Phật Học Tinh Yếu

Tiết V: Đại Thừa Kiết Tập

Khi Đức Như Lai còn tại thế, đối với hạng dung thường, Ngài chỉ thuyết pháp một cách phổ thông bình đẳng, không phân chia là Đại thừa, Tiểu thừa chi cả. Tuy nhiên, trong lời thuyết pháp của Phật, đôi khi có hàm ẩn giáo lý Đại thừa. Chẳng hạn như trong kinh Tiểu thừa, chúng ta thấy có danh từ A Đà Na thức; A Đà Na là thức thứ tám, thức nầy không phải cảnh giới Thanh Văn có thể thấu triệt được. Cho nên khi đọc tới danh từ trên đây, họ chỉ hiểu là thức thứ bảy của ngã chấp mà thôi. Sự dẫn chứng Đại thừa pháp hàm ẩn trong kinh giáo Tiểu thừa, quyển Nhiếp Đại Thừa Luận có phân tích rành rẽ.

Sở dĩ Đức Thế Tôn không đem giáo nghĩa Đại thừa mở rộng giảng cho hạng tiểu căn nghe, vì sợ họ không hiểu rồi sinh lòng phỉ báng mà mang đọa. Theo trong kinh, chấp nhận được giáo lý Đại thừa, chỉ có ba hạng:

1. Hạng Đăng Địa Bồ Tát: Bậc Bồ Tát khi đã chứng pháp thân, thấy vô số Tịnh độ, Uế độ ở mười phương, được nghe chư Phật mười phương thuyết pháp. Bởi lý do nầy, đối với Phật bảo, Bồ Tát tin chắc có vô lượng chư Phật ở tha phương thế giới, không như hàng Thanh Văn chỉ biết trong phạm vi tam thiên giới của cõi Ta Bà và chỉ tôn thờ một vị Phật là Đức Thích Ca Mâu Ni. Đối với Pháp bảo, Bồ Tát tin hiểu có vô lượng pháp môn độ sinh, không như hàng Thanh Văn chỉ chấp nhận pháp Tứ đế, Thập nhị nhân duyên và các tiểu pháp khác. Đối với Tăng bảo, Bồ Tát hiểu rằng có vô lượng chư Bồ Tát ở mười phương, không như hàng Thanh Văn chỉ biết có Di Lặc Bồ Tát sau sẽ thành Phật và các vị A la hán như Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên...

2. Hạng Thanh Văn tin nơi lời của Phật và phát tâm Đại thừa: Đại thừa tuy không phải là cảnh giới của hàng Thanh Văn, nhưng do họ tin lời của Phật mà chấp nhận. Như trong kinh Pháp Hoa, Đức Thế Tôn bảo: “Xá Lợi Phất! Pháp môn nầy với đạo quả của ông, hãy còn nương nơi ta mà tin hiểu... Bao nhiêu hàng Thanh Văn khác, chỉ tùy thuận Như Lai mà tín thọ, chớ không phải do trí huệ của chính mình”.

3. Hạng phàm phu có chủng tử Đại thừa: Đây là những hạng Đại thừa chủng tánh trong năm tánh theo kinh Phật. Hạng nầy nhiếp luôn cả Sơ phát tâm Bồ Tát và Hiền vị Bồ Tát. Tuy chưa chứng đạo quả nhưng hàng Đại thừa chủng tánh do nhiều kiếp về trước đã huân tập pháp Đại thừa, nên một khi nghe đến pháp nầy liền tín thọ. Như kinh Kim Cang, kinh Vô Lượng Thọ đều nói: “Nếu có người nào nghe pháp nầy mà tin thuận, nên biết kẻ ấy không phải chỉ gieo căn lành nơi một hai Đức Phật, mà đã từ vô lượng chư Phật về trước rồi”. Lại, Đại thừa có nhiều pháp môn, nên sự huân tập của hàng Đại thừa chủng tánh cũng có ít nhiều sai biệt. Như cũng đồng Đại thừa chủng tánh mà có kẻ tin pháp Bát nhã, song không tin pháp Bí mật, hay tin pháp Bí mật nhưng không tin pháp Tịnh độ, hoặc tất cả đều tin. Còn hạng không có chủng tánh nầy, dù đọc hết bao nhiêu pháp tạng, kết cuộc sự tin hiểu và lối giải thích nếu không Tiểu thừa cũng thế gian, không thế gian cũng ngoại đạo. Thật đúng như câu: “Nhất đại tạng kinh đô khán tận. Bất tri thùy thị cá trung nhơn?” (Một đại tạng kinh xem đã hết. Biết ai là kẻ ở trong đây?).

Trong một đời giáo hóa, Đức Thế Tôn phần nhiều nói giáo pháp thông thường. Tuy nhiên, đối với hạng đại căn, Ngài lại diễn môn Đại thừa đặc biệt. Những kỳ thuyết pháp nầy, có khi Đức Phật nói ở Thiên cung, Long cung, hay nơi hải đảo, non cao, hoặc riêng trong chúng hội có căn cơ kham tin nhận đại pháp. Từ trước đến đây, sở dĩ có cuộc dẫn giải dài dòng, là để học giả tin pháp Đại thừa có thật, nhưng rất khó tin, nếu không phải là người đã sẵn đại căn. Vì khó tin nên khi Phật nói kinh Pháp Hoa ở non Linh Thứu, đã có 5000 vị Thanh Văn chứng tứ đạo quả, rút lui ra khỏi pháp hội. Và đã có Đại thừa pháp, tất nhiên có cuộc kiết tập giáo nghĩa nầy.

Căn cứ theo kinh, cuộc kiết tập Đại thừa giáo đã diễn ra ba lần ở ba nơi:

Lần thứ nhất, như kinh Bồ Tát Xử Thai nói: Sau khi Đức Thế Tôn diệt độ bảy hôm, ngài Ma Ha Ca Diếp dùng thần thông chiêu tập 500 vị A la hán đến Sa La Song Thọ. Đồng thời lại có các bậc Đại A la hán ở mười phương vân tập tới bản xứ. Lúc ấy trong đại hội có tám ức bốn ngàn chúng A la hán. Sau khi thỉnh Tôn giả A Nan lên tòa thất bảo, ngài Đại Ca Diếp nói: “Pháp tạng của Phật, nhân giả đã thọ trì. Vậy xin trùng tuyên lại đừng để xót mất một lời một chữ. Về các tạng: Bồ Tát, Thanh Văn, Giới luật, xin tập hợp mỗi bộ loại cho rành rẽ”.

Khi ấy, giữa chúng hội, ngài A Nan trùng tuyên pháp tạng chia thành ba bộ loại: Bồ Tát, Thanh Văn và Giới luật. Riêng về tạng Bồ Tát, tôn giả lại phân ra tám biệt tạng là: Thai Hóa, Trung Ấm, Đại Phương Đẳng, Giới Luật, Thập Trụ Bồ Tát, Tạp Tạng, Kim Cang và Phật Tạng.

Lần thứ hai, như Luận Trí Độ nói: Sau khi Phật nhập diệt, các vị Bồ Tát Văn Thù, Di Lặc dùng thần thông đem ngài A Nan đến núi Thiết Vi. Tại nơi đây đã có vô lượng chúng Bồ Tát, Thanh Văn cùng Thiên long bát bộ vân tập. Lúc đó, giữa chúng hội, ngài A Nan kiết tập ba tạng Kinh, Luật, Luận, của Đại thừa. Kế đó các Bồ Tát lại đem ngài đến núi Kỳ Xà Quật, kiết tập ba tạng Tiểu thừa.

Lần thứ ba, như Đại Nhật Kinh Sớ nói: “Cuộc kiết tập Bí mật tạng chia làm ba bộ phái:

1. Bộ phái Tự môn: Bộ nầy do ngài A Nan kiết tập gồm hai môn loại: Kim Cang giới và Thai Tạng giới.

2. Bộ phái Sơn môn: Bộ nầy cũng kiết tập hai môn loại trên, nhưng Bồ Tát Kim Cang Thủ làm Chánh hội chủ, Tôn giả A Nan làm Phó hội chủ.

3. Bộ phái Đông tự: Bộ nầy do Kim Cang Thủ Bồ Tát kiết tập lại Tạp bộ của hai môn loại trước.

Tóm lại, hai kỳ kiết tập trước gọi chung là Đại thừa kiết tập, xứ sở là Sa La Song Thọ và Thiết Vi Sơn. Kỳ kiết tập sau gọi là Bí mật kiết tập, xứ sở chưa được rõ.

