Tìm Lại Chính Mình

Lời Dẫn

Con người hiện đại đang sống trong một hệ thống giá trị đa nguyên và hỗn loạn, ai cũng muốn tìm tự do cho riêng mình. Do muốn tìm tự do bên ngoài nên họ không biết gốc rễ của tất cả các vấn đề nảy sinh bên trong chính họ, đương nhiên họ càng không biết thực chất tất cả các đáp án đó lại nằm trong nội tâm mình. Vì vậy, muốn giải quyết triệt để các vấn đề đó, đầu tiên bạn hãy nhìn lại chính bản thân mình, trở lại với bản thân mình.

Tìm lại chính mình là một trong những tác phẩm hay của Hòa thượng Thánh Nghiêm, liên quan mật thiết đến đời sống tâm linh của con người hiện đại. Toàn bộ cuốn sách chia thành bốn phần lớn gồm: 1. “La bàn định hướng cuộc đời”; 2. “Giải thoát cho mình”; 3. “Tìm về âm thanh nội tại”; 4. “Khẳng định bản thân, trưởng thành và thể nhập vô ngã”.

Là bậc thầy hướng dẫn đời sống tâm linh của xã hội đương thời, Hòa thượng Thánh Nghiêm không giống với những tác giả bình thường chỉ bàn luận đến thành công và trưởng thành của mỗi cá nhân. Xuất phát từ tầm nhìn vĩ mô, ngài cho rằng khi con người xác định được phương hướng đúng đắn, hòa mình vào mục tiêu chung của nhân loại, tự nhiên sẽ định vị được bản thân, không đi lệch hướng. Hơn nữa, trưởng thành của mỗi cá nhân chính là sự trưởng thành của cả nhân loại, thành công của cá nhân chính là thành công của toàn xã hội, cá nhân và tập thể không mâu thuẫn đối lập mà tác động qua lại, bổ trợ cho nhau. Nếu không có trí tuệ uyên thâm, thiếu hiểu biết cuộc đời thì làm sao có được tầm nhìn rộng lớn và sâu sắc như thế được!

Tìm lại chính mình là kết tinh của tâm từ mẫn, trí xuất trần giúp chúng ta tìm lại nẻo về bản lai diện mục, đối diện với chính mình.

Bận Nhưng Vui Mệt Mà Hoan Hỷ

Muốn thành công trong bất kỳ một ngành nghề nào bạn đều phải có sự nỗ lực. Có thể bạn phải sống vất vả, ăn không ngon, ngủ không yên! Muốn có danh lợi, bạn phải lao động suốt ngày suốt tháng trong thế giới quay cuồng này. Nhưng chúng ta bận rộn thế rốt cục vì cái gì? Trong cái hữu hạn của đời mình, điều gì là mục tiêu bạn theo đuổi?

Quan niệm chung của mọi người đều cho rằng: “Vất vả vì ai, bận rộn vì ai?” Bận rộn cả một đời, kết quả người trước trồng cây nhưng người sau sẽ hưởng bóng mát. Người khác trồng cây để cho chúng ta hưởng bóng mát, thật tuyệt vời. Nhưng chúng ta trồng cây để người khác hưởng bóng mát, ta sẽ cảm thấy không công bằng, không chịu nổi. Thành quả do mình cố gắng làm lại để cho người khác hưởng thụ, dường như chúng ta đã bỏ ra công sức vô ích, bận rộn phí hoài cả một đời. Người hưởng thụ những thành quả của người khác lại cho rằng: “Hưởng bóng mát phải trả ơn thì không hưởng, ăn cơm phải trả tiền không ăn.”

Thực ra, tất cả mọi thứ gồm xã hội loài người, môi trường thế giới hiện tại đều nhờ sự cố gắng của tổ tiên nối tiếp nhau qua nhiều thế hệ. Chúng ta đã được kế thừa tất cả mọi người trên thế giới, những truyền thống văn hóa và tinh hoa trí tuệ nhân loại mới có được một nền văn minh ngày nay.

Song song với việc hưởng thụ, có bao giờ chúng ta nghĩ: Chúng ta kế thừa biết bao ân huệ của những người đi trước? Có được bao nhiêu lợi ích của người khác, nếu không cố gắng, có lỗi với người đi trước, mắc tội với con cháu mai sau?

Theo quan điểm đạo Phật, mọi người vất vả để thành tựu công đức. “Công đức” nói một cách đơn giản, dễ hiểu đó chính là những thành tựu trong cuộc sống, vậy đó là thành tựu gì?

Đời người sống ngắn ngủi, chỉ vài chục năm. Phạm vi cuộc sống, đối tượng tiếp xúc có hạn. Tuy nhiên, nếu mỗi người chúng ta luôn có cố gắng để cống hiến cho xã hội, sẽ sáng tạo ra những giá trị chung cho cuộc sống loài người, đồng thời sáng tạo những giá trị lịch sử thời đại chúng ta đang sống. Đấy chính là công đức, là thành tích đạt được trong cuộc sống.

Phật giáo cũng cho rằng, cuộc sống của chúng ta vô hạn. Về phương diện thời gian, có đời đời kiếp kiếp vô tận trong quá khứ và cũng có đời đời kiếp kiếp vô tận ở tương lai. Từng thế hệ của chúng ta sẽ chuyển đổi luân hồi cho đến khi thành Phật, đó là sự viên mãn cuối cùng. Về mặt không gian, trái đất chúng ta đang sống, ngoài thế giới này ra còn có thế giới mười phương rộng lớn vô tận.

Vì vậy, ngoài việc phải có trách nhiệm với cuộc sống hiện tại chúng ta còn có trách nhiệm đối với vô lượng nghiệp trong quá khứ và vô lượng nghiệp quả trong tương lai của hết thảy chúng sinh, hết thảy thế giới trong tam thiên đại thiên thế giới. Ngoài ra đó không chỉ là trách nhiệm đối với cá nhân mà còn là trách nhiệm với cuộc sống của nhân loại trên trái đất, thậm chí những chúng sinh ở thế giới vô tận bên ngoài trái đất cũng phải có trách nhiệm.

Vì vậy, bắt buộc chúng ta phải cố gắng. Ngoài việc cố gắng vì con đường phía trước của mình, cần cố gắng vì tất cả chúng sinh trong thế giới mười phương vô tận. Không những cần xây dựng cõi tịnh độ ngay trong thế giới chúng ta, mà còn mong muốn xây dựng cõi tịnh độ khắp mười phương thế giới. Như vậy, bận rộn, mệt mỏi của chúng ta là điều cần thiết phải làm.

Chư Phật, chư Bồ tát không bao giờ ngừng nghỉ công hạnh lợi sinh. Công việc chúng ta nhiều, mệt mỏi, muốn nghỉ ngơi, nhưng chư vị Bồ tát sẽ không bao giờ nói: “Hôm nay tôi xin nghỉ độ sinh!” cả. Nếu chư vị Bồ tát nghỉ một giờ nghĩa là chúng sinh đã niệm danh hiệu phí một giờ. Thực ra bất kỳ lúc nào chúng ta cũng có thể niệm danh hiệu Quan Thế Âm Bồ tát; Quan Thế Âm Bồ tát lúc nào cũng đến để giúp đỡ chúng ta. Ở Đài Loan niệm Quan Thế Âm Bồ tát có tác dụng, ở Ấn Độ cũng có tác dụng, ở Mỹ cũng vậy. Với thế giới chúng ta, niệm danh hiệu Ngài có tác dụng, niệm ở thế giới khác cũng có tác dụng. Bồ tát có mặt khắp mọi lúc, mọi nơi, mọi không gian và thời gian.

Vậy khi Bồ tát thành Phật có nghỉ ngơi không? Thích Ca Mâu Ni trước khi thành Phật, gian khổ tu hành, sau khi chứng thành Phật quả, vẫn không biết nghỉ ngơi, vẫn tiếp tục độ sinh. Suốt hơn 40 năm, Ngài đi hết hai bên bờ sông Hằng, thuyết pháp giáo hóa chúng sinh. Đức Phật chưa từng trú yên một nơi mà luôn đi hoằng hóa cho đến khi nhập niết bàn. Trước khi thị tịch Ngài vẫn tiếp tục thuyết pháp, phổ độ chúng sinh: độ sinh là bản hoài 1 của ba đời chư Phật, Ngài chưa bao giờ hết bận rộn vì công hạnh độ sinh.

