần thục thì mới mong được cụ túc viên mãn. Chúng sanh tác Phật lâu lâu thấm nhuần, chính là như vậy.

Trong thời pháp hôm nay, quý vị phải nhất tâm, nhất đức, lắng lòng nghe với tinh thần trừng tâm đế thính, thì lý đạo mới thâm nhập được vào như lai tạng tánh. Quý vị phải nghe bằng cái tánh nghe (của Chân Tâm), thì mới có lợi lạc. Đức Phật dạy: Chân tâm của mình, trong cuộc sống hàng ngày, thỉnh thoảng có lưu lộ ra trong cái Kiến, Văn, Giác, Tri (cái thấy, nghe, hiểu, biết) của mình, nhưng nó vừa mới lưu lộ ra thì lại bị cái "vọng" khỏa lấp đi nên chân tâm không hiển lộ được. Vì vậy, phải có một cái tâm an ổn thì mới trực nhận được sự lưu lộ của chân tâm.

Trong khi nghe lời Thầy nói ở đây, quý vị phải ngồi trong tư thế tọa thiền và chăm chú vào từng câu, từng chữ, gọi là "Cú cú tùng tự tâm lưu xuất, tự tự tùng tự tâm lưu nhập" thì mới hiểu được cái lý đạo cao siêu của nghĩa thú an cư.

Đến đây, Thầy sẽ giảng cho quý vị hai bài kệ của chư Tổ về Nghĩa Thú An Cư như sau:

I. Phật chế An Cư vi diệu pháp,

Kiết Hạ tam kỳ đăng bửu tháp,

Cấm túc cửu tuần Tâm hoan lạc,

Sách tấn tu trì chiếm khôi giáp.

II. Nhất nguyệt diệt thô ngộ quả tiên,

Nhị ngoạt tẩy phiền chứng đạo hiền,

Tam nguyệt đoạn trần đăng thánh vị,

Vô minh trừ tận nhập chân nguyên.

Hai bài kệ này nói về nghĩa thú của ba tháng kiết Hạ và về đạo quả mà người tu trì đứng đắn sẽ đạt được sau ba tháng an cư.

Thời Phật còn tại thế, sau ba tháng Hạ, các vị Tỳ Kheo đều đắc A La Hán quả, và từ đó, vị nào giữ được Phật tâm thì nhập được chân nguyên, đạt được quả vị Phật ngay chớ không phải chờ đợi lâu xa gì hết.

Bây giờ, Thầy sẽ giải nghĩa từng câu của bài kệ thứ nhất:

1. Phật chế An Cư vi diệu pháp.

Người ta thường nói rằng: Vì ba tháng Hạ là thời kỳ sanh sản và trưởng dưỡng của côn trùng nên Phật gọi chư Tăng về tinh xá để chư Tăng bớt tạo sát nghiệp dẫm đạp lên côn trùng; hoặc cũng còn nói: Chư Tăng, sau chín tháng hoằng Pháp khắp nơi, phải trở về tinh xá một thời gian để trau dồi giới đức, thúc liễm thân tâm, kiểm chứng lại kết quả tu trì của mình. Đó cũng chỉ là một lời giải thích theo sự tướng mà thôi. Thật ra, lối giải thích đó chưa phải là ý nghĩa chân thật của Kiết Hạ An Cư.

Phật dạy pháp An Cư thậm thâm vi diệu để sau ba tháng, mỗi vị đều có thể tinh tấn tu trì, đạt được lý Đạo mà thành Phật, thành Bồ Tát. Nếu chúng ta nhận ra cái Nghĩa Thú này thì chắc không còn ai dám thờ ơ hay lãng quên Kiết Hạ, vì đó chính là kết quả tu chứng, hành trì để có thể trở lại nguồn chơn (chân nguyên) của mình.

Suốt trong 3 tháng Hạ, tuy công việc tại Tùng Lâm có chia ra nhiều lãnh vực khác nhau, nhưng nếu quý vị xem những công việc ấy đều là Phật sự, hành trì trong chánh niệm, dù có rửa chén, trồng hoa, niệm Phật, kinh hành v.v... tất cả đều được thực hành một cách nhất tâm, thì cái tâm của mình lúc nào cũng sẽ được yên ổn, tĩnh lặng. Đã nhất tâm thì dù mình có ở chỗ động, tâm mình vẫn tịnh, như Lục Tổ đã nói: "Khi Tâm đã tịnh, thì dù giữa chốn ba quân, mình cũng vẫn Tịnh". Chẳng cần phải đi tìm một chỗ hoàn toàn yên tĩnh, chung quanh không có bóng người hay tiếng động, Tâm mới tịnh được.

Trong ba tháng Hạ, quý vị phải đặc biệt chú ý đến chữ an; lúc nào cũng giữ chánh niệm trong những công việc mình làm, đừng để bất cứ một phiền não gì dấy khởi lên. Phiền não đó là cái gì? Đó là lòng tham lam, giận dữ và si mê. Cũng đừng để những vọng tình thế gian là hỷ, nộ, ai, lạc, ái, ố, dục chen vào tâm mình. Quý vị phải luôn luôn tỉnh thức, đề phòng sự xâm lấn của vọng tình. Tỉnh thức là giác, mà tâm giác là tâm Phật. Nếu một lúc nào đó, vọng tình khởi lên thì tâm giác sẽ giúp mình nhận diện được nó ngay, đồng thời cũng giúp mình quán sát nó để có thể tránh được nó mà trở về với cái tâm yên ổn. Xúc cảnh mà không sanh tâm (vọng tưởng) thì gọi là an.

Đức Phật cũng chế ra những hình tướng trong khi hành trì Kiết Hạ như kiết giới, tác bạch, chỉ bày nội tướng, ngoại tướng v.v...Đó chỉ là phương tiện bên ngoài. Lý đạo bên trong những hình tướng đó nằm trong cái pháp thậm thâm vi diệu với mục đích làm cho tâm được yên. Khi Tâm đã yên rồi thì con đường giải thoát sẽ thênh thang, không còn rắc rối gì nữa.

Thầy muốn nhắc nhở quý vị nên cố gắng chỉ sống với cái tâm Phật, cố gắng lìa những vọng tri, vọng kiến, thì sau ba tháng, chắc chắn quý vị sẽ đạt được đạo quả. Cái vi tế trong Lý Đạo An Cư là "chúng sanh tác Phật". Phật cũng từ chúng sanh mà thành. Các bậc thượng căn, thượng trí thì chỉ cần nghe một câu, làm một việc, là "hoát nhiên ngộ đạo", nhưng đại chúng ở đây, có vị thuộc hàng trung căn trung trí nhưng phần lớn thuộc hàng hạ căn, hạ trí nên phải kiên nhẫn mà tu tập và phải tu tập bằng cách giữ gìn lục căn thanh tịnh. Lục căn có thanh tịnh thì mới thâm nhập được cái vi diệu của Pháp An Tâm hay Pháp An Cư. Đó là ý nghĩa của câu "Chúng sanh tác Phật lâu lâu thấm nhuần" trong bài Sám An Cư mà quý vị tụng hàng ngày.

2. Kiết Hạ tam kỳ đăng bửu tháp

Tam kỳ ở đây là chỉ cho thời kỳ đầu, thời kỳ giữa và thời kỳ cuối hay nói cách khác là tháng đầu, tháng thứ hai và tháng thứ ba Kiết Hạ. Bửu tháp ở đây cũng đồng nghĩa với chữ tháp Đa Bảo trong Kinh Pháp Hoa, tức là cái tháp chứa đựng nhiều của báu.

Ngày xưa, tháp được xây dựng để chứa đựng xá lợi của chư Phật và chư Đại Bồ Tát. Bửu tháp ở đây dụ cho cái sáng suốt của Phật tâm trong chúng ta. Mặc dầu, chúng ta sẵn có cái tâm quý báu như ngọc Ma Ni, nhưng vì không biết sử dụng hay không biết giữ gìn cho nó luôn luôn sáng, nên không đáng được để trong bửu tháp. Trong ba tháng Hạ, chúng ta phải tu tập thế nào để mỗi ngày tâm được trong sáng mà lên bửu tháp. Đôi khi, người ta thường dùng ngôi chùa (thay vì dùng bửu tháp) để nói lên giá trị của trạng thái an nhiên tự tại của tâm Phật. Người ta dùng hình ảnh của ngôi chùa để nói lên cái giá trị quý báu đó vì trong chùa có ngôi Tam Bảo.

Theo lý, trong con người chúng ta, ai ai cũng có đầy đủ tam bảo: Phật Bảo là tánh giác ngộ, sáng suốt mình sẵn có. Pháp Bảo là tánh bình đẳng, lợi tha mình sẵn có và Tăng Bảo là tánh thanh tịnh, nhu nhuyến, hòa hợp mình cũng sẵn có. Đức Phật luôn luôn nhắc nhở cho mọi người biết là mình sẵn có tất cả cái thanh tịnh quý báu đó.

3. Cửu tuần cấm túc tâm hoan lạc

Trong chín tuần cấm túc, quý vị phải cố gắng xa lánh những chuyện thế gian, phải xa lánh bà con, thân thuộc, xa lánh những vọng tình có thể đem phiền não đến cho mình, nhất tâm làm Phật sự, tụng kinh, niệm Phật, tọa thiền v.v...để giữ cho tâm thanh tịnh, luôn luôn sống với cái tâm Phật an nhiên tự tại của mình thì quý vị sẽ có một niềm hoan lạc mà quý vị không thể có trong một hoàn cảnh hay nơi chốn nào khác. Đó cũng là ý nghĩa của bài Sám mà quý vị đọc tụng hàng ngày:

"Chín tuần cấm túc đoan trang,

Trên đài Sen báu, rõ ràng Phật tâm".

4 Sách tấn tu trì chiếm khôi giáp.

Trong khi tu trì, mình phải sống cùng đại chúng, tu cùng đại chúng, làm việc cùng đại chúng. Quý vị phải khai triển tinh thần lục hòa mà Phật đã chế ra cho Tăng đoàn của Ngài. Quý vị phải gìn giữ và cư xử với nhau một cách hòa nhã. "Chúng đức như hải" nghĩa là công đức của chúng đối với mình rộng lớn như biển cả. Phải luôn luôn coi các bạn đồng tu là các bậc thiện trí thức của mình. Phải có tinh thần học hỏi lẫn nhau, khuyên bảo lẫn nhau, khuyến khích lẫn nhau cùng hướng thượng trên đường giác ngộ. Tất nhiên quý vị đều có hy vọng thấy tên mình ghi trên bảng vàng đắc đạo. Đó là chiếm được khôi giáp.

Bao nhiêu công đức vô biên,

Đều do tuổi Đạo cần chuyên tháng ngày,

Mong nhờ Phật lực hôm nay,

Đồng tròn giống trí, Liên Đài bước sang.

Quý vị đọc những câu Sám An Cư này hàng ngày, Thầy mong quý vị thâm thấu và tinh tấn tu trì cho tròn giống trí và cùng bước lên tòa sen.

Sang đến bài kệ thứ hai:

1 Nhất nguyệt diệt thô ngộ quả tiên.

Trong tháng thứ nhất, nếu quý vị giữ được sự tu trì đứng đắn và chuyên cần, quý vị sẽ diệt được các nghiệp thô phù, nghĩa là diệt được những mê mờ về kiến hoặc, tức là về sự. Không còn mê mờ về sự nữa là quý vị đạt được sơ quả trong hàng thánh tức là quả vị Tu Đà Hoàn. Thế nào là nghiệp thô phù hay là mê mờ về sự? Nếu quý vị không nhìn thấy những công việc mình làm hàng ngày đều là Phật sự hay nếu quý vị làm bằng cái tâm lăng xăng, so đo hơn thiệt, thì quý vị chưa dứt được phiền não. Chỉ khi nào quý vị thực hành công tác với một cái tâm tỉnh thức, an nhiên, làm việc gì ra việc đó một cách đúng đắn thì cái thấy của quý vị mới được gọi là chánh kiến, mới diệt được kiến hoặc. Diệt được kiến hoặc là đắc được quả Tu Đà Hoàn.

2 Nhị nguyệt tẩy phiền chứng đạo hiền.

Sang đến tháng thứ hai, hãy cố gắng diệt tư hoặc hay giải tỏa những mê mờ về lý. Làm thế nào cho mọi phiền não thế gian không còn sanh khởi nữa. Luôn luôn gìn giữ cái tâm Phật bằng các Pháp vị như tụng kinh, niệm Phật, tham thiền v.v... Phiền não thế gian mà diệt được hết thì quý vị sẽ đắc được đạo quả Tư Đà Hàm hay là Nhất Lai. Chỉ cần tái sanh một lần nữa thôi là đắc quả giải thoát, A La Hớn.

3 Tam nguyệt đoạn trần đăng Thánh Vị.

Trần ở đây là nói đến trần sa hoặc, nghĩa là những mê lầm nhỏ nhưng dày đặc như cát, bụi. Tu đến tháng thứ ba này, quý vị đã thuần thục, phiền não đã diệt và sẵn sàng bước vào Thánh vị A Na Hàm hay A La Hớn. Còn bao nhiêu mê lầm nhỏ thì trong tháng này phải rũ bỏ cho hết, đạt được tâm an nhiên tự tại và hiểu rõ ràng, tường tận về nhân quả, nghiệp báo. Quý vị đắc được quả A La Hớn thì không còn phải tái sanh trong cõi ngũ trược ác thế này nữa. Nếu có tái sanh thì đó cũng do nguyện lực để độ chúng sanh mà thôi.

4 Vô minh trừ tận nhập chân nguyên.

Khi quý vị không còn phiền não, không còn bị lôi cuốn theo những vọng tình thế gian, hiểu rõ tất cả lý và sự về nhân quả và nghiệp báo thì chắc chắn quý vị sẽ thể nhập được cái chân tánh sáng suốt sẵn có của mình. Chỉ cần tu trì đúng mức trong ba tháng Hạ là đắc quả viên mãn, hiện đời thành Phật.

Vì cái Pháp An Cư của Đức Phật vi diệu như thế nên từ năm 1976, khi ra nước ngoài, riêng thầy chưa từng dám lơ là, giải đãi trong vấn đề tổ chức Kiết Hạ cho quý Tăng Ni và Phật tử cùng tu. An Cư Kiết Hạ thuần thục rồi thì tòa sen đó, thầy mời quý vị cùng thầy bước lên.