Kinh Điển Đạo Phật

Tiết mục:

I. Sau thời kiết tập

II. Kinh Phật tiếng Ba ly

III. Kinh Phật tiếng Phạm

IV. Hai hệ thống Kinh điển Phật giáo

V. Ba tạng

VI. Mười hai phần giáo

Kinh sách tham khảo: Kinh Đại Niết Bàn, Luận Du Già, Luận Tỳ Bà Sa, Phật Học Đại Cương, Phật Giáo Khái Luận, Ấn Độ Phật Giáo Sử.

Đề yếu: Trong bốn tiết đầu, đại khái nói về sự phát nguyên của hai hệ thống Phật giáo Nam, Bắc. Khi Phật còn tại thế thuyết pháp, Ngài thường dùng lối ngôn ngữ phổ thông của miền Đông Ấn Độ. Sau lúc Đức Thế Tôn niết bàn, những pháp âm của Ngài mới được ghi chép bằng hai thứ tiếng: Phạm, và Ba ly; nhưng sự xuất phát trước sau của hai loại kinh nầy chưa tìm được tài liệu để chứng minh. Và hai thứ Kinh điển Phạm và Ba ly, đã là nguyên nhân đưa Phật giáo đến hai hệ thống: Nam truyền và Bắc truyền.

Hai tiết sau phân tích về ba tạng, mười hai phần giáo. Mười hai phần giáo không phải là những bộ loại riêng cho tạng Tu Đa La, mà gồm cả Tỳ Nại Gia và A Tỳ Đàm. Và, tất cả pháp điển của Đại thừa, Tiểu thừa tuy nhiều danh mục sai biệt, song tóm lại không ngoài ba tạng, mười hai phần giáo.

Tiết I: Sau Thời Kiết Tập

Sau khi trải qua mấy kỳ kiết tập, nội dung Kinh điển Phật giáo thật phong phú, sách vở rất nhiều, đời sau lại còn tăng thêm mãi. Hiện thời pháp tạng đang lưu truyền gồm có đến 5000 quyển, 7000 quyển, hoặc 8000 quyển. Nhìn khắp tất cả tôn giáo trên thế giới, không có đạo nào Kinh điển nhiều bằng ba tạng của Phật giáo.

Trong hai lần kiết tập đầu tiên, chư Tăng thi hành pháp sự theo thể thức hội tụng (Samgìti), chưa dùng cách biên chép. Thể thức nầy là đại chúng vân tập ở một nơi, rồi cùng nhau đọc lại và xét định những lời lẽ của Phật đã dạy để lưu truyền. Bởi theo tập tục của thời đó, người ta cho rằng viết chép là làm mất giá trị của thần thánh. Lại còn một nguyên nhân nữa, là do thiếu những dụng cụ biên chép mà phải như thế. Chẳng hạn, như tình trạng thời xưa ở Trung Hoa, vì thiếu giấy bút nên người đời Lưỡng Hán muốn lưu lại điều chi, phần nhiều đều dùng cách truyền khẩu.

Nhưng đến hai lần kiết tập sau, nhằm vào thời vua A Dục và Ca Nị Sắc Ca, ngoài cách hội tụng, các đệ tử Phật còn ghi chép Tam tạng thành sách vở. Sự kiện nầy đã được thể hiện bằng hai lối văn tự: Ba ly (Pali) và Phạm ngữ (Sanskrit).

Trong phái quý tộc Ấn Độ lại có sẵn một lối nhã ngữ đã lưu hành, được gọi là thứ tiếng của người học thức, hợp với vận luật kinh Phệ Đà. Khi Đức Phật còn tại thế, vì bình đẳng thí pháp đối với bốn giai cấp, ít khi Ngài dùng thứ nhã ngữ ấy. Nhưng sau khi Đức Thế Tôn niết bàn khoảng một trăm năm, ông Ba Nhĩ Ni (Pànini) là một học giả chuyên về văn pháp, đem thứ nhã ngữ ấy quy định lại rất rõ ràng, được nhiều người khen ngợi, cổ xúy cho sự lưu thông. Nhân đó, Phật giáo đồ cũng thu dụng thứ tiếng ấy để biên chép kinh Phật. Vậy kinh Phật bằng tiếng Phạm hoặc tiếng Ba ly, thứ nào trước, thứ nào sau. Điều đó, thật ra ta chưa tìm được bằng chứng. Nhưng xét về khu vực lưu hành của mỗi thứ, ta thấy rõ ràng không đồng nhau. Như kinh Phật bằng tiếng Ba ly thì lưu hành về phương nam, mà Tích Lan là trung tâm điểm. Còn kinh Phật bằng tiếng Phạm được lưu truyền sang miền bắc, trung tâm điểm trước kia là xứ Ca Thấp Di La, sau lần chuyển sang Trung Quốc.

Tiết II: Kinh Phật Tiếng Ba Ly (Pali)

Vào thời vua A Dục, trước tiên có hai vị A la hán là Ma Sấn Đà và Nhất Địa Tẩu sang Tích Lan truyền giáo. Sau lại có con gái A Dục Vương là Tăng Già Mật Đa (Sanghamittà) mang một nhành cây bồ đề từ nơi Đức Phật thành đạo tới trồng tại Tích Lan, mà trong sử gọi là chuyển cây “Thánh thọ”. Đương thời vị quốc vương bản xứ là Thiên Ái Đế Tu (Devànàmpriya Tissa) tín ngưỡng chánh pháp rất mạnh. Người đã cúng khu vườn Mi Già và lập tinh xá để chư Tăng cư trú, về sau thành một cảnh chùa rất nguy nga. Nơi đây là cơ sở của Đại Tự Phái (Mahàvihàra), thuộc Thượng Tọa bộ (Theriyanikàya). Những Kinh điển do hai vị A la hán đem truyền sang Tích Lan là pháp tạng kiết tập trong kỳ thứ ba, ghi chép bằng thứ ngôn ngữ phổ thông của xứ Ấn Độ, lấy gốc ở tiếng Ma Ga Đi (Magadhi). Về sau người Tích Lan canh cải ngôn ngữ nầy thành tiếng Ba ly (Pali). Và thứ tiếng nầy được dùng để ghi chép Kinh điển của Nam truyền Phật giáo.

Vào khoảng thế kỷ đầu của Tây lịch, tại Tích Lan có Vô Úy Vương (Vathagàmani Abhaya) lên ngôi, rất sùng tín đạo Phật. Vua cho xây dựng một cảnh chùa rất to lớn tại núi Vô Úy (Abhaya) gọi là Vô Úy Sơn Tự (Abhayagiri) để cúng dường Tam bảo. Về sau, chư Tăng ở đây vì bất đồng ý kiến về giới luật, chi rẽ với phái Đại Tự, và biệt lập một môn phái gọi là Vô Úy Sơn Tự, thuộc Pháp Hỷ bộ (Dhamaruci Nikàya). Vị quốc vương đương thời thấy thế mới triệu thỉnh 500 vị Đại đức Tỷ khưu, căn cứ vào ba tạng khẩu truyền bằng tiếng Ba ly, đính chánh cẩn thận rồi chép vào sách. Tại Tích Lan, kinh Phật bằng tiếng Ba ly có sự ghi chép bắt đầu từ đó. Tuy nhiên, về phần chú thích, người ta vẫn còn viết bằng thứ thổ ngữ của Tích Lan. Còn cách biên chép thì họ y theo tục lệ Ấn Độ, dùng lá cây Bối đa la (Battrà) lấy kim chích thành văn tự rồi nhuộm mực, có thể để lâu đời không phai.

Ở triều vua Cù Đàm Bà Gia (Gotabhaya), nhằm 205 năm sau kỷ nguyên, Phật giáo Tích Lan lại phát sanh ra một phái mới gọi là Kỳ Đà Lâm Tự phái (Tetavana). Như vậy Phật giáo Tích Lan thời nầy có ba phái đối lập nhau.