Chỉ cần làm được “Bận, bận, bận bận đến vui vẻ; mệt, mệt, mệt đến thích thú.” Lấy trí tuệ soi đường, dùng từ bi nhiếp hóa chúng sinh. Bận rộn để thành tựu công đức, bận rộn để hóa độ chúng sinh, bận rộn để ban vui, cứu khổ ấy chính là tinh thần của chư vị Bồ tát.

Biết Tự Kiềm Chế Không Nên Gượng Ép

Tục ngữ có câu “tượng nung còn có linh hồn”, ý nói ngay cả tượng làm bằng đất nung cũng có tính cách, tình cảm của mình, huống gì con người. Vì thế, khi thói hư tật xấu trong ta bộc phát, làm mình làm mẩy, chỉ là biểu hiện thường tình, không ai tránh khỏi.

Xét lại, khi tính cách thường tình của con người bộc lộ ra ngoài, phải chăng là việc xấu? Thực ra, khi bạn bạn bực tức, không phải bạn đang có bực tức, mà là sự bực tức có trong bạn, không phải bạn khống chế bực tức, mà nó đang khống chế bạn.

Con người có những phản ứng khác nhau, thất thường, do ngoại cảnh kích thích. Có lúc do hiện tượng khí hậu, thời tiết tự nhiên, có lúc do môi trường xã hội, có lúc do mâu thuẫn trong giao tiếp gây ra. Ví dụ, người không thích tiếng ồn, khi nghe tiếng trẻ con khóc, họ sẽ thấy khó chịu, tâm tính không ổn định, nhưng thường không phát hiện điều này. Cũng giống như mặt nước hồ, vốn không dậy sóng, nhưng bị gió thổi làm mặt hồ xao động. Tâm chúng ta thường bị những cơn gió ngoại cảnh làm xao động, xao động chứng tỏ bạn tu tập chưa đạt. Ngoài ra, có một số người rất dễ thay đổi tình cảm, tâm lý, chốc chốc vô duyên vô cớ nổi cáu gắt. Chúng ta thường nói, người đó tính tình không tốt. Có thể do tâm lý không thoải mái, cũng có thể do họ không biết khống chế tình cảm của mình. Ví dụ, khi bạn đau ốm, tính tình bạn rất dễ thay đổi thất thường.

Một khi sinh lý thay đổi thất thường thể hiện ra bằng hành động hoặc nét mặt, lời nói. Trường hợp này, nếu bạn không phải là người biết tu tập, nhất định sẽ rất khó kiềm chế tình cảm.

Nghiêm trọng hơn, có một số người, do thân bệnh ảnh hưởng đến hết thảy quá trình hoạt động tâm lý. Thật đáng thương, vì họ không thể tự kiềm chế bản thân. Điều này y học hiện đại gọi là “thân bệnh do tâm bệnh”, tâm bệnh tác động ngược lại thân bệnh, do đó bệnh tình càng nặng hơn.

Vì thế, chúng ta thường quan sát, tìm hiểu phản ứng tâm sinh lý như trạng thái tâm lý hoạt động thế nào, giận dữ hay tham dục, đố kỵ hay nghi ngờ, cáu giận vô cớ, rầu rĩ khóc lóc? Bạn phải quan tâm, quán thân mọi lúc, mọi nơi, nhằm đưa ra những giải pháp, cách kiềm chế tương ứng.

Kiềm chế lòng mình như thế nào? Dùng ý chí và nghị lực khống chế, không để mình ngày càng lún sâu vào các trạng thái bất ổn kia. Thêm biện pháp nữa là chúng ta theo dõi và chuyển hóa nó. Ví dụ, khi thấy mình đang giận dữ, bạn hãy thả lỏng cơ thể, thả lỏng đầu óc, có thể bạn hát thầm hay bật nhạc lên nghe, nếu cần thiết, bạn hãy bật thật lớn, chỉ cần không làm phiền người khác là được. Trước hết, hãy nghĩ cách thư giản tâm lý, tìm hướng giải quyết, tuyệt đối bạn không được kìm nén, ức chế trong lòng. Vì khi bạn kìm nén nó, đến một lúc nào đó, nó sẽ phát tác càng lớn hơn, càng nguy hại hơn, một lần kìm nén, ức chế, là một lần tích trữ năng lượng cho lần sau, cứ tích lũy dần, nó sẽ thành ngọn hỏa diệm sơn, một khi bùng nổ thì không thể khống chế nổi. Một số người có học thường mắc phải chứng này. Trước mặt mọi người, họ có vẻ rất biết khống chế tình cảm, nhưng thực ra, họ đang kìm nén chúng, đến khi về nhà, hễ thấy người nhà phạm lỗi gì nhỏ liền nổi trận lôi đình, chuyện bé xé lớn. Kìm nén ức chế chỉ thực hiện được trong thời gian ngắn, đến một lúc nào đó, nó sẽ phát tác.

Vì thế, khi bạn biết tâm lý mình không tốt, trước hết, bạn phải thả lỏng mình, sau đó nghĩ cách giải quyết. Điều tiết tâm sinh lý, theo tôi, tốt nhất nên vận dụng giáo lý Phật giáo vào, vì Phật giáo bàn về “vô ngã”, bạn sẽ thấy “ngay cả bản thân tôi cũng không thực”, thì việc gì phải giận dữ?

Cân Bằng Cách Nhìn Nhận Chủ Quan Và Khách Quan

“Chủ quan” và “khách quan” là hai danh từ mà con người hiện đại rất thích sử dụng. Nếu như có người vẫn kiên trì theo đuổi ý kiến của mình, chúng ta sẽ phê bình họ quá chủ quan, nên khách quan một chút. Ngược lại, để thể hiện sự nhìn nhận không thiên lệch đối với sự vật hoặc con người, chúng ta sẽ nhấn mạnh cách nhìn của mình là khách quan. Dường như có sự phân biệt cao thấp, tốt xấu giữa hai quan điểm này. Thực chất, “chủ quan” và “khách quan” là hai quan niệm không hài hòa.

Xét từ phương diện chữ nghĩa, “chủ quan” là cách nhìn của cá nhân mình, “khách quan” là cách nhìn của người khác, hai mặt cho dù là đối lập, nhưng không phải là tuyệt đối, mà giữa chúng có thể hỗ trợ cho nhau.

“Chủ quan” vốn không phải là việc xấu, điểm mấu chốt là ngoài việc dựa vào ý kiến chủ quan của mình, cần xem xét đến ý kiến chủ quan của người khác. Tôn trọng ý kiến người khác, để mọi người tự mình đưa ra những phát hiện và sự sáng tạo của họ, sau đó mới thâu tóm lại, tập hợp tất cả ý kiến của mọi người, đó lại trở thành “khách quan”. Vậy quan điểm khách quan từ đâu mà có, đó là sự tập hợp rất nhiều các ý kiến chủ quan mà có.

Nếu một người chỉ giữ ý kiến của mình, không chấp nhận ý kiến của người khác, điều đó thể hiện ý thức chủ quan của họ rất lớn, có thể sẽ trở thành trường phái lập dị.

Trong xã hội hiện đại, vì quá nhấn mạnh chủ kiến của cá nhân, vì vậy có rất nhiều người cho rằng ý kiến của mình là tốt nhất, mình là người thông minh nhất, cách nghĩ của mình là chân lý tuyệt đối, người khác không thể bằng mình được. Giống như trong gia đình, có một bà vợ rất gan dạ, động một tí là phản đối ý kiến của chồng; có những người chồng là người quyết định chính, hoàn toàn không thèm để ý đến cách nghĩ của con và vợ mình, lúc nào cũng nói: “Điều tôi nói là đúng, mọi người chỉ cần làm theo là được rồi.” Hoàn toàn không cho người khác nói ra ý kiến của họ. Tương tự như vậy, trong công ty hoặc tổ chức đoàn thể, thường xuyên gặp những trường hợp như vậy.

