Ý Thức Giải Thoát

Ý Niệm Sát Na Sinh Diệt

Sát na là thuật ngữ trong nhà Phật, được diễn tả một thời gian thật ngắn, ngắn đến nỗi ở một niệm có tới chín mươi sát na trong đó; và mỗi niệm liên tục xảy ra trong đời sống, để kết quả dẫn tới hành động hay ôm ấp nuôi dưỡng hoài niệm, tư tưởng đợi chờ cơ hội tác thành biển động kinh hoàng!

Khi tôi đang vọng tâm hý luận viết lên lời lẽ trên đây, khi từng niệm niệm tương tục sai khiến, lôi kéo tôi trải bày kết quả trên trang giấy này, thì trong vô số niệm như vậy, tất nhiên là vô số sát na sinh ra, rồi diệt đi không thể nghĩ bàn được. Sinh ra rồi diệt đi đó là lẽ vô thường, cái vô thường cứ xảy ra suốt tiến trình làm người như vậy.

Người ta đau khổ do vì vô số ý niệm sinh ra rồi diệt mất; nhưng người ta cũng lắm sung sướng hạnh phúc cũng từ nguyên nhân này; hay nói cách khác, nguyên nhân là vì không thể hạnh phúc mãi và đau khổ mãi, thế thôi!

Nếu cuộc đời không sanh diệt, thì người hạnh phúc mãi chẳng biết là hạnh phúc! Kể cả ý nghĩa của hạnh phúc họ cũng không biết! Còn đau khổ? Nếu cuộc đời toàn đau khổ, thì chẳng thể có lời lẽ nào phân bua giải bày chuyển hóa được, vì không có người làm việc đó!

Cho nên có sinh diệt là có tất cả; ngay cái có tất cả con người mới đau khổ, sung sướng; và mới có Bồ Tát Tất Đạt Đa tu hành chứng quả thành Phật Thích Ca. Vậy cứ để cuộc đời sinh diệt, ta chẳng nên thắc mắc làm gì. Nhưng nói vui vậy, chứ ta cũng chẳng làm được gì, nếu cuộc đời không sinh diệt! Không sinh diệt, thì làm gì có hiện hữu, có nhân duyên, có quả báo! Vậy có phải nhờ sinh diệt từ nhân đến quả mà ta mới có ngày hôm nay; mới biết phân bua hý luận. Thế thì vấn đề ở đây là làm sao sống được an vui hạnh phúc trong sinh diệt?

Có gì khó! Ai mà không biết! Thì cứ tu đi! Mặc kệ sinh diệt, mặc kệ vô thường! Đó là chân lý tất nhiên mà. Hay nói ngược lại, ta còn cám ơn sinh diệt nữa là khác!

Lạm bàn việc sát na chinh phục niệm niệm sinh diệt là chuyện không tưởng; ta chỉ có thể hiểu nó là vô thường thế thôi.

Theo pháp học Duy Thức, khi một sát na đầu, tâm móng khởi tiếp xúc đối tượng, chẳng hạn như nhãn thức tiếp xúc trần cảnh; bấy giờ ảnh tượng đối tác giữa hai bên chưa thành vấn đề, nghĩa là cái thấy đầu tiên chưa vọng động, chưa phân biệt, chưa tác ý. Cảnh tượng của sát na lúc này gọi là tánh cảnh. Cái cảnh như thị, như duyên không gây trở ngại gì ai, cũng chẳng trở ngại chính nó. Nhưng khi nối tiếp sát na tiếp theo, thì cảnh tượng bị biến đổi, dù trên thực tế vẫn y cảnh đó; cảnh tượng bây giờ đã thành phan duyên, đã bị ý thức xen vào phân biệt, nhận xét, phát ý. Và chủ thể tiếp xúc đối tượng trở thành vấn đề, vấn đề vọng tưởng điên đảo.

Hằng ngày người tu Phật như chúng ta phải tiếp xúc vô số cảnh tượng như vậy, và phân biệt đủ thứ, để sinh ra vọng tưởng đầy đầu. Nhưng, ta thử hỏi nếu không phân biệt, không nhận xét, không phát ý, vậy làm sao sống, làm sao làm việc, làm sao hiểu được thế gian là khổ là vui, là lắm chuyện đủ thứ?

Tất nhiên, tất nhiên, niệm niệm tương tục không gián đoạn mà. Ta cứ tự do phân biệt chẳng sợ gì; nhưng phân biệt mà không chấp; phân biệt biết mình phân biệt; nhất là biết rằng phân biệt, nhận xét, phát ý cũng chỉ là vô thường. Vâng, việc này là thật, và nếu ta không chịu nhìn nhận như vậy, thì sự phân biệt thường tình của thế gian sẽ tạo nên rắc rối phiền não.

Xin lấy tỉ dụ, có một người vừa làm chủ được chiếc xe; người này lại biết học Phật nên có xe đi mà tâm luôn an lạc, xem đó chỉ là phương tiện tất yếu, thành ra không thấy hãnh diện, không thấy quá sung sướng. Rồi thời gian xe hư đi, đổi lại xe mới, tâm người này vẫn không giao động, vì biết rằng do hoàn cảnh nhân duyên, nên cơ hội phải đến; người này vẫn nhìn chiếc xe mới chẳng khác gì phương tiện đi làm. Và cứ như thế mọi việc chung quanh liên hệ gì đến xe, người này vẫn hiểu theo lý vô thường học Phật, rằng: tất cả chỉ là nhân duyên, các pháp có sinh có diệt.

Như thế suy tư cảm niệm của chúng ta cũng chẳng gì trở ngại, chỉ có trở ngại là nhận thức từng ý niệm sinh diệt, mà dòng niệm đó cũng chỉ là chấp nối từng sát na.

Thật sự còn hơn thế nữa, mọi thứ trên cuộc đời này cũng chỉ là từng ý niệm sát na chấp nối! Phải vậy chăng?

Vâng, thưa đúng vậy. Bạn hãy xem cả một thành phố hoa lệ, huy hoàng có phải trước đó phát xuất từ những tư tưởng, ý kiến, của những nhà lập quốc, ý tưởng sáng tạo của những kiến trúc sư… Tư tưởng phát kiến như vậy tất phải chập chờn hiện khởi, sinh diệt biến động từng sát na chứ còn gì! Cho nên không một ảnh tượng nào lìa khỏi tư tưởng tâm thức; rồi cũng lại đáng buồn, là chiến tranh tàn phá giết chóc cũng từ những sát na ý niệm phân biệt, kết thành ác niệm khởi đi.

Vậy đời là những ý niệm sát na dính mắc, và may mắn thay chúng ta hiểu được điều này, để nhìn nhận sự sinh diệt từng sát na chỉ là giả dối, chợt hiện chợt mất.

Chợt hiện chợt mất là cái nhìn của chư vị Bồ Tát đắc đạo, chứ đối với chúng ta thật quả là vấn đề thời gian phải đương đầu chẳng hạn cảnh tượng Vạn Lý Trường Thành bên Trung Hoa đã mấy ngàn năm là có thật. Phải vậy chăng? Xin thưa chỉ có thật trong mấy ngàn năm thôi, chứ triệu năm thì không có! Nhưng cái gì làm nó biến mất trong triệu năm? Lại cũng vì sát na sinh diệt đó mà. Thế thì đối với cái nhìn của chư Phật, chư Bồ Tát, thì có ý nghĩa gì triệu năm triệu kiếp! Cho nên đời sống thế gian quả đúng chợt hiện chợt mất.

Kết lại chỉ nên hiểu rằng, sát na sinh diệt là vấn đề trong đời sống, nghĩa là niệm niệm tương tục chính là vấn đề; và người tu Phật như chúng ta phải thế nào để giữ được niệm thiện, niệm chân rồi vượt cao hơn nữa, biết rằng niệm thiện, niệm chân, cũng chỉ là tất nhiên của người học Phật; nên sanh tâm không vướng mắc chấp ngã chấp pháp. Có như vậy đời sống này, con người này, ngũ uẩn này chỉ là phương tiện nhân duyên đưa người vào niềm an lạc chân như không đối đãi.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật

- 2005 -

Giấc Mộng Đẹp!

Ngủ nằm mơ thì ai chẳng có; người mơ vui, kẻ mơ buồn, người mơ xấu kẻ mơ đẹp, người mơ làm vua, kẻ mơ làm lính, người mơ làm giàu, kẻ mơ đói khát. Có những giấc mơ đẹp đến nỗi người mơ ráng cố gắng níu kéo cho dài ra, lỡ khi giựt mình hụt mất, liền cố ngủ lại mong chắp nối đoạn mơ tiếp. Lại có giấc mơ xấu khiến phải ú ớ thất thanh phát ra thành tiếng, khi giựt mình dậy vẫn còn hãi hùng thất sắc. Thế mộng mị như vậy có liên quan gì đến cuộc sống?