Phật giáo Tích Lan từ thời cổ vẫn truyền tụng bằng cách đọc thuộc lòng, nhưng cuối triều đại Ba Đà Già Ma Ni Vô Úy (Vatthagàmani Abhaya), Kinh điển mới bắt đầu được ghi chép bằng tiếng Ba ly. Đến đầu thế kỷ thứ năm, có ngài Phật Âm (Budhaghosa), người xứ Trung Ấn đến Tích Lan, ngài nghiên cứu giáo lý của Đại Tự Phái, chế tác ra bộ Thanh Tịnh Đạo Luận (Visuddhimagga). Nội dung của bộ nầy là một thể hệ tam học, và cũng là một giáo học hoàn bị của Đại Tự Phái. Là một vị thông minh bác học, Phật Âm Tôn giả đem phần chú thích Tam tạng bằng thổ ngữ Tích Lan, chép lại thành tiếng Ba ly. Những bộ phận chú thích chưa xong, thì ngài Hộ Pháp (Dharmapàla) tiếp tục hoàn thành. Bấy giờ kinh Phật bằng tiếng Ba ly ở Tích Lan mới được chỉnh bị. Vì thế, các học giả gần đây đều tôn xưng ngài Phật Âm là vị giáo tổ thứ hai của Phật giáo Tích Lan. Xem đó, chúng ta có thể biết được lòng tôn sùng của họ là thế nào?

Tiết III: Kinh Phật Tiếng Phạm

Khi Phật còn tại thế thuyết pháp, Ngài dùng thứ ngôn ngữ phổ thông, tức là tục ngữ của miền đông Ấn Độ. Sau khi Đức Thế Tôn nhập diệt, giáo pháp của Ngài được ghi chép bằng hai thứ tiếng: Phạm và Ba ly. Tiếng Ba ly tương tợ với tục ngữ Ấn Độ, còn tiếng Phạm là một lối nhã ngữ ở bản xứ được ông Ba Nhĩ Ni tu chỉnh lại.

Về kinh Phật bằng tiếng Phạm, đại khái đến đời vua Ca Nị Sắc Ca mới hoàn bị. Tương truyền rằng việc thẩm định Tam tạng hồi thời ấy, nếu thứ nào không có bản truyền lại, chư Tăng chép thành bản mới, thứ nào đã có sẵn, cũng đem ra giáo chính kỹ càng. Cho nên những kinh chữ Phạm lúc bấy giờ rất đầy đủ. Tại nước Trung Hoa, khi kinh Phật từ Tây Vức truyền đến, là đã có ngay bản chữ Phạm. Dọc theo miền Ni Bá Nhĩ (Népal) còn rất nhiều bản kinh chữ Phạm truyền lại, nhưng vì hệ thống kết cấu toàn thể không hoàn bị bằng Tam tạng tiếng Ba ly, nên rất khó cho người nghiên cứu.

Vào khoảng thế kỷ thứ bảy Tây lịch, ở Tây Tạng có vua Song Tán Tư Cam Phổ ra đời. Quốc vương là một tín đồ thuần thành của đạo Phật. Ngài có cho mười sáu quan đại thần do ông Đoan Mỹ Tam Bồ Đề lãnh đạo, sang Ấn Độ học chữ Phạm và Kinh điển Phật giáo. Các vị nầy lưu trú tại xứ Nam Thiên Trúc bảy năm, lúc trở về có đem theo rất nhiều kinh tượng và pháp khí. Sau khi về đến nước nhà, mười sáu đại thần căn cứ theo Phạm ngữ chế ra chữ Tây Tạng và phiên dịch Kinh điển. Đây là giai đoạn mở đầu của kho pháp giáo Tây Tạng trong hệ thống phương bắc Phật giáo.

Sau khi đó, Phật giáo ở Tây Tạng rất thịnh hành và được chuyển đổi lại thành quốc giáo. Các vị cao tăng Ấn Độ đến Tây Tạng hoằng pháp, cũng chuyên về việc phiên dịch Kinh điển Phạm văn ra chữ Tây Tạng. Hầu hết kinh Phật Trung Hoa tuy được dịch ra từ Phạm văn, nhưng đôi khi cũng có thứ phiên dịch từ văn tự Tây Tạng.

Hiện thời kinh Phật ở Tây Tạng chia ra làm hai loại: Một là Cam Thù Nhĩ (Kanjur), có nghĩa: “Lời Phật dạy”, biên tập tất cả kinh và luật, gồm 108 bộ sách lớn. Hai là Đan Thù Nhĩ (Danjur), có nghĩa “Lý Luận”, biên tập những thứ biện luận và trứ tác, gồm 225 pho sách.

Kinh điển Tây Tạng được thạnh truyền ở miền Trung Á. Vào khoảng thế kỷ thứ mười ba, vua Thế Tổ nhà Nguyên là Hốt Tất Liệt, xâm nhập Tây Tạng, tín dụng Lạt Ma Giáo và phong cho Phát Tư Ba làm Quốc sư. Vâng lệnh vua, Quốc sư chế ra chữ Mông Cổ, rồi căn cứ vào kinh Phật của Tây Tạng mà dịch thành đại tạng kinh bằng tiếng Mông Cổ.

Nước Trung Hoa vào thời Hán Minh Đế, niên hiệu Vĩnh Bình thứ mười (sau kỷ nguyên 6, 7 năm), có hai vị A la hán là Ca Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan từ Ấn Độ đến. Hai vị ấy lưu trú tại chùa Bạch Mã, tỉnh Lạc Dương, bắt đầu dịch kinh Tứ Thập Nhị Chương và Thập Địa Đoạn Kiết. Về sau, các triều đại khác đều lấy việc phiên dịch Tam tạng làm phần chính trong công cuộc quảng bá Phật giáo.

Tiết IV: Hai Hệ Thống Kinh Điển Phật Giáo

Phật giáo chia thành hai hệ thống lớn là Đại thừa và Tiểu thừa. Những nước thuộc hệ thống Đại thừa Phật giáo như: Bắc Ấn, các địa phương Trung Á, Tây Tạng, Mông Cổ, Mãn Châu, Trung Hoa, Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản. Các nước thuộc hệ thống Tiểu thừa Phật giáo như: Nam Ấn, Tích Lan, Miến Điện, Thái Lan, Ai Lao, Cao Miên. Phật giáo ở những nước nầy gọi là Nam truyền hay Nam phương Phật giáo. Kinh điển của Nam phương Phật giáo được ghi chép bằng tiếng Ba ly, nên gọi là Ba ly Phật điển. Kinh điển của Bắc phương Phật giáo được ghi chép bằng tiếng Phạm, nên gọi là Phạm ngữ Phật điển.

Tuy phân chia Đại thừa, Tiểu thừa hay Nam truyền, Bắc truyền, song thật ra Bắc truyền Phật giáo cũng gồm có Kinh, Luật, Luận của Tiểu thừa; Nam truyền Phật giáo cũng có nơi xen lẫn giáo lý Đại thừa. Danh từ Bắc phương hay Nam phương Phật giáo là chỉ cho hai hệ thống Kinh điển Phạm ngữ và Ba ly, chớ không phải chỉ trên phương diện địa lý. Chẳng hạn như đảo Xà Bà (Java), địa cảnh thuộc về Nam phương, nhưng nhân dân xứ ấy đã từng tín phụng Bí mật giáo của Đại thừa. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy tại đảo nầy những tượng Phật, Bồ Tát và Kinh điển của Đại thừa Phật giáo.

Tiết V: Ba Tạng

Kinh điển đạo Phật chia ra làm ba loại, người ta thường gọi là Tam tạng: Kinh, Luật, Luận.

“Kinh” là những pháp về giáo lý, giải, hạnh, do Đức Như Lai nói ra, hoặc hàng Bồ Tát, Thanh Văn, Duyên Giác hay Hóa nhân nói, mà được Phật ấn chứng. Đạo pháp nầy hợp với chân lý, căn cơ, để cho người học Phật tu hành dứt trừ phiền não. “Luật” là những giới luật của Phật chế định, để cho hàng đệ tử y theo đó ngăn trừ những phi hạnh, tu tập các pháp lành, thân tâm lần lần được thanh tịnh. “Luận” có nghĩa: bàn luận, là những sách do các đệ tử Phật viết ra, để phát huy nghĩa lý nhiệm mầu trong kinh luật. Đây là bộ phận triết học của Phật giáo, có công năng quyết đoán tánh tướng các pháp, phân biệt lẽ chánh tà, khiến cho học giả khỏi nhận lầm.

Những điểm đồng và dị của Tam tạng như thế nào? Luận Tỳ Bà Sa nói:

Chư Phật ra đời đều có ba tạng (Tripitaka): Tu Đa La (Sùtra), Tỳ Nại Gia (Vinaya), A Tỳ Đạt Ma (Abhidharma). Ba tạng nầy thật ra không khác mà khác, hay nói ngược lại. Không khác là tất cả Phật giáo đều từ nơi một biển trí mà sanh ra, đều đồng một nhiếp thọ, lực, vô úy, và đều do tâm đại bi phát khởi. Có khác là Tu Đa La y nơi tâm mà luận, Tỳ Nại Gia y nơi giới mà luận, A Tỳ Đàm y nơi huệ mà luận. Đây là nói về sở y sai biệt. Lại, Tu Đa La do nơi thứ đệ mà hiển, Tỳ Nại Gia do nơi duyên khởi mà hiển, A Tỳ Đàm do nơi tướng tánh mà hiển. Đây là nói về sở hiển sai biệt. Lại, Tu Đa La thuộc về dòng trí lực, Tỳ Nại Gia thuộc về dòng đại bi, A Tỳ Đàm thuộc về dòng vô úy. Đây là nói về đẳng lưu sai biệt. Công năng của Tu Đa La là: người chưa trồng căn lành, khiến cho trồng căn lành. Công năng của Tỳ Nại Gia là: người đã trồng căn lành, khiến cho tiếp tục được thành thục. Công năng của A Tỳ Đàm là: người đã chủng căn lành thành thục, khiến cho được sự giải thoát chân chánh. Đây là nói về sở vi sai biệt. Tu Đa La do hàng thỉ nghiệp mà nói, Tỳ Nại Gia do hàng quán tập mà nói, A Tỳ Đàm do hàng đã vượt qua sự tác ý mà nói. Đây là nói về phận vị sai biệt. Nẻo tiến của Tu Đa La là: người chưa vào chánh pháp, khiến cho vào chánh pháp. Nẻo tiến của Tỳ Nại Gia là: người đã vào chánh pháp, khiến cho thọ trì học xứ. Nẻo tiến của A Tỳ Đàm là: người đã thọ kỳ học xứ, khiến cho thông đạt tánh tướng chân thật của các pháp. Đây nói về tiến thú sai biệt.

Trong Tu Đa La cũng có luận về giới và huệ. Trong Tỳ Nại Gia cũng có luận về huệ và tâm. Trong A Tỳ Đàm cũng có luận về tâm và giới. Đây là điểm khác mà không khác của ba tạng.

Sao gọi là “tạng”. Chữ “tạng” (Pitaka) có nghĩa: trùm chứa. Kinh, Luật, Luận sở dĩ được gọi là tạng, vì nội dung trùm chứa vô lượng nghĩa lý nhiệm mầu, vì là giáo pháp thuyết minh tạng tánh của Như Lai.

Trong ba tạng, theo nghĩa hẹp, riêng về giáo pháp của Phật nói ra hoặc ấn chứng, được gọi là Kinh, còn bao nhiêu thì là Luật hay Luận. Nhưng ba tạng đều là giáo điển của đạo Phật, đều có liên quan với lời Phật dạy, nên theo nghĩa rộng, cũng thông gọi là Kinh. Vì thế, nên lại có những danh từ như: Nhất thế kinh, Đại tạng kinh, với ý nghĩa gọi chung cho ba phần giáo điển.

Ngoài ra, những Kinh điển Đại thừa còn gọi là Bồ Tát tạng, Kinh điển Tiểu thừa gọi là Thanh Văn tạng. Cả Đại thừa, Tiểu thừa đều có ba tạng, nghĩa là Kinh, Luật, Luận riêng. Tam tạng của Đại thừa, về Kinh như: Hoa Nghiêm, Pháp Hoa, về Luật như: Phạm Võng, Đại Thừa Giới Kinh, về Luận như Khởi Tín, Đại Trí Độ. Tam tạng của Tiểu thừa, về Kinh như: A Hàm, Pháp Cú; về Luật như: Ngũ Phần, Thập Tụng; về Luận như: Câu Xá, Thành Thật.

Lại còn có những danh từ như Bí mật tạng, Tạp tạng...., mà nội dung là: bộ phận mật chú, bộ phận hợp tập những bài thuyết pháp tản mác của Đức Phật. Nhưng dù là Bồ Tát tạng, Thanh Văn tạng, Bí mật tạng hay Tạp tạng, đều không ngoài ý nghĩa ba tạng. Tam tạng là danh từ thống nhất của giáo điển đạo Phật, gồm cả Tiểu thừa lẫn Đại thừa.

Tiết VI: Mười Hai Phần Giáo

Ba tạng Kinh điển của đạo Phật, y theo thể tài, được phân chia thành mười hai bộ loại. Người học Phật thường gọi những bộ loại nầy là “mười hai phần giáo”:

1. Tu Đa La (Sùtra): Danh từ nầy có một lối gọi là Tô Đát Lãm, Trung Hoa dịch là Kinh hay Khế Kinh. Chữ “Khế” có nghĩa là “hợp”, chữ “Kinh” có nghĩa là “thường”. Pháp giải thoát là pháp chư Phật trong ba đời vẫn thường nói, và pháp ấy hợp với chân lý, hoặc với nhân duyên thời tiết cùng căn cơ của chúng sanh, nên gọi là Khế Kinh. Kinh cũng gọi là Trường Hàng (tản văn, văn xuôi), một lối văn chỉ nói ngay ý nghĩ của mình, tùy theo nghĩa lý mà đọc ra câu văn dài hay ngắn. Lối văn nầy không cần sửa soạn lắm như lối văn từ phú.

Luận Du Già nói: “Kinh là những danh, cú, văn thân, phát huy nghĩa nhiệm mầu, chân thật, thuần thiện. Kinh hay khiến cho chúng sanh được điều lợi ích của giáo nghĩa và dẫn khởi sự tu tập phạm hạnh”.

Kinh Đại Niết Bàn nói: “Thiện nam tử! Sao gọi là Khế Kinh? Ấy là giáo thuyết của Phật từ câu “Như thế, tôi nghe” cho đến câu, “vui mừng phụng hành”.

2. Kỳ Dạ (Geya): Danh từ nầy, Trung Hoa dịch là Ứng Tụng hay Trùng Tụng. Đây là lối kệ văn thuật lại những ý nghĩa của đoạn văn Trường Hàng nói trên, có khi nói thêm cho ý nghĩa ấy được đầy đủ. Lối văn nầy thường lấy bốn, năm hoặc bảy, tám chữ làm một câu, bốn câu làm một bài. Lại có khi một bài gồm nhiều câu, tùy theo sự diễn ý rộng hay hẹp. Trong pháp hội, Đức Thế Tôn thường nói văn Trùng Tụng, với dụng ý làm cho thính giả ghi nhớ và có thể tóm tắt lại giáo nghĩa mà Ngài vừa tuyên thuyết.

3. Thọ Ký: Thọ ký cũng gọi là Ký Biệt. Đây là những đoạn văn mà Đức Phật ghi nhận cho đệ tử sau sẽ sanh về đâu, hoặc chừng nào sẽ chứng đạo quả, hoặc tương lai sẽ xảy ra sự gì tốt hay xấu. Như Đức Phật nói: “A Dật Đa! Đời vị lai có vị quốc vương tên là Nhương Khê. Ông sẽ ở nơi thời ấy mà thành phật, hiệu là Di Lặc”.

4. Dà Đà (Gàthà): Danh từ nầy, Trung Hoa dịch là Phúng Tụng hoặc Cô Khởi. Phúng Tụng là làm những bài kệ hoặc hai ba bốn, năm, sáu câu. Nói Cô Khởi, là lối văn nầy không thuật lại ý nghĩa đoạn văn Trường Hàng trên, mà chỉ làm riêng từng bài kệ thôi.

5. Ưu Đà Na (Udàna): Danh từ nầy, Trung Hoa dịch là Tự Thuyết. Đây là những kinh do Phật dùng trí huệ xem xét căn cơ chúng sanh, rồi Ngài tự nói pháp, không đợi phải có người thưa thỉnh yêu cầu.

6. Ni Đà Na (Nidàna): Danh từ nầy, Trung Hoa dịch là Nhân Duyên. Đây là những kinh nhân có người thỉnh, hay nhân có duyên chi Phật mới nói ra, hoặc nói về nhân duyên gặp Phật nghe pháp, những chỗ có nhân duyên hóa độ, hay nói về duyên khởi của vũ trụ. Thí dụ như thuở xưa ở nước Xá Vệ có người dùng lưới bắt chim để chơi. Khi bắt được, anh đem nó nhốt vào lòng cho ăn lúa uống nước xem cho chán rồi thả. Phật thấy thế, biết rõ nhân duyên trước sau, khuyên rằng: “Chớ khinh tội nhỏ. Cho là không sao. Giọt nước tuy ít. Lần đầy chum lớn”.

7. A Ba Đà Na (Avadàna): Danh từ nầy có nghĩa là Thí Dụ. Pháp của Phật nói ra rất mầu nhiệm, người căn trí tối chậm khó mà hiểu thấu. Vì thế, khi giảng dạy Đức Như Lai phải dùng những thí dụ cho thính chúng dễ hiểu. Đại khái như những lời thí dụ trong các Kinh điển.

8. Y Đế Mục Đa Dà (Itivrttaka): Danh từ nầy, Trung Hoa dịch là Bản Sự. Đây là những kinh văn Phật nói chỗ tu nhân của các vị Bồ Tát, đệ tử về đời quá khứ, hoặc những ngôn giáo, sự nghĩa liên quan với đời trước. Thí dụ như đoạn: Nầy các Tỷ khưu! Pháp của ta nói hôm nay gọi là Giới kinh, đời Phật Câu Lưu Tôn gọi là Cam Lồ Cổ, đời Phật Câu Na Hàm Mâu Ni gọi là Pháp Cảnh, đời Phật Ca Diếp gọi là Biệt Không.

9. Xa Đà Dà (Jàtaka): Danh từ nầy, Trung Hoa dịch là Bản Sanh. Đây là những kinh Phật nói về nhân duyên thọ sanh của chính Ngài hoặc các đệ tử trong nhiều đời trước. Như đoạn: Các ông nên biết, đời quá khứ khi hành đạo Bồ Tát, ta đã từng thọ thân hươu, nai, thỏ, gấu, rồng, Kim súy điểu, Túc tán vương, Chuyển luân vương.

10. Tỳ Phật Lược (Vaipulya): Danh từ nầy, Trung Hoa dịch là Phương Quảng. Đây là những kinh Đại thừa Phương Đẳng, nội dung hàm nghĩa lý cao siêu, rộng rãi, như mười phương hư không.

11. A Tỳ Đạt Ma (Adbhuta Dharma): Danh từ nầy, Trung Hoa dịch là Vị Tằng Hữu hoặc Hi pháp. Đây là kinh văn nói về những thần lực, những nghiệp duyên, những công đức tối thắng, lạ lùng, ít có, mà trí phàm phu khó tin hiểu. Như kinh Đại Niết Bàn nói: “Thế nào là pháp Vị Tằng Hữu? Như Bồ Tát khi mới sanh ra, không người nâng đỡ, mà tự đi bảy bước, phóng đại quang minh, nhìn khắp mười phương. Như con vượn tay bưng bát mật cúng dường Như Lai. Như con chó cổ trắng theo bên Phật nghe thuyết pháp. Như Thiên ma Ba Tuần biến làm con thanh ngưu đi trên những bát bằng sành, khiến cho các bát va chạm nhau mà không sứt bể. Và cũng như Bồ Tát khi mới sanh được đưa vào miếu thờ thiên thần, các thiên tượng đều đứng lên lễ kỉnh”.

12. Ưu Bà Đề Xá (Upadesa): Danh từ nầy có nghĩa Luận Nghị. Đây là lối kinh văn có tính cách vấn đáp biện luận, hoặc phân biệt các tướng mạo, các lẽ chánh tà. Luận Du Già nói: “Thế nào là Luận Nghị? Đây là tất cả đối pháp luận, nghiên cứu nghĩa rộng sâu của Tô Đát Lãm, tuyên dương tông yếu của các kinh”.

Trong mười hai bộ loại trên, chỉ có Tu Đa La, Kỳ Dạ và Dà Đà là thể tài chính thức của kinh giáo. Còn chín loại kia, chẳng qua là y theo các sự kiện sai biệt của pháp điển mà lập ra vậy thôi.

Và mười hai phần giáo nầy, không phải trong kinh nào cũng có đủ cả. Có thứ kinh chỉ được một hai phần, có thứ kinh gồm đến năm sáu phần chẳng hạn. Ấy là tùy theo thời tiết, cơ duyên riêng biệt của mỗi thứ kinh, mà có những sự sai khác hoặc ít hoặc nhiều.

Giáo Nghĩa Các Bộ Phái

Tiết mục:

I. Ba hệ thống bộ nghĩa

II. Giáo nghĩa của Đại Chúng bộ

III. Giáo nghĩa của Hữu bộ

IV. Giáo nghĩa của Độc Tử bộ

Kinh sách tham khảo: Dị Bộ Tông Luân Luận, Tông Luận Khảo, Ấn Độ Phật Giáo Sử Lược.

Đề yếu: Tông nghĩa 20 bộ rất phiền toái, trong một bài hữu hạn, không thể ghi ra mỗi mỗi chi tiết. Vì thế, nội dung tiết thứ nhất trong bản chương, y theo Tông Luân Khảo của ngài Huyền Trang, mà chia các phái thành ba hệ thống: Đại Chúng, Hữu bộ và Độc Tử. Ba tiết sau nói khái lược về giáo nghĩa của ba bộ phái đại biểu nầy. Trong đây, giáo nghĩa Hữu bộ phưởng phất như Nguyên thủy Phật giáo, nhưng lối phân tích vạn hữu tinh tế hơn Đại Chúng bộ. Giáo nghĩa của Đại Chúng bộ thì quan niệm về Phật thân có phần khoáng đạt hơn Hữu bộ. Còn giáo nghĩa của Độc Tử bộ lại giản ước và độc lập với thuyết Tam tụ. Đặc điểm của Đại Chúng bộ là lối nhận xét về hữu vi pháp gần với thuyết “Ngã pháp câu không” làm cơ sở khai triển Không tông về sau. Đặc điểm của Hữu bộ là lối phân tích các pháp một cách tinh tế, làm cơ sở cho Duy thức học của Hữu tông trong tương lai. Riêng Độc Tử bộ được đặc thù với thuyết Bổ Đặc Già La, làm cơ sở cho lập thuyết Như Lai tạng.

Cả ba hệ thống do ba bộ làm đại biểu, tuy hình thức còn trong phạm vi Tiểu thừa, nhưng về tông nghĩa đều đã manh nha tư tưởng Đại thừa Phật giáo.

Tiết I: Ba Hệ Thống Bộ Nghĩa

Trong một thời gian không bao lâu, Phật giáo chia ra đến 20 bộ phái, như các thứ nấm mọc lên sau cơn mưa rào, người ngoài trông thấy không khỏi lấy làm lạ. Nhưng điều ấy chẳng có chi kỳ đặc, vì các phái trên chỉ bất đồng ý kiến rồi biệt lập, không có tính cách môn đình kiên cố như các tông Thai, Thiền, Tịnh, Mật bên Trung Hoa. Trong ấy, duy có hai bộ văn bản là sai biệt, ngoài ra các phái chi mạt chỗ lập nghĩa chỉ hơi khác nhau. Chẳng hạn như bốn phái Pháp Thượng, Hiền Trụ, Chánh Lượng, Mật Lâm Sơn, sở dĩ được chia ra, vì lối giải thích bất đồng trên một bộ luận. Do đó, chỉ trong thời gian hơn hai trăm năm mới phát sanh nhiều bộ như thế.

Nay xin căn cứ quyển Tông Luận Khảo của ngài Huyền Trang, nương theo nghĩa tương đồng của 20 bộ, mà chia thành ba hệ thống:

1. Đại Chúng, Nhất Thuyết, Thuyết Xuất Thế, Kê Dẫn, Thuyết Giả, Chế Đa Sơn, Tây Sơn Trụ, Bắc Sơn Trụ, Pháp Tạng, Ẩm Quang, Hóa Địa, Đa Văn, Tuyết Sơn, thuộc về hệ thống Đại Chúng bộ.

2. Thuyết Nhất Thế Hữu, Thượng Tọa, Đa Văn, Tuyết Sơn, Kinh Lượng, thuộc về hệ thống Nhất Thế Hữu bộ.

3. Độc Tử, Pháp Thượng, Hiền Trụ, Chánh Lượng, Mật Lâm Sơn, thuộc về hệ thống Độc Tử bộ.

Như trên, hệ thống thứ nhất lấy Đại Chúng bộ làm đại biểu. Hệ thống thứ hai, không lấy Thượng Tọa bộ làm đại biểu mà lấy Nhất Thế Hữu bộ, vì bộ nầy giải thích kinh văn có phần tinh tế hơn, và có tính cách bao quát những bộ tùy thuộc. Trong hệ thống thứ nhất, thứ nhì đều liệt danh Đa Văn và Tuyết Sơn, vì tông nghĩa của hai bộ nầy kiêm thông cả Nhất Thế Hữu bộ và Đại Chúng bộ. Hệ thống thứ ba lấy Độc Tử bộ làm đại biểu. Trong hệ thống nầy, về sau Chánh Lượng bộ được thạnh truyền hơn cả, nên cũng có thể đem Chánh Lượng thay thế Độc Tử mà đại biểu cho ba bộ: Pháp Thượng, Hiền Trụ, Mật Lâm Sơn.

Trong Nam Hải Ký Quy Truyện, Nghĩa Tịnh pháp sư cũng có nói: “Tuy các bộ phái phát xuất không đồng nhau, nhưng sự truyền thừa ở Tây Vức đại cương chỉ có bốn”. Theo pháp sư, bốn hệ thống là ngoài ba đại biểu trên, thêm vào Thượng Tọa bộ. Nhưng Thượng Tọa bộ tông nghĩa kiêm thông cả Đại, Tiểu thừa, về sau lại bị canh cải, thành ra mất bản sắc. Trên đây để Nhất Thế Hữu bộ làm đại biểu là cũng do duyên cớ đó. Như Đồng Diệp bộ (Tàmrasàtìyà) được lưu hành ở Tích Lan chính là lưu phái thuộc Thượng Tọa bộ, nhưng sánh với tông nghĩa của căn bản Thượng Tọa bộ, có chỗ khác nhau.

Tóm lại, các bộ phái tuy nhiều, nhưng tông nghĩa đại khái không ngoài ba hệ thống trên. Cho nên, biết được tông nghĩa của một bộ đại biểu, tức hiểu được tông nghĩa của các bộ tùy thuộc. Tuy nhiên, thể theo dụng ý của ngài Huyền Trang, nội dung bản chương chỉ trình bày đại nghĩa các phái đương thời một cách giản yếu cho học giả dễ nhận thức, chớ không phải cố tâm sáp nhập 20 bộ vào ba hệ thống. Vì thật ra, do sự lưu truyền và phát đạt của mỗi phái về sau, những tông nghĩa đầu tiên trong 20 bộ cũng có thay đổi, không thể xác chỉ đâu là giới hạn.

Tiết II: Giáo Nghĩa Của Đại Chúng Bộ

Giáo nghĩa của Đại Chúng bộ, đại khái có thể chia thành bốn đoạn như sau:

1. Hữu Vi luận: Theo Đại Chúng bộ, tất cả pháp hữu vi, gọi là hiện tượng giới hay hữu vi giới, đều nương nơi nhân duyên mà sanh diệt. Vì hiện tượng giới luôn luôn sanh diệt, nên các pháp đời quá khứ không có thật thể, bởi nó chẳng còn tồn tại. Các pháp đời vị lai cũng không có thật thể, bởi nó hãy chưa sanh. Duy các pháp trong một sát na của đời hiện tại là có thật thể, bởi nó đang lưu tồn. Đây là chủ thuyết “Quá vị vô thể, hiện tại hữu thể” của bản bộ. Đứng về phương diện triết học, chủ thuyết nầy gọi là Phê phán thật tại luận. Quan niệm về hữu vi pháp của Đại Chúng bộ, mục đích để phá trừ tâm chấp có, tuy chưa được hoàn mỹ, nhưng cũng gần với thuyết “Ngã pháp câu không” của Đại thừa.

2. Vô Vi luận: Tương đối với pháp hữu vi, Đại Chúng bộ lập ra chín pháp vô vi. Chín pháp ấy là: Trạch diệt, Phi trạch diệt, Hư không, Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ, Duyên khởi chi tánh, Thánh đạo chi tánh.

Trạch diệt vô vi là lý tánh Niết bàn nương vào sức tuyển trạch của trí huệ, lìa sự ràng buộc của phiền não mà chứng được Phi trạch diệt vô vi là chân tánh bản lai vắng lặng, không cần sức lựa chọn của trí huệ mới hiển ngộ. Hư không vô vi là chỉ cho hư không của lý tánh, không chướng ngại các pháp và không bị các pháp làm chướng ngại. Không vô biên vô vi là cảnh giới trống không do hành giả chán thô chất của sắc tượng, tu không quán mà chứng được. Thức vô biên vô vi là cảnh giới lặng lẽ không ngằn mé, chỉ có sự biến duyên của tâm thức. Vô sở hữu vô vi là cảnh giới trống lặng bình đẳng, do hành giả chán vô biên thức tu vô ngã quán được thân chứng. Phi phi tưởng vô vi là định cảnh thoát ly trạng thái có, không, chỉ còn tâm tưởng vi tế. Bốn định cảnh thuộc Vô sắc giới trên đây, tuy gọi là vô vi, Vô sắc, nhưng thật ra còn có sắc chất vi tế gọi là Thức tâm (Hrdayavastu). Vả lại Đại Chúng bộ không cho bốn định cảnh nầy là cứu cánh, mà chỉ cho là cảnh sở y tạm trong thời kỳ gia hạnh, do nhân tu mà cảm thành bốn không báo sai biệt. Duyên khởi chi tánh vô vi là lý pháp của sự sống chết xoay vần. Đại Chúng bộ cho rằng mười hai chi duyên khởi tuy là pháp hữu vi, nhưng thứ lớp tương sanh trước sau của nó không thay đổi. Vì lý pháp duyên khởi nầy nhất định và tương tục không ngừng, nên họ liệt vào vô vi pháp. Thánh đạo chi tánh vô vi là lý pháp lìa nhiễm chứng diệt của Bát thánh đạo. Do mỗi chi trong Bát thánh đạo đều có công năng làm cho hành giả lìa sự ô nhiễm, chứng vào thể vắng lặng, nên Đại Chúng bộ liệt lý pháp nầy vào vô vi pháp.

Trong chín pháp trên đây, điểm trọng yếu nhất là Trạch diệt vô vi, vì trừ phiền não chứng Niết bàn, là mục đích của người tu đạo giải thoát. Xét lại, quan niệm vô vi của Đại Chúng bộ, không phải chỉ có tính cách tịch tĩnh, mà gồm cả hoạt động, như Duyên khởi chi tánh chẳng hạn. Vô vi của họ, không phải phủ nhận hiện tượng của các pháp, mà là phủ nhận tâm niệm phiền não chấp trước trên các pháp.

3. Tâm tánh bản tịnh luận: Đại Chúng bộ chủ trương tâm tánh bản lai thanh tịnh, xa lìa tất cả phiền não mê vọng. Duyên vì khách trần phiền não bên ngoài làm ô nhiễm, nên tâm tánh trở thành bất tịnh. Đây là thuyết “Tâm tánh bản tịnh, khách trần ô nhiễm” của Đại Chúng bộ.

Vì tâm tánh thì bản tịnh, khách trần là phiền não, tâm và phiền não đều có từ vô thủy, khách trần thường đeo đuổi theo tâm, nên gọi là tùy phiền não. Bởi có tùy phiền não nên tâm bị ô nhiễm, tạo ra nghiệp, khiến cho chúng sanh mãi xoay vần trong nẻo khổ. Nếu nương vào sự tu hành để gột rửa phiền não, thì tâm trở nên trong sạch, hiển hiện được tịnh tánh sẵn có từ xưa. Tâm là chủ, phiền não là khách, hai thứ đều đồng thời; tâm tánh thì vô thủy vô chung, phiền não thì vô thủy hữu chung. Lập luận nầy tương tợ thuyết “Quan hệ giữa tự tánh và thần ngã” của Số luận, nhưng về nghĩa sanh diệt thì có phần khác hơn.

4. Niết Bàn Phật thân luận: Quan niệm về Niết bàn của Đại Chúng bộ, không thấy ghi chép rõ ràng. Nhưng về Phật thân, Đại Chúng bộ cho rằng Đức Thích Tôn sanh ở Ấn Độ, giáo hóa nhân gian, là hóa thân chớ không phải thật thân. Thật thân của Phật nương vào nhân hạnh nhiều kiếp mà thành, đối với không gian thì khắp tất cả chỗ, đối với thời gian thì thọ lượng vô vùng. Oai lực của Phật cũng không biên tế, gần gũi giáo hóa chúng sanh mà không khởi phiền não, sự ứng hiện và nhập diệt đều được tùy duyên tự tại.

Đối với Đại Chúng bộ, Phật thân là vô lậu thân, là siêu việt và thường tồn tại. Do đó, khi Phật chuyển pháp luân, trong một âm thanh có thể nói tất cả pháp, trong một sát na có thể hiểu biết hết mọi việc. Phật thường ở trong định, không có thụy miên, chúng sanh hỏi gì, Ngài đều đáp ngay không cần phải suy nghĩ.

Trên đây là khái lược yếu nghĩa của Đại Chúng bộ. Hữu vi luận của bộ nầy, rất gần với không quán của Ma Ha Bát Nhã. Vô vi luận có thể làm tiền khu cho thuyết Chân như duyên khởi của Đại thừa. Trong Tâm tánh bản tịnh luận, thuyết phiền não vô thủy hữu chung rất giống với Chân như duyên khởi luận, và cũng là nguyên nhân để dẫn dụ đến tư tưởng “Tất cả chúng sanh đều có Phật tánh”, của Đại thừa. Niết bàn quan của Đại Chúng bộ tuy không thấy ghi chép, nhưng chúng ta có thể khái luận rằng Phật thân và Niết bàn của họ vẫn không xa nhau. Vì thế, giáo nghĩa của bộ nầy tuy là Tiểu thừa, mà có những tư tưởng rất gần với Đại thừa. Cho nên có thể nói, giáo nghĩa Đại thừa là từ chỗ phát triển lần lần ở giáo nghĩa của Đại Chúng bộ.

Tiết III: Giáo Nghĩa Của Hữu Bộ

Nhất Thế Hữu bộ phát xuất từ Thượng Tọa bộ. Giáo nghĩa của Thượng Tọa bộ thuộc về Nguyên Thủy Phật giáo, gồm cả đạo lý Đại, Tiểu thừa, nhưng Đại thừa còn ở trong vòng ẩn mật. Giáo nghĩa của Hữu bộ lại nương vào sự tiến triển của Nguyên thủy Phật giáo. Vì vậy, khi nói về bộ nầy, ta có thể suy biết được nội dung của Thượng Tọa bộ và các chi phái cùng một hệ thống Lập thuyết của Hữu bộ được khái quát theo bốn đoạn như sau:

A. Pháp Tạng Y Cứ: Như trên đã nói. Nhất Thế Hữu bộ do Tôn giả Ca Chiên Diên Ni Tử khai sáng, lấy Luận tạng làm bản vị. Tôn giả chế tác ra bộ A Tỳ Đạt Ma Phát Trí Luận (Abhidharma jnànaprasthàna sàstra) gồm 20 quyển làm nền tảng cho Hữu bộ. Ngoài Phát Trí Luận ra, còn sáu bộ khác được gọi Lục Túc Luận, cũng là pháp tạng y cứ của Hữu bộ. Sáu bộ luận ấy là:

1. A Tỳ Đạt Ma Tập Dị Môn Túc Luận (Abhidharma Sanjitiaparyàpàdá Sàstra) 20 quyển, tương truyền do ngài Xá Lợi Phất sáng tác trong khi Phật còn tại thế.

2. A Tỳ Đạt Ma Pháp Uẩn Túc Luận (Abhidharma dhamaskandhapàda Sàstra) 12 quyển, do ngài Xá Lợi Phất tạo; theo bản Hán dịch thì do ngài Mục Kiền Liên.

3. A Tỳ Đạt Ma Thi Thiết Túc Luận (Abhidarma prajnàtipàda Sàstra) gồm 18000 bài tụng, do ngài Mục Kiền Liên tạo; theo bản Hán dịch thì do ngài Đại Ca Chiên Diên.

4. A Tỳ Đạt Ma Thức Thân Túc Luận (Abhidarma vijnànakàyapàda Sàstra) 16 quyển, do ngài Đề Bà Thiết Ma (Devasarman Thiên Tịch, Thiên Hộ) sáng tác khoảng sau Phật diệt độ 100 năm.

5. A Tỳ Đạt Ma Phẩm Loại Túc Luận (Abhidarma prakaranapàda Sàstra) 18 quyển, do ngài Thế Hữu sáng tác phần đầu, Kê Tân La Hán viết phần cuối.

6. A Tỳ Đạt Ma Giới Thân Túc Luận (Abhidharma dhàtukàyapàda Sàstra) 3 quyển, do ngài Phú Lâu Na tạo; theo Hán dịch thì do ngài Xá Lợi Phất. (Trên đây, phần ghi chú tác giả là y theo thuyết của ngài Xứng Hữu, trong Câu Xá Thích).

Sáu bộ trên, về giáo lý, chỉ là những phần tử của Phát Trí Luận nên gọi là Lục Túc Luận. Còn Phát Trí Luận gọi là Thân luận. Đây là y theo nghĩa bản và mạt. Về sau, các bậc học giả của Hữu bộ lại giải thích giáo nghĩa của Phát Trí Luận, và biên tập lại thành một bộ gọi là A Tỳ Đạt Ma Đại Tỳ Bà Sa Luận (Abhidharmamahàvibhàsà Sàstra) gồm 200 quyển. Trong đó có nhiều đoạn dẫn chứng từ Lục Túc Luận.

Ngài Ca Chiên Diên Ni Tử lấy Luận tạng làm bản vị, bởi có hai lý do. Một là để đối kháng với tân thuyết của Đại Chúng bộ, phương diện khác là để đả phá hai học phái Thắng luận và Số luận của ngoại đạo, đang phục hưng lúc đương thời thường hay bài xích Phật giáo. Vì mục đích đó, ngài chủ trương môn lý luận của Phật giáo cần phải có lập trường cho thật vững chắc để quyết thắng. Lại, trong khi tranh biện, ngài thường lấy giáo nghĩa của Thắng luận và Số luận để dẫn chứng, nên nội dung của Hữu bộ có hình tích ảnh hưởng từ Thắng luận, cũng như giáo nghĩa Đại Chúng bộ chịu ảnh hưởng của Số luận vậy.

B. Chúng sanh và thế giới: Theo Nguyên thủy Phật giáo, thì năm uẩn là những yếu tố để thành lập thế giới. Tất cả chánh báo và y báo thế gian, không ngoài hai điểm sắc, tâm trong năm uẩn. Nhưng Hữu bộ vì chịu ảnh hưởng sự phân loại vạn hữu của phái Thắng luận, nên đem chia tất cả sự vật thành năm vị: sắc, tâm, tâm sở, tâm bất tương ưng hành và vô vi. Năm ngôi vị nầy gồm có 75 pháp như sau:

1. Sắc pháp: Sắc pháp có 11 thứ, là năm căn, năm cảnh và vô biểu sắc. Năm căn là: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân. Năm cảnh là: sắc, thanh, hương, vị, xúc. Vô biểu sắc (Avijnaptirùpa) là những tác động của thân, khẩu, phát sanh từ tâm nghiệp lành dữ của chúng sanh.

2. Tâm pháp: Tâm pháp chỉ có một thứ, gọi là Tâm vương. Tâm vương đây là chỉ cho những công dụng của tinh thần, như cảm giác, tri giác, tưởng tượng. Nếu đem tế phân thì công dụng tinh thần nầy không ngoài sáu thức.

3. Tâm sở pháp: Tâm sở pháp gồm có 46 thứ như: Mười đại địa pháp: thọ, tưởng, tư, xúc, dục, huệ, niệm, tác ý, thắng giải, tam ma địa. Mười đại thiện pháp: tín, cần, hành xả, tàm, quý, vô tham, vô sân, bất hại, khinh an, bất phóng dật. Sáu đại phiền não: si, phóng dật, giải đãi, bất tín, hôn trầm, điệu cử. Hai đại bất thiện pháp: vô tàm, vô quý. Mười tiểu phiền não địa pháp: phẩn, phú, xan, tật, não, hại, hận, siểm, cuống, kiêu. Tám bất định địa pháp: hối, miên, tầm, từ, tham, sân, mạn, nghi.

4. Tâm bất tương ưng hành pháp: Ngôi vị nầy có 14 thứ: đắc, phi đắc, chúng đồng phận, vô tưởng quả, vô tưởng định, diệt tận định, mạng căn, sanh, trụ, dị, diệt, danh thân, cú thân, văn thân.

5. Vô vi pháp: Vô vi pháp có ba thứ: trạch diệt vô vi, phi trạch diệt vô vi, hư không vô vi.

Bảy mươi lăm pháp thuộc năm ngôi vị trên đây là đứng về phương diện khách quan để phân loại vũ trụ vạn hữu. Còn đứng về phương diện chủ quan thì có ba khoa là: năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới. Ba khoa nầy không ngoài ba phần: Căn, cảnh, thức hằng làm nhân duyên cho nhau mà sanh ra các pháp, và mọi tác dụng của tinh thần.

Hữu bộ cho rằng tất cả pháp, nương vào thời gian thì phải trải qua bốn trạng thái sanh, trụ, dị, diệt; nương vào không gian phải có sự, lý, hợp, biến hóa. Hiện tượng các pháp tuy sanh diệt biến hóa, nhưng thể tánh của nó vẫn thường tồn tại trong ba đời. Ví như các làn sóng tuy sanh diệt biến hóa, nhưng thể tánh của nó là nước vẫn không thay đổi. Tác dụng của thể tánh hằng hữu nầy, lúc chưa phát khởi gọi là vị lai, lúc đang diễn ra gọi là hiện tại và lúc đã qua rồi gọi là quá khứ. Đây là thuyết “Tam thế thật hữu, pháp thể hằng hữu” của Hữu bộ. Đứng về phương diện triết học, thuyết nầy gọi là Đa Nguyên Thật Tại Luận.

Hữu bộ tuy chia chẻ vạn hữu có phần tinh tế hơn Thượng Tọa bộ, nhưng cũng không ngoài hai điểm: sắc và tâm; hay nói cách khác là chúng sanh (tâm) và thế giới (sắc). Theo Hữu bộ, chúng sanh nương nơi trần cảnh mà khởi phiền não; nếu quán biết các pháp đều do nhân duyên hòa hợp, sanh diệt trong sát na, thì tâm chấp trước không còn, ngã tướng phải tiêu tan. Môn quán nầy tên: Tích sắc nhập không gọi tắt là Tích không quán. Vì thế, tông nghĩa của Hữu bộ gọi là Ngã Không Pháp Hữu Tông.

C. Quan Niệm Tu Hành: Hữu bộ quan niệm rằng cuộc đời nhiều khổ, mục đích của người tu là cầu giải thoát sự khổ ấy, để đạt đến cảnh giới Niết bàn an vui. Muốn được như thế, phải biết đời là khổ, phải trừ phiền não là cái khổ nhân, phải nương nơi đạo pháp đạt đến Niết bàn mà tu, và cuối cùng sẽ chứng vào cảnh Niết bàn an lạc. Quan niệm tri, đoạn, tu, chứng nầy không ngoài đạo lý Tứ thánh đế. Nếu giản ước lại, phương pháp tu hành của Hữu bộ, theo thứ lớp chia thành ba bậc:

1. Kiến đạo (Darsana màrga): Trước tiên, dùng sức lựa chọn của trí huệ, biết rõ lý Tứ đế, đoạn hết phần kiến hoặc.

2. Tu đạo (Bhàvana màrga): Tiến thêm một bậc, đem huệ lực để tu tập theo lý Tứ đế và Tam thập thất giác phần.

3. Vô học đạo (Asàiksa màrga): Sau cùng, tất cả phiền não đều tiêu tan, chứng vào thể tánh Niết bàn, không còn chi phải học nữa.

Lại, nương vào căn tánh của người tu, Hữu bộ chia ra ba hạng thượng, trung, hạ, và sở chứng của ba hạng nầy được gọi là Tam thừa. Hạ căn thuộc về Thanh Văn thừa; hạng nầy nương vào lời dạy của Phật, quán lý Tứ đế mà tu hành, chứng được quả A la hán. Trung căn thuộc Độc giác thừa: hạng nầy quán mười hai nhân duyên mà tự tỏ ngộ, chứng quả Bích Chi Phật (Pratyeka Buddha). Đây cũng gọi là Duyên Giác thừa. Thượng căn thuộc về Bồ Tát thừa, hạng nầy y theo Lục độ tu tập trong nhiều kiếp, sau cùng đầy đủ phần tự lợi lợi tha, chứng quả Vô thượng chánh giác.

D. Niết bàn và Phật thân: Khi Đức Như Lai còn tại thế, Phật thân chứng Niết bàn, sắc thân hiện tồn tại, nên không có sự luận nghị về Niết bàn và Phật thân. Nhưng sau khi Đức Thế Tôn diệt độ, vấn đề đó lần lần trở thành trọng đại và là mục tiêu sanh ra nhiều kiến giải không giống nhau.

Đối với vấn đề Niết bàn và Phật thân, kiến giải của Hữu bộ cũng như Nguyên thủy Phật giáo. Về Niết bàn, bộ nầy cũng chia ra Hữu dư niết bàn. Còn về Phật thân, thì Phật là thân người hiện thật. Thân thể của Phật vì liên quan đến nghiệp nhân của đời trước nên thọ mạng có hạn định. Khi nghiệp quả đã dứt, thân xác tiêu tan, Như Lai vào Vô dư niết bàn, trở về nơi tịch tĩnh. Tự thân của Như Lai không làm điều gì ác, nhưng vì còn thể chất nên còn là sở y của suy, già, bệnh, khổ. Và, với Hữu bộ, Phật cũng có tâm vô ký, có sự ngủ nghỉ, không phải thường ở trong định, trong một sát na không thể suốt hết mọi việc, trong một âm thanh không thể nói tất cả pháp. Về nhân hạnh của Phật trong đời quá khứ, mục đích cốt yếu là cứu độ loài hữu tình chớ không mấy chú trọng ở sự đoạn hoặc. Nhưng khi tiền thân của Như Lai thọ sanh trong tam giới tu hạnh Bồ Tát, phiền não do đó lần lần bị chiết phục, đến khi nhân hạnh viên mãn, nghiệp hoặc tiêu tan, được trở thành bậc Đại giác. Đây là thuyết “Phục hoặc nhân hành” của Hữu bộ.

Như trên đã lược thuật, đạo lý của Hữu bộ phưởng phất với Thượng Tọa bộ, với Nguyên thủy Phật giáo. Nhưng đặc biệt là giáo nghĩa của bộ nầy, về sau trở thành những tài liệu quan trọng cho môn Duy thức học trong đạo Phật.

Tiết IV: Giáo Nghĩa Của Độc Tử Bộ

1. Pháp tạng y cứ: Từ Nhất Thế Hữu bộ, trước tiên phát sanh ra Độc Tử Hữu bộ. Nhưng đặc biệt, giáo nghĩa của bộ nầy lại không thuộc vào Đại Chúng bộ và Thượng Tọa bộ, mà tự nó có một hệ thống giáo nghĩa riêng.

Nguyên lúc Đức Như Lai còn tại thế, có một người ngoại đạo tên là Độc Tử, xuất gia trong Phật pháp, quy y với Tôn giả La Hầu La, rồi từ đó đời nầy đến đời khác thầy trò truyền thọ cho nhau. Sau Đức Thế Tôn diệt độ 200 năm, những học đồ thuộc hệ thống của ngài Độc Tử mới biệt lập thành một phái lấy tên là Độc Tử bộ. Luận tạng y cứ của phái nầy là bộ Pháp Tướng A Tỳ Đàm. Bộ luận nầy nguyên là Cửu Phần Tỳ Đàm của Phật nói, Tôn giả Xá Lợi Phất căn cứ theo đó mà giải thích rộng thêm, rồi truyền lại cho ngài La Hầu La. Tôn giả La Hầu La lúc đương thời hoằng dương thuyết nầy, và truyền lại cho ngài Độc Tử.

2. Thuyết Bổ Đặc Già Là (Pudgala): Giáo nghĩa đặc thù của Độc Tử bộ là Thuyết Bổ Đặc Già La. Danh từ nầy, Trung Hoa dịch là “Ngã”; nhưng Ngã của Độc Tử bộ không đồng với Ngã của ngoại đạo, cũng không thuộc về Ngã của ngũ uẩn. Ngã của ngoại đạo là nguyên chất của vạn hữu sinh hoạt gọi là Linh hồn hay Thần ngã; Phật giáo cho đó là lối chấp thường của Nhất thần giáo. Ngã của ngũ uẩn là vọng nghiệp của sắc, thọ, tưởng, hành, thức, biến hóa sanh diệt vô thường. Ngã của Độc Tử bộ thì khác; phái nầy cho rằng Bổ Đặc Già La không phải đương thể của ngũ uẩn, cũng không phải lìa ngũ uẩn mà có. Như con người khi tạo nghiệp nhân lành dữ, sẽ phải cảm thọ quả báo về sau, Bổ Đặc Già La là mối liên quan từ đời nầy cho đến nhiều đời khác. Nếu không có nó duy trì, thì ngũ uẩn cũng tiêu diệt không còn sự chuyển sanh ở kiếp sau. Chẳng hạn như Phật là bậc Nhất thế trí biