Tìm Lại Chính Mình

Rũ Bỏ Chân Lý Thật Tự Do

Nhiều người suốt đời theo đuổi chân lý, đi đến chốn thâm sơn cùng cốc, rừng thiêng núi độc tìm thầy học đạo. Có người từng nói “Tôi yêu thầy nhưng không bằng tình yêu đối với chân lý”. Với họ chân lý là tất cả. Nhưng trong đời này, đâu là chân lý thực sự? Kiên quyết theo đuổi chân lý phải chăng là cố chấp?

Thực ra, trong cuộc sống thường ngày, chúng ta dễ dàng phát hiện rằng hôm nay đó là chân lý được mọi người thừa nhận, ngày mai có thể nó sẽ trở thành lời nói xằng bậy. Chân lý của người phương Tây, không nhất định đó cũng là điều mà người phương Đông thừa nhận. Dù đó là sự nhấn mạnh về triết học hay trí tuệ, tôn giáo cũng không thể khiến mọi người đều đồng ý. Ví dụ tôn giáo này luôn được coi là chân lý, nhưng tôn giáo khác lại coi đó là ma quỷ.

Nhìn từ phương diện lịch sử, bất kỳ một quan niệm, tư tưởng hoặc nguyên tắc nào cũng chỉ được đại đa số mọi người tạm thời coi là đúng, qua một thời gian, có những quan điểm mới hơn và tốt hơn, hoặc phương pháp tốt hơn xuất hiện, quan niệm tư tưởng hoặc nguyên tắc phương pháp vốn có sẽ bị đào thải. Ví dụ thời Hy Lạp cổ đại đến cận, hiện đại, về lĩnh vực triết học có nhiều trường phái nhưng quan điểm hoàn toàn khác nhau. Mỗi trường phái có lý luận và học thuyết khác nhau, tư tưởng triết học thường phủ định nhau, cái ra đời sau thường phủ định cái trước trên cơ sở kế thừa và phát huy uy điểm của cái trước, tư tưởng triết học hoặc bất kỳ một lĩnh vực nào cũng thay đổi, biến động theo thời đại, môi trường hoàn cảnh.

Vì vậy, “chân lý” thực chất chẳng qua là hiện tượng không có thật, có thể nói đó là cái trước mắt muốn đến gần, nhưng không phải là cái vĩnh hằng, mãi mãi, bất biến. Nó thường thay đổi theo thời gian, không gian. Vì vậy, thế giới chúng ta không thể có những chân lý bất biến, mà đã là những chân lý khả biến, thì cớ sao chúng ta phải khư khư cố chấp vào nó.

Tín đồ Phật giáo đối với Phật pháp cũng vậy. “Kinh Kim Cương” có nêu ra ví dụ: Mục đích của chiếc bè để đưa người qua sông, khi đã qua sông chúng ta không nên cố chấp, luyến tiếc rồi mang cả chiếc bè theo mình lên bờ.

Điều đó muốn nói rằng, Phật pháp bất quá cũng chỉ là phương tiện đưa mình qua sông, với những người chưa qua sông, hãy để cho họ nắm lấy Phật pháp, dựa theo những điều của Phật pháp để tu hành. Nhưng đối với những người biết vận dụng đúng đắn Phật pháp, cần phải hướng dẫn cho họ biết từ bỏ ngay cả Phật pháp. Ở đây Phật giáo muốn nói đến “giải thoát tuyệt đối, giải thoát rốt ráo”. Giải thoát đối với cả công cụ, phương tiện giúp mình giải thoát.

Đương nhiên, với người chưa hiểu Phật pháp, chưa biết tu hành, tín đồ Phật giáo sẽ nói với họ: “Phật pháp là cái tốt nhất. Phật pháp là chân lý.” Tuy nhiên với những người đã lĩnh hội về Phật pháp, cần phải hiểu được: Phật pháp chỉ là một biện pháp mà không phải là nguyên tắc để bạn phải giữ lấy một cách tuyệt đối, mãi mãi không bao giờ từ bỏ.

Ví dụ “Thường, lạc, ngã, tịnh” hoặc “khổ, tập, diệt, đạo” v.v… trong Phật pháp đạo lý sinh lão bệnh tử, ban đầu chúng ta coi chúng là chân lý, định kiến để nắm lấy chúng, nhưng một khi chúng ta dùng những chân lý này để phục vụ cho chính mình, hoặc giúp cho người khác, nên rũ bỏ chúng, mới có thể đạt được sự giải thoát thực sự.

Hoặc có người hỏi: Nếu người học Phật pháp khi vận dụng chúng lại không nắm giữ lấy chúng, đó có phải là sự định kiến vô tâm, có phải là sự không rõ ràng, không phân biệt được tốt xấu?

Không phải vậy! “Không chấp trước” ở đây đã từng trải qua quá trình “chấp trước”. Xả bỏ không phải vô tâm, vô ân mà xả bỏ thể hiện bạn đã đạt đến tầng cao hơn.

Theo đuổi chân lý, một khi bạn đã nắm bắt chân lý bạn còn phải biết xả bỏ ngay cả ý niệm về theo đuổi chân lý, đó mới là sự tự do đích thực.

Sắp Xếp Cuộc Sống Vẹn Toàn

“Kế hoạch cuộc đời” là cụm từ phổ biến hiện nay. Tuy nhiên khi nói đến kế hoạch cuộc đời mọi người chỉ tập trung ở quá trình từ sinh ra đến chết đi, chỉ dựa vào cuộc sống hữu hạn của cá nhân để vạch kế hoạch nhằm mang lại một cuộc sống trọn vẹn. Quan niệm này sẽ không thuộc phạm vi của kế hoạch mà tôi muốn nói. Theo quan điểm Phật pháp, cuộc đời không chỉ giới hạn trong cuộc sống hiện tại, không giới hạn trong quá trình ngắn ngủi từ sinh ra đến chết đi mà là quá trình kéo dài vô tận.

Hơn nữa kế hoạch cuộc đời của hầu hết mọi người đều mang giá trị hướng ngoại, chỉ tập trung quanh lĩnh vực trí tuệ và công việc. Kế hoạch cuộc đời chuẩn xác nên bắt nguồn từ sự thức tỉnh nội tại, quy hoạch những phẩm chất của toàn bộ cuộc đời, tìm ra điểm cân bằng của cuộc sống, đó mới chính là kế hoạch cuộc đời viên mãn.

Cũng có thể nói, kế hoạch cuộc đời đích thực bao gồm hai loại “hữu hình” và “vô hình”. Kế hoạch hữu hình là cái hướng ngoại, những vật chất, những hình thái cuộc sống, cái vô hình là những cái thuộc về nội tại, sự trưởng thành của khả năng tự kiềm chế, của tính cách, nhân phẩm của chúng ta. Kết hợp giữa kế hoạch hướng ngoại và hướng nội với nhau, đó mới là kế hoạch cuộc đời của chúng ta.

Khi bàn đến kế hoạch cuộc đời, tôi thường đưa ra hai nguyên tắc cho mọi người, thứ nhất cần có “tính định hướng”, thứ hai cần có “điểm đặt chân”, điểm đặt chân và tính định hướng có mối liên hệ tương hỗ. Nếu một người không có điểm đặt chân, sẽ không có điểm tựa để bật lên, giống như chiếc thuyền không có mỏ neo: nếu như thiếu đi tính định hướng, giống như con thuyền trôi trên mặt đại dương, không có la bàn dẫn đường, rất dễ gặp nguy hiểm.

Ngoài ra, bắt đầu từ sự hiểu biết, chúng ta nên có một kế hoạch cuộc đời. Gọi là hiểu biết, không phải dựa vào tuổi tác làm tiêu chuẩn, mà dựa vào sự trưởng thành của tâm sinh lý làm tiêu chuẩn. Cũng có thể nói, khi suy nghĩ của chúng ta đã chín muồi, nên bắt đầu có kế hoạch cuộc đời cho chính mình.