Thầy xin tóm tắt lại bài Pháp vi diệu "Nghĩa Thú An Cư". Thật ra, cái vi diệu nói ở đây chỉ là làm sao giữ cho được cái tâm bình thường, an nhiên tự tại trong mọi hoạt động hàng ngày. Hoạt động nào cũng là công phu hành trì Phật pháp. Lặt rau, cuốc đất, rửa chén, quét nhà, niệm Phật, kinh hành, tọa thiền đều là Phật sự và đều phải được thực hành với cái tâm tỉnh thức, an nhiên tự tại. Sống trong chúng, tuy đông người, mà không thấy có Ta có người, không thấy năng mà cũng không thấy sở; mọi thời, mọi lúc chỉ biết hướng về nguồn chơn mà mình sẵn có. Sự tu tập không nên căng thẳng như dây đờn quá căng hay giải đãi, buông lung như dây đờn quá chùng.

Không cần phải có những hành động mới lạ, xuất chúng mà chỉ cần giữ cho tâm được bình thường. Cái "bình thường" mà Phật dạy trong Kinh: "Tâm bình thường là đắc đạo"

Thầy mong toàn thể quý vị lưu tâm tối đa.

Nam Mô Thường Tinh Tấn Bồ Tát Ma Ha Tát

Thức Và Trí

Cùng toàn thể Tăng Ni và quý vị Phật Tử thân mến:

Mục đích của chúng ta, những người tu hành và tu Phật tại gia, là nương theo giáo pháp của Đức Thích Ca Mâu Ni để tìm một con đường giải thoát khỏi vòng sinh tử luân hồi trong thế giới Ta Bà đầy khổ đau và uế trược này, hoặc trong khi còn phải mang cái thân ngũ uẩn, cũng có thể sống một cách cao thượng và thánh thiện, gột bỏ được những phiền não xâu xé, dày vò chúng ta từng giờ, từng phút.

Trong thời pháp khai thị hôm nay, Thầy sẽ nói rõ cho quý vị, nhất là với Tăng Ni, con đường nào là con đường dẫn chúng ta đi vào sanh tử luân hồi, trôi lăn trong sông mê bể khổ; con đường nào là con đường dẫn dắt chúng ta đến các quả vị Thánh, thoát khỏi vòng luân chuyển của lục đạo nan đương.

Có hai con đường, hay nói cho đúng hơn, có hai cách sống để quý vị lựa chọn:

Cách sống thứ nhất: Là sống bằng Thức hay sống với Thức. Đó là cách quý vị đang sống; Cách sống này là cách sống tầm thường của hạng phàm phu. Cách sống này chắc chắn sẽ hướng dẫn quý vị tiếp tục tạo nghiệp, để rồi khi từ bỏ cái báo thân này, sẽ lại bị nghiệp dẫn trở lại lặn lội trong sáu nẻo luân hồi.

Cách sống thứ hai: Là sống bằng trí hay sống với Trí. Sống theo cách này, quý vị sẽ dứt bỏ được mọi phiền não trong đời sống hiện tại, gieo trồng chủng tử cho quả vị Thánh, Phật và rốt ráo, sẽ giúp quý vị giải thoát sanh tử, đắc quả Chánh Đẳng Chánh Giác. Cách sống này là con đường chư Phật, chư Bồ Tát đã lựa chọn, đã thực hành, đã chứng, và đã đạt được mục đích tối hậu: Thành Phật, thành Bồ Tát, ra khỏi vòng Sanh Diệt.

Do đó, hôm nay Thầy sẽ giảng về hai chữ Thức (Vijnàna) và Trí (PrajĐàna ca), để quý vị tùy nghi ứng dụng trong mục đích tiến tu đạo nghiệp. Khéo tu thì nổi, vụng tu thì chìm. Quý vị hãy tự mình lựa chọn, tự mình tu hành, không ai có thể sống giùm hay tu giùm cho quý vị. Vậy Thức và Trí là gì? Trí và Thức là một hay là hai? Trí và Thức từ đâu mà có?

Giải thích một cách đơn giản, Trí và Thức đều chỉ cho cái ‘khả năng hiểu biết và phân biệt’ của mọi loài chúng sanh hữu tình. Thực ra, Trí và Thức chỉ là một. Nếu cần phải thí dụ cho dễ hiểu hơn thì Trí được ví như nước, và Thức được ví như Sóng. Con mắt phàm phu thì thấy có hai, vì nước có tướng yên tĩnh lặng lẽ và sóng thì chuyển động, ồn ào. Nhưng cả hai đều có một thể tánh giống nhau. Đó là Tánh ƯỚT. Nước cũng ướt mà sóng cũng ướt. Ướt vì nước hay ướt vì sóng cũng chỉ là ướt, không có gì khác nhau, nên nói nước và sóng chỉ là một. Lìa nước không có sóng và ngược lại, lìa sóng cũng không có nước.

Như vậy, tại sao lại có phân biệt giữa Thức và Trí? Bởi vì có Thánh có Phàm nên có phân biệt. Chư Phật, chư Bồ Tát dùng sự hiểu biết của mình để thương xót chúng sanh, đang chịu luân hồi lục đạo nan đương, không biết tìm đường nào ra khỏi, nên các Ngài thị hiện để cứu vớt, giáo hóa chúng sanh. Các Ngài làm việc gì, nói lời gì, cũng vì lợi ích cho chúng sanh, hướng dẫn chúng sanh sống một cuộc sống có hạnh phúc chơn thật, sống một cuộc đời thánh thiện. Do đó mà nói là hàng Thánh giả sống với sự hiểu biết của trí tuệ.

Kẻ phàm phu dùng sự hiểu biết của mình để so đo hơn thiệt, để thương, để ghét, để ganh tỵ, làm việc gì, nói lời gì cũng chỉ muốn lợi ích riêng cho mình, thậm chí còn sanh tâm ác độc muốn hại sinh mạng của chúng sanh khác để thỏa mãn dục vọng thấp hèn của mình; chỉ bo bo ôm lấy cuộc đời nay vui mai khổ mà cho là chơn thật, hạnh phúc; từng giây, từng phút, tạo không biết bao nhiêu ác nghiệp. Sống như vậy thì khi nào thành Thánh được? Do đó mà nói hạng phàm phu sống với thức.

Trong Kinh Văn, thức được định nghĩa là ‘Minh liễu phân biệt’, nghĩa là sự hiểu biết có khả năng phân biệt rõ ràng, rốt ráo mọi sự mọi vật, nhưng vì vô minh mà khả năng phân biệt rốt ráo đó bị che lấp đi nên con người phàm phu của chúng sanh chỉ có thể nhìn thấy những sự vật trong cái giả tướng giả danh của nó, rồi cho rằng cái giả tướng giả danh đó là thật.

Nói cách khác, thức chỉ có thể nhận thức được những hiện tượng hiện hữu trong thế gian (pháp hữu lậu). Thức cũng có khả năng hướng dẫn con người thực hiện những phát minh vĩ đại về khoa học và kỹ thuật như kỹ thuật khám phá không gian như chế tạo phi thuyền Liên Hành Tinh, khoa học kỹ thuật về thông tin như Kỹ Thuật Điện Toán tinh vi, kỹ thuật phân tách sự cấu tạo của vật chất trong vũ trụ v.v... Những khám phá đó, dưới lăng kính Phật giáo, chỉ là những kiến thức hữu lậu, nghĩa là còn nằm trong phạm trù của sanh diệt. Những khám phá hay văn minh khoa học kỹ thuật, cơ khí, dù có tiến bộ vĩ đại tới mức nào cũng chỉ nhằm mục đích vị kỷ, phục vụ cho dục vọng vật chất thấp hèn của con người mà không biết rằng con người, ngoài phần vật chất còn có phần tâm linh và chính phần tâm linh mới là chủ tể của những hành động, những cảm thọ và tư tưởng của con người.