Những người như vậy, phần lớn do quá tự tin, đầu óc lại phản ứng nhanh nhẹn, giải quyết sự việc rất thông minh, có năng lực, việc đánh giá sự việc cũng thường chính xác, vì vậy có lúc cảm thấy mình làm gì cũng đúng. Tuy nhiên, việc đánh giá chính xác không có nghĩa là bạn phản đối ý kiến người khác, người khác không phải là bạn, cách nghĩ của bạn không thể đại diện cho cách nghĩ của người khác. Bạn có thể đưa ra cách nghĩ và ý kiến của mình, cống hiến năng lực và trí tuệ, nhưng cần phải tôn trọng ý kiến của người khác, ít nhất cần phải nhận được sự đồng ý của người khác.

Hơn nữa bất kỳ người nào khi làm việc cũng sẽ có những chỗ thiếu sót, lúc nào cũng cho rằng tất cả mình đều đã suy nghĩ chu đáo, sau đó mới phát hiện ra hóa ra vẫn có chỗ sơ suất. Kiên trì theo đuổi quá mức ý thức chủ quan, mặc dù vẫn có thể thành công, nhưng trở ngại trong công việc là rất lớn.

Chúng ta không phải là người hoàn thiện, người khác cũng không phải là người hoàn toàn không có năng lực. Tham khảo những ý kiến khác nhau, sẽ có những điểm lợi đối với việc sắp xếp kế hoạch làm việc. Hơn nữa, theo quan điểm của Phật giáo, chúng sinh đều được bình đẳng. Mỗi người đều có một phần phúc báo và trí tuệ của mình. Cả hai bên bởi vì ý kiến không đồng nhất, có thể sẽ tăng thêm những phiền phức, bất tiện. Nhưng đó chính là cơ hội để thử nghiệm, nếu như có thể biết tiếp thu những ý kiến đóng góp, có thể tăng thêm cho chúng ta nhiều trí tuệ, đem lại cho chúng ta thật nhiều phúc báo.

Tuy nhiên đối với những kiến nghị của người khác, cũng không nên tiếp thu tất cả, cần thông qua việc đánh giá, định ra thứ tự ưu tiên, lại cần xem xét đến việc lấy hay bỏ, cái nào cần nhất, quan trọng nhất, cần phải bắt tay làm ngay, cái gì có thể thực hiện từ từ, hoặc để lại làm sau; mặc dù chủ ý rất tốt, nhưng thời cơ chưa tới, vậy cần giữ lại, đợi đến thời cơ thích hợp sẽ làm. Như vậy vừa có tính chủ quan, lại vừa mang tính khách quan.

“Tôn trọng mọi người tức là tôn trọng chính mình”, biết đưa ra những quan điểm chủ quan của cá nhân, đồng thời cũng biết khẳng định quan điểm khách quan của người khác, cân bằng giữa chủ quan và khách quan, như vậy bạn có thể tập hợp được trí tuệ và sự cố gắng của mọi người. Hoàn thành được sự nghiệp chung. Kết quả, cả cá nhân, đoàn thể, gia đình và xã hội đều trở nên tốt đẹp.

Chẳng Có Gì Đáng Khoe Khoang

Muốn đạt đến trạng thái vô ngã, trước hết, bạn phải khẳng định “ngã”, tức bạn phải đi theo thứ tự “khẳng định bản thân, trưởng thành và thể nhập vô ngã”. Trong đó khẳng định bản thân không phải bạn nhờ người nào đó công nhận, khẳng định giúp bạn, không nhờ người khác bình luận, đánh giá được mất, vinh nhục của mình, mà là nó được chính bản thân mình khẳng định nhờ sự quán chiếu nội tâm. Đây là con đường duy nhất trong việc tu tập, nhận thức chính mình để thực hiện bước tiếp theo là “tự khẳng định mình”.

Bước đầu tiên để tự khẳng định mình là tự nhận thức mình. Nhận thức bản thân đóng vai trò quan trọng, nó được ví như “biết người biết ta, trăm trận trăm thắng”. Nhận thức bản thân yêu cầu bạn tự kiểm điểm xem, mình có sở trường gì, có khuyết điểm nào. Khuyết điểm ở đây ám chỉ những thiếu sót của mình, bao gồm tính cách, quan hệ xã giao, năng lực quán sát môi trường thực tế. Nhiều người thường tự đánh giá quá cao bản thân, cường điệu lên những ưu điểm của mình, dùng lời nói, cử chỉ khoe khoang ưu điểm, mong muốn mọi người biết ưu điểm của mình, nhưng lại không biết che đậy khuyết điểm, thậm chí còn phủ nhận khuyết điểm. Người như thế không được coi là tự khẳng định mình. Đây là mẫu người thích khoe khoang, thích vẻ hào nhoáng bên ngoài, thích giả dối, che đậy. Tuy nhiên, với tài ăn nói của mình, những người như thế lại thường được xã hội khẳng định, khen ngợi, dễ dàng tìm danh dự địa vị. Phần lớn mọi người không thể phát hiện ngay sự giả dối, lừa gạt của người kia, chỉ nhìn nhận, đánh giá vẻ ngoài, chứ chưa nhìn kỹ bản chất bên trong.

Dáng vẻ đường hoàng bên ngoài không phải là dấu hiệu đáng tin cậy của tâm hồn bên trong. Hơn nữa, khi một người cần lời tán dương, khen ngợi của người khác để khẳng định mình, chứng tỏ người đó chưa thể tự khẳng định mình được. Được người khác khẳng định không đồng nghĩa với tự mình khẳng định, khi không thể tự khẳng định mình, càng không thể bàn đến khả năng tự trưởng thành được.

Hiểu rõ bản thân, ngoài việc tự biết ưu điểm, khuyết điểm ra, còn bao gồm cả việc mình nắm bắt được bao nhiêu nguồn tài nguyên hữu ích khác. Dù đã hiểu rõ bản thân, chúng ta cũng cần thận trọng, vì sở trường của bạn không nhất định sẽ giúp bạn, sẽ hữu ích cho bạn. Hiểu rõ mặt hạn chế này, mới đích thực là người nhận thức được bản thân.

Khi một người biết những thiếu sót của mình, nhất định họ sẽ có thái độ rất khiêm tốn. Chúng ta cần phân biệt rõ việc tự nhận biết mình và tự ti: nhận khuyết điểm không có nghĩa là tự ti, thiếu niềm tin vào bản thân. Ví dụ, một người biết mình chỉ đi được 10 km, họ không dám tự khoe, mà sẽ nói khiêm tốn rằng “cho tôi cơ hội này để tôi thử xem, tôi sẽ cố hết sức mình, tôi tin mình sẽ làm được”.

Tuy người đó không nhất định đi nhanh hơn so với người khác, nhưng chỉ cần làm hết sức mình. Sau khi hoàn thành chặng đường kia, họ sẽ tự biết khả năng mình đi được bao xa. Tự khẳng định mình phải được thực tế kiểm nghiệm, mới được xem là nhận thức chính xác bản thân.

Sau khi bạn tự khẳng định mình, mới thực hiện được bước tiếp theo, là tự mình trưởng thành. Biết khuyết điểm để cố gắng bù đắp. Muốn sửa lỗi, trước hết bạn phải biết mình phạm lỗi gì, sau đó mới tìm cách giải quyết sai phạm.

Trưởng thành là quá trình không có giới hạn cuối cùng. Học, học nữa, học mãi, hay sống đến già học đến già, tuy nhiên, do đời mình có hạn, những điều mình biết, mình làm, bao gồm sức khỏe, trí tuệ, tài nguyên, đều rất có hạn, nên dù chỉ là một lĩnh vực nhỏ, nhưng để hoàn thiện kiến thức về điều này, e rằng chúng ta dùng hết thời gian đời mình để học hỏi, cũng không thể toàn thiện toàn mỹ được, vì thế, thật chẳng có gì đáng được chúng ta khoe khoang, tự phụ cả.

Khiêm tốn là thức ăn mãi mãi cho tâm hồn mình, bạn phải mãi mãi ghi nhận rằng, hiểu biết của mình quá hữu hạn, khuyết điểm quá nhiều, tự nhủ điều đó giúp bạn có cơ hội thăng tiến.

Chủ Động Và Bị Động

Người Trung Quốc luôn bị coi là dân tộc bị động. Thông thường đều cho rằng “chủ động” chính là sự tự động, tự nguyện và tự chủ. “Bị động” chính là chịu ảnh hưởng, chỉ huy, chi phối, xui khiến hoặc giáo huấn của người khác, vì vậy bị động luôn khiến cho con người có cảm giác không chấp nhận hoặc không chịu trách nhiệm.