Sinh hoạt hằng ngày của chúng ta, không ít thì nhiều đã được lưu giữ vào tâm tưởng, môn học Duy Thức gọi nơi lưu giữ này là Tạng Thức hay A Lại Da Thức. Khi thân dừng suy nghỉ thư thả (ngủ), thì cái gì lưu lại của tâm thức sẽ bừng dậy chiếu lên cảnh tượng đã qua. Đó gọi là hình ảnh ngủ mơ phản ảnh hoạt động khi thức.

Nhưng thật ra chúng ta có thật thức dậy không? Chúng ta có thức đấy, nhưng thức bằng thân chứ tâm chưa chắc! Mà nếu tâm không thức thì cái thân thức dậy đó cũng đâu phải gọi là thức!

Người ta hay nói đời là giấc mộng; mộng đẹp hay xấu tùy vào quan niệm của mỗi người, tuy nhiên vẫn là mộng. Và đã là mộng thì ta chỉ có thức trong mộng thôi. Vậy làm sao biết đây là mộng, khi rõ ràng ta đang sống, đang có đã có giấc mộng khi ngủ, rồi thức giấc biết mình nằm mơ nằm mộng! Biết mình nằm mơ là thức rồi. Điều này cũng gần đúng đấy. Nhưng, ở đây chúng ta bình tĩnh xét lại, xem có phải thức dậy rồi cũng là mộng không?

Một đời người từ trẻ đến già, rồi chết đi; chết đi bỏ lại tất cả, bỏ luôn cả cái thân, cái mà đang suy nghĩ mộng thật mộng giả này. Rồi khi hương hồn (thần thức) thoát ra từ thân xác hư hoại, thì còn cái gì? Còn lại một khối thịt bắt đầu hư hoại dần, cho đến khi trở về cát bụi; bấy giờ chỉ còn lại một tâm thức và tâm thức này theo nghiệp lực, lập nên một đời sống khác giống như bóng đèn cũ chết, dòng điện không còn chạy vào nữa phải thay vào bóng đèn mới. Thế thì suốt thời gian hoạt động từ nhỏ đến già, trong đó có vui cười, khóc thương, giỡn cợt, có cả gia đình vui buồn đau khổ đến đâu, chỉ là khoảng thời gian cháy sáng tạm thời rồi cũng sẽ tắt rồi lại tiếp tục đổi bóng khác, tức thân hình khác của đời sau. Chẳng hạn như kiếp này là ông B, kiếp sau là anh C kiếp nữa là chị Ê v.v…Thế suy ra đâu có gì là thiệt ông B, Anh C, Chị Ê vì ba bốn nhân vật này chỉ là nghiệp thức sanh đi sanh lại mà thôi.

Khi sanh đi sanh lại, đâu ai giữ được cái nào để cho là thật, cho nên phải là chuyện giả vui hay không? Hay gọi có khác gì giấc mơ, giấc mộng. Nhìn vào đời sống giải trí, qua ca kịch, phim ảnh, tương tự cũng như thế. Người diễn viên, kịch sĩ khi ra khỏi sân khấu vai diễn của mình, tưởng đã trở lại đời sống thật, nhưng đâu ngờ lại đang đóng tiếp vai khác, vai này quá lớn, quá tế vi nhỏ nhiệm trong một phim trường sân khấu không lồ, nên khó nhận ra thôi. Bởi vì văn nghệ phim kịch cũng chỉ phản ảnh sân khấu cuộc đời mà ra. Vậy thì tất cả là mộng, nhưng mộng của ngủ mơ là mộng con, và mộng khi thức là mộng mẹ. Và nếu có gì là thật, thì có thật của tâm thức biến hiện đang đi vào trong mộng đó.

Chư Phật, Bồ Tát đã ra khỏi mộng dài và đang nhìn chúng ta còn đang mơ mơ mộng mộng trong nhiều giấc mộng. Nhưng trước khi thành Bồ Tát thành Phật các Ngài cũng ở trong mộng, chỉ khác là mộng của các Ngài toàn là mộng đẹp, còn mộng chúng ta là chìu theo sự tham muốn ái dục nên không thể thấy đó là giả. Không thấy giả nên cho thật, cho thật nhưng đâu được thật, vì nó là thật giả, thành ra không hưởng được nên đau khổ. Đau khổ trong mộng nhỏ, rồi đau khổ luôn mộng lớn ngay khi thức giấc.

Đến đây hiểu rằng thức giấc của chúng ta cũng chỉ là ngủ vùi mà thôi. Vậy bây giờ phải tìm cách nào làm sao có được giấc mơ đẹp, để khi tỉnh giấc mộng đẹp còn mang được dư âm.

Như đã biết hành hoạt trong đời sống sẽ tạo nên hình ảnh trong tâm để kết quả là giấc ngủ yên vui ít mộng mị, hay thường mộng mị. Người nào từ sáng đến tối, trọn ngày, trọn tháng suốt năm, không làm sai trái, không gây hận thù, chỉ có thương người, thương vật, biết xây dựng kiến thiết điều hay cái đẹp… người ấy khi thức hay ngủ đều là đẹp cả. Và tâm thức người ấy sẽ luôn luôn sanh đi sanh lại trong mộng đẹp cuộc đời; mãi cho đến lúc ý thức rằng tất cả cuộc đời đều là mộng, dù là mộng đẹp đi nữa. Người đó sẽ vượt ra khỏi giấc mộng, sống tự tại thong dong khắp pháp giới. Rồi có một lúc người ấy phát Bồ Đề tâm liền trở vào mộng, nhưng lại thức ngay trong mộng, chừng ấy chúng ta gọi người là Bồ Tát hay tôn kính gọi người là bậc Toàn Giác Đấng Thế Tôn.

Ngược lại, chúng sanh mãi ngủ vùi trong mộng mà cho là thật để rồi không bao giờ ra khỏi mộng.

Thế thì hiện ta đang sống trong mộng mà biết được việc này, có thể nói cũng đã le lói ánh sáng THỨC rồi đó. Chúng ta không thể hoàn toàn thức, vì ngủ vùi quá lâu, nên khi trần cảnh phủ vào căn thân ngũ uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) ta liền quên ngay chính mình, rồi chìm vào giấc mộng dài của tài, sắc, danh, thực, thùy (tiền tài, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống, ngủ nghỉ). Bị chìm vào năm thứ ham muốn đó, làm sao ta sáng suốt nhận ra là mộng!

Nhưng ta đâu biết rằng ngay cả cái mà chúng ta cho là nên xa lánh, nên xem là giả mộng, thì đối với chư vị Bồ Tát cũng cho là mộng luôn. Vì đã nói tâm các Ngài đã thong dong tự tại, do muốn độ chúng sanh nên thị hiện vào sống như chúng sanh, do đó mọi thứ lăng xăng ở cõi Ta Bà này các Ngài dư biết là mộng.

Thế ra chỉ có một việc, chúng ta phải luôn tự nhắc rằng, cảnh đời là mộng; đã là mộng thì đừng tạo mộng xấu, đến như mộng đẹp cũng nên dè dặt không say mê. Vì sao? Vì không khéo lại ham mê không biết, nghĩa là chấp vào pháp tu, thành ra khó tự tại chu du trong pháp giới, phát được Bồ Đề Tâm.

Nhưng đôi khi vì biết tu, biết tu căn bản mười điều thiện, ta lại sanh lên cõi trời thì làm sao tự tại được? Chúng ta nên học ngay pháp tu giải thoát của Phật tại thế giới mộng này; rồi đến khi thức giấc, dù có được hay bị, quả báo thiện lành như sanh lên cõi trời, ta vẫn luôn nhớ rằng đây là mộng nữa; vì còn trong ba cõi là còn luân hồi, còn trong mộng chỉ khác mộng này lớn hơn, đẹp hơn mộng kia, nhưng ngược lại dễ nguy hiểm giữ chân chúng ta ngủ vùi trong ba cõi (Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới)

Việc nữa cũng nên giải tỏa, nếu cho rằng cõi Phật cũng là cõi do Phật chiêu cảm ra thì đâu có phải là cõi thật cho mình, vậy cũng không chắc chắn, và cũng có thể gọi là mộng đẹp thôi. Chúng ta nên nhớ, Phật vì nguyện lực từ bi chiêu cảm ra thế giới thanh tịnh nhằm phương tiện cho chúng sanh hướng về; và khi hướng về được rồi thì con đường tỉnh thức sẽ được trọn vẹn chóng thành. Chừng đó tất cả sẽ thành Phật, đã thành Phật thì cõi đó có thành vấn đề nữa hay không? Huống gì mượn mộng đẹp để dễ tiến tu hơn là mộng xấu, chỉ mãi vùi say trong đau khổ luân hồi. Thực tế nữa, chúng ta đang tu tập pháp học giải thoát nơi đây, cũng chỉ là mộng huyễn, nhưng mộng huyễn này lại đưa tâm thức hành giả về nơi Thật (Chơn như); như vậy việc Phật xây dựng thế giới thanh tịnh lại chắc chắn là mộng an toàn hơn không.

Cuối cùng giấc ngủ của ta sẽ không còn phải nhọc nhằn trăn trở, vì bao lo toan chạy theo mộng lớn; và khi tỉnh giấc là tỉnh giấc cuộc đời, tỉnh thân tỉnh tâm.

Như thế người học Phật cần nỗ lực tu hành, tự tạo cho mình ba nghiệp thân khẩu ý thanh tịnh đúng theo chánh pháp, qua cách nhìn quán chiếu đời là huyển là mộng, là sinh diệt vô thường. Và như thế, đó là cách xây dựng đời sống chân thật ngay trong đời sống giả tạm này; để kết quả có được giấc mơ đẹp khi ngủ cũng như thức cuối cùng sẽ có một ngày đẹp trời tương lai không xa, chúng ta sẽ thức dậy khỏi giấc ngủ dài trong sáu đường ba cõi.

Nam Mô A Di Đà Phật

- 2002 -

Từ Những Ý Thức…

Khi còn trong bụng mẹ chờ đợi được sinh ra, con người đã phải quờ quạng tự muốn giải thoát khỏi tù túng tối tăm này. Rồi khi chào đời, con người lại tiếp tục quờ quạng muốn giải thoát những trói buộc phiền lụy của cuộc đời. Như thế đó, cả hai hoàn cảnh trước khi được sanh ra, sau khi đã có mặt, con người đều nằm trong vòng cương tỏa mất tự tại an lạc.

Khi còn là một đứa bé thì vòng trói buộc tối tăm chỉ có một lực tác động vừa phải, có thể dễ nguôi ngoai, nhưng khi đã trưởng thành, cường lực của sự trói buộc do hoàn cảnh tác động vào tâm trở nên kiên cố, khó mà cưỡng lại. Lực tác động này lặng lẽ ngấm ngầm trong tư tưởng, càng lúc càng thâm sâu, tinh tế như những rễ cây bám vào đất lan tỏa bủa vây cố giữ thân cây được vững vàng kiên cố. Dòng tư tưởng do đây sinh ra nhiều sai biệt, tạo nên những ý thức, rồi phát sinh, thể hiện qua ngôn ngữ hành động…

Cuộc sống xã hội, nhân sinh, triết lý đều huân tập, khởi phát từ những ý thức kiên cố này. Có những ý thức xây dựng phát huy chân thiện, và cũng không tránh khỏi những ý thức lệch lạc sai trái dẫn đến phá hủy chân giá trị đời sống. Dòng tư tưởng chánh tà, chân ngụy đó cứ mãi luân lưu như dòng nước chảy xiết từ hàng hàng thế kỷ, từ lúc khởi nguyên loài người cho đến thời đại ngày nay, và chắc chắn sẽ tiếp tục, tiếp tục mãi.

Thành thật nhìn nhận như vậy, có phải tư tưởng bi quan? Lạc quan hay bi quan chỉ là những ngôn từ nhận định, thẩm xét đánh giá một hoàn cảnh hay một thái độ của con người; nhưng trong hoàn cảnh đó, con người đó, đã đưa ra chân tướng giá trị đích thực cụ thể, thì vậy không cần phải cho là bi quan hay lạc quan.

Một cuộc sống đẹp, một con người nhân đức, tự điều đó, hình ảnh đó nói lên diễn lên chân giá trị. Một điều không hay, một con người sai trái cũng tự giá trị và kết quả nói lên viễn ảnh đó. Người xưa cho rằng hãy tự nhìn nhận những gì chính mình hành động, suy xét, những gì đang diễn tiến trong dòng sống liên quan đến môi trường chung quanh…

Sự thành thật nhìn nhận suy xét, đưa người đến gần hơn trong cái nhìn khách quan dung dị.

Con người chúng ta ngày nay cũng đã lãnh hội, thẩm thấu những kiến thức triết học xa xưa; lại có thể dung hòa, hóa giải để an lập vào hoàn cảnh hiện tại một cách tương đối tốt đẹp. Dù vậy vẫn phải đối đầu với nhiều khủng hoảng trong đời sống, về vấn đề an lạc tinh thần. Việc không an lạc tinh thần, cho thấy những gì con người ngày nay hiểu biết về thời xưa, chỉ là hiểu biết theo lý giải phân tích phạm trù triết học, mà không phải hiểu theo việc tri hành thực tại. Tuy nhiên điều này còn nhiều yếu tố cho nguyên nhân đó.

Khoa học vật chất ngày càng phát triển, cũng có thể là một yếu tố chính, làm con người chạy theo quên mất khoa học tâm linh; cũng biết rằng khoa học vật chất sẽ không bao giờ kết thúc một khi con người chẳng bao giờ dừng nghỉ.

Chung quy lại, tất cả chỉ trở về với chính con người; chính con người là nguyên nhân và kết quả, dẫn đến hoàn cảnh xấu đẹp. Nhấn mạnh đến danh từ con người, là nói lên một sự phân biệt với thứ loại khác, như loài vật; vậy ý nghĩa của hai chữ “con người” ở đây phải là một cộng đồng nhân loại.

Có thể hiểu thêm rằng trong việc kiến thiết thăng hoa đời sống, không thể riêng rẻ cá nhân nào làm nên được, mà phải tương quan tương hợp. Kẻ này là ân nhân của ta, và kẻ kia lại có người khác là ân nhân; cũng như mỗi người đều là ân nhân trên phương diện góp phần có mặt trong một cộng đồng liên hệ, tạo lập một xã hội đất nước.

Nhìn nhận như vậy sẽ thấy có sự hòa hợp, hài hòa liên hệ với nhau, tạo nên sự gần gũi mật thiết giữa người với người, giữa cá nhân với đoàn thể, giữa cộng đồng với nhân loại. Và như vậy chính mỗi cá nhân sẽ dễ hòa nhập mà tự xem nhẹ bản ngã của mình. Đây là một bước vững chắc tiến đến xây dựng hạnh phúc căn bản đầu tiên, cho bản thân, rồi tiếp theo bằng thái độ cởi mở hơn sẽ hài hòa ảnh hưởng đến xã hội, quốc gia thế giới.

Trong quyển “Phương tiện thiện xảo”

Ngài Tarthang Tulku đã nêu lên tính cách hài hòa quan trọng của một cá nhân liên hệ đến đời sống trong gia đình và xã hội, mà đó là cách đẹp nhất không thể không thực hành theo “Sống trong mối liên hệ hòa thuận với thế giới làm tăng cường sự khai triển tri thức và tính sáng tạo trong đời sống mình và trong đời sống của những kẻ ở bên cạnh mình. Nhu cầu để giữ gìn cái hình ảnh của mình về mình biến mất đi, vì kẻ khác đánh giá mình đúng mức như thực mình là ai thực thụ, và về phần chúng ta thì chúng ta cũng đánh giá đúng mức giá trị của những con người sống chung quanh mình. Học hỏi cách truyền thông diễn đạt đúng đắn mang đến mọi sự an bình thanh thản và niềm vui sâu đậm vào đời sống mình. Mối tương quan liên hệ của ta với những người cộng tác, với gia đình với bạn bè trở nên ấm cúng và lâu bền, vì những mối liên hệ ấy đã được đặt nền tảng trong sự thực và lòng chăm sóc ưu ái tận tụy thiết tha” ∗ .

Thật vậy chính điều này đã thăng hoa cách sống trong gia đình, đoàn thể, xã hội, quốc gia, nhân loại. Ngược lại như vậy con người sẽ mãi hoài công xây dựng rồi phá hủy, phá hủy rồi xây dựng, và chẳng bao giờ kiến tạo được hoàn cảnh như con người mong muốn. Triết gia Ấn Độ Krishnamurti cũng đã nhận định sự quan trọng về cái “ta” đối với sự hài hòa trong môi trường sống: “chúng ta không bao giờ thấy rằng chúng ta là toàn thể hoàn cảnh bởi vì có nhiều thực thể trong chúng ta, tất cả đều xoay quanh cái “ta” cái ngã. Bản ngã làm nên những thực thể mà trong nhiều hình thức khác nhau nó chỉ là những vọng dục. Từ những vọng dục kết hợp này nối lên cái hình ảnh trung tâm, nhà tư tưởng, ý chí của cái “ta” và cái “của mình” và như vậy sự phân ly đã thiết lập giữa bản ngã và cái phi ngã, giữa cái “ta” và hoàn cảnh hay xã hội. Sự ly cách này là bắt đầu của chấp tranh, bên trong và bên ngoài” ∗

Thế thì chỉ có tư tưởng cởi mở, hòa nhập và thành thật mới giúp con người thoát khỏi cái quờ quạng trong bóng “tối” của dòng đời; và như vậy bưới đi tới của con người mới sáng suốt vững chãi.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật

1999 –

∗ Phương tiện thiện xảo Phạm Công Thiện dịch. Tr 202 – Nxb Thanh Văn

Chân Lý Cuộc Đời!

Chân lý là một định nghĩa cho những gì không thay đổi, bất di bất dịch; chân lý cuộc đời là khổ, là vui, là buồn điều này ai cũng thấy, cũng chấp nhận. Cả con người cũng là chân lý, vì người ý thức chân lý, sống như chân lý rồi biến thành chân lý. Phật hiện thân là chân lý giải thoát, chúng sinh hiện thân chân lý khổ đau. Cái khổ đau của chúng sanh là chân lý, vì chưa tu chưa chứng đạo, khi chứng đạo đạt niết bàn rồi, chúng sanh này sẽ không còn là chúng sanh nữa.

Hiểu như vậy, việc học Phật sẽ thấy là quan trọng, và tại sao chúng ta phải gia tâm học Phật. Nếu chưa gia tâm tinh tấn học Phật, việc hiểu Phật học Phật sẽ còn nhiều khiếm khuyết, sai lạc, vì xem thường chân lý.

Thế thì chân lý cuộc đời cho ta thấy là KHỔ, đúng như Phật dạy KHỔ ĐẾ, một sự thật tuyệt đối. Khổ thế nào? Khổ về thân và tâm. Có ai không khổ? Hoàn toàn không có. Nếu có, người đó không phải là người! Người đó không là người thì là gì? Người đó là người nhưng không phải phàm phu; người đó sống chẳng khác mọi người, nhưng không bao giờ bị chao động phiền não vui buồn, với bất cứ hình ảnh hoàn

cảnh nào chung quanh người đó. Người đó là Thánh, là Bồ Tát là đệ tử chân chánh của đức Phật, vì đã hiểu và hành đúng chân lý giải thoát của Như Lai. Có thể vẫn còn rất nhiều Bồ Tát đã và đang sống chung quanh chúng ta, mà chúng ta không nhận ra đó thôi.

Như thế nhận thấy cuộc đời khổ, bị đau khổ cuộc đời, đó còn là phàm phu, còn là chúng sinh mê muội. Tất nhiên nhận ra cuộc đời khổ là chân lý của Như Lai, điều này là nhân duyên thù thắng, không thì ta phải mất hàng vạn kiếp mới hiểu được.

Ở vị trí loài người trong sáu cõi, chúng ta là hàng chúng sinh cao cấp, chỉ thua cõi trời; nhưng phải nói là hơn, vì nơi này dễ có cơ hội học tu Phật pháp. Đó cũng nhờ kinh nghiệm cuộc đời khổ nhiều hơn vui. Và mừng hơn nhất là kinh nghiệm khổ của cuộc đời đã biến thành chân lý, khi được đức Phật xuất hiện ở thế gian dạy rõ như vậy.

Khi Phật dạy đời là khổ, là một sự thật tuyệt đối, một sự thật hiện lên ngay chính con người mình; Phật liền dạy thêm, còn có Niết Bàn thanh tịnh giải thoát của một

người dứt khổ. Nghĩa là chính ngay hiện thân của Phật là một sự thật cụ thể; nói cho đúng đó là chân lý; Phật là chân lý cụ thể, không cần phải chứng minh đâu xa.

Chân lý tiếp theo mà chúng ta hiểu được đó là chân lý Niết Bàn thanh tịnh, chân lý giải thoát của thế giới Như Lai, đối ngược hoàn toàn với chân lý khổ, chân lý luân hồi của thế giới Dục, Sắc, Vô Sắc Giới.

Hai chân lý, hai trái ngược, một là khổ hai là an vui tuyệt đối; nhưng chánh nhân thọ nhận chỉ có một mà thôi. Đó là con người chúng ta, ta khổ ta vui, ta đọa lạc, ta giải thoát; ta hiện thân là chân lý đau khổ ở cõi Ta Bà, và cũng chính ta hiện thân một Bồ Tát sơ phát tâm, một vị Phật tương lai “Nhứt thiết chúng sinh giai hữu Phật tánh”, Tất cả chúng sinh đều có Phật tánh.

Vậy nói hai chân lý, nhưng thật sự chỉ có một, một tâm phân biệt chưa giác ngộ nên thành hai; một tâm thanh tịnh nhứt như nên vô phân biệt, tuyệt đối, cả hai chỉ là một. Nói đúng hơn tất cả là một, một là tất cả như thế giới Hoa Nghiêm trùng trùng duyên khởi, cũng từ cái tâm vi diệu lưu xuất ra.

Đến đây ta hiểu cao hơn một phần nữa, ta sống trong khổ cũng chỉ là lăng xăng trong thế giới ảo mộng, chẳng có gì là thật; nhưng vì ta chưa giác ngộ chứng đạo như chư vị Bồ Tát, Thánh Tăng, nên ta không đủ đạo lực trực ngộ chân lý, mà chỉ nhìn chân lý theo vọng tưởng, hiểu để mà hiểu thôi. Chư vị Bồ Tát lớn chẳng quan tâm đến chân lý làm gì, vì các Ngài đã mặc nhiên trên con đường chân lý, đã sống đã hành động bằng hết tất cả chân lý, từ tâm vô ngã, vô chấp; nên các Ngài đã không một mảy may động tâm chân lý hay không chân lý. Tất cả chỉ là những hình ảnh thuận nghịch, theo nhân duyên khởi động thế giới này thế giới kia.

Phần chúng ta những chúng sinh còn mê muội, còn đang dò dẫm trên đường học đạo đi tìm chân lý, chỉ nên kính lễ tán thán hạnh nguyện chư Thánh Tăng chư Bồ Tát, là hình ảnh đại diện cho đấng giải thoát; và mong được hành động, hạnh nguyện theo công hạnh của quý Ngài, để sớm nhận ra cụ thể chân lý bằng tâm vô phân biệt.

Như thế cuộc đời có khổ thế nào, chúng ta lại càng nhận ra đó là chân lý, để rồi giúp ta thấy được chân lý giải thoát.

Cầu nguyện cho muôn loài chúng sinh, sớm nhận ra chân lý giải thoát khổ đau trong cuộc đời này.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật

2008 –

Chân Thiện Hạnh Phúc

Mỗi con người mỗi ý thức, mỗi ý thức mỗi một hành động, mỗi một hành động tạo nên hạnh phúc hay khổ đau. Hành tinh xanh thế giới này trong quỹ đạo thái dương hệ thuộc giải ngân hà Milky Way hiện có hơn sáu tỉ người, tức có hơn sáu tỉ ý thức; ý thức nhiều như vậy cũng chỉ xen tạp khổ và vui. Nhiều hơn nữa, trong cả dãi ngân hà Milky Way có hơn mười tỉ ngôi sao, và nếu mỗi ngôi sao mặt trời đó, các hành tinh của nó đều có sinh vật thì cũng chừng ấy cái xen tạp hạnh phúc, khổ đau!

Suy đoán giả thuyết như vậy, căn cứ vào tâm cảnh con người hiện nay mà ra. Con người đã xuất hiện từ bao giờ? Điều này chưa khẳng định chính xác, nhưng điều có thể quyết đoán chính xác là con người mãi mãi hơn thua tranh giành với nhau. Lịch sử đã để lại những tàn tích hư hoại, điều này không hoàn toàn do thiên tai, mà đa phần con người đã góp tay vào đó. Chiến tranh hai tiếng này chẳng thiếu ở một quốc gia nào; nhưng nếu có một quốc gia sống an phận thủ thường chẳng hơn thua hướng vọng tham cầu, như là Tây Tạng của nửa thế kỷ trước thì cũng chẳng thể nào tránh được nội chiến giữa những bộ tộc, những tông đồ, tông phái. Và dù không đến nỗi tàn phá để gọi là cuộc chiến, nhưng nó vẫn dằn vặt hơn thua, gây bao chướng ngại cho việc tầm chân hướng thiện.

Chung quy lại chẳng có được một đất nước nào toàn chứa người chân thiện; tuy nhiên người chân thiện vẫn có mặt khắp nơi; tất nhiên một vài nước như Tây Tạng, Ấn Độ có thể được liệt vào nơi có nhiều người chân thiện.

Tìm hiểu việc tìm kiếm con người chân thiện hẳn đã không dễ, vì người thật thiện chẳng thể cho mình là thiện, người thiện lại sống trà trộn ở nhân gian. Nhưng ý thức thiện thì quá dễ tìm và có mặt khắp nơi. Khi ta khởi tâm vui, phát tâm muốn giúp người, tâm muốn hòa giải, đó là hướng thiện, ngược lại ta phải đi tìm, mà chẳng biết chính mình cũng là chân thiện.

Điều khiến cho ta không thấy ta là chân thiện, vì ta không ý thức nhiều về điều thiện. Một người đau khổ, vì thường cho mình bất hạnh và chỉ thấy người khác hạnh phúc; tất nhiên luôn xem người khác hạnh phúc là một điều tốt, để tự điềm tỉnh tâm mình không rơi vào đố kỵ, dèm pha; nhưng cũng phải tự thấy mình hạnh phúc, cái hạnh phúc không ganh tỵ khi xem người khác hạnh phúc. Đây là hạnh phúc cao quý của người chân thiện.

Thế ra người chân thiện chỉ là những ý thức được thanh lọc và biểu lộ nơi chính mỗi con người. Và con người tự làm cho mình trở thành chân thiện chỉ là việc tu chỉnh lại ý thức của mình.

Xã hội, quốc gia, thế giới là những ý thức hướng thiện được kết tụ lại trên bình diện xây dựng hài hòa chung, trong mục đích chỉnh trang trật tự đời sống cho cộng đồng nhân loại. Tuy nhiên vì ý thức vốn phức tạp, lại mỗi người tự giữ lấy ý thức của mình, nên việc chịu phục tùng, chịu hòa giải, chịu nhường nhịn ôn hòa thật khó đồng tâm nhất trí, thành ra xã hội, thế giới chẳng thể tránh được ít nhiều sự lấn áp hơn thua, giành giựt, chiến tranh.

Một đơn vị gia đình chỉ có vài người, chỉ đôi ba ý thức, thế mà chẳng giữ được chân thiện vui hòa để người khác noi theo; khó hiểu hơn nữa vài ba người như vậy lại là người thân yêu của mình. Như thế đủ biết chỉ vì nguyên do mỗi người mỗi ý thức, ý thức ít hướng thiện. Nếu đồng tâm hướng về chân thiện, thì vài ba người nhưng chỉ có một, một tâm thương yêu tha thứ hướng đến chân thiện.

Tiếp theo cũng vậy, đồng tâm xiển dương điều thiện, xã hội, quốc gia sẽ tự giải quyết khó khăn một cách tốt đẹp trong sự hài hòa của đại đồng hướng thiện.

Vậy hành tinh xanh chúng ta bấy giờ toàn chứa những con người hướng thiện, những con người đó sẽ chẳng còn lo lắng sợ sệt cuộc chiến thứ ba, thứ tư làm đen tối quả địa cầu – và quả địa cầu sẽ có tuổi thọ dài thêm, dài đến lúc mà ý thức của con người trên hành tinh nầy chẳng còn quan tâm đến sự thọ mạng của nó. Ý thức đó sẽ vượt lên cao, vượt xa đối đãi thường tình để trở thành chân thức. Bấy giờ cả hình thể của hành tinh xanh sẽ biến thành chân thể, tính thể vô ngại như chân thức của chúng sanh chân thiện; hay nói cách khác thế giới đó sẽ lìa ngôn ngữ vọng tưởng phân biệt, lìa hình sắc phàm tình thế gian.

Suy tưởng như vậy có thể là lý tưởng, ấn tượng cảm xúc của một ý thức xen tạp mong cầu. Nhưng mong cầu này phần nào có thể làm được.

Nhìn lên bầu trời ban đêm, ta chứng kiến tận mắt muôn vàn ánh sáng nhấp nhô,

của vô số thế giới; nhìn ra đại dương mênh mông tuy chỉ vỏn vẹn trên hành tinh nhỏ của chúng ta, mà ta không thể ngờ được kỳ diệu làm sao, đó chỉ là vô số hạt nước kết thành. Nhìn về con người ta phải ngạc nhiên, chẳng ai giống ai, và ít ai chịu thua ai! Nhìn về ý tưởng (ý thức) ta phải kinh hoàng ngạc nhiên hơn nữa, vì tất cả những điều ta chứng kiến, suy nghĩ, ý thức đều tự ta làm chủ!

Vâng, ta đã tự làm chủ, nên mới quan sát thẩm đoán, suy định, phê bình, ghi nhận v.v… và chính ta làm chủ, nên ta có quyền ý thức hướng thiện. Nhưng quan trọng nữa, dù sản phẩm ý thức đó có xảy ra hay không xảy ra, ta vẫn thấy chúng chỉ là phương tiện, để tự làm cho mình hạnh phúc hơn là khổ đau.

Bông hoa tự nó đẹp, hương hoa tự nó thơm, cuộc đời vốn vẫn ngần ấy ý thức xen tạp tạo thành; và mỗi chính ta vẫn là chính ta hiện thực, đang là, đang sống trong một thế giới của kết quả ý thức, quá khứ, hiện tại, vị lại. Nếu ta nhận chân ra sự thật của hoa, là quả trong quá khứ từ những hạt mầm có nguyên nhân, thì cái đẹp kia chẳng cần chi thắc mắc, nó chỉ là bình thường; cũng như những gì ngược lại hình ảnh đẹp của bông hoa, tuyệt đối chẳng ra ngoài nguyên nhân quá khứ, hiện tại. Chừng ấy ta đã biết, phải làm sao tự mình hóa kiếp làm hạt mầm tươi đẹp cho đời sống vị lai, như bông hoa có nhân duyên của nó.

Thế thì mỗi người là mỗi ý thức, mỗi ý thức là mỗi hành động; mỗi hành động cuối cùng sẽ tìm về chân thiện hạnh phúc, để xây dựng thế giới vật chất này ngày càng tươi đẹp trong niềm vui chân thức.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

2003

Ý Thức Giải Thoát

Một dòng sống tiếp theo một dòng sống Một con người nhưng mang vạn lớp hình Một là nhiều nhưng chỉ một tánh linh

Một là một trong sáu đường sinh tử

Thế giới mênh mông trong vũ trụ, bằng cái nhìn của chư đại Bồ Tát chỉ là ảnh chớp chập chờn nửa hiện nửa ẩn trong dòng thức sinh diệt của chúng sanh. Thế giới loài vật vô minh ngây dại chẳng hiểu biết nên sống mà như chết. Cái chết đến với chúng thật mau mà cũng thật dài; thật dài vì cứ mãi sanh ra để mà chết, chẳng ý thức kinh sợ ngừng lại.

Thế giới loài người cũng vô minh ngờ ngạc tạo gây ân oán kết chặt thương yêu, bám vào sự sống tưởng như bất tử, rồi tử sinh tiếp nối, sống chết chập chùng nay sanh ở đây mai sanh ở kia ý thức rối loạn dệt thành vọng tưởng thế giới luân hồi, trở vào cảnh vật trở ra cảnh người chu kỳ tiếp mãi.

Thật ra thế giới loài người không đến nổi quá lu mờ ô nhiễm. Thế giới trong vũ trụ muôn hình muôn ảnh, hiện đủ hình tướng chúng sanh, hiện đủ cảnh tượng lạ lùng sai biệt, nhưng thế giới trung hòa định hướng đến tương lai giải thoát vẫn là thế giới loài người. Do thế giới loài người dung chứa hai mặt, chịu đựng và hưởng thụ chịu đựng khắc nghiệt của môi trường thiên nhiên vật chất khi tiếp xúc với thể xác vật chất. Hưởng thụ vật chất từ thể chất con người và thiên nhiên. Trong việc chịu đựng phản kháng với ý thức tìm vui hưởng thụ, con người đã tư duy được con người là chánh nhân khắc chế cưỡng lại được những gì bất an, những gì khó chịu đựng. Nhưng con người đôi khi mâu thuẫn, tạo nên những bất an cho con người trong khi tìm vui lánh khổ bằng những phương tiện sinh ra nỗi khổ khác cho muôn loài, trong đó có loài người. Một thí dụ nhỏ: Muốn giữ hoa màu thực vật tốt tươi, bao nhiêu chất hóa học được thải ra để giết côn trùng (pesticides), nhưng côn trùng là chúng sanh tự nhiên hài hòa môi sinh thiên nhiên (natural environment) thực vật và sinh vật nên khi côn trùng bị diệt, đất đai cũng khó mà chuyển động tự nhiên trở thành phì nhiêu cho cây cỏ nẩy nở. Thêm nữa thực vật được tẩy sạch nuôi nấng bằng chất thuốc hóa học thì con người tiêu dùng sẽ chẳng thể tự nhiên, nên sanh ra bệnh hoạn. Vậy cả ba thành phần: con người, thực vật, côn trùng (nói chung sinh vật) tất cả ba thành phần chúng sinh hữu tình, vô tình này (có tình thức và không có tình thức) đều bị tổn thương.

Thế giới loài người tuy vẫn đầy vô minh vây bủa, sống trong mâu thuẫn tìm vui rồi tạo khổ, nhưng thế giới loài người vẫn còn tốt hơn nhiều thế giới khác. Trước mắt chúng ta dễ thấy nhất là thế giới loài vật; loài vật chẳng có ý thức chi, chúng chỉ tuân thủ theo sức mạnh của bất cứ sự việc gì áp chế lên chúng. Con người không như vậy, dù con người biết rằng mình đang bị áp chế bởi vô minh nhưng biết được mình đang bị áp chế là lối thoát cho tương lai. Thế nên thế giới con người là thế giới tương lai giải thoát. Nhưng thời kỳ nhận thức giải thoát chỉ xuất hiện khi có cuộc cách mạng của một siêu nhân, khai phóng được ý thức, và thành tựu ý thức giải thoát cụ thể, làm mô hình cho người đi theo. Thời kỳ như vậy không thể dễ gặp, dễ nhận thức và dễ thực hành.

Hiện thế giới loài người đang sống trong ý thức tương lai giải thoát, quả thật may mắn cho chúng ta. Là vì cách đây hơn 2500 năm tại xứ Ấn Độ, xuất hiện một con người. Người ấy dù mang địa vị cao trọng trong Hoàng gia, nhưng từ chối tất cả để đi tìm ánh sáng giải thoát hạnh phúc chân thật, mà không phải là hạnh phúc có rồi mất đó như thế gian. Cuối cùng người đã toại nguyện, từ đó người được gọi là Phật nghĩa là một con người được mến mộ nhất trong ý nghĩa giải thoát hoàn toàn. Người được thế gian ca tụng là cao đẹp tuyệt vời, không có gì trên thế gian này có thể diễn nói được. Thậm chí súc sanh cũng cảm nhận được cái đẹp cao thượng ấy, nên chúng hay thích thú tìm cách gần gũi Ngài. Nếu giả như Ngài dành nhiều thời gian lưu sống trong rừng thì loài vật sẽ được giải thoát nhiều lắm. Đó là nguyên nhân chúng ta có được nhận thức giải thoát này.

Phật là kết quả của ý thức thoát khổ hướng đến giải thoát, chúng ta hiện cũng ý thức thoát khổ hướng đến giải thoát, tuy nhiên chúng ta chỉ là nhân vì chưa giải thoát, cho nên chúng ta được xem, đang trong một thế giới ý thức tương lai giải thoát. Nhưng loài người chúng ta đã có bao nhiêu người ý thức điều này?

Ngay như thời Phật tại thế đã có nhiều người không biết đến Ngài, cả đến chưa từng nghe tên. Vậy số người đó dù sống trong thời Ngài vẫn còn là vô minh. Vô minh chỉ cho sự không may mắn nhận hiểu sự vật vô thường, các pháp (sự việc, sự vật) vô ngã (giả tạm, không có thật thể), để từ đó không hiểu đời là một vở kịch giả mà tưởng thiệt, biến thành chấp trước đảo điên (Đây là đơn giản một phần nghĩa của vô minh).

Người sống trong thời Phật mà vô minh, thật là tiếc uổng, thật thương cho họ (có thể chúng ta đã là người trong họ) riêng người đời nay vô minh thì chẳng gì lạ, bởi cách Phật đã hơn 2500 năm. Ngược lại người đời nay mà ý thức giải thoát được thì quả là một điều hiếm quý (chúng ta đang là người ý thức, thật mừng cho chúng ta). Nhưng ý thức giải thoát phải là cụ thể mới có kết quả.

Nhìn lại thế giới loài vật, làm sao chúng có được ý thức giải thoát? Thấy đó mà sợ! Nhìn thêm nữa, kể cả loài người cũng đâu có bao nhiêu người hướng đến ý thức giải thoát! Rồi hướng đến thì có mấy người thực hành?

Có ý thức hướng đến đã là tốt rồi! Việc thực hành nói lên kết quả ý thức thấm nhuần sâu đậm. Chúng ta cần nên tư duy quán xét thế giới chung quanh rõ nét hơn để mong được thấm nhuần.

Trước hết là sự may mắn được làm người. Làm người không phải việc đơn giản, không phải vì thấy hằng ngày có cả vạn em bé được sanh ra, không phải thấy thế giới đang báo động nạn nhân mãn... tất cả sự việc thấy như vậy, vẫn không thể biện hộ bác bỏ sự thật hiếm quý được sanh ra làm người. Chúng ta thử nhìn các loại chúng sinh không phải là người xem sao!

Tất cả chúng sinh đó đều có tánh linh, đều có hiểu biết (hiểu biết giới hạn của từng loài) và đặc tính chung nhất là biết khổ và vui (ham sống sợ chết). Nhưng dù hiểu biết khổ vui, chúng không thể nào ý thức được chúng đang khổ đang vui, nghĩa là cuộc đời bản thân của chúng. Đây là vấn đề quan trọng khác biệt với loài người. Nếu loài vật ý thức được khổ vui thì chúng đã như loài người không khác. Chúng không thể tư duy suy niệm cuộc đời. Làm gì chúng được như thế! Nếu chúng được vậy, chắc chúng cũng đã có việc xuất gia tu niệm. Nhưng chúng ta cũng nghe qua những chuyện, súc sanh biết tu niệm và chết vãng sanh. Dù thật như vậy nhưng đây là cảm nhận được ân điển, từ lực bi tâm của các vị chân tu cũng như gieo duyên vào cảnh Già lam thanh tịnh, nên khi bỏ xác đã được sức gia bị của chư vị Bồ Tát Thiện thần mà hiện tướng nhẹ nhàng ra đi, điều này không phải ý thức giải thoát để chuyển thức tu hành. Tuy nhiên sự kiện như thế cảnh tỉnh giúp chúng ta là loài hiếm quý, ý thức lo tu niệm hơn. Thế giới súc sanh với những chuyện như trên quả là không tưởng.

Về số lượng loài vật thì không thể nghĩ bàn Có ai lại biết trong một giây, một phút, một giờ một ngày có bao nhiêu loài vật súc sanh lớn nhỏ ra đời? Có ai bỏ công quan sát thống kê! Mà có muốn cũng làm không nỗi. Các loài sống trên đất, dưới nước, trên cây, và dưới mặt đất nữa. Trong đó bao gồm thai sanh, thấp sanh, noản sanh và khó mà nhận biết là loài hóa sanh. Vậy làm sao biết được số lượng của chúng sanh? như thế mà ta thường nghe kinh Phật nói, chúng sanh số nhiều đến vô lượng không thể nghĩ bàn (tính cả loài người).

Đó là việc quan sát thế giới chúng sanh vô cùng, và trong đó con người là thế giới chúng sanh cao quý nhất. Chúng sanh nhiều vô lượng vậy mà ta nay đã ở vào thế giới người, tất nhiên ta hẳn vượt xa chúng sanh khác nhiều lắm; tuy vậy con người vẫn còn nằm trong sáu cõi (Trời, người, A tu la, địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh), vẫn luôn luôn bị quay chuyển trong vòng phước báo nghiệp lực. Theo lời kinh dạy, con người còn đủ nhân duyên thù thắng hơn cả cõi trời, nếu con người sống trong thời còn Phật pháp biết tu niệm. Và vậy điều chúng ta suy niệm về ý thức giải thoát hiện nay quả là đúng; đó cũng là phần nhận định tiếp theo, sau khi nhìn nhận sự may mắn làm người.

Từ đây suy niệm, cho rằng quả địa cầu đây là thế giới loài người thì không hẳn đúng, vì trong đó có không biết bao nhiêu thế giới chúng sanh khác. Ngày xưa Phật thường cân nhắc, việc cẩn thận tránh gây thương tổn đến các chúng sanh nhỏ nhít sống gần gũi chung quanh con người. Điều này chỉ có bậc Đại giác mới từ bi dạy rõ như vậy; và cho đến nay lời dạy của Phật càng thấy rõ ràng hơn.

Hiện thời hoạt động sinh hoạt của con người thật quả vô tình tác động rất nhiều đến thế giới loài vật, do đó chúng ta phải dùng mọi cách sám hối việc làm của mình để có thể giảm nhẹ tội nghiệp sát sanh mà mình, vô tình hay cố ý gây ra.

Nhận rõ thế giới loài người dễ tạo tội lại càng ý thức hướng đến giải thoát, và chỉ có ý thức hướng đến giải thoát mới là sám hối rốt ráo. Thử nghĩ một khu rừng nhỏ chỉ một ngàn thước vuông được khai phá, như vậy trong đó ai biết có bao nhiêu loài chúng sanh đang sống. Con người vì không có thiên nhãn nên tự nhiên hành động, do đó không thấy chúng sanh khác

đang đau khổ. Nhưng nếu con người không biết sám hối tìm cách làm thiện, giảm chế việc có thể làm, để quân bình môi sinh đời sống, thì thế giới vật chất càng ngày tưởng phát triển, nhưng thật sự khó thể sống được, vì môi trường thiên nhiên càng ngày càng mất đi cũng như tinh thần tâm linh phải suy giảm theo, một khi vật chất quá cường thịnh sung mãn.

Tất nhiên chúng ta nên tri ân chư vị tiền nhân, đã có công tạo lập mọi phương tiện cho người sau. Nhưng tiền nhân chúng ta cũng không thể tránh được việc tạo tội, thì chúng ta vừa biết ơn, vừa ý thức giải thoát để hồi hướng công đức của mình đến các bậc tiền nhân.

Thực tế của đền ơn, là sống không phung phí, không tiêu pha khí lực vào các việc tổn thương đến môi trường nhân sinh và ảnh hưởng đến loài vật chung quanh. Vượt xa hơn nữa bằng ý thức hướng đến giải thoát quay ra khỏi chu kỳ sinh tử của người và vật, của chúng sinh hữu tình và vô tình.

Sống ý thức hướng đến giải thoát, giúp ta thấy rõ khoảng cách giữa các chúng sanh hữu tình qua hình thù người và vật thật sát gần nhau. Và từ muôn kiếp trong luân hồi lục đạo, tình thức của một chúng sanh chưa giác tỉnh hẳn phải lên xuống ra vào nhiều cảnh tối tăm. Duy chỉ có các bậc giác ngộ mới ngưng lại được mê thức vọng tình quay ra khỏi vòng sinh tử. Và vậy hướng đến giải thoát là chuyển vọng thức ra chân thức (trí giác) bằng cái nhìn từ bi quán chiếu đến muôn loài muôn vật đang cộng sinh cộng hưởng trên cõi sống này. Từ đây xây dựng được đời sống trên căn bản của giới (precept) mà người Phật tử đã lãnh thọ. Như thế đời sống của con người sẽ an lạc hơn và tương lai y báo tươi đẹp sẽ hiện ra ngay cõi Ta Bà, để tương lai hướng về Phật độ, vậy đó là cụ thể, thế giới con người là thế giới hướng về giải thoát.

Nam Mô A Di Đà Phật

2002 –

Đời Sống Chỉ Là Sự Khởi Hành Trở Lại Từ Quá Khứ

Học hiểu giáo lý giải thoát, chúng ta nhận thức rằng, không gian hoàn cảnh, người, vật khổ đau, hạnh phúc, là cả sự tuần hoàn nhân quả bất biến; người có cảnh giới người, vật có cảnh giới vật. Người cùng người để sống, vật nương nhau tồn tại; tất cả đều tuần tự xảy ra bất tận.

Ngày xưa, xưa lắm lúc mà loài người còn gần gũi chung sống tập trung từng bộ lạc, ngôn ngữ bấy giờ chưa được diễn đạt đầy đủ; con người thường cố tập hợp nhóm lại với nhau để mưu sinh tồn tại. Cho đến bây giờ sự tập hợp trở thành quy mô to lớn; rồi biết tạo thành quốc gia, thiết lập lục địa, đặt tên, định danh địa cầu trái đất tự cho phạm vi đi lại ở hành tinh này là sở hữu của nhân loại, không phải của sinh vật nào chiếm hữu được. Vì nhân duyên như thế con người không thể rời khỏi sinh hoạt con người; và con vật càng tập trung nhóm lại từng bầy chặt chẽ hơn, vì sợ hãi đời sống hiện đại vật chất của con người gây ra; tuy nhiên cả hai con vật con người đều giống nhau, là lập lại sự nhân quả dính mắc không kéo ra được.

Quá khứ như vậy, hôm nay có khác không? Chẳng khác chi cả, chỉ biến đổi hình thức mà thôi. Hình thức ngày xưa quá nhỏ, hình thức ngày nay quá lớn. Ngày nay không gian con người trở nên thu hẹp bởi sự tiến bộ văn minh vật chất; ngày nay con người có được “thần thông” bay đi nơi này nơi kia dễ dàng; có thể liên kết bầu bạn với đất nước xa lạ cách nhau cả một châu lục, rồi nếu có thể sẽ mang hết dân số nước kia qua đến nước đây một cách dễ dàng và ngược lại.

Đó là nói lên sự văn minh tiến bộ về mặt không gian sinh sống con người hiện nay; về thời gian thì con người có khả năng gần như thành tựu một công thức định sẳn, là thiết lập được kế hoạch, quy hoạch định đoạt liệu trước cho cả mấy chục năm tới, cho đến trăm năm, và có thể ngàn năm nữa. Bằng kiến thức văn minh khoa học ngày nay, có thể lập nên một công trình một tác phẩm định được sự thọ mạng lâu dài của nó. Văn minh con người càng kinh nghiệm khi quan sát một tác phẩm công trình của người xưa lưu lại, từ đó càng tăng thêm kiến thức, và sẽ đoán biết tuổi thọ tác phẩm ngày nay, có thể vượt xa hơn nữa trong tương lai.

Nhưng rồi không gian, thời gian, sẽ không như ý của con người, vì còn có những sự việc xảy ra ngoài tiên liệu, ngoài ý muốn, đó gọi là ách nạn trời đất, ách nạn thiên tai giáng xuống, chưa nói đến ách nạn do chính con người hủy diệt chính tác phẩm văn minh của con người. Thế là con người phải làm lại từ đầu, gầy dựng lại cái đã xây lên như ban đầu còn ngổn ngang dưới đất.

Sự dựng lên rồi bị đập phá, chính mình đập phá hoặc thiên tai đập phá; nhưng thời gian trôi qua cứ lớp lớp người thay đổi, lớp lớp người trưởng thành dựa theo ý thức mới phát triển, thành ra chẳng màng đến sự đập phá, chẳng sợ phí công phí sức; cứ như thế con người sống theo vòng tuần hoàn bất tận trong vòng quay như lời Phật dạy: thành trụ hoại không.

Nhưng dù sao cũng nên nhìn nhận, đó là điều mừng, điều hay cần học, vì đây là sự tự tồn, gìn giữ đời sống cho nhau.

Nhắc đến mới nhớ lịch sử đã ghi, hai thành phố Hiorshima và Nagasaki của Nhật Bản, đã bị tàn phá từ cuộc chiến tranh thế giới thứ hai, bây giờ đã hơn 60 năm qua. Vị trí hai thành phố bị tàn phá, hiện nay đã đổi thành mới mẽ, trù phú trở lại; vẫn sinh hoạt văn minh như mọi thành phố trên thế giới này; và một chút tàn tích đau thương, còn lưu giữ lại để cảnh tỉnh nhân loại hôm nay; nhưng ý thức con người có chịu ý thức hay không lại là một việc khác?

Gần nhất của thế kỷ 21 là hai tòa cao ốc thương mại (World Trade Centre) tại Nữu Ước đã bị đổ xuống giết chết mấy ngàn người; và nghe đâu sắp sửa lại mọc lên 2 tòa nhà mới; có thể sẽ đẹp hơn, kiên cố hơn 2 tòa nhà củ! Nhưng có kiên cố vững vàng vĩnh viễn không? Tất nhiên tuyệt đối là không! Tuổi thọ của nó cao lắm là 500 năm hoặc ngàn năm có thể! Nếu sau này trải qua 1000 năm còn tồn tại, thế có ai dám đến gần không? Vì sao? Vì độ nghiêng của nó sẽ giống như Tháp nghiêng bên Ý (The Leaning Tower of Pisa) có thể! Nó sẽ đổ sầm xuống không biết lúc nào. Thế là phải chọn một trong hai giải pháp, thứ nhất tự công khai hủy diệt trước khi tai nạn xảy ra, thứ hai cứ để nó đứng đó, mà lánh xa khỏi khu vực thành phố này; như muốn nhìn ngắm quan sát thật gần, chỉ có việc dùng trực thăng chở đến mà xem.

Thời gian sẽ làm tất cả hư hoại một cách chắc chắn; nhưng con người cứ vẫn tiến bộ, vẫn sống đàng hoàng, vẫn nuôi hy vọng, vẫn lạc quan bàn luận hội thảo hoạch định những công trình ước mơ viễn ảnh cho tương lai.

Với suy diễn trên ta có thể hiểu, không gian là biểu tượng cho vật thể và hoàn cảnh sống con người; thời gian là ý thức không ngừng theo tâm tưởng bản tánh cố hữu của chúng sanh, để cạnh tranh sinh tồn hay đấu tranh phát triển cho lẻ sống. Đây là một định lý hay một truyền thống theo bản năng chung của sinh vật, mà con người cũng là một sinh vật, sinh vật thông minh nhất địa cầu.

Tuy thế theo giáo lý giải thoát, về bốn sự việc gọi là Thành Trụ Hoại Không. Bốn sự việc này lúc nào cũng diễn tiến xảy ra theo nhận thức của một chúng sinh chưa giải thoát chưa chứng đạo. Nếu con người thật sự hiểu được bốn điều này, tức sẽ thấy từ xưa đến nay hành động con người chỉ là lẩn quẩn lập đi lập lại theo một chu kỳ hình tròn không thoát ra được. Các bậc chứng đạo, chư vị Bồ Tát chư Phật, đã từng sinh sống như chúng ta; cũng từng là người của nhiều bộ lạc du mục rày đây mai đó; từng trải đấu tranh, xây dựng, đập đổ đủ thứ, và đầy buồn vui sân giận như mọi chúng sanh.

Nhưng nhờ tu tập, các Ngài mới hiểu được bản thể vấn đề, hiểu được nguồn cội sự vật, tất cả chỉ là giả lập vô thường không thật có; kể cả chính con người đang nhận thức cái giả lập đó. Cho nên các Ngài không còn lao theo chu kỳ vòng tròn sinh diệt, rồi nỗ lực phấn đấu vượt ra khỏi không gian thời gian trong ba cõi.

Con người chúng ta xưa nay, do không chiêm nghiệm sự vật vô thường qua bốn sự kiện Thành Trụ Hoại Không, nên cứ lập lại hoài cuộc sống phù du giả tưởng. Đương nhiên đời sống không tự nó là giả, nó là nhân duyên là sinh diệt. Nhưng chính sự sinh diệt đó đã làm chư Bồ Tát, chư Hiền Thánh chứng đạo Niết Bàn; chỉ có chúng ta không nhận thức, không tìm hiểu nên chỉ có khổ mà thôi. Cái gì còn sinh diệt cái đó còn vô thường đau khổ.

Thử bàn về bốn điều này: đầu tiên là Thành, có nghĩa đã có nhân duyên trong quá khứ nên quả đã thành; thành con người, con vật, thành hoàn cảnh chung quanh. Thành như vậy cho nên phải chấp nhận ngay, không thắc mắc, không cưỡng lại được. Ví dụ ta sanh vào gia đình nghèo, giàu, quốc gia lớn nhỏ, sắc dân màu vàng trắng v.v… ta phải thọ nhận không thể thay đổi. Ta có đổi thì đổi ít phần nào của ý thức của hiện tượng qua không gian, chứ quả báo thân thể đã thọ, đã thành sẽ khó mà thay đổi; trừ khi ta thực hành đạo giải thoát, nhờ đó chuyển qua một đời sống khác mới đổi được hoàn toàn. Như thế trong lúc này, dù ta cố gắng nỗ lực đổi được gần hết đời sống quả báo đang thọ, như ta không còn nghèo, không ở quốc gia nhỏ bé, kể cả nhờ vào y học đổi được màu da v.v… thì ta cũng vẫn không đổi được cả một thế giới hoàn cảnh ta đang sinh sống, và cái ý thức còn bám víu vào ba độc tham sân si. Đó là sự việc Thành là vậy.

Trụ, là giải thích thêm sự đầy đủ rõ ràng sau khi đã Thành, chẳng hạn nếu ta đã sinh ra thành con người nghèo, sống ở quốc gia nhỏ bé, trong một sắc dân da màu thấp người ít học, thì sự liên hệ đời sống không gian nơi đó, buộc ta phải thích nghi quả báo như vậy. Đó là nói theo nghĩa hẹp giàu nghèo, nếu nói rộng hơn, khi đã Thành tức có duyên làm con người rồi thì sự Trụ là cả trái đất này đang dung chứa ta, hay ta có là ai đi nữa ta vẫn không thể không phải là người. Thậm chí ta có tu hành chứng đạo đắc quả, thì chánh báo hiện báo của vị Bồ Tát này vẫn còn cho mọi người thấy, đó là hình tướng của một con người trước khi đi vào Niết Bàn giải thoát, chứ không thể biến đổi thành ứng thân vị diệu như ứng thân của chúng sanh cõi trời được.

Tiếp theo là Hoại, nghĩa là đến thời kỳ thay đổi hư hoại. Người sẽ già đi, vật sẽ không còn kiên cố nữa, cảnh sẽ héo tàn, và tất cả mọi thứ trên trái đất này, kể luôn cả trái đất đều phải dần dần hư hoại. Như trái đất hiện nay, đang dung chứa con người chúng ta, chắc chắn nó đang hư hoại dần dần; nhưng vì nó quá lớn, chúng ta thì quá nhỏ, do đó khó biết quả đất đang già đang bịnh. Tuy nhiên các nhà khoa học đã cảnh báo rõ ràng sự hư hại trên mặt địa cầu, ít nhất là ô nhiễm không khí môi sinh. Nếu một ngày nào rừng xanh không còn trên thân thể nó, thì sinh vật cũng thưa dần, và dưỡng khí sẽ không còn nữa. Rồi thì nước lụt trào dâng, sinh vật và dân số trên quả địa cầu chỉ còn rất ít, cho đến khi còn lại giống dân nào đó, sẽ phải chứng kiến cảnh nó tan vỡ, và người chứng kiến sẽ cùng mảnh vỡ của quả địa cầu biến mất vào không gian vô tận.

Đến đây cũng là giải thích việc Không rồi. Bấy giờ con người sẽ trở về cát bụi, cảnh vật trở lại dạng nguyên tử phân tử như ban đầu, hay nói đúng hơn, con người sinh vật chỉ là những chủng tử, mà con người là nguyên nhân chính, là một tâm thức lạc loài, do nhân duyên nhân quả sinh ra rồi trở lại luân hồi theo nhân quả nghiệp báo. Thật là một vòng lẩn quẩn quay mãi không ngừng mà chỉ có Phật mới rõ được cội nguồn duyên sanh.

Qua tư duy nhận định sự kiện luân hồi bằng cách nhìn cụ thể, pháp học Thành Trụ Hoại Không, người học Phật không còn suy nghĩ khác hơn là nỗ lực hoàn chỉnh đời sống hiện tại của mình. Trước nhứt phải thấy nhân duyên hiện hữu của nhân loại có liên hệ mật thiết với không gian thời gian là cõi Ta Bà; đó chính là nghiệp báo, quả báo hành nghiệp của chúng sanh gây tạo từ quá khứ kiếp. Nhân nghiệp phải làm người là quả báo của Nhân Thừa, đây là hành động tác nghiệp thiện; và nghiệp thiện này sẽ tiếp tục tăng lên đến Thiên Thừa là cảnh giới cao nhất trong sáu cõi: Thiên, Nhân, A Tu La, Địa Ngục, Ngạ Quỷ, Súc Sanh. Muốn vượt lên cao hơn nữa, tức muốn vượt ra sáu cõi, hay đúng hơn vượt khỏi luân hồi; người học Phật phải bắt đầu tư duy sâu hơn, và đó cũng là xác quyết khẳng định con đường tu tập của mình, khi hiểu được đời sống xưa nay chỉ là trở lại vòng quay mãi.

Cầu nguyện tất cả chúng sanh trong sáu cõi sớm thoát khỏi vòng luân hồi đau khổ.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật

2008