Cũng vì cái mục đích vị kỷ đó mà thức, không những đã không thể đem đến cho con người một đời sống thánh thiện, cao thượng trong tinh thần đại từ đại bi, biết tôn trọng sự sống của các loài chúng sanh hữu tình khác như động vật, hoặc của các loài chúng sanh vô tình như thực vật hay khoáng vật; mà nhiều khi còn là động lực phát khởi lòng tham dục của con người, là nguồn gốc của những cuộc chiến tranh sát hại nhân loại và môi sinh thiên nhiên.

Trong đời sống con người, thức có thể làm cho con người trở nên các nhà thông thái, đại trí thức nhưng cũng có thể biến các nhà đại trí thức đó thành ác quỷ. Thức có khả năng xúi giục con người hành động tàn ác nhứt, vì Thức là Quả của Nhân Vô Minh và Hành trong lý Thập Nhị Nhân Duyên.

Con người, nếu chỉ biết sống bằng thức hay sống với thức sẽ không có hy vọng gì chuyển được cái nghiệp đã tạo từ nhiều đời nhiều kiếp để tiến tới giải thoát khỏi vòng sanh tử luân hồi.

Dù đã biết rằng Thức sẽ xô đẩy chúng ta vào những trạng huống đáng sợ như vậy mà mấy ai trong chúng ta đủ hiểu biết rời bỏ cái Thức? Thầy sẽ triển khai thêm những tai hại của Thức trong đời sống tu hành của quý vị khi giảng tới Tám Thức của chúng sanh hữu tình trong phần sau.

Trí hay nói cho đủ là trí tuệ (PrajĐàna) được nhà Phật định nghĩa là ‘Giác Ngộ Trí Năng’ nghĩa là sự hiểu biết sáng suốt (không còn một mảy mê mờ) của năng lực trí tuệ. Muốn bước vào địa hạt tâm linh hay địa hạt của thế giới vô hình (cõi Vô Sắc) hay cao hơn nữa là vào cảnh giới xuất thế gian (trạng thái Niết Bàn, Vô Sanh), con người phải biết sử dụng đến tận mức khả năng của trí tuệ (Ba La Mật). Chư Tổ Sư đạt được Đạo, Chư Bồ Tát, chư Phật phát được đại nguyện độ tận chúng sanh cũng do phát triển được tận mức năng lực trí tuệ.

Trong pháp tu Lục Độ, Trí Tuệ Ba La Mật là pháp môn cuối cùng phải vượt qua để bước lên quả vị Bồ Tát. Quý vị Tăng Ni và Phật tử thọ giới Bồ Tát, không có nghĩa là quý vị có thể trở thành Bồ Tát. Đó chỉ là sự hứa nguyện sẽ thực hiện các hạnh Bồ Tát để gieo nhân giải thoát mà thôi, bởi vì quý vị còn thiếu trí tuệ của Bồ Tát. Phát huy được Trí Tuệ Ba La Mật để bước lên quả vị Bồ Tát còn tùy thuộc vào công năng tu tập hàng phút, hàng giờ, hàng ngày, nghĩa là quý vị phải đem cái trí tuệ vào trong cách sống của quý vị trong từng sát na. Trong khi thức là sự hiểu biết hữu lậu thì trí tuệ được coi là sự hiểu biết vô lậu. Chỉ có cách sống bằng trí tuệ vô lậu mới có khả năng đưa chúng ta ra khỏi vòng sanh tử luân hồi.

Thức do đâu mà có, và chúng sanh hữu tình có mấy thức?

Sau khi tọa thiền dưới cội Bồ Đề 49 ngày, Ngài chứng được Nhất Thiết Trí, biết được luật Nhân Quả và Lý Thập Nhị Nhân Duyên của nhân sanh và vũ trụ.

Giáo lý nhà Phật nói rất rõ ràng: Không có một sự vật nào trong thế gian này lại ngẫu nhiên hay tự nhiên mà có. Cũng không có một nhân vật thần linh siêu thế nào tạo tác ra các hiện tượng (pháp). Các pháp dầu hữu hình hay vô hình, dầu to lớn như sơn hà đại địa hay nhỏ như lân hư trần đều do nhân duyên hòa hợp mà sanh ra. Con người và những gì liên quan đến con người (phần vật chất và phần tinh thần) cũng không ngoài cái luật thiên nhiên đó. Thập Nhị Nhân Duyên là 12 nhân duyên như sau

1) Vô minh. 2) Hành. 3) Thức. 4) Danh sắc. 5) Lục Nhập. 6) Xúc. 7) Thọ. 8) Ái. 9) Thủ. 10) Hữu. 11) Sanh và 12) Lão tử.

Như quý vị đã thấy thức là nhân duyên sanh ra ba trong chuỗi 12 Nhân Duyên. Chuỗi 12 nhân duyên ví như một sợi dây xích có 12 mắt xích.

Mắt thứ nhất là nhân để hòa hợp với các điều kiện cần thiết (Duyên) mà sanh ra mắt thứ hai, nên nói mắt thứ hai là Quả (kết quả của sự hòa hợp của nhân và duyên).

Mắt thứ hai lại là nhân cho quả ở mắt thứ ba và cứ như thế... Luật Nhân Quả và Nhân Duyên vận hành tuần tự cho đến mắt xích thứ 12; rồi nếu con người không tự giải phóng mình ra khỏi vòng sanh tử luân hồi thì Thập Nhị Nhân Duyên lại bắt đầu chu kỳ tạo tác mới của loài hữu tình.

Thức là Quả của mắt xích Vô Minh và Hành nên khi thức được sanh, trong thức đã có chủng tử (Nhân) của Vô Minh. Vô Minh là sự tối tăm mờ mịt, mê muội nên Thức (nghiệp thức) lại dẫn con người tiếp tục tạo nghiệp bằng thân, miệng và ý trong cuộc đời hiện hữu, để khi rời bỏ cái báo thân hiện tại, lại bị nghiệp dẫn dắt trở về luân chuyển trong sáu nẻo luân hồi. Vì thức là quả của cái nhân hữu lậu nên thức không thể đưa con người ra khỏi luân hồi. Muốn ra khỏi luân hồi, thì thức hữu lậu phải được chuyển thành thức vô lậu. Khi Thức đã trở thành vô lậu thì không còn được gọi là thức mà được gọi là trí tuệ vô lậu. Thầy sẽ nói rõ hơn về cách chuyển từ thức hữu lậu thành trí vô lậu trong phần sau.

Thức có mấy thứ? Trong Duy Thức Học, Bồ Tát Thế Thân đã phân tách rồi đúc kết thành 8 Thức, gồm có:

1) Nhãn Thức, là sự hiểu biết của mắt.

2) Nhĩ Thức, là sự hiểu biết của tai.

3) Tỷ Thức, là sự hiểu biết của mũi.

4) Thiệt Thức, là sự hiểu biết của lưỡi.

5) Thân Thức, là sự hiểu biết của thân.

6) Ý Thức, là sự hiểu biết của ý.

7) Mạt Na Thức, là sự hiểu biết của thức mạt na.

8) A lại Da Thức hay Tàng Thức, là sự hiểu biết của thức A lại Da.