Khổng Tử nói: “15 tuổi ta dốc chí vào việc học, 30 tuổi đứng vững trong đời, 40 tuổi không còn nghi ngờ, 50 tuổi biết mệnh trời, 60 tuổi nghe gì cũng xuôi thuận, 70 tuổi thì thích gì làm nấy nhưng không trái với quy củ.” Nhưng khi Khổng Tử nói những điều như vậy, ông đã là một nhà tư tưởng lớn. Thông thường những thiếu niên mười mấy tuổi, không hiểu được thế nào là cuộc đời, định hướng cuộc sống, trường hợp này chúng ta không cần phải bàn đến hai chữ kế hoạch. Lúc đó, cha mẹ, nhà trường, xã hội và các phương tiện truyền thông, hướng dẫn thanh thiếu niên lập kế hoạch cho tương lai của mình, chỉ dẫn cho họ nên làm như thế nào cho tương lai.

Giúp đỡ thanh thiếu niên có kế hoạch cuộc đời, nên hướng dẫn họ định hướng cuộc đời. Vì vậy trong giáo dục, nên dựa theo khả năng trí tuệ của mỗi em, sự phát triển về tính cách và khuynh hướng, cho chúng biết được thiên phận và tư chất tự nhiên của mình, đồng thời cần dựa vào những điều kiện vốn có của chúng để phát triển, tiếp đó giúp đỡ họ xây dựng được nhân sinh quan đúng đắn. Ví dụ: trẻ nhỏ thích vẽ, nên hướng sự phát triển của chúng về lĩnh vực hội họa, những đứa trẻ thích âm nhạc, nên hướng sự phát triển của chúng về việc ca hát hoặc học cách sử dụng các nhạc khí, trẻ thích viết lách, nên hướng chúng phát triển theo lĩnh vực văn nghệ.

Thậm chí với những người trưởng thành cũng cần có kế hoạch cuộc đời. Một mặt cần nắm được tài năng, sở trường của mình; mặt khác cần tìm hiểu những nguồn tài nguyên, điều kiện hữu ích ở bên ngoài. Một khi đã nắm rõ được khuynh hướng về tài năng của mình và điều kiện hữu ích giúp phát triển tài năng ngoại tại, mới có thể tìm thấy phương hướng của cuộc sống, làm tốt được kế hoạch cuộc đời.

Đương nhiên, trí tuệ và sức khỏe của mỗi người khác nhau, môi trường, điều kiện giáo dục không giống nhau, vì vậy ở độ tuổi nào cần có công việc tương ứng, kế hoạch cuộc đời cũng không nhất định phải giống người khác. Ít nhất bạn cần định hướng cho riêng mình, như vậy mới biết được phương hướng để phấn đấu, nên đi về hướng nào trong tương lai.

Sự Điều Hòa Giữa Tâm Và Vật

Trong tiết học có nêu hai quan niệm gồm “duy tâm” và “duy vật”, nhưng thực ra tâm và vật là chỉnh thể thống nhất. Tâm con người thuộc tinh thần; thân thể, môi trường sống thuộc về vật chất. Sự tác động qua lại tương hỗ giữa môi trường hoàn cảnh tạo nên mối quan hệ giữa người với người, giữa người và vật. Thế nên con người vốn không thể tách rời khỏi vật chất, tâm vô hình nếu tách rời khỏi vật chất, tâm vô hình nếu tách rời khỏi vật chất hữu hình thì tâm không thể mượn một vật chất gì để biểu hiện. Tương tự, trong môi trường vật chất, nếu không có tâm làm chủ thì rất dễ bị vật chất làm mê hoặc, đánh mất bản thân.

Chúng ta không những không thể tách rời giữa tâm và vật để xem xét đánh giá đồng thời cũng không nên chỉ chú trọng một trong hai mặt: tâm và vật. Nếu nghiêng về một trong hai, cuộc sống chúng ta nhất định sẽ có sự xung đột, thông thường người ta thiên trọng về vật chất nhiều hơn. Nếu chúng ta đánh giá giá trị bản thân qua việc cân đo đong đếm những vật chất sở hữu bên ngoài; ví dụ: cách ăn mặc, xe cộ, số tiền gửi ngân hàng để cho rằng đó là vật bảo đảm cho tương lai mình. Nếu cho rằng địa vị và giá trị con người tỷ lệ thuận với vật chất sở hữu thì bạn là con người vật chất, giá trị của bạn bị phụ thuộc với những gì thuộc ngoại tại. Thực ra, bản chất của vật chất không phân biệt tốt xấu đến mức tuyệt đối nhưng chúng ta thường dùng chung để đánh giá giá trị bản thân, lấy giá trị vật chất để phán đoán địa vị cao thấp của một người trong xã hội: đây quả là một hiện tượng tâm lý kỳ quặc.

Nếu một người coi trọng vật chất, quên mất công năng nội tại của “tâm”, quên không dùng “tâm” để thể nghiệm cuộc sống mà chỉ biết theo đuổi vật chất, dựa vào vật chất thậm chí xem vật chất là một phần mạng sống của mình, như thế người đó chắc chắn là nô lệ của vật chất. Khi bạn thành người nô lệ của tiền tài, chú trọng hưởng thụ vật chất sẽ tạo nên tâm lý hư vinh hoàn toàn không có lợi cho sự thăng hoa của tinh thần và trưởng dưỡng nhân cách, điều này được người ta nói là “nhọc vì vật chất”.

Tuy chúng ta không nên theo đuổi vật chất thái quá nhưng cũng không nên phủ nhận giá trị của nó, hơn nữa càng không nên quá chú trọng, thiên hẳn về mặt tinh thần.

Theo tôi “tâm” trong quan niệm Nho giáo chính là “tâm” của chủ nghĩa nhân văn, “tâm” trong Đạo giáo thiên về chủ nghĩa tự nhiên còn chữ “tâm” trong Phật giáo là “tâm” của chủ nghĩa duyên sinh. “Tâm” theo chủ nghĩa nhân văn mà Nho giáo chủ trương có nội hàm là “nhân”, “nhân” trong nghĩa nhân ái, tình yêu thương con người và vạn vật; “tâm” theo chủ trương của Đạo giáo chỉ cho quan niệm về “đạo”; thông qua tâm để diễn dịch, phát huy ý nghĩa của Đạo.

Theo Phật giáo, “tâm” do nhân và duyên tạo nên, nó chứa đựng một sức mạnh thực tiễn, sức mạnh đó được gọi là Nghiệp. Nhưng muốn chuyển biến tâm phàm phu phiền não thành tâm trí tuệ giải thoát thì không phải “nghiệp” nữa mà gọi là “đạo” hay còn gọi là Bồ đề. Tuy nhiên ở đây chúng ta cần hiểu chữ “đạo” trong Phật giáo không giống với “đạo” trong Đạo giáo. “Đạo” trong Đạo giáo chỉ tự nhiên, còn “đạo” trong Phật giáo chỉ trí tuệ, giải thoát.

Tuy Nho, Lão, Phật có cái nhìn, có quan niệm khác nhau về “tâm” nhưng mục tiêu và xuất phát điểm đều có điểm chung là mong muốn thay đổi khí chất của con người, chuyển động vật tính trong con người thành nhân tính, sau đó lại cần phải siêu việt lên cả sự đối lập giữa nhân tính và động vật tính. Quá trình siêu việt lên khỏi các phàm tục, đi vào cõi tịnh thánh đó được Phật giáo mệnh danh là giải thoát; Đạo giáo gọi là “trở về với tự nhiên”, Nho gia gọi là “thành thánh thành nhân”. Từ điểm này chúng ta thấy rằng, Nho, Lão, Phật tuy có nhiều danh xưng khác nhau về “tâm”, mục đích tối hậu có phần bất đồng, nhưng đều có một điểm chung đó là cực kỳ coi trọng “tâm”.

Tài Năng Phù Hợp Với Công Việc

Hồi còn nhỏ, có lần bố dẫn tôi đi men theo con đường dọc bờ sông, lúc đó trời đã nhá nhem tối. Đàn vịt đang nằm trên đường bỗng ùa xuống sông, đợi chúng tôi đi qua chúng lại lên bờ. Bố nhìn đàn vịt đang bơi dưới sống liền bảo tôi: “Con thấy không, những con vịt lớn bơi để lại vệt sóng lớn, con nhỏ để lại vệt sóng nhỏ trên sông, nhưng bất luận thế nào thì những con sóng đó vẫn là con sóng của chính nó tạo nên và đều có đích chung là lên được bờ bên kia.”

Đi được mấy bước bố tiếp: “Con ạ, con người cũng cần học những chú vịt kia. Lớn lên, con bơi thế nào trong biển đời, đường con đi lớn nhỏ không thành vấn đề nhưng nhất định phải là con đường do con đi và nhất định con phải đi, không thể không đi. Không đi nghĩa là đời con bế tắc!”

Ý bố muốn nói, bất luận đường con đi lớn nhỏ thế nào đều cần phải đạt đến đích cuối cùng, nếu không đi thì chính điểm dừng lại là ngõ cụt.

Đấy là kỷ niệm sâu sắc, làm thay đổi đời tôi. Tôi thấy mình chỉ là chú vịt con, tôi từng thấy những “chú vịt lớn” có khả năng hô mưa gọi gió trong đời. Tôi tự thấy mình không thể giống họ, không thể sánh với họ và cũng không cần phải so sánh. Tôi vui lòng làm chú vịt con, đi theo con đường của riêng tôi.

Khi sư phụ tôi – ngài Đông Sơ Lão Nhân còn tại thế thường khuyên tôi phải học theo tấm gương của vị hòa thượng nào đó. Tôi nghĩ mình sẽ không học được!

Khoảng năm 1961 tôi sắp bế quan ở một ngọn núi tại Cao Hùng, có vị lão cư sĩ tặng tôi mấy cuốn sách của các vị cao tăng hiện đại ở Trung Quốc như Ấn Quang đại sư, Thái Hư đại sư, Hòa thượng Hư Vân và Hoằng Nhất đại sư rồi hỏi tôi: “Thưa thầy, thầy sắp bế quan, vậy tôi xin hỏi thầy sẽ đi con đường nào của một trong bốn vị sư đó?”

Tôi rất kính trọng bốn vị hòa thượng đó nhưng tôi nói: “Tôi thực sự không thể đi được bất kỳ con đường nào của các vị cao tăng đó, tôi đi riêng con đường của tôi.” Vị cư sĩ nói: “Thầy làm thể có ngạo mạn lắm không?”

Không phải tôi kiêu ngạo cũng không phải là thiếu chí khí mà chỉ là tôi muốn đi con đường của riêng tôi. Tuy nhiên tôi sẽ tham khảo con đường mà các vị ấy đã đi, tôi sẽ xem các vị ấy đã đi thế nào, có điểm gì tốt cho tôi, tôi sẽ dốc hết sức mình học theo, có thể học được bao nhiêu tôi sẽ học bấy nhiêu. Nhưng tôi tuyệt đối không bắt chước theo người khác, đồng thời tôi cũng không nhất định sẽ phải trở thành người nào khác ngoài tôi cả.

Vì thế, tôi đã yên tâm chuyên chú vào việc tu hành khi nhập thất. Tôi không phải chuẩn bị tâm lý để giúp mình trở thành bất kỳ vị cao tăng nào trong bốn vị kia, đồng thời cũng không ngông cuồng muốn mình sẽ trở thành vị cao tăng thứ năm. Tôi làm được gì, làm được bao nhiêu thì sẽ dốc hết sức mình để làm mà thôi.

Thực ra trong một bầy vịt nhất định sẽ có con đầu đàn, đương nhiên cũng sẽ có con nhỏ nhất đàn, thế nên đương nhiên chúng sẽ có những đường bơi khác nhau. Nhìn từ góc độ Phật pháp, sở dĩ như thế là vì mỗi một chúng sinh đều có nhân duyên, phúc báo khác nhau, vì thế mà khi nhìn thấy người khác thành công chúng ta chỉ nên tùy hỷ 2 chứ không nên nhất nhất học theo.

Những chú vịt con thoạt nhìn dường như chúng chẳng bơi đi, nhưng thực ra chúng không phải đang đứng yên trên vị trí cũ, chẳng qua chúng di chuyển quá chậm nên chúng ta cứ ngỡ nó không bơi mà thôi. Tuy nhiên, chậm nhưng tiến đều, không ngừng nghỉ, chậm nhưng kiên trì nhất định sẽ đến đích. Cũng giống như tôi, tôi tự nhận mình chỉ là chú vịt con, tuy bơi chậm nhưng trước nay tôi chưa từng phải cố lòng học theo bất kỳ một ai khác. Tôi chỉ biết mình đã bơi hết mình, tính đến nay, tôi cũng đã bơi được một quãng đường của tôi.

Chúng ta không nên ước mong mình “bơi” giỏi hơn người khác, không nên tìm giá trị của mình qua việc so sánh với người khác vì đó là điều rất đau khổ. Thế nên, tất cả mọi việc chỉ cần bạn dốc hết sức mình nhất định bạn sẽ tìm ra hướng đi, tìm ra con đường cho riêng mình.

Tâm Bình Yên Tĩnh Lặng Chính Là Sự Thành Công

Tâm lý chung của mọi người thường quan niệm rằng, thành công là phải có sự nghiệp vĩ đại, có danh vọng, có địa vị, có tài sản, có nhiều người vây quanh ủng hộ. Một người như thế mới là “người thành công” trong mắt mọi người.

Thực ra, muốn thành công như thế không khó cũng không phải là chuyện dễ. Nhìn chung không phải ai cũng làm được điều này nhưng ai cũng có cơ hội. Ví dụ như tôi, tôi thuyết pháp trên chương trình truyền hình cho mọi người, xem ra là việc không dễ chút nào, vì thế nhiều người nghĩ rằng, tôi là một người thành công. Nhưng, điều đó không có nghĩa là những người khác không thể làm được. Hơn nữa, đấy có phải là thành công? E rằng chúng ta cần phải suy nghĩ kỹ về điều này.

Vậy, rốt cuộc thành công là gì, làm sao để định nghĩa thành công? Khổng Tử lấy tam bất hủ: lập đức, lập công, lập ngôn làm tiêu chuẩn của thành công. Lập ngôn tức là người nêu ra những kiến giải có đạo lý làm chuẩn mực cho mọi người nương theo nhằm gặt hái những thành quả tốt đẹp. Thực ra muốn thành công trong việc “lập ngôn” không phải là điều dễ làm. Muốn làm được điều này đòi hỏi bản thân người đó phải có nhiều sáng kiến, có nhiều thành công chứ không đơn giản chỉ là cái máy phát thanh, chỉ nói nhưng không thực tế, không có bằng chứng chứng minh cụ thể.

Ý nghĩa chữ “đức” trong chữ lập đức chỉ cho đức hạnh. Bất luận về phương diện nào, cách đối nhân xử thế, tâm tính, tố chất làm người chỉ cần làm điều có lợi cho người khác, có lợi cho xã hội đều được gọi là “lập đức”. Người xưa thường nói “đức của đấng quân tử là gió, đức của người bình thường là cỏ”, bậc quân tử lập đức tức là tạo nên một phong tục, tập quán tốt đẹp, giàu tính mô phạm gương mẫu để mọi người nương theo, có khả năng chuyển hóa từ xấu thành tốt cho một nhóm người, một xã hội, một đất nước thậm chí chuyển hóa cho cả muôn đời.