Tuy nhiên nếu như nói hoàn toàn “bị động”, vậy thì ai sẽ khiến cho bạn “hành động” đây? Nhất định chính bản thân bạn “chủ động” mới có thể thực sự có những hành động sao? Vì vậy nói hoàn toàn bị động là điều không thể, chỉ có nói đó là sự tương đối chủ động hoặc tương đối không chủ động, sự phân biệt giữa chủ động tích cực và chủ động tiêu cực. Giống như “chủ quan” và “khách quan”, “chủ động” và “bị động” là hai mặt thống nhất của vấn đề, chỉ là cách nhìn nhận khác nhau mà thôi.

Nếu trước khi làm việc không có bất kỳ kế hoạch nào, đợi khi nảy sinh vấn đề mới giải quyết thì gọi là bị động. Chủ động chính là trước khi vấn đề nảy sinh, đã có những mục tiêu quy hoạch trước.

Người chủ động tích cực có cái nhìn xa đối với tương lai, đã có sự chuẩn bị tâm lý và ý thức được những nguy cơ, trời chưa đổ mưa, đã nghĩ đến khả năng có mưa, hơn nữa còn nghĩ ra cách giải quyết vấn đề. Nhưng với người bị động tiêu cực, chỉ có phản ứng khi hoàn cảnh thay đổi, hoàn cảnh bao gồm tự nhiên và hành vi con người, hoặc khi chuẩn bị đối diện với mối quan hệ mật thiết với anh ta, hoàn cảnh không thể tránh được, mới tìm cách giải quyết.

Do chưa có sự chuẩn bị về tâm lý và phòng bị, vì vậy người bị động tiêu cực sẽ tương đối bất lợi, còn đối với người chủ động tích cực vì đã có sự đề phòng những hiểm họa chưa xảy ra, biến những trở ngại trở thành sự trợ giúp trước khi hành sự, vì vậy luôn chiếm lợi thế và sức mạnh to lớn.

Trong quá trình phát triển, tất cả mọi sự việc đều có hai mặt chủ động và bị động, không thể chỉ có sự chủ động đơn thuần hoặc cũng không có sự bị động đơn thuần. Thông thường việc tạo ra những trào lưu trong xã hội hoặc đem đến những trào lưu đó cần phải có sự chủ động tích cực. Trong lịch sử có rất nhiều người có công lao vĩ đại, đều là do sự chủ động mà có được, được gọi là “thời thế tạo anh hùng”. Nhưng nếu chỉ biết chủ động, không biết nên bị động đúng lúc, vậy sẽ rất khổ cực.

Ít nhất các vấn đề trong gia đình, việc hợp tác trong công việc, các vấn đề về quan hệ trong giao tiếp, cũng đều như vậy, hoàn toàn giữ thế chủ động là không thể, bởi bạn cần phải biết kết hợp với cách nghĩ và nhu cầu của người khác, nhưng ở thế hoàn toàn bị động cũng không đúng, bởi bạn cũng có những cách nghĩ và nhu cầu của riêng mình, những phán đoán của riêng mình.

Theo quan điểm của Phật pháp, chủ động là “nhân”, bị động phối hợp là “duyên”. Giữa chủ động và bị động là sự tương trợ của nhân duyên. Giống như trong xã hội hiện đại với sự biến đổi không ngừng, để có thể thích ứng được với sự biến đổi đó, chúng ta thường thường vẫn nghe thấy cần “thích ứng” với thời đại, “thích ứng” với thời đại, “thích ứng” với hoàn cảnh xã hội, hoặc “thích ứng” với tình hình quốc tế. Vậy chúng ta cần điều chỉnh bước đi của mình, cải thiện mình để có thể kết hợp với người khác, theo kịp người khác thậm chí là thay đổi được người khác. Mặc dù đây là vấn đề chúng ta cần bị động để đối diện, nhưng lại cần sự điều chỉnh chủ động.

Mặc dù nhân là chủ động, duyên là bị động, duyên là cái thứ yếu, nhân là cái chủ yếu. Nhưng cần có nhân, có duyên cả hai điều này tương trợ cho nhau thì sự việc mới đi đến thành công.

Chuyển Cái Tôi Hẹp Hòi Ích Kỷ Thành Cái Tôi Công Đức

Sống là quá trình tìm kiếm mục tiêu, cái “tôi” là mục tiêu cần đạt được, đồng thời cái “tôi” đó lại do chính “tôi” thực hiện.

Nhiều người sẽ hỏi, mục tiêu đời người là gì? Tôi cho rằng, sống để trả nguyện ước và lập thêm ước nguyện mới. Quá trình trả nguyện ước và lập nguyện ước mới chính là “tôi”.

Tôi cho rằng, ý nghĩa đời người là gánh vác trách nhiệm và trả hết trách nhiệm, “tôi” là người thực hiện quá trình đó. Gánh trách nhiệm cần gánh của mình, ví dụ như tôi là công dân của một quốc gia nào đó, tôi phải gánh vác trách nhiệm của mình đối với đất nước đó. Nếu tôi là một tu sĩ, tôi phải gánh vác trách nhiệm của một tu sĩ. Một người cùng lúc có thể đóng nhiều vai khác nhau trong cuộc sống. Bạn có thể vừa là ông nội vừa là cha, chồng… Trong công việc, bạn có thể là cấp dưới của người này nhưng lại là sếp của người khác… Nói chung, tất cả trách nhiệm và nghĩa vụ của bạn ở các vai, các góc độ kia đều là “bản thân bạn”.

Giá trị đời người là cống hiến, cảm ơn. Khi chúng ta có điều muốn dâng hiến cho xã hội, chúng ta sẽ cảm nhận được đây là “tôi”… Khi chúng ta chịu ân của mọi người, thì đối tượng cảm nhận cũng chính là “tôi”.

Tại sao chúng ta phải tán dương, khen ngợi những người làm việc thiện? Vì việc làm của họ có ý nghĩa đối với nhân quần, xã hội.

Trả nguyện ước, lập nguyện ước là tôi; người gánh trách nhiệm, hoàn thành trách nhiệm cũng là tôi. Người dâng hiến, người cảm ơn sự dâng hiến cũng là tôi… Tất cả đều xoay quanh cái tôi, nên Phật giáo chỉ ra rằng, có chúng sanh là vì có người chấp vào cái “tôi”, tôi là cội nguồn của mọi đau khổ phiền não. Vì thế đạo Phật chủ trương tu hành với tâm vô ngã. Tuy nhiên, đối với người mới học đạo đã giảng thuyết về vô ngã, e rằng sẽ ngộ nhận và không hiệu quả. Nên trước hết, phải cho họ một cái “tôi” tạm thời, tức lấy cái tôi hẹp hòi ích kỷ kia để thực hiện các điều thiện, tạo công đức, biến cái tôi này thành “cái tôi thực hành điều thiện, làm điều nhân đức”.

Nhiều người nhận thấy, giữ tiền trong nhà chưa chắc đã bảo đảm không mất, vì có thể bị kẻ gian phát hiện đánh cắp, có thể bị lửa thiêu… Vì thế có người dùng tiền đầu tư vào bất động sản, hoặc gửi ngân hàng… Tuy nhiên, không ai dám chắc chắn trăm phần trăm, rằng mình đầu tư nhất định sẽ có lãi, thậm chí ngân hàng còn có lúc nợ ngược khách hàng. Rốt cục phải làm thế nào mới được bảo đảm?

Tốt nhất, bạn nên gửi tiền vào trong niềm hạnh phúc của tất cả mọi người. Đây mới là biện pháp giữ tiền rốt ráo nhất. Gửi tiền vào trong niềm hạnh phúc của tất cả mọi người, chính là đầu tư tài sản hữu hình, tài sản vô hình, bao gồm cả tài sản trí tuệ, tài sản sức khỏe, tài sản thời gian. Mưu cầu phúc lợi cho chúng sinh, giúp đỡ người khác, làm thế không những đao binh thủy hỏa không thể phá hoại tài sản, kẻ cắp cũng không thể cướp mất, ngay cả chính phủ cũng không thể thu thuế, tại sao vậy? Vì khi đó, tài sản của bạn đã chia đều cho mọi người hết. Cái tôi thực hiện được điều này, được gọi là cái tôi làm điều thiện, tích góp công đức. Bạn cho đi bao nhiêu, bạn sẽ nhận lại nguyên vẹn bấy nhiêu. Cái tôi làm điều thiện, tích góp công đức sẽ không vì lợi ích cá nhân, mà làm tổn thương người khác; cái tôi đó giờ sẽ làm cho cuộc đời mình ý nghĩa hơn, nỗ lực học tập nhiều hơn, cuối cùng dâng hiến cho mọi người tất cả những gì mình có.