Năm thức đầu, Duy Thức Học gọi là tiền ngũ thức, (Nhãn, Nhĩ, Tỷ, Thiệt, và Thân) nương vào 5 giác quan là mắt, tai, mũi, lưỡi và thân, làm căn cứ phát sanh sự hiểu biết, nên những giác quan này được gọi là Căn. Những căn này vì hiển hiện ra ngoài nên Duy Thức Học gọi là Phù Trần Căn.

Ba Thức sau, Ý, Mạt Na và A Lại Da không có hình tướng làm Căn. Theo Duy Thức Học, thì thức thứ sáu (Ý thức) nương theo thức thứ bảy (Mạt Na thức) làm Căn, nên Mạt Na thức còn được gọi là Ý Căn.

Thức thứ bảy (Mạt Na Thức) lại dùng kiến phần (sự hiểu biết) của thức thứ tám (A Lại Da) làm căn để chấp Ngã, chấp Pháp.

Thức thứ tám (A Lại Da thức) được người Trung Hoa dịch là Tạng Thức hay Tàng Thức, nghĩa là cái kho để chứa nhóm những chủng tử do Mạt Na Thức (còn gọi là Truyền Tống Thức) huân tập vào. Người ta ví A Lại Da thức như một ông chủ, vì thức này giữ quyền thâu vào và phát ra những chủng tử của 7 thức trước.

Trong Thập Nhị Nhân Duyên, Thức là nhân và duyên của Danh Sắc (mắt xích thứ tư). Danh là phần tinh thần hay cũng gọi là tâm. Cũng như thức, tâm là ‘cái hiểu biết phân biệt’ của con người. Tâm chỉ có tên, nên gọi là danh. Tâm không có hình tướng dài, ngắn, vuông, tròn hay màu sắc xanh, đỏ, trắng, vàng, nên không thể dùng mắt mà ‘thấy’ được tâm, không thể dùng tai mà ‘nghe’ được tâm, cũng không thể dùng chân tay mà rờ đụng được tâm; chỉ thấy cái tác dụng của nó nên biết có tâm. Vì các thức cũng là ‘cái hiểu biết phân biệt’ như tâm nên Duy Thức Học gọi tám thức này là Bát Thức Tâm Vương. Đức Phật dạy: Vì tám thức này mà sanh ra vạn Pháp (Kinh văn: Tam giới duy Tâm, Vạn Pháp duy Thức), nên gọi tám thức này là Vương (Vua). Thức còn được gọi là vọng tâm vì chỉ hiểu biết những chuyện không thiệt.

Để nói lên cái công dụng của tám thức, Duy Thức Học có một bài kệ như sau:

Bát cá đệ huynh, nhất cá si,

Độc hữu nhất cá tối linh ly,

Ngũ cá môn tiền tác mãi mại,

Nhất cá gia trung, tác chủ y.

Thầy tạm dịch xuôi nghĩa bài kệ này trước, và sẽ giảng từng câu trong bài kệ sau:

Trong tám anh em, có một người u mê nhất,

Chỉ có một người cực kỳ lanh lợi,

Năm người trước cửa làm việc mua bán,

Có một người trong nhà đứng làm ông chủ.

Bây giờ, Thầy sẽ giảng từng câu:

Câu thứ nhất: ‘Trong tám anh em có một người u mê nhất’.

Tám anh em là nói tới tám thức. Một người u mê nhất, là để chỉ thức thứ bảy, Mạt Na Thức. Tại sao lại là u mê nhất? Bởi vì cái hiểu biết của thức này không có môn gì khác hơn là chấp ngã. Bất cứ chuyện gì tới, thức này cũng nhận đó là ta, của ta rồi đưa vào (truyền tống) A Lại Da Thức để tàng trữ, không cần suy luận gì hơn, hay nếu có suy luận thì cũng chỉ suy nghĩ làm sao cho có lợi cho mình (Ta) mà thôi. Vì chỉ biết một chiều, bất cần tới người khác nên rất mê muội mà chẳng biết phải trái, miễn sao có lợi cho mình là nó giữ chặt lấy để cho đó là mình. Thức này là gốc của 4 căn bản phiền não: ngã si, ngã kiến, ngã mạn và ngã ái.

Ngã si là tự mình mê muội mà không biết nhường nhịn, phải quấy. Chính vì sự mê muội này mà chúng ta tạo nghiệp và bị dẫn dắt vào sanh tử luân hồi.

Ngã kiến là chấp chặt, bảo thủ ý kiến của mình mới là đúng, mới là hay hơn hết. Sự cố chấp này dễ dàng đưa chúng ta tới những chuyện tranh cãi không có lối thoát, nếu tất cả mọi người đều chấp chặt ý kiến của mình. Ngã kiến là một chướng ngại rất khó vượt qua và cản trở bước đường học hành, tiến tu đạo nghiệp.

Ngã mạn là sự kiêu căng, tự đắc, ganh ghét với mọi người chung quanh và luôn luôn cho rằng không ai bằng mình, không ai đáng để cho mình học hỏi. Ngã mạn sẽ sinh lòng tham lam và là nguồn gốc cho những tranh đoan trong đạo tràng, trong xã hội, trong quốc gia và trong cộng đồng quốc tế và là động lực gây nên những cuộc chiến tranh sát hại sinh linh.

Ngã ái là chấp cái thân này là thiệt nên lúc nào cũng thương mến nó, cho nó là thường còn và sanh ra tham luyến thân này, đời này. Không lúc nào là không lo lắng cho cái thân này được đầy đủ những cái nó muốn, thỏa mãn những cái nó đòi, không cần phân biệt chơn giả. Để thỏa mãn những đòi hỏi của thân, dù có phải làm những công việc bại hoại, độc ác cũng không từ nan.

Trong tám thức thì Mạt Na Thức, tuy là suy yếu và u mê nhứt (vì chỉ biết suy nghĩ một chiều) nhưng lại gây nên nhiều tai hại nhứt. Vì chúng sanh, như chúng ta, hiện nay từng giờ, từng phút chỉ biết sống với cái ta của Mạt Na Thức. Chúng ta tạo nên nghiệp ác, cũng vì bị chi phối, điều khiển bởi thức này. Chừng nào chúng ta chưa chuyển được thức này, ngày đó chúng ta còn tạo thêm nghiệp dữ và luôn luôn bị bao vây bởi phiền não.

Câu thứ hai: ‘Chỉ có một người cực kỳ lanh lợi’ . Câu này chỉ cho Thức thứ sáu, ý thức. Thức này được coi như vị chỉ huy của tiền ngũ thức (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), vì thức này, ngay khi nhận được tín hiệu ‘sự hiểu biết của tiền ngũ thức’, nó liền suy nghĩ rất lanh lẹ, suy tính rất mau và liền khởi tâm thương ghét, phân biệt hay dở và tác ý hành động. Những hành động thiện lành được thực hiện cũng do thức này tác ý nên Duy Thức Học cho nó là ‘Công vi thủ’, nghĩa có công đầu trong những hành động thiện lành. Nhưng đối với những tính toán để tạo tác những hành động tàn ác, hại người, hại vật cũng lại do thức này phát khởi, nên Duy Thức Học lại kết tội nó là ‘Tội vi khôi’, nghĩa là nếu có hành động ác độc thì thức này cũng là chánh phạm. Vì lấy Mạt Na Thức làm căn cho sự hiểu biết và tác ý nên Thức này cũng chấp ngã để phân biệt mà sanh tâm yêu ghét. Con người, nếu không biết tu tập, sẽ càng ngày càng trở nên bại hoại, càng ngày càng chất chồng đau khổ, phiền não chỉ vì hằng sống với ý thức và Mạt Na thức và để cho hai thức này làm chủ cái tâm của mình.