“Lập công” nghĩa là làm những việc cần thiết trong những lúc cần thiết nhằm tạo phúc cho số đông.

Trong “tam bất hủ” đó, lập công là hữu hình, dễ nhìn thấy, người khác có thể nhận biết bằng ngũ quan. Nó không giống như “lập đức”; đức được ví như một sức mạnh có khả năng chinh phục, chuyển hóa từ xấu thành tốt, tuy nó vô hình nhưng có sức mạnh và sức sống rất lớn. Còn lập ngôn tức là dùng lời lẽ, lập luận để làm công cụ cảm hóa người khác, có thể là lập công cũng có thể là lập đức. Người nào thực hiện được ba điều đó được xem là người có thành công trong cuộc sống, bất luận tầm ảnh hưởng lớn nhỏ, nhiều ít.

Thế nên, nếu lấy ba điều đó làm quy chuẩn đánh giá thành công thì bất kỳ ai cũng có cơ hội thành công; xét về mặt tương đối, hiện nay một số người được xem là công thành danh toại trong xã hội nhưng không được tính là đã thành công. Rất nhiều người có sự nghiệp lớn trong xã hội hiện nay lại thiếu đạo đức; người có danh vọng cũng chưa hẳn là người đúng đạo lý. Vì thế xã hội hiện nay chỉ lấy tiền bạc làm thước đo giá trị con người. Thực ra những người có chức cao vọng trọng, có địa vị xã hội, có quyền thế, có nhiều tiền của chưa hẳn đã là người đóng góp công lao cho xã hội, chưa hẳn đã có cống hiến cho lịch sử. Vì thế sự thành công đích thực phải được đánh giá qua ba chuẩn mực mà đức Khổng Tử đã nêu trên.

Với phần lớn mọi người, việc lập ngôn, lập công, lập đức là điều khó làm, là điều viển vông. Thực ra, lập đức chính là sống đúng lương tâm của mình, không làm những điều trái với lương tâm, tuân thủ đạo đức, bản thân việc đó đã là “lập đức” rồi. Lập công, thành công tức là phải biết giúp đỡ người khác, nếu lời nói và việc làm của mình đều có lợi cho mình cho người, đó cũng là lập công, cũng là người thành công. Lập ngôn tức là biết an ủi, khích lệ người khác về mặt lời nói hoặc cả về quan niệm, thậm chí chỉ cần bạn biết khuyên nhủ người khác bỏ ác làm lành là bạn đã thực hiện thành công “lập ngôn”. Lấy những điều này làm tiêu chuẩn đánh giá thành công, thì ai ai cũng có thể “lập ngôn”, “lập công”, “lập đức”.

Nếu một người sống đến lúc gần trút hơi thở cuối cùng mới phát hiện mình sống một cuộc đời vô nghĩa, sống uổng, sống phí hoài, cảm thấy chết còn nhiều ân hận, chết không nhắm mắt; người như thế thì dù khi họ còn sống có bao nhiêu tiền bạc cũng xem như là người thất bại. Chỉ cần bạn cảm thấy rằng, mình đến với cuộc đời này không uổng phí, không sống luống qua ngày tức đã có thể xem bạn là người thành công. Không nói đến một đời, chỉ cần một ngày bạn thấy sống có ý nghĩa thì bạn đã thành công một ngày, có công đức của một ngày, chỉ một giờ có ích cũng có công đức của một giờ.

Thành công dù lớn nhỏ, nếu bạn biết tích lũy dần, cuộc đời bạn sẽ “đại thành công”, nhờ thế trí tuệ và phúc đức chúng ta cũng sẽ tăng trưởng. Khi phúc đức và trí tuệ tăng trưởng viên mãn thì lúc đó chúng ta mới xem là đại thành công chứ thành công không phải là chiếc cân chỉ biết đo số vàng, tiền mà con người sở hữu, cũng không phải là thước để đo địa vị của người đó trong xã hội, trong cuộc đời này.

Tìm Lại Cái Tôi Đích Thực

Tôi tin rằng, chẳng ai chịu nhận mình không biết mình là ai. Khi có người hỏi bạn là ai, chắc chắn bạn sẽ trả lời: “Tôi chính là tôi.” Nhưng bạn đã từng nghĩ cái “tôi” hoặc “chính bản thân tôi” rốt cục là cái gì chưa? Có thể từ nhỏ đến giờ, mọi người đều gọi bạn với các tên đó, bạn cũng đã nghe quen rồi, bạn sẽ cảm thấy cái tên đó chính là mình, mình mang cái tên như vậy.

Cũng có thể bạn cho rằng: “Thân thể của tôi là chính tôi, nhà của tôi chính là tôi, tư tưởng của tôi chính là tôi, năng lực của tôi là chính tôi, tài sản của tôi chính là tôi, vợ của tôi, người quen của tôi, con của tôi, đều là tôi”, tuy nhiên trong những câu nói đó chỉ thấy xuất hiện “của tôi…”, “của tôi…”, đã không nói rõ cái gì là “tôi”.

Ví dụ: Đây là thân thể của ai? Là thân thể “của tôi”. Tư tưởng của ai? Là tư tưởng “của tôi”. Quan niệm của ai? Là quan niệm “của tôi”. Phán đoán của ai? Là phán đoán “của tôi”. Tiền của ai? Chính là tiền “của tôi”. Tất cả đều là “của tôi…”, “của tôi…”.

Vậy “tôi” là cái gì?

Thực tế không có “cái tôi” đích thực!

Chúng ta không biết được mình là ai, bởi từ nhỏ chúng ta đã bị các quan niệm về giá trị bên ngoài chiếm hữu, bị hoàn cảnh vật chất dắt theo đi, trở thành nô lệ của hoàn cảnh bên ngoài mà chính mình không cảm nhận được. Vì sức khỏe của tôi, vì tài sản, những người trong nhà của tôi… của tôi, vừa khóc, vừa cười, vừa thích thú, lại vừa phiền muộn, tất cả đều vì “của tôi”, không có việc nào khác ngoài việc vì “tôi”. Đây quả là điều ngu ngốc!

Hãy suy nghĩ kỹ xem, khi chúng ta vừa ra đời, trong não của chúng ta vốn không có tri thức, học vấn và cũng không có trí nhớ, nhưng cùng với việc học tập những kiến thức trong nhiều năm, dần dần có thể phân biệt được tên, hình dạng và số lượng nhiều ít của sự vật, sau đó lại có những phán đoán về giá trị như “điều này có lợi gì với mình không? Có tốt với mình không? Ai là người yêu của mình? Ai là người không yêu mình? Tôi thích cái gì? Không thích cái gì?” Hơn nữa trong quá trình xã hội hóa lâu dài, con người học những cách nói chiều lòng người khác, học cách che đậy cái xấu xa thậm chí che khuất cả tình cảm, cảm giác đích thực của mình. Dần dần thành thói quen nói dối lòng, làm dối ý nghĩ, cuối cùng đánh mất khả năng nhận biết về mình – về cái tôi ban sơ. Cả thân và tâm sống mãi trong tình trạng mất khả năng tự chủ.

Cái tôi đích thực phải là cái tôi đủ khả năng điều khiển được chính mình, có thể sai khiến, khống chế được các hoạt động về tình cảm của mình. Tự mình có thể làm chủ được mình, đó mới là chính mình, nếu đã muốn đi về hướng đông sẽ không đi về hướng tây; có thể giúp đỡ người khác mà không phải là đi giết người, đánh người, lại có thể điều khiển được trái tim của mình, khiến cho nó trở thành một trái tim biết hổ thẹn, biết khiêm tốn, chứ không phải là trái tim kiêu ngạo, tự cao tự đại.