Có người nói, làm vậy là điều ngu ngốc, tại sao tiền mình khó khăn làm được lại mang chia hết cho người khác; có phúc mà không biết hưởng thụ, lại mang cho người khác hưởng. Mình có thời gian không biết tận hưởng lại đi làm chuyện không công, không lương. Thực ra, trong quá trình cống hiến, chúng ta sẽ thu nhận được nhiều hơn những gì mình cho đi, sẽ trưởng thành hơn, trong quá trình làm điều thiện, chúng ta vẫn có cái “tôi” đi theo, nhưng cái tôi lúc này đã trở thành cái tôi công đức.

Cái tôi công đức thực hiện ước nguyện và lập ước nguyện làm việc thiện, nên sẽ không thấy khổ, ngược lại thấy hạnh phúc, vui vẻ thực sự. Nhờ biết cách cảm ơn, dâng hiên, nên càng nỗ lực, thấy việc thiện và điều cần làm, nên làm. Vì sao vậy? Vì khi bạn làm việc tốt, cuộc sống trở nên có ý nghĩa, giá trị cuộc sống, giá trị đời người nhờ đó thể hiện rõ nét hơn.

Chuyển Hóa Cái Tôi Riêng Tư Thành Vô Ngã

Chúng ta thường nghe mọi người phàn nàn “con người này quá tham lam, ích kỷ”. Thực ra, con người tham lam, ích kỷ là tâm lý phổ biến không ai tránh được, vì không ai có thể sinh tồn nếu không có tính tham lam ích kỷ, thế nhưng khi nghe câu đó, ai cũng nghĩ là họ đang chê trách nhau.

Mọi loài vật đều có tính ích kỷ. Thuyết tiến hóa của Charles Robert Darwin phát hiện quy luật cạnh tranh sinh tồn, thích ứng hóa môi trường là tiền đề sinh tồn, nghĩa là mọi loài sinh vật đều có bản năng cạnh tranh. Vì thế, nói theo cách khác, ích kỷ thực chất để tranh giành môi trường, duy trì sự sống. Con người bất quá chỉ là một trong vô số loài động vật, cố nhiên sẽ mang trong mình bản năng nguyên thủy kia, âu cũng là lẽ bình thường nên không thể nói đúng hay sai.

Hành vi “tự lợi” cũng thế, nhờ tìm kiếm những gì có lợi cho mình mới tồn tại, nếu không biết “tự lợi” bất kỳ loài động vật nào cũng sẽ tiêu vong.

Tuy nhiên tâm lý tự tư tự lợi được chia thành nhiều tầng bậc khác nhau.

Thứ nhất, tự tư tự lợi không ảnh hưởng đến người khác, đây là nguyên tắc cơ bản đồng thời còn là tiêu chuẩn của đạo đức con người.

Thứ hai, song song với làm lợi cho mình, biết cách phát triển cái lợi đó đến cho mọi người. Đây là công hạnh tự lợi tự tha, là bước đầu tu tập Bồ tát hạnh, tuy nhiên việc làm này vẫn hạn chế trong giới hạn phàm phu.

Thứ ba, dù bất lợi cho mình nhưng có ích cho số đông người khác vẫn sẽ hy sinh lợi ích cá nhân, thực hiện bằng được tinh thần vị tha, mang lại lợi ích cho mọi người. Đây còn là tinh thần chí công vô tư, hy sinh cái tôi nhỏ bé, hoàn thành công hạnh xóa bỏ cái tôi nhỏ bé, để hòa vào cái tôi lớn hơn, cho đến khi nào đạt đến tinh thần vô ngã, mà phần lớn các tôn giáo, các nhà triết học, đạo đức học xưa nay cổ xúy.

Vì thế, khi nói đến việc tự tư tự lợi, bạn chớ vội kết luận đó là điều không tốt. Tuy nhiên, xét trên quan điểm Phật giáo, nguồn gốc sâu xa của tự tư tự lợi là sự chấp ngã, nó là gốc rễ của tất cả phiền não. Thậm chí khi bạn đạt đến tầng thứ ba vẫn còn cái “đại ngã”, và bất luận thế nào thì nó vẫn không chạy thoát cái “ngã” cái tôi, và khi nào cái tôi còn tồn tại, thì lúc đó bạn vẫn còn phiền não. Vì thế khi đã đạt đến tầng thứ ba vẫn còn thêm một tầng nữa, mà bạn cần thực hiện: tinh thần vô ngã.

Vô ngã theo tinh thần Phật giáo tức xóa hết cái tôi, xóa nhỏ cái tôi vào trong vạn loại chúng sinh, chia lợi ích cá nhân cho hết thảy chúng sinh. Như thế có nghĩa là, khi bạn có tư tưởng chia đều lợi ích cho hết thảy chúng sinh, dâng hiến vô tư cho hết thảy chúng sinh, là lúc bạn đã đạt đến vô ngã. Sau khi mọi người được bạn chia sẻ lợi ích, giúp đỡ bạn hoàn toàn không khởi lên tâm lý rằng “mình đã lập công”, đồng thời bạn không còn mong muốn sẽ nhận được sự đền đáp từ việc làm kia của bạn. Lòng bạn thanh tịnh, không còn tính toán rằng mình đã giúp đỡ được bao nhiêu người, cứu giúp bao nhiêu chúng sinh, làm bao nhiêu việc tốt, đây là nội hàm đích thực của tinh thần Bồ tát.

Tinh thần Bồ tát được phân thành hai giai đoạn: thứ nhất, thượng cầu Phật đạo – tu hành với mong muốn chứng quả vô thượng Bồ đề (Phật đạo). Thứ hai, hóa độ chúng sinh.

Cầu Phật đạo tức tu tập làm tăng trưởng trí tuệ, tăng trưởng tâm từ bi. Hóa độ chúng sinh tức giúp đỡ hết thảy chúng sinh lìa xa đau khổ, đạt lợi ích an lạc. Tu tập theo tinh thần Bồ tát không tách rời khỏi “điều lợi”, từ trong việc thực hành “điều lợi” đó, trí tuệ, phúc đức và công đức 4 sẽ tăng trưởng. Hoàn thành việc tự lợi, lợi tha, xóa tan cái tôi riêng lẻ hòa vào muôn loài chúng sinh.

Phần lớn mọi người khi nghe xong điều này đều cảm thấy chí lý, dễ hiểu. Nhưng khi bạn thực sự đưa nó vào hành động cụ thể, sẽ không đơn giản như bạn nghĩ. Trong bốn cấp độ đó, chúng ta ít nhất phải thực hiện cấp độ đầu tiên để làm nền cho cấp độ thứ hai. Cấp thứ ba rất khó, và khó nhất là cấp độ thứ tư.

Khó không có nghĩa là không thể làm được, ít nhất chúng ta xem đó là mục tiêu phấn đấu, là phương hướng cho mình nỗ lực, cố gắng.

Cái tôi ngu xuẩn này phải chăng có thực?

Nhìn theo quan điểm đạo Phật, cái “tôi” này là tướng trạng thể hiện của chuỗi nhân quả, nghiệp lực có từ vô thủy. “Tôi” là kết quả của nghiệp.

Người tạo nghiệp là ta, người chịu quả báo cũng là ta, sự sống là quá trình tạo nghiệp, thụ nghiệp tiếp nối không dứt. Nhân, quả của nghiệp đều là “ta”.

Sống trong đời không ai có thể nhịn ăn, không ai có thể nhịn ăn, không ai không mặc quần áo, không ai không uống nước. Giữa người với người luôn có sự tác động qua lại lẫn nhau, bất luận bạn đang cho đi hay đang tiếp thu thì sự tác động qua lại của con người đều là quá trình tạo nghiệp. Dù không tiếp xúc với ai, bản thân bạn cũng sẽ đang tạo nghiệp. Ví dụ bạn bực tức khi không có ai, bạn tự hành hạ, trừng phạt bản thân; khi vui vẻ hớn hở, bạn hài lòng, mãn nguyện với chính mình… tất cả hành động đó đều có nghĩa là bạn đang tạo nghiệp.

Một khi đã tạo nghiệp, nhất định sẽ có quả báo. Trong quá trình từ khi tạo nghiệp đến khi chịu nhận quả báo, sẽ tiếp tục tạo nghiệp mới, chịu quả báo mới. Đây là quá trình tạo nên cái mà chúng ta cho là “tôi” – đối tượng chịu sướng, khổ. Có nhiều cái tôi khác nhau, có cái tôi siêng năng, có cái tôi biếng nhác, có cái tôi ích kỷ, có cái tôi khỏe mạnh… Cái tôi đó thoạt nhìn chúng khác nhau, nhưng thực ra tất cả đều là nhân do mình tạo nghiệp, cùng là quả do mình thụ nhận.

Tốt, xấu do nhân mình tạo, sướng khổ là quả mình thụ nhận. Con người không ngừng tạo thêm nghiệp mới trong quá trình thụ nhận các quả báo tốt xấu. Từ đó, ai cũng ngộ nhận bản thân của nghiệp nhân, nghiệp quả đó là “tôi”, có cái “tôi” tồn tại thực sự. Sự tồn tại của cái tôi này rất mãnh liệt, vô cùng rõ ràng đến nỗi không một người nào nhận thấy “đây không phải của tôi”, không thể thoát khỏi “tôi”. Chúng ta thử nghĩ kỹ lại xem: Cái tôi này có thực sự là tôi?

Mọi người cho rằng “cái tôi” đây là có thực, nhưng thực ra nó là quá trình của một chuỗi nhân quả, bản thân chuỗi nhân quả kia không phải là cái gì đó vĩnh hằng, bất biến. Vì thế nếu cảm giác tồn tại của tự ngã chỉ là chuỗi nghiệp lực, nhân quả tạo nên, khi chuỗi nhân quả đó kết thúc thì cái “tôi” tạo nghiệp, chịu nhận quả báo này tự nhiên sẽ không còn tồn tại nữa.

Ví dụ có người phạm pháp, bị tù đày, đến khi mãn hạn được phóng thích tự do, làm lại người bình thường. Nhưng nếu vẫn tiếp tục phạm pháp sẽ tiếp tục bị giam ngục. Bị giam trong lần tiếp theo là quá trình tạo nghiệp, quá trình chịu quả báo mới, đây là chu kỳ tạo nghiệp và thụ nhận quả báo.

Vì thế chúng ta thấy, người phạm tội không phải sẽ mãi mãi là người phạm tội; cái tôi trong quá trình tạo nghiệp, thụ quả báo cũng không phải là cái tôi bất biến, bản thân nhân quả cũng không phải vĩnh hằng bấn biến. Chấp trước vào cái tôi chẳng qua do quá trình chịu nhận quả báo, người đó tiếp tục tạo nghiệp mới mà thôi.

Không một người nào muốn mình khổ, ai cũng có bản năng tìm kiếm hạnh phúc. Không ai muốn cho đi, nhưng ai cũng mong muốn thu nhận thật nhiều! Cái tôi hẹp hòi ích kỷ có thể tạm thời có quả báo tốt, nhưng phải chịu cái khổ lâu dài. Có thể nói, đây là cách lấy cái khổ lâu dài để đổi lấy cái vui nhất thời.

Cái “tôi” của chúng ta là quá trình tiếp diễn không ngừng nghỉ giữa khổ và vui, khổ nhiều vui ít, lấy khổ làm vui. Cái tôi này không có thực, có chăng chỉ là cái tôi ngu xuẩn.

Cố Chấp Và Chấp Trước

Chúng ta thường nói người kiên trì giữ ý kiến mình là người chấp trước, vậy thế nào gọi là chấp trước? Chấp trước và cố chấp khác gì nhau? Chấp trước có điểm nào không tốt?

Nghĩa của từ “chấp trước” chỉ sự kiên trì bảo vệ cách nghĩ của mình, cho cách làm của mình đúng nhất. Một khi quyết định, bất kể ai cũng không thể thay đổi, đồng thời không chịu tiếp thu bất kỳ ý kiến của ai, đó chính là bảo thủ theo ý riêng của mình.

Cố chấp tức không muốn từ bỏ, chỉ biết quan tâm đến cách nghĩ, cách làm hoặc lập trường, thái độ của mình.

Xét từ góc độ biểu hiện bên ngoài, cố chấp và chấp trước là một, nhưng sự chấp trước không đơn giản chỉ vậy. Chấp trước có lúc là sự quan tâm không thể dứt ra được, có lúc là sự bận tâm đến chuyện tình cảm, có lúc bận tâm đến địa vị, quyền lợi. Nếu quá chấp trước sẽ trở thành một chứng bệnh, bởi người mà việc gì cũng để ý đến, tinh thần họ luôn luôn ở trong trạng thái căng thẳng, không lúc nào nghỉ ngơi thoải mái.

Trong Phật pháp, chấp trước còn gọi là “cái tôi chấp trước”. Tất cả đều lấy cái “tôi” làm trung tâm, chỉ chú ý đến được mất của bản thân. Người đó không chỉ biết đến mình có tồn tại hay không mà còn quan tâm đến những cách nhìn nhận, cách đánh giá của người khác về mình và giá trị của mình, hy vọng người khác biết đến. Với những người mình quan tâm, họ sẽ đặc biệt để ý xem rốt cục đối tượng mình quan tâm là người thế nào, để ý đến những chuyện xảy ra với họ, quan sát xem người đó sẽ thế nào.

Ví dụ, một người mẹ luôn luôn lo lắng về con mình. Khi đứa con còn nhỏ, người mẹ sẽ rất lo lắng, điều này hoàn toàn hợp lý, nhưng khi con đã trưởng thành, đã kết hôn, có con, người mẹ vẫn coi đứa con mình như đứa trẻ nhỏ cần chăm sóc, lúc nào cũng lo lắng, lúc nào cũng muốn biết con đang làm gì, nghĩ gì, đó chính là sự chấp trước.

Tôi có người đệ tử tại gia, từ nhỏ hai mẹ con sống bên nhau, giờ cô ấy đã đến tuổi ngũ tuần, nhưng mẹ cô vẫn coi cô như đứa trẻ cần phải chăm nom, săn sóc. Chỉ cần cô đi đâu khoảng một, hai tiếng không gọi điện về nhà, mẹ cô sẽ gọi điện đi khắp nơi để tìm. Điều đó khiến cô rất phiền lòng nên sau đó, cô chỉ còn cách đưa mẹ mình đến viện dưỡng lão. Làm vậy có vẻ tàn nhẫn, nhưng với hoàn cảnh của cô, cô cũng có nỗi khổ không thể nói ra được và làm như vậy có thể tốt hơn cho hai người.

Ngoài ra, có người cho rằng “lựa chọn sự lương thiện một cách cố chấp” cũng là một sự chấp trước, thực ra chúng ta cần phân biệt rõ giữa hai điều này.

Chấp trước là sự quan tâm đến mức thái quá. Quan tâm lo lắng khiến chúng ta luôn căng thẳng như dây đàn, không thể chùng xuống, kết quả chính mình cũng đau khổ, người xung quanh cũng đau khổ.

“Lựa chọn lương thiện một cách cố chấp” không phải điều xấu mà đó là việc hướng theo một niềm tin chính xác, kiên trì theo phương hướng và nguyện vọng của mình, đồng thời hoàn thành nó với ý chí, nghị lực, kiên trì và sự quyết tâm. Điều này hoàn toàn khác với sự chấp trước. Nếu nói đây cũng là sự chấp trước thì ít ra đấy là sự chấp trước tốt đẹp.

Cuộc Sống Không Còn Trống Trải Vô Nghĩa

Hiện nay, đa số chúng ta không còn sợ thiếu thốn về đời sống vật chất nữa, nhưng điều đó không có nghĩa là nội hàm trong cuộc sống chúng ta được nâng cao. Suy cho cùng, chúng ta là người chứ không phải động vật, không chỉ cần thỏa mãn bản năng, dừng ở đời sống vật chất, mà còn phải có đời sống tinh thần phong phú. Nhưng con người không thể, nếu tồn tại chỉ để thỏa mãn bản năng, chúng ta đâu có điểm gì khác so với động vật?

Hiện nay, hầu hết mọi người trên thế giới đều đang theo đuổi sự thỏa mãn về vật chất, tuy nhiên cuộc sống vật chất chỉ làm cho ngũ quan chúng ta bị kích thích, tê liệt, không thể khiến cho trái tim của chúng ta được trong sạch, cũng không thể khiến cho chúng ta cảm thấy sự toàn vẹn. Bởi vì hưởng thụ và kích thích của vật chất thì tạm thời, an ủi mình trong thoáng chốc, khi qua đi nó sẽ để lại khoảng trống vô biên trong tâm hồn. Để bù đắp khoảng trống đó, nhiều người lao mình vào các cuộc chơi như rượu chè, cờ bạc, cá độ bóng đá như con thiêu thân lao mình vào đống lửa, cuối cùng trở thành kẻ nô lệ vật chất. Cứ như vậy, một người từ khi sinh ra đến chết, do cảm thấy trống rỗng trong lòng mà luôn theo đuổi sự thỏa mãn vật chất, càng theo đuổi càng thấy trống rỗng. Cuộc sống cứ lặp lại như vậy, tính ác lại trỗi dậy. Trạng thái đó kéo dài cho đến khi sắp đi xa cuộc đời, thật bi thương, đáng sợ! Chết là điều lo sợ nhất, tiếc nuối nhất của con người.

Vì vậy để đời sống tinh thần phong phú, chúng ta nên bắt đầu từ việc làm trong sạch nội tâm. Tuy nhiên nếu chỉ nói mà không làm khác nào bàn binh pháp trên giấy?

Vậy, làm thế nào để nâng cao đời sống tinh thần?

Có người dùng nghệ thuật để nâng cao tinh thần, có người dùng tư tưởng hoặc quan niệm triết học để làm phong phú cho mình. Nhưng đó chỉ được coi là một nhà họa sĩ, nhà tư tưởng, nhà triết học, khi học vẽ tranh, đọc sách, dạy học hay thưởng thức các tác phẩm nghệ thuật, có thể trong lòng cảm thấy thỏa mãn, khi tưởng tượng, suy luận, khi viết văn hoặc khi giảng giải, có vẻ như cảm thấy tràn đầy sự tự tin, nội dung thật phong phú, nhưng một khi đã rời xa những thứ đó, họ vẫn cảm thấy trống rỗng.

Chúng ta từng nghe nhà chính trị than “càng lên cao càng lạnh”, người làm kinh tế than “thời gian không cho phép”, người theo đuổi văn học than “trước không gặp được cố nhân, sau không biết đến người sẽ gặp”. Bất kỳ ai cũng có nỗi niềm cô đơn riêng, nhà triết gia cũng có sự cô đơn của triết gia, nhân vật vĩ đại cũng có sự cô đơn của vĩ đại. Một khi lòng mình còn cảm thấy trống vắng, cô đơn chứng tỏ cuộc sống bạn chưa phải phong phú về mặt tinh thần đích thực.

Theo quan điểm các nhà tôn giáo, đời sống tâm linh là một thứ quý báu khiến cho cuộc sống tinh thần trở nên đầy đủ và phong phú. Con người sẽ không bị trống rỗng và cũng không cảm thấy cô đơn.

Với tôi, mặc dù hiện tại tôi không có tài sản, cô đơn, trông có vẻ trống rỗng, nhưng khi tôi niệm Phật, Phật sẽ luôn bên tôi, khi tôi niệm Bồ tát, Bồ tát sẽ ở trước mặt tôi. Cũng vậy, khi tôi nghĩ đến chúng sinh, chúng sinh sẽ luôn ở bên tôi, khi tôi nghĩ đến thế giới cực lạc ở Tây phương, lập tức tôi như được sống trong thế giới cực lạc. Như vậy, tất nhiên tôi sẽ không cảm thấy cô đơn, trống rỗng.

Mặc dù con người yếu đuối, thời gian và sức lực của chúng ta có hạn, nhưng vì cuộc đời quá ngắn ngủi, năng lực không đủ, nên cần phải được hiến dâng tích cực. Cần có niềm tin của tôn giáo sẽ tốt hơn. Nhưng niềm tin này cũng không phải là thứ hư vô, chúng phải có được thông qua quá trình thực tiễn và sự lĩnh hội sâu sắc của bản thân mọi người.

Cuộc Sống Tích Cực

Tích cực là thái độ rất quan trọng trong cuộc sống. Tích cực đối lập với tiêu cực, không tích cực sẽ trở thành tiêu cực.

Vậy tiêu cực là gì? Tiêu cực là thái độ sống và làm việc qua loa cho xong, có cũng được, không có cũng chẳng sao; chết cũng được, sống cũng được. Có người nói “Xã hội này quá căng thẳng, bận rộn, tôi không muốn sống như vậy? Tôi chẳng có yêu cầu đòi hỏi gì lớn lao, chỉ cần có cơm ăn áo mặc là được, cần gì phải lao động vất vả bận rộn như thế? Sống lưu lạc tha phương chẳng phải cũng là sống sao?” Đấy chính là cách nghĩ của người tiêu cực.

Nhân sinh quan của tiêu cực là bầu trời xám xịt. Nặng nề với một người là từ bỏ cơ hội phát triển. Tiêu cực là gánh nặng trút lên vai mọi người, là thiếu trách nhiệm với xã hội.

Tuy nhiên, theo đuổi một cuộc sống tích cực không đơn giản như ta nghĩ. Nhiều người cho rằng, tích cực tức cố gắng theo đuổi mục tiêu, đi đến thành công. Mục tiêu và thành công ám chỉ một công việc vừa ý, có thu nhập cao, có tiền đồ, danh lợi, hưởng thụ hạnh phúc vật chất. Đấy dường như là mục tiêu chung mà con người theo đuổi.

Nếu không có mục đích để phấn đấu, người đó dễ dàng mất đi nguồn động lực trong cuộc sống. Ngược lại, với những người biết cố gắng, bất quá chỉ là sự theo đuổi về địa vị, danh lợi, quyền thế. Thực chất theo đuổi những thứ đó không có gì sai, càng không phải là một tội ác. Trong quá trình theo đuổi, mình có bất chấp thủ đoạn để đoạt lấy, có ảnh hưởng đến người khác? Có ảnh hưởng đến phẩm chất đạo đức của mình?

Ví dụ như nếu cố gắng theo đuổi, mục tiêu lại càng ngày càng xa, lúc đó nên làm thế nào? Có nên tiếp tục theo đuổi? Có phải là cần giành bằng được điều đó?

Tích cực đúng là rất tốt, nhưng trong quá trình theo đuổi nếu chỉ quan tâm đến việc đạt được mục tiêu, sẽ bỏ qua mất nhân duyên về hoàn cảnh mình đang tồn tại, bỏ qua cảm nhận của người khác. Vì vậy, ngoài việc theo đuổi mang tính tích cực, vẫn cần phải giữ cho mình thái độ bình tĩnh. Đạt được nó đương nhiên sẽ tốt, dù không đạt được, đó là vì mối nhân duyên vẫn chưa có đủ, không cần phải buồn bã.

Vì vậy chí tiến thủ, tính tích cực đều cần phải có, tuy nhiên việc được mất không nên quá coi trọng, hãy nghĩ “Tôi đã cố gắng hết sức về điều đó” là được rồi. Như vậy cuộc sống sẽ rất vui vẻ, cũng không phải vì mình đã tích cực mà khiến người khác bị ảnh hưởng.

Vì vậy nói, tích cực là một thái độ, bản chất không có gì đúng hoặc sai, nếu động cơ không chính trực, mục tiêu không đúng, hoặc để đạt mục đích không chừa thủ đoạn, sự tích cực như vậy là không đúng. Hoặc sau khi đạt được mục tiêu thì lại vênh vênh tự đắc, không đạt được mục tiêu thì hết sức đau khổ. Chỉ có mục tiêu chính xác, cách làm chuẩn xác, tích cực sẽ trở thành một ưu điểm, sẽ đem lại cho bản thân và người khác niềm vui.

Cần phải nuôi dưỡng sự tích cực như thế nào? Đầu tiên cần xác định mục tiêu, bởi khi đã có mục tiêu, mới có phương hướng cho cuộc sống. Mục tiêu tốt nhất là “Ít nghĩ về mình, nghĩ nhiều đến người khác”, ví dụ hiện nay trên trái đất đang tồn tại nhiều nguy cơ, chúng ta hãy nghĩ xem nên làm những gì? Bạn có thể tận dụng thời gian rỗi, tham gia vào công việc bảo vệ môi trường, có thể ở trong gia đình mình hoặc ở môi trường xung quanh, làm những công việc công ích bảo vệ môi trường, đó là những điều hết sức có ý nghĩa.

Giống như vậy, cần tạo ra một hướng mới cho mình, cố gắng để hoàn thành nó, thực hiện điều đó, bạn sẽ cảm thấy cuộc sống của mình có mục tiêu, có ý nghĩa, đó chính là ý nghĩa chân thực của cuộc sống tích cực.

Hãy Luôn Nuôi Dưỡng Lòng Tri Ân

Trong quá trình tu tập của bản thân, sau khi chúng ta đã khẳng định, đã trưởng thành, bước tiếp theo cần biết hòa tan cái tôi, thể nhập vô ngã, nếu không, bạn sẽ rất dễ khởi tâm kiêu ngạo. Hơn nữa, cách hòa tan cái tôi vào vô ngã là công đoạn khó nhất trong quá trình tu tập. Thực ra, thể nhập vô ngã là việc làm vô cùng khó khăn, chúng ta chỉ hướng đến mục tiêu này nhằm xóa tan tâm lý kiêu căng, tự phụ. Để giúp mình xóa tan tâm lý kiêu căng đó, thiết tưởng, bạn phải bắt đầu từ tâm tàm quý và sám hối 8.

Khi bạn có tâm tàm quý, bạn sẽ cảm thấy mình làm chưa đủ, nỗ lực chưa hết, chưa làm tốt nhất khả năng có thể của mình. Khởi tâm tàm quý, bạn sẽ cảm thấy điều mình thu nhận quá nhiều, trong khi mình cho đi quá ít.

Vì lý do này, mà khi những người tu tập Phật pháp hồi hướng công đức, thường nhắc đến “thượng báo tứ trọng ân”, chí chỉ bốn ân đức cao dày nhất giúp chúng ta nên người, trở thành người tu tập đúng chính pháp gồm ân đất nước, ân cha mẹ, ân Tam bảo và ân tất cả chúng sinh. Ân quốc gia ở đây thực ra không giới hạn trong phạm vi một đất nước, mà là ân của toàn xã hội loài người, bao gồm ân chính phủ, toàn thể nhân dân, vì họ là những người tạo môi trường yên ổn cho chúng ta tu tập, vì thế chúng ta phải tri ân và báo ân. Ân cha mẹ tức ân của người đã mang nặng đẻ đau, sinh thành dưỡng dục, cho chúng ta hình hài, cho chúng ta làm người. Ân Tam bảo ở đây chỉ ân của giáo lý Phật giáo, đây chính là nơi mình đã thụ ân nhiều nhất. Tuy nhiên, không phải nhất định phải xem nhiều kinh sách, học nhiều trường Phật học, mới thụ nhận ân đức từ giáo lý Phật giáo. Thực ra, chỉ cần bạn nghe được một vài câu kinh, đã có thể làm thay đổi cuộc đời bạn, giúp ích cho bạn đến suốt đời. Mấy chục năm trước, tôi tình cờ nghe kinh Phật “làm thế nào để thay đổi tà niệm thành chính niệm”. Nhờ đó, tôi mới phát hiện, thì ra con người thường nhìn thế giới và con người bằng những kiến giải điên đảo, trong đó nguyên nhân chủ yếu của sự điên đảo này là lòng ích kỷ, hẹp hòi. Nếu chúng ta không nhìn thế giới này với tà niệm, điên đảo, nhất định sẽ không có đau khổ, và chúng ta càng không vô cớ đòi hỏi quá nhiều thứ trong đời, từ đó chúng ta sẽ sống trong hạnh phúc, yên vui. Nhờ thể nghiệm ý nghĩa câu nói đó, tôi hiểu ý nghĩa cuộc đời, lòng tôi luôn luôn hướng về Tam bảo với lòng biết ơn vô hạn, từ đó, tôi nguyện sẽ hiến dâng suốt cuộc đời mình cho Phật pháp.

Ngoài ra, chúng ta cần tri ân hết thảy chúng sinh. Chúng sinh chỉ muôn sự, muôn vật, muôn loài có tình thức, linh tính.

Chúng ta đang hưởng thụ ân huệ những người mà ta thậm chí chưa một lần nghe tên, hay gặp mặt. Tại sao phải tri ân họ? Vì lịch sử văn minh, văn hóa nhân loại là tài sản chung không của bất kỳ riêng ai, lớp người đi trước có nhiệm vụ truyền thừa và phát huy, duy trì đến thế hệ chúng ta, vì thế cần tri ân họ.

Sống bằng tấm lòng tri ân, thì cái tôi nhỏ bé của bạn sẽ tan hòa vào trong vạn loài chúng sinh. Vũ trụ bao la vô cùng, vô tận, cái tôi riêng lẻ quá ư bé bỏng, tri thức nhân loại như đại dương, xã hội loài người rộng lớn, hiểu biết và cống hiến của mình chỉ là hạt cát, có gì đáng để kiêu ngạo. Ta nhận ân quá nhiều, đáp ân quá ít, vì thế chúng ta hãy tri ân vạn loại chúng sinh. Nếu bạn tỉnh thức, hiểu rõ điều này, bạn sẽ cảm nhận được sự hòa tan cái tôi trong muôn vàn cái tôi khác, một khi sống trong cái tôi đang hòa tan, tuy hiện tại bạn không phải là Bồ tát, La hán, nhưng ít nhất bạn sẽ xóa tan được tâm lý kiêu căng ngạo mạn.

Ngoài ra, còn một cách nữa giúp bạn xóa tan cái tôi, cái tự ngã của mình, đó là sám hối. Người ta thường nói “là người chứ không phải Thánh nhân, ai chẳng có lỗi lầm?” Vì lợi ích riêng của mình, chúng ta không ít lần làm tổn thương chúng sinh, thậm chí tổn thương đồng loại, đấy là tội lỗi, chúng ta cần sám hối. Sám hối thể hiện mình đang tự trách, đang hiểu lỗi lầm của mình, thấy có lỗi và áy náy với sai lầm đã phạm. Sám hối rồi, bạn còn phải chịu trách nhiệm trước người khác, khi nào bạn thấy mình có trách nhiệm với người khác, thấy lỗi lầm của mình, thì cảm giác tội lỗi mới giảm nhẹ.

Khi không còn áy náy, bạn sẽ thấy yên tâm. Áy náy chứng tỏ bạn đang đau khổ, bạn chịu trách nhiệm trước hành động của mình là con đường diệt khổ. Nên khi hy sinh phụng hiến cho người, chúng ta sẽ tự thấy mình làm việc thiện hoàn toàn không phải để mong cầu đáp lại, mà để tri ân và báo ân những người đã cho chúng ta cơ hội giảm nhẹ đau khổ.

Cống hiến để đền ân, sám hối để thay đổi mình theo chiếu hướng tốt. Làm thế giúp con người tránh tâm lý “lấy mình làm trung tâm”, khi không lấy mình làm trung tâm, bạn sẽ có cơ hội nhìn nhận, đánh giá sự vật khách quan hơn, nhờ thế trí tuệ tăng trưởng, tâm từ bi lớn dần, phiền não giảm nhẹ, lỗi lầm cũng tự nhiên giảm dần. Tuy chúng ta chưa đạt đến cảnh giới của chư Phật, chư Bồ tát, nhưng nếu biết cách duy trì cách làm này mãi mãi, bạn sẽ đạt đến cảnh giới của người tự tại tùy duyên, thân trôi trong dòng đời nhưng tâm ngự chốn thảnh thơi an lạc, từ đó trí tuệ tăng trưởng, từ tâm lớn dần cho đến khi chứng thành Phật quả.