Câu thứ ba: ‘Năm người trước cửa làm việc mua bán’. Câu này chỉ cho năm thức trước (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân).

Năm thức này lấy năm giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi và thân làm căn cứ để tiếp xúc, giao dịch với cảnh (hay cũng gọi là Trần) bên ngoài thân. Năm thức này chỉ có nhiệm vụ hiểu biết trạng thái của cảnh:

Nhãn thức hiểu biết về hình tướng, màu sắc của cảnh.

Nhĩ thức hiểu biết về âm thanh của cảnh.

Tỷ thức hiểu biết về mùi hương của cảnh.

Thiệt thức hiểu biết về mùi vị của vật khi tiếp xúc với lưỡi.

Thân thức hiểu biết về trạng thái cứng mềm, nóng lạnh v.v...của vật khi đụng chạm với vật.

Mỗi thức có một nhiệm vụ hiểu biết riêng biệt; không thể thay thế cho nhau được. Thí dụ nhãn thức không thể nhìn thấy âm thanh hay ngược lại, nhĩ thức không thể nghe thấy màu sắc. Năm thức trước chỉ có nhiệm vụ hiểu biết đối tượng của nó trong cái sát na có sự tiếp xúc mà không có khả năng phát khởi sự phân biệt thương, ghét, hay, dở như thức thứ sáu (Ý Thức) và thức thứ bảy (Mạt Na Thức). Nhưng ngay sau cái sát na tiếp xúc, thì ý thức đã xen vào và khởi tâm phân biệt, mang theo cái chấp ngã vào trong sự hiểu biết phân biệt đó.

Thí dụ như con mắt vừa tiếp xúc với hai bông hoa, một màu trắng và một màu hồng, ngay trong sát na kế tiếp, ý thức đã can thiệp vào sự hiểu biết của nhãn thức và khởi tâm phân biệt cái hoa màu trắng đẹp hơn cái hoa mầu hồng, rồi đem cái chấp ngã vào sự phân biệt để sanh tâm yêu hoa màu trắng, ghét hoa màu hồng. Sau khi đã có tâm phân biệt yêu hoa màu trắng, liền sanh lòng tham lam, muốn chiếm hữu bông hoa màu trắng và loại bỏ bông hoa màu hồng. Quý vị nhìn thấy một người mà nảy sanh tâm ưa thích, muốn làm bạn; hay sanh tâm ganh ghét, không muốn gặp lại; hoặc nghe lời nói ngon ngọt thì thích, nghe lời nói chê bai thì không ưa, cũng do sự can thiệp của ý thức và mạt na thức chen vào sự hiểu biết của nhãn thức và nhĩ thức.

Câu thứ tư: ‘Trong nhà có một người làm ông chủ’. Câu này để chỉ thức thứ tám, A Lại Da thức. Thức này có công dụng thâu nhận những chủng tử của 7 thức trước do Mạt Na Thức chuyển vào, không cần biết thiện ác, xấu tốt, hay dở. Gìn giữ những chủng tử đó và sẽ là những nhân để phát sanh ra những quả theo luật Nhân Quả và lý Nghiệp Báo. Thức này được ví như ông chủ, có nhiệm vụ bảo vệ tài sản. Cái gì đưa cho ông, Ông cũng nhận hết và không bao giờ biết chán vì cái kho của ông không bao giờ hết chỗ chứa. Sự chứa đựng này (Duy Thức Học gọi là Tích tập của A Lại Da Thức hay Tạng Thức ) có 3 nghĩa:

1) Năng tàng: Là công dụng chứa đựng và gìn giữ chủng tử của các pháp.

2) Sở tàng: Là chủng tử của các pháp được chứa đựng trong Tạng thức.

3) Ngã ái chấp tàng: Được gọi tắt là ‘chấp tàng’ vì các chủng tử đều được huân tập vào qua sự truyền tống của Mạt Na Thức. Tàng thức nhận và gìn giữ, nhưng khi cần dùng tới để phân biệt, so sánh thì Mạt Na Thức lại lôi các chủng tử ra để ghép với cái Ngã (Ta) mà sanh luyến ái. Vì vậy nên Duy Thức Học nói, Mạt Na Thức dùng kiến phần của A Lại Da Thức làm ngã.

A Lại Da Thức giữ vai trò ông chủ vì nó rất quan trọng đến sự luân hồi của chúng sanh hữu tình. Hòa Thượng Hư Vân nói: Trong 8 thức thì A Lại Da thức mới đáng gọi là tâm vương vì nó có khả năng tàng trữ và phát khởi ra nghiệp lực để đưa chúng sanh lên cao (Thượng phẩm thượng sanh) hay xuống thấp (đọa vào 3 đường dữ: Súc sanh, Quỷ đói, Địa ngục).

Khi cái thân của chúng ta chết đi, A Lại Da thức sẽ mang các chủng tử, đã được nó tàng trữ, để đi tìm nơi đầu thai. Khi xác thân bắt đầu chết, các thức lần lượt bị hủy diệt cùng các căn. A Lại Da Thức sẽ là thức rời khỏi thân xác vào giờ phút cuối vì nó còn có nhiệm vụ thâu nhận những hành động, tư tưởng tạo nghiệp sau cùng, lúc thần thức lìa khỏi xác. Nhà Phật gọi những hành động, tư tưởng tạo nghiệp sau cùng này là cận tử nghiệp. Cận tử nghiệp đóng góp vai trò rất quan trọng trong việc huân tập chủng tử lành hay dữ vào A Lại Da thức trước khi nó rời xác để đi tìm nơi đầu thai cho kiếp tới. Cũng vì sự đóng góp quan trọng vào sự tái sanh của cận tử nghiệp, nên Đức Phật A Di Đà vì tâm đại từ, đại bi, phát lời đại nguyện sẽ cứu vớt về thế giới Cực Lạc, những chúng sanh nào, trong giờ phút cận tử mà nhất tâm bất loạn, niệm được 10 câu hồng danh của ngài, dù chúng sanh đó còn mang ít nhiều nghiệp dữ. Thuật ngữ Phật giáo gọi là ‘đới Nghiệp vãng sanh’.

Khi đầu thai, thì A Lại Da thức (lúc này được coi là nghiệp thức) phải đến trước các thức khác. Không có nghiệp thức thì không có sanh. Nghiệp thức chính là cái mắt xích thứ ba (Thức) trong Thập Nhị Nhân Duyên.

Trong một bài tụng của Ngài Huyền Trang Pháp Sư về công năng của A Lại Da thức trong Duy Thức Học có câu như sau: ‘Khứ hậu, lai tiên, tác chủ ông’, nghĩa là ‘đi sau’ (trong lúc chết); ‘đến trước’ (khi người mẹ thọ thai); làm ông chủ (vì nó có khả năng hường dẫn sự đầu thai tùy theo nghiệp lực).

Duy Thức Học có ghi một bài kệ của Ngài Di Lặc nói về một kinh nghiệm, lúc A Lại Da thức lìa khỏi thân xác, để biết người chết sẽ được thăng lên cõi lành hay đọa xuống đường dữ, như sau:

Đảnh Thánh, Nhãn sanh Thiên,

Nhơn Tâm, Ác quỷ phúc,

Bàng sanh tất cái ly,

Địa ngục cước bản xuất.