Tuy nhiên, chúng ta rất dễ bị ảnh hưởng bởi môi trường, dao động theo những ảnh hưởng từ bên ngoài. Theo Phật giáo, đó chính là việc thay đổi theo “nghiệp lực”. Nói đơn giản, nghiệp lực là sức mạnh của hết thảy hành vi cử chỉ trong vô lượng kiếp quá khứ ảnh hưởng, chi phối đến hành động trong đời hiện tại.

Tôi tin chắc bất kỳ ai cũng không muốn bị phụ thuộc vào hoàn cảnh, ai cũng hy vọng trở thành người có thể điều khiển được chính mình, và ai cũng muốn thay đổi nghiệp lực. Sự thay đổi này luôn luôn phụ thuộc vào ý chí của mình.

Tận tâm tận lực làm những việc có thể, học những điều nên học, gánh vác những thứ cần gánh vác, đóng góp hết sức mình, không ngừng sửa đổi bản thân, đó là phương pháp tốt nhất để tìm lại chính mình.

Chúc cho mọi người và hy vọng mọi người sẽ tìm được chính mình.

Tìm Lại Giá Trị Cuộc Sống

Nhiều người kêu khổ với tôi, nói rằng, sống trên đời này, thật vô nghĩa! Không những họ thường nghĩ ngợi lung tung, không cảm nhận sự tự tại của cuộc sống trước mắt, nghiêm trọng hơn, lòng họ luôn có cảm giác buồn chán, tương lai mờ mịt. Cuộc sống của họ như bị tê liệt, không tìm được giá trị đích thực của cuộc sống!

Để sống với giá trị đích thực của cuộc sống, hãy xem chúng ta tận dụng cuộc sống thế nào, khi nào bạn tận dụng cuộc sống, lúc đó cuộc sống mới có giá trị. Tuy nhiên giá trị cũng có hai mặt trái và phải.

Trước khi tạo ra giá trị, phát huy ý nghĩa của cuộc sống, thiết nghĩ bạn cần phải nắm vững những nhân tố tạo nên giá trị cuộc sống, về cơ bản có ba loại: thứ nhất là tư tưởng, thứ hai là ngôn ngữ, thứ ba là hoạt động của cơ thể. Phật giáo gọi ba điều này là “tam nghiệp”: Hành vi trong hoạt động của cơ thể gọi là “thân”, hành vi ngôn ngữ gọi là “khẩu”, hành vi của tư tưởng gọi là “ý”. Giá trị phải trái thế nào của cuộc sống dựa trên việc chúng ta vận dụng ba điều này như thế nào.

“Mặt trái” giá trị cuộc sống là sự phát triển không đầy đủ ở mặt đạo đức, nhân cách; có nhu cầu tham vọng vật chất quá lớn, quá quan tâm đến việc ăn uống, quan hệ nam nữ… Điều đó thuộc về bản năng động vật, là biểu hiện của thú tính; ngày nào những tham vọng tầm thường đó còn ngự trị trong bạn, ngày đó điều thiện sẽ vắng mặt trong lòng bạn.

“Mặt phải” giá trị cuộc sống là gì? Là người đó phát huy những hành vi mà một người cần có, bao gồm: đạo đức luân lý, sự tôn trọng trong cách đối nhân xử thế, tư tưởng. Đặc biệt là điều thứ ba, con người trở nên đáng quý do con người có lý tính, có suy nghĩ và tư tưởng.

Hổ sẽ ăn thịt người, chỉ cần chúng có cơ hội ăn. Bất cứ lúc nào chúng cũng nghĩ cách để ăn thịt mà không cần phải có cách nghĩ như thế nào, chỉ cần chúng muốn ăn, nó sẽ không tự hỏi lại liệu con người có thể ăn được không? Ai có thể ăn được? Nếu con người không có tư tưởng, lời nói và việc làm của họ sẽ rất dễ giống với động vật.

Trong tất cả các loại động vật, chỉ con người mới có tư duy, vậy tại sao chúng ta không biết tận dụng ưu điểm này để cuộc sống có ý nghĩa? Học cách giúp đỡ vì người khác để giá trị cao đẹp của cuộc sống thể hiện rõ nét.

Chúng ta hãy bình tĩnh nhìn lại mình xem “những điều tôi đang nghĩ có đúng với chuẩn mực đạo đức không? Có hợp lý không? Có tác dụng tốt không? Có thực tế không? Thường xuyên nhắc nhở mình, bạn sẽ phát hiện: suy nghĩ hữu dụng chiếm tỷ lệ rất thấp so với những suy nghĩ vô dụng, phi đạo đức.

Tuy nhiên một số người dụng tâm vào các phương diện khác, kết quả các dụng tâm đó trở thành tâm lý cơ hội, xảo trá. Ví dụ: Rõ ràng trong lòng cảm thấy tức giận, muốn mắng người khác, nhưng không nói thậm chí không biểu hiện trên nét mặt, hoặc ban đầu muốn nói gì đó, sau khi suy nghĩ, vì lợi ích cá nhân hoặc lý do nào đó có lợi cho mình, mà nói ngược lại những gì mình đang suy nghĩ khiến mọi người lầm tưởng là người tốt, là quân tử, là người đáng tin cậy.

Nếu chúng ta vận dụng sở trường, tức vận dụng khả năng tư duy của con người cho những mưu cầu toan tính cá nhân như thế, vô tình chúng ta trở thành kẻ “lợi dụng tư duy” để làm điều xấu. Chúng ta không chỉ làm người quân tử, làm người tốt qua vẻ ngoài mà quan trọng nhất chúng ta cần thể nghiệm nội tâm, thay đổi nội tâm mới thực sự tạo ra ý nghĩa cuộc sống, phát huy giá trị của cuộc sống.

Tin Vào Chính Mình

Nguồn động lực giúp chúng ta đối nhân xử thế là lòng tự tin. Người có lòng tự tin thường làm việc với tinh thần dũng cảm, hăng hái, dứt khoát và triệt để. Thiếu tự tin thường làm việc trong tâm trạng sợ trước lo sau, đầu voi đuôi chuột, dậm chân tại chỗ…

Tuy nhiên có người ngộ nhận tự tin với tự phụ, kiêu ngạo, cho rằng khoe khoang khoác lác là biểu hiện của lòng tự tin. Chỉ người nào thiếu tự tin mới nói và làm vậy. Kẻ bạc nhược, sợ hãi thường đao to búa lớn, để che dấu khuyết điểm. Sở dĩ họ ngộ nhận như thế vì chưa hiểu ý nghĩa đích thực của lòng tự tin.

Tự tin xuất phát từ việc hiểu rõ chính mình. Người nào càng hiểu mình, càng tự tin. Khổng Tử nói “biết thì bảo rằng biết, không biết cứ nói là không biết, ấy mới là người biết”. Khi bạn hiểu rõ năng lực, kiến thức, sở trường, biết khuyết điểm, thiếu sót, thậm chí biết tài sản mình sở hữu, biết tình trạng sức khỏe của mình thế nào, mới có lòng tự tin.

Tại sao phải hiểu rõ khuyết điểm của mình? Ví dụ, ngày nào đó tôi biết mình đang đau họng, tôi mới biết cách điều chỉnh âm lượng và tốc độ lời nói mình, khi đau tôi sẽ nói nhỏ, nói chậm. Biết khuyết điểm để phòng ngừa, lưu ý, đưa ra những giải pháp thích hợp để hoàn thành công việc. Khuyết điểm không phải điều xấu, không ai toàn vẹn cả. Điều quan trọng là phải tự biết khuyết điểm, bạn biết càng nhiều khuyết điểm của mình, càng có cơ hội trưởng thành, càng có niềm tin về mình.