Dịch nghĩa là:

Thánh ở đầu, Trời ở mắt,

Người ở tâm, ác quỷ ở bụng,

Súc sanh ở đầu gối,

Địa ngục ở gót bàn chân.

Đó là những nơi trên cơ thể con người mà A Lại Da sẽ thoát ly thân xác. Sau 12 tiếng đồng hồ, A Lại Da thức rời khỏi từ nơi nào thì nơi ấy còn ấm nóng, trong khi toàn thân đã bị lạnh. Theo bốn câu kệ trên, do nơi chốn A Lại Da thức rời khỏi thân thể mà có thể nghiệm được cõi tái sanh của người vừa chết.

Ý nghĩa của bốn câu kệ là: Nếu A Lại Da thức rời thân thể người vừa chết, tại đỉnh đầu thì người chết sẽ được vãng sanh lên cõi Phật, Thánh. Nếu rời tại mắt thì tái sanh lên cõi Trời. Rời tại tim (thật ra là chỗ thoi thóp, bên phải của tim) thì tái sanh trở lại làm người. Rời tại bụng (rún) thì bị đọa vào đường quỷ đói. Rời tại đầu gối thì tái sanh làm súc sanh. Rời tại gót bàn chân thì đọa vào địa ngục.

Thật ra, bốn câu kệ này được nói lên để quý vị biết mà làm thí nghiệm đối với người thân thuộc thôi; không lợi ích gì cho cách sống hay sự tu hành của quý vị. Nếu quý vị tinh tấn tu hành, tạo nhiều việc thiện lành, lánh xa việc ác, sống bằng trí tuệ giác ngộ thì quý vị có thể yên chí là sẽ được tái sanh lên ba cõi lành: Cõi Thánh, cõi Trời và cõi người. Nếu quý vị tiếp tục mê muội, sống theo những hiểu biết chấp trước của thức mà tạo nghiệp ác, thì chắc chắn sẽ bị đọa vào ba nẻo dữ: súc sanh, ngạ quỷ và địa ngục.

Trong phần dẫn nhập thời pháp hôm nay, Thầy đã nói Thức và Trí, thấy thì dường như có hai, thực ra chỉ có một. Vì mình là hàng phàm phu nên mới chỉ thấy Thức chớ chưa thấy Trí. Vậy làm thế nào để thấy được Trí? Và có mấy thứ trí?

Trí cũng là thức, nhưng là thức của các bậc đã giác ngộ, đã đạt đạo và ở các bậc này, thức được gọi là trí tuệ. Cũng là ‘cái hiểu biết’ nhưng là cái hiểu biết chơn thật; cái hiểu biết có lợi ích cho chúng sanh; cái hiểu biết của bốn tâm vô lượng: Từ, Bi, Hỷ, Xả; cái hiểu biết rộng lớn, bao trùm hư không, không mảy may phân biệt ta và người; cái hiểu biết siêu xuất thế gian.

Ngôn ngữ thế gian muốn nói thế nào, muốn dùng đến số giấy mực nhiều như số cát sông Hằng cũng không đủ để diễn tả hết cái diệu dụng của trí tuệ. Vì vậy, thức thì có thể học được bằng văn tự, bằng sách vở để phát triển sự hiểu biết hữu lậu. Trí tuệ thì không thể học được, mà phải tùy theo mức độ giác ngộ để thấy. Trí tuệ cũng như chân tâm, như Phật tánh v.v... thường hiện hữu trong mỗi chúng sanh, vì thức cũng là trí. Quý vị cũng biết thức là cái hiểu biết hữu lậu, nghĩa là cái hiểu biết không thiệt, luôn luôn mê muội vì bị vô minh che lấp. Hễ gạt bỏ được cái màn vô minh đó thì trí tuệ tự nhiên hiển lộ và chúng ta có thể sống với cái trí đó để trở nên bậc Giác Ngộ, Thánh giả.

Thầy lấy một thí dụ điển hình thế nào là sống với thức và thế nào là sống với trí để quý vị dễ hiểu:

Giả dụ như có một người nào đó, đến trước quý vị nói: ’Tôi nghe Bà A nói Cô là người có tính hay nói đâm thọc làm cho người ta cãi nhau’. Quý vị sẽ có những hành động ứng xử như thế nào? Trước hết, quý vị sẽ nổi giận, mặt mày đỏ bừng trở nên khó coi và sẽ hỏi xem Bà A nào đó nói câu đó vào lúc nào? Quý vị sẽ hỏi cho ra cái lý do nào đã khiến Bà A phát ngôn như vậy, và đã nói câu đó với những ai? Quý vị bắt đầu phân trần là quý vị không bao giờ có tánh nói đâm thọc! Quý vị là một người luôn luôn hòa nhã, là một người tốt nhất trên đời này, khó có người nào tốt như quý vị, cái Bà A đó chỉ là hạng người ngu si, đáng khinh bỉ và chính Bà A đó mới là người có tánh nói đâm thọc v.v...! Rồi cả đêm hôm đó, quý vị sẽ không ngủ được vì quý vị cảm thấy phiền não, khó chịu! Quý vị sẽ moi móc, nói xấu Bà A để trả thù và v.v... Đó là quý vị đã sống với thức, đã để cho ý thức và Mạt Na thức sai khiến; bởi vì cái Ta của quý vị đã bị đụng chạm. Quý vị bị phiền não và nếu quý vị tìm cách trả thù Bà A thì quý vị lại tạo thêm ác nghiệp: Khẩu Nghiệp (nếu nói xấu lại), Ý Nghiệp (nếu mưu tính phương cách trả thù) và Thân Nghiệp (nếu có hành động trả thù). Đã tạo nghiệp thì sẽ bị nghiệp dẫn dắt vào đường luân hồi, làm sao giải thoát sanh tử? Quý vị tạo nghiệp chỉ vì lúc nào cũng sống với cái thức mê muội của kẻ phàm phu.

Trong cái thí dụ điển hình này, nếu quý vị vẫn tự cho mình là người đang tu hành cầu giải thoát, đã nguyện phát Bồ Đề Tâm thì quý vị nên ứng xử như thế nào?

Trước hết, khi nghe nói như vậy, quý vị phải quay trở về quán xét (phản quang tự kỷ) xem mình quả thật có cái tánh nết đó không? Từ trước đến nay mình có bao giờ nói lời đâm thọc với ai không? Nếu có, thì phải có tâm hổ thẹn (Duy Thức Học gọi là tâm tàm và tâm quý) và phát nguyện sửa đổi. Nếu không, thì quý vị hãy mỉm một nụ cười thoải mái và cảm ơn người đã cho mình biết như vậy rồi không cần có thêm phản ứng gì khác, không giải thích mà cũng không phân trần. Quý vị độ cho những lời nói đó vào ‘Vô dư Niết Bàn’ như Đức Thế Tôn đã dạy trong Kinh Kim Cang, rồi không bao giờ nghĩ tới nó nữa (dùng tâm xả). Quý Vị vẫn tiếp tục tu hành như không hề nghe thấy câu nói đó. Như vậy là quý vị sống với trí.

Làm sao mà quý vị có thể làm như vậy được? Bởi vì quý vị đã dụng công tu hành. Trong khi tu hành, quý vị đã thực tập cách quán sát các pháp và hiểu rằng: ‘Vạn pháp giai không’ và ‘Ngũ uẩn phi hữu’. Ngủ uẩn là Ta! Nếu Ta đã là không rồi thì những lời nói đó là nói với cái có, chớ làm sao nói với cái Không được! Lời nói đó là pháp! Pháp đã là không thì lời nói đó làm sao gọi là có thiệt được ! Nhờ trí tuệ mà quý vị có được cái hiểu biết như vậy. Vậy thì, trí tuệ hiển lộ được là do công năng tu hành để chuyển cái hiểu biết phàm phu thành cái hiểu biết của bậc Thánh giả, bậc Giác Ngộ.

Đó là Thầy nói đại cương, trong một thí dụ điển hình, về cách ứng xử với thực tại của một người hằng sống theo thức và của một người đang đi trên con đường của các bậc Giác Ngộ, biết sống theo trí tuệ được khai mở. Thầy sẽ trở lại, nói rõ hơn, trong phần chuyển thức thành trí. Bây giờ chúng ta hãy tìm hiểu trí có mấy thứ và diệu dụng, công năng của mỗi Trí. Trí có bốn thứ:

1) Thành Sở Tác Trí

2) Diệu Quang Sát Trí

3) Bình Đẳng Tánh Trí

4) Đại Viên Cảnh Trí

Thành Sở Tác Trí là diệu dụng của tiền ngũ thức (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) có khả năng nhận xét sự vật, hiện tượng đúng như trong cái sát na thức tiếp xúc với cảnh hay với trần, không hề sai lầm.

Thí dụ: Mắt nhìn thấy hoa màu hồng thì biết ngay hoa màu hồng, không lầm lẫn với các màu khác. Mắt không khởi tâm ưa hay tâm ghét vì nhãn thức không có nhiệm vụ và khả năng đó. Trong tiền ngũ thức không có ngã.

Tai nghe tiếng chuông thì biết đó là tiếng chuông không thể lầm lẫn nhận tiếng chuông thành tiếng mõ hay tiếng khánh.

Mũi nhận ra mùi hương thơm của hoa lan, không thể lầm với hương thơm của hoa hồng.

Lưỡi nếm vị ngọt thì liền biết ngọt, không thể lầm lẫn với vị chua.

Thân chạm với vật cứng thì biết ngay vật đó cứng, không thể nhầm lẫn với trạng thái mềm được. Nhận xét, hiểu biết một cách rõ ràng, không nhầm lẫn, như thế gọi là thành (thành tựu). Cái công việc ‘hiểu biết, phân biệt’ đó gọi là Sở Tác.

Tóm lại, Thành Sở Tác Trí là trí tuệ hiểu biết ‘như thị’ trong cái sát na hiện tại, thức tiếp xúc với cảnh, một cách rõ ràng, quyết định (Minh liễu) và không nhầm lẫn (phân biệt). Lúc này những hiểu biết của thành sở tác trí chưa bị ý thức chen vào.

Diệu Quang Sát Trí là diệu dụng của Ý Thức. Ý Thức là thức rất lanh lợi, có khả năng hiểu biết tới tận cùng nguồn gốc phát sanh ra sự vật, hiểu biết được nhân duyên cấu tạo của vạn pháp, hiểu thấu những hoặc (Kiến hoặc, tư hoặc và trần sa hoặc), nhận rõ được sự vận hành và diệu dụng của luật Nhân Quả và nghiệp báo. Nói cách khác, không có sự vật, hiện tượng nào trong vũ trụ mà Diệu Quang Sát Trí không có khả năng quán sát để hiểu biết rõ ràng, nếu nó muốn.

Bình Đẳng Tánh Trí là diệu dụng của Mạt Na Thức, có khả năng nhìn rõ sự bình đẳng giữa các pháp, nhìn rõ tự tánh của mỗi pháp, nhận thức rõ ràng tánh đồng thể giữa các loài chúng sanh hữu tình và vô tình, giữa mê và ngộ, giữa phiền não và bồ đề, giữa thiện và ác, giữa pháp hữu vi và pháp vô vi, hữu lậu và vô lậu, giữa Thánh và Phàm v.v...

Đại Viên Cảnh Trí là diệu dụng của A Lại Da thức, có khả năng dung chứa các pháp mà không bị quải ngại, không bị nhiễm ô, nhận thức được chân thường, chân lạc, chân ngã, chân tịnh của trạng thái niết bàn mà không sanh tham luyến, phát khởi đại từ bi tâm tới bốn loại sanh (thai sanh, noãn sanh, thấp sanh và hóa sanh). Xả được các pháp (hữu lậu và vô lậu) để luôn luôn chiếu rọi và rỗng lặng, như tấm gương tròn lớn (đại viên cảnh), dung chứa tất cả mà không giữ lại cái gì, lúc nào cũng trong sáng.

Thật ra công năng và diệu dụng của trí tuệ không thể dùng ngôn ngữ mà diễn tả cho hết được. Những khả năng mà Thầy đề cập tới ở trên chỉ là sơ lược mà thôi vì trí tuệ là Ba La Mật (đã giác ngộ), siêu xuất thế gian, bất khả tư nghì.

Thức là pháp hữu lậu của phàm phu. Muốn tiến lên quả vị Thánh, Phật thì phải dụng công chuyển được cái hiểu biết hữu lậu (còn mê muội) thành cái hiểu biết vô lậu (hết mê mờ).

Vì tám Thức có công năng khác nhau nên muốn chuyển thành trí cũng phải chuyển thành những loại trí có cùng một năng lực và diệu dụng. Thầy cũng đã nói tới cái diệu dụng tương đồng giữa thức và trí trong phần trên. Từ hàng phàm phu chuyển sang trí tuệ của một bậc Giác Ngộ, không phải là công việc một ngày một buổi, tuy có câu ‘Nhất Văn Thiên Ngộ’, nhưng Ngộ rồi thì phải dụng công tu tập để thực hành những điều mình đã ngộ, như thế gọi là ‘Tiệm Tu’.

Tiệm Tu là công năng tu tập. Quý Vị phải thường xuyên thực hành sự quán chiếu thâm sâu như Ngài Quán Tự Tại Bồ Tát dùng trí tuệ vô lậu, thực hành sự quán chiếu thâm sâu vào năm uẩn mới thấy được cái tánh chân không của năm uẩn mà độ được tất cả mọi khổ nạn. Sau khi quán chiếu được chân Tánh của sự, vật, hiện tượng, bên trong con người của quý vị và bên ngoài liên quan tới con người của quý vị rồi, tức là quý vị đã sử dụng khả năng phân biệt rõ ràng (minh liễu phân biệt) của Thức. Giai đoạn tiếp theo là phải đưa cái hiểu biết rõ ràng của thức lên hàng hiểu biết của trí tuệ với tất cả năng lực và diệu dụng của Trí (Giác Ngộ Trí Năng). Sự quán chiếu và sự chuyển hóa này phải thường xuyên được áp dụng vào các sự việc xảy ra hàng ngày, chung quanh quý vị. Như thế gọi là tu và hành.

Tu không phải là chỉ biết ngồi tụng Kinh, niệm Phật trong mỗi thời khóa. Tu là chuyển cái thức phàm phu thành trí tuệ giác ngộ, từng sát na, từng phút, từng giờ để nó thâm nhập vào tạng thức, thanh tịnh hóa các chủng tử bất thiện đã được huân tập. Khi sự quán chiếu và chuyển hóa đã được thuần thục thì không cần phải dụng công mà các nhận thức, hiểu biết tự động chuyển. Lúc nào trí tuệ cũng hiển lộ, cũng sáng ngời và quý vị trở thành Thánh giả lúc nào cũng không hay nữa. Vậy quý vị phải chuyển như thế nào?