Ví dụ, nếu biết sử dụng máy vi tính, sẽ mang lại rất nhiều tiện lợi cho mình, nhưng tôi không biết gì về nó cả, nếu có người hỏi tôi về máy tính, tôi sẽ nói là “tôi không biết”. Tôi không hiểu chính trị, nên nếu có người hỏi tôi về điều này, tôi sẽ không nói, dù có ép, tôi cũng không biết nói gì, vì tôi không am hiểu chính trị, nên tin chắc rằng, nếu mình nói sẽ toàn nói sai. Đây chính là sự sáng suốt của người hiểu rõ chính mình!

Hiểu rõ bản thân cũng là một sự tự tin, tự tin có được từ việc thừa nhận những thiếu sót của mình.

Vậy chúng ta có nên học tất cả những gì mình chưa biết không? Không nhất thiết phải học. Kiến thức, sở trường của mình, nếu có lợi cho xã hội, nhất định phải làm, phải cho; nếu phát hiện còn nhiều thiếu sót, còn điều chưa hiểu trong phạm vi sở trường, hiểu biết của mình, bạn nên học, nên tìm tòi nghiên cứu thêm để hoàn thiện mình về phương diện này. Những kiến thức nên bổ trợ cho kiến thức chuyên môn, chỉ cần hiểu những vấn đề cơ bản là được, bạn không nên “vượt rào”, ví dụ, người xuất gia lại bàn về máy tính, bàn về chính trị, không phải là chuyện buồn cười, chuốc lấy sự chê bai của thiên hạ sao?

Hiểu rõ chính mình còn hàm nghĩa, mình tự biết khả năng chịu đựng, giới hạn của bản thân. Biết điều này giúp bạn không lo âu, phiền muộn, tự trách, vì bạn hiểu mình làm hết mình cũng chỉ đến thế, không nên làm những việc ngoài tâm tay với.

Khi tôi diễn giảng Phật pháp, dạy cách tu hành cho Phật tử, tôi rất tự tin, vì đây là sở trường, là nhiệm vụ của tôi. Tôi hiểu được bao nhiêu, làm được chừng nào về Phật giáo, tôi sẽ hết lòng nói cho mọi người biết, với tôi, thế là quá đủ. Khi đó, dù người khác không chấp nhận, cười chê, vẫn không sao, vì tôi biết, mỗi người có lập trường, kiến giải khác nhau. Tuy nhiên, nếu có cơ hội, nhất định tôi sẽ tiếp tục giải đáp thắc mắc, hoặc nói thêm cho người đó những phần họ hoài nghi, không chấp nhận. Nếu người nghe giải thích có lý, đúng sự thực, tôi sẽ vui vẻ tiếp thu, ghi nhận, học hỏi.

Tự tin đến từ sự hiểu rõ chính mình. Hiểu mình giúp mình tự tin, tin vào sở trường của mình, vào khả năng có thể cống hiến cho xã hội. Khi đó bạn sẽ không lo lắng, phiền muộn, hay làm quá sức, cuộc sống nhờ thế nhẹ nhàng, thanh thản hơn. Từ điểm này, chúng ta thấy, tự tin đóng vai trò cực kỳ quan trọng cho sự trưởng thành của đời mình.

Tôi Nhưng Không Phải Là Tôi

Trước đây, khi tôi bắt đầu dạy thiền và giảng giải về thiền cho mọi người, bài đầu tiên tôi bàn về quan niệm “vô ngã” trong Phật giáo. Ngộ và quá trình khai ngộ là công đoạn diệt tận gốc cái tôi. Khi nào còn cái tôi, còn ngã chấp thì khi đó, bạn chưa thể giác ngộ. Ví dụ, tôi thấy đói nên phải vất vả làm việc kiếm tiền mua thức ăn; do tôi muốn thành danh nên tôi nỗ lực làm việc, học hành để mong xã hội biết đến tôi, khâm phục tôi. Nếu không có cái “tôi”, sẽ không còn động lực thúc đẩy làm bất kỳ điều gì nữ. Nếu không còn cái “tôi” thực sự, lúc đó bạn sẽ nhận được gì? Ai nghe Phật pháp?

Sau đó tôi nhận thấy, giảng Phật pháp như thế e rằng quá khó cho người sơ cơ. Dần dần tôi đúc kết kinh nghiệm, quyết định chọn cái hữu ngã – có cái tôi thực sự để bắt đầu công việc tu tập. Tất cả mọi việc từ học Phật đến hành thiền đều bắt đầu từ cái tôi “thực sự” kia. Ngã là cái đeo đẳng không thể nào từ bỏ, ngay cả khi bạn nói “tôi không còn tham muốn gì nữa”, bạn vẫn xuất phát từ cái tôi mà bạn cho là có thực đã. Thậm chí khi có người nói “tôi có quá nhiều phiền não, mong sẽ sớm đoạn trừ, chứng thành Phật quả, đạt đến cảnh giới vô ngã”, vẫn xoay quanh cái tôi, không thể lìa xa cái tôi… tôi rốt cục vẫn là tôi. Nên bất luận thế nào, bạn phải xuất phát từ việc “có cái tôi” mới mong đạt đến “không còn tôi – vô ngã”.

Người chưa am hiểu Phật pháp, chưa tu hành, sẽ không bao giờ hiểu “tôi rốt cục là gì. Ngày nào bạn cũng nhắc đến “tôi”, cái này của tôi, thân thể tôi… thế nhưng bạn không hiểu tôi là gì, tôi là ai! Thực ra, cái tôi hiện hữu trong từng suy nghĩ, trong từng hành động kia không phải là “ngã – tôi” mà đó là “ngã sở cái của tôi”.

Có vị triết gia nổi tiếng nói “tôi tư duy nghĩa là tôi tồn tại”, cho rằng “tư duy” là cái tôi đích thực.

Ngày nào chúng ta cũng nghĩ kia là của tôi, kia là tôi, suy nghĩ này là tôi… nhưng một ngày chúng ta có không biết bao nhiêu suy nghĩ, thế thì, đâu mới là điều suy nghĩ của tôi?

Có người nói, thân thể này của tôi, quan niệm kia của tôi, tài sản là của tôi, môi trường của tôi, thế giới này của tôi. Phân tích kỹ, trong tất cả cái đó, chưa một vật nào xưng danh với từ “tôi” cả.

Hoặc có người nói: “sự vĩnh hằng mới là cái tôi đích thực”, nhưng vĩnh hằng là gì? Tất cả tư duy, quan niệm bất quá chỉ là quá trình khởi niệm, diệt niệm tiếp nối liên tục, chẳng có điều gì vĩnh hằng bất biến cả. Thân thể, môi trường bên ngoài không có gì dừng lại trong chốc lát, nó luôn luôn biến đổi vô thường, vậy rốt cục có gì vĩnh hằng bất biến?

Nhìn theo quan điểm Phật học, thiền học, khi chưa giác ngộ, chưa có trí tuệ bát nhã thì “tôi” chỉ là cái tiếp nối liên tục của vọng niệm.

Người xuất gia đọc kinh sách và tu hành lâu năm nhưng phiền não cũng nặng nề như thường, nóng nảy bồng bột, tham lam ích kỷ, làm những việc không nên làm như người bình thường không tu tập, tại sao thế? Vì họ chưa nhìn rõ về “tôi”, không làm chủ được “tôi”.

Khi nào bạn hiểu rõ bản thân, lúc đó bạn mới làm chủ được mình. Vì thế, muốn tu hành, công việc đầu tiên là phải hiểu rõ về cái gì là “ngã”, gì là “phi ngã không phải tôi”, từ đó mới thay đổi mình, chuyển hóa mình. Ngược lại, không biết tôi là ai, nhất định sẽ không biết “tôi” muốn làm gì, làm cho ai.

Tôi vừa là tôi, vừa không phải tôi, nó không có một diện mạo cụ thể, nhưng có thể thay đổi nó qua sự tu tập. Khi “tôi” thay đổi thì những cái “của tôi” tự nhiên cũng sẽ thay đổi theo.

Muốn hiểu rõ tôi, bước đầu tiên phải từ bỏ quan niệm về “tôi” đã. Bạn phải tạm thời khẳng định cái tôi này là giả tạo, hư huyễn, từ đó làm tôi trưởng thành trên cơ sở “vô ngã”, lấy cái không phải tôi để làm của tôi. Không nên nghĩ đến những điều không nên nghĩ, không nên nói những điều không đáng nói. Không nên làm những điều không nên làm. Ngược lại, bạn phải làm những điều nên làm, nghĩ những điều nên nghĩ, nói những điều nên nói. Cố gắng phát huy điều thiện, trừ bỏ những điều bất thiện. Nói cách khác, bạn phải làm hết thảy điều thiện, từ bỏ hết thảy điều ác. Khi bạn thực hiện được thể, dần dần sẽ cảm nhận được ý nghĩa của “vô ngã”.

Tự Do Và Tôn Nghiêm

Khi con người đã có danh lợi, sẽ phát hiện ngoài những thứ đó, cuộc sống cần những thứ cần thiết khác quan trọng hơn, đó là sự tôn nghiêm và tự do.

Nói đơn giản, tự do là hài lòng mãn nguyện, không bị ràng buộc; tôn nghiêm là không phải chịu sự tủi nhục, ấm ức nào. Ngược lại, bị gò bó, ràng buộc tức mất tự do, còn tủi nhục, ấm ức, áp bức nào là mất tôn nghiêm.

Trong thời kỳ chiến tranh độc lập ở Mỹ, Patrick Henry từng nói “mất tự do đồng nghĩa với cái chết”, sau đó những người theo đuổi tự do đã lấy câu đó làm châm ngôn cho mình. Khi đảng thống trị sử dụng quân sự, vũ lực, chính trị, văn hóa, tôn giáo để đàn áp giai cấp bị trị khiến họ không dám nói lên ước muốn mình, không dám làm việc mình thích, đấy chính là mất tự do. Những người phạm pháp bị giam từ mất tự do vì họ sử dụng không đúng cái tự do của mình. Họ tự làm tự chịu, giam cầm những thành phần bất hảo đó để bảo vệ tự do cho số đông là điều cần thiết, nên làm. Thông thường người ta quan niệm rằng, tự do tức thân thể không bị giam cầm, tù túng, tâm lý không bị ràng buộc ức chế; muốn làm gì, nói gì cũng được. Xưa nay, tự do mà mọi người nhắc đến đều xuất phát từ tâm lý của người đi chinh phục. Để có cơ hội phát triển tham vọng của mình, họ bành trướng cái tôi và tìm đủ mọi cách để giành lấy môi trường hoàn cảnh bên ngoài, thực ra ai cũng đều biết đấy là sự tự do không chính đáng, tự do trên cơ sở cướp mất tự do của người khác.

Vì thế vào thời đại cách mạng Pháp, bà Manon Jeanne Phlipon có câu nói nổi tiếng “Tự do, tự do, biết bao nhiêu tội ác đã nhân danh ngươi để gây bao tội ác”. Tự do nhằm thỏa mãn tham vọng ngông cuồng của mình, song song với việc làm đó là hạn chế hoặc cướp mất sự tự do của người khác. Đấy cũng được gọi là tự do nhưng đó là tự do bất chính.

Tự do đích thực phải là sự tự do chung sống hài hòa giữa mình và người. Tự do phải kết hợp lợi ích cá nhân và tập thể, không được đặt tự do cá nhân lên tự do của tập thể, của xã hội. Nếu ai cũng chỉ biết tự do cá nhân, sẽ làm cho xã hội đại loạn, nảy sinh nhiều vấn đề nan giải, thậm chí chiến tranh và hủy diệt. Ngày nay trên thế giới thường xảy ra chiến tranh, xung đột, mâu thuẫn do có quá nhiều người, quá nhiều thế lực lợi dụng tự do, chỉ biết tự do của cá nhân hoặc tập thể nhỏ của mình trong xã hội.

Tôn nghiêm là gì? Có người nói “tôn nghiêm của bản thân do người khác mang lại”, đây là quan niệm sai lầm! Chúng ta thường nói, phải tôn trọng chính mình trước mới được người khác tôn trọng sau. Ý muốn nhắc nhở, chính chúng ta nếu không biết tôn trọng mình, làm sao có được sự tôn trọng từ người khác? Muốn tôn trọng bản thân, trước hết phải tôn trọng người khác. Tôn trọng người khác là gián tiếp tôn trọng mình. Chỉ biết yêu cầu người khác tôn trọng mình, chứ không biết tôn trọng người khác, nếu bạn có được cũng chỉ là sự tôn trọng bên ngoài, trong lòng họ có thể sẽ là sự khinh bỉ.

Tôn nghiêm đích thực bao gồm cả tính tự trọng trong đó. Tôn trọng trách nhiệm bản thân, tôn trọng thân phận mình, tôn trọng người khác, xây dựng mối quan hệ hiểu biết, tôn trọng lẫn nhau. Người làm cha làm mẹ phải có hành vi cử chỉ đúng với tư cách người làm cha mẹ, không nên có tính gia trưởng, xem mình là trung tâm, là quyền uy tối cao trong nhà, muốn làm gì thì làm. Muốn được con cái tôn trọng, phải biết thương yêu, chăm sóc, quan tâm nuôi dạy con cái. Khi làm được như thế, bạn mới có đủ tư cách để làm cha, làm mẹ, mới có sự tôn trọng thực sự của con cái, nếu không, chỉ là sự tôn trọng rỗng tuếch, thậm chí còn đánh mất sự tôn nghiêm của mình trong lòng con cái.

Tôn nghiêm và tự do có được từ người khác, cũng có thể do mình cho người khác sự tôn nghiêm và tự do mà nên. Tự do và tôn nghiêm theo kiểu cướp mất tự do người khác, bắt người khác tôn trọng mình, có thể làm được nhưng không thực, không lâu dài.

Hiện nay, người muốn tự do, muốn được tôn trọng trong xã hội có quá nhiều, trong khi đó, lại thiếu người biết tôn trọng, biết cho người khác sự tự do, vì thế xã hội ngày càng hỗn loạn.

Nếu chúng ta muốn xây dựng cõi tịnh độ, cõi thiên đường ngay trong cuộc đời này, nhất định phải tìm tự do và tôn nghiêm theo cách thứ hai.

Ươm Hạt Giống Từ Bi Trí Tuệ

Tự trưởng thành rất quan trọng, cũng không bao giờ có giới hạn, nhưng phải chẳng đó là mục đích cuối cùng của cuộc sống? Trong giai đoạn còn phàm phu, chúng ta cần không ngừng trưởng thành, nỗ lực vun bồi nhân cách, mở rộng giới hạn đời mình. Những khi đạt đến quả vị Bồ tát, sẽ không còn vấn đề trưởng thành hay không nữa.

Chư vị Bồ tát được nhắc đến trong kinh Bát nhã, Kim cương, kinh Duy ma, đều có từng cấp bậc riêng. Mỗi cấp bậc nói lên vị trí tu chứng của vị đó. Khi đạt đến “vô sinh pháp nhẫn”, phiền não không còn sinh khởi, tận diệt phiền não, từ quả vị này, chư vị Bồ tát không còn phải làm gì cho mình nữa, không còn phải tu tập sửa đổi điều gì nữa, mà chỉ vận dụng từ bi và trí tuệ một cách tự nhiên, nên không còn vấn đề trưởng thành hay không nữa. Vận dụng từ bi trí tuệ một cách tự nhiên, là định luật “tính trong động, động trong tính, tính tuyệt đối và động tuyệt đối” của vật lý học. Đạt đến quả vị này, phiền não tận diệt vĩnh viễn không còn sinh khởi, nên “vĩnh viễn bất động”, luôn trong trạng thái tĩnh. Nhưng trí tuệ và từ bi trở thành hai nguồn động lực vận động phát triển mãi mãi không ngừng, nên “tuyệt đối vận động”. Phiền não đoạn diệt tận gốc, nên không cần phải dụng tâm điều khiển, khống chế, hóa giải. Trí tuệ, từ bi phát huy diệu dụng vào việc độ sinh, nên không cần phát nguyện, không cần quyết tâm, không cần bàn đến mục tiêu để nỗ lực nữa. Lúc đó chỉ có hành vi duy tác, luôn trong trạng thái tĩnh nhưng từ bi, trí tuệ, chưa bao giờ xả bỏ hạnh độ sinh. Thực hiện công hạnh hóa độ vô duyên 5 mọi lúc mọi nơi, mọi đối tượng. Khi đó không cần phải xác định cần làm gì, mà chỉ tùy duyên ứng hiện.

Duyên được nhắc đến ở đây chỉ duyên giữa chư Phật, Bồ tát và chúng sinh. Một khi duyên của chúng sinh bắt nhịp với từ tâm, trí tuệ tâm của Bồ tát, sẽ tự nhiên tác động, hóa giải phiền não, đau khổ cho chúng sinh. Thực ra, bất kỳ chúng sinh nào cũng có duyên với Phật, với chư vị Bồ tát. Chỉ cần chúng sinh thành tâm hướng về Phật, về Bồ tát, thì lúc nào các vị đó cũng ra tay cứu độ.

Phàm phu chúng ta cần phải thực hiện bằng được một việc, đó là phát nguyện, sau đó, vận dụng tất cả tâm trí mình để thực hiện lời thề nguyện đó. Như thế mới mong gặt hái thành tựu trên đường tu tập. Nhưng các vị đại Bồ tát không cần cố tạo bất kỳ duyên nào, nên thường gọi là “đại từ vô duyên” 6. Bồ tát không cần phát nguyện, vì ngài có mặt khắp nơi để độ sinh, nên kinh thường nói, các vị Bồ tát có lòng từ bi vô lượng, trí tuệ vô biên.

Ngoài ra, Phật và Bồ tát không cần phải “thể nhập vô ngã”, căn bản vì các Ngài không còn tự ngã, không còn lấy mình làm trung tâm, không còn mong cầu gì cho riêng mình, không còn phải hỏi “nên làm gì, không nên làm gì”, “nên cứu ai, không nên cứu ai”, “nên đi về đâu, không đi về đâu”… đấy chính là vô ngã.

Vô ngã không có nghĩa là chẳng có gì cả, mà là không còn đối tượng phiền não, không còn chủ thể phiền não, không còn ý thức rằng mình có giá trị hay không, không còn biết mình tồn tại… căn bản vì không còn ý nghĩ là “tôi”, là “của tôi” nữa.

Có người cho rằng, đến cuối cùng, tất cả đều vô ngã, phải chăng đó là sự trống rỗng? Thực ra, sau khi thành Phật, nhập vô dư, 7 Niết bàn, thì trí tuệ của Phật vẫn mãi mãi khởi tác dụng trong việc độ sinh ở đời. Cõi tịnh độ của các Ngài vẫn có mặt khắp mười phương thế giới, các Ngài ứng hiện khắp tam giới độ sinh, nhưng vẫn thường ngự trong tòa bồ đề. Đây là trạng thái cao nhất của giác ngộ, trạng thái hoàn toàn vô ngã, đồng thời đây mới chính là cái đích thực sự mà chúng ta hướng tới.

Xác Định Phương Hướng

“Xác định hướng đi cho cuộc sống” là quan niệm tôi thường nêu ra trong những năm trước đây.

Thực chất không chỉ là thanh niên, người trung niên, người già đều cần có phương hướng. Bởi nếu người trung niêm không có phương hướng, rất dễ đối diện với tình cảnh “người đến tuổi trung niên mọi việc đều rất đau khổ”, người già không có phương hướng, sẽ rơi vào tình trạng khủng hoảng khi sắp từ giã cuộc đời.

Vì vậy, trong cuộc đời của chúng ta, cần liên tục nhắc nhở về phương hướng của cuộc đời. Có một kế hoạch lâu dài, con người mới không cảm thấy mù mờ khi bước vào ngã rẽ của cuộc sống.

Cái gọi là phương hướng của cuộc sống, thực chất chính là mục tiêu của cuộc sống. Đầu tiên cần xác định đúng phương hướng chủ đạo sau đó mới xác định mục tiêu thứ yếu, như vậy phương hướng thứ yếu mới không bị sai lệch. Sau khi xác lập được mục tiêu chính, thì những mục tiêu thứ yếu khác đều phải bổ trợ cho mục tiêu chính này. Công việc có thể thay đổi, nghề nghiệp có thể thay đổi dễ dàng, môi trường công việc có thể thay đổi, điều duy nhất không thay đổi chính là nỗ lực theo phương hướng đã chọn. Nếu chúng ta không có những mục tiêu lớn, lâu dài, sẽ rất dễ dàng mất phương hướng.

Trong hoạt động thực tiễn, lúc nào cũng cần dựa vào mục tiêu chính, xem đó là tiêu chuẩn trong việc tu thân. Ví dụ, mục tiêu lớn nhất của bạn là theo đuổi sự nghiệp phúc lợi vì đất nước và xã hội, vậy liệu bạn có thể hại rất nhiều người để có được một khoản tiền phi pháp, hoặc làm một số việc xấu để có quyền lực rất mạnh trong tay? Đương nhiên là không làm được, bởi những việc đó trái với mục tiêu lớn mà bạn đã đặt ra.

Vậy nên quyết định như thế nào đối với mục tiêu của chúng ta?

Cần dựa vào những điều kiện mà mình có được, cộng với môi trường xung quanh và bối cảnh thời đại để quyết định phương hướng, chúng ta không nhất định làm một nhân vật vĩ đại hoặc phải là một người thành công, nhưng nhất thiết cần bồi dưỡng nhân cách cao đẹp và có sự ổn định trong cuộc sống. Trong đó sự yên ổn về tinh thần chính là mục tiêu quan trọng nhất.

Rất nhiều người thường hiểu nhầm ý nghĩa của xác định phương hướng, cho rằng thiết lập phương hướng nghĩa là đang chuẩn bị làm việc gì đó to lớn. Làm việc có sự quyết tâm sẽ có lợi cho mình, nhưng đôi khi hoàn cảnh không cho phép bạn có thể hoàn thành được điều đó. Ví dụ, nếu bạn muốn kiếm được nhiều tiền hoặc muốn trở thành một ông chủ của doanh nghiệp lớn, điều này rất tốt, nhưng nếu không đạt được mong muốn đó, bạn vẫn phải tiếp tục sống, không nên vì điều đó mà mất đi mục tiêu cuộc sống. Hơn nữa dù là kiếm tiền hay trở thành ông chủ doanh nghiệp đều không phải là phương hướng đích thực trong cuộc sống.

Phương hướng đích thực chính là trong cuộc đời cần luôn giữ sự yên ổn về tinh thần, sức khỏe, sự an toàn và hạnh phúc của mọi người.

Với tôi, do hiểu được năng lực của mình, cũng biết được mình nên làm gì, không nên làm gì, vì vậy tôi sẽ không bị mất phương hướng. Nếu có người nhờ tôi làm những việc trái với phương hướng của tôi, họ đưa ra những điều kiện rất tốt với tôi, tôi cũng sẽ không bị sự mê hoặc mà giúp họ.

Một khi đã quyết định được phương hướng, không nên đứng núi này trông núi nọ mà thay đổi. Mặc dù đường đời đầy rẫy chông gai, khó khăn, nhưng chỉ cần phương hướng của chúng ta không đổi, dù con đường có gian khổ đến mấy, dù đó là con đường lớn hay nhỏ, cuối cùng ta vẫn bước đi được trên con đường của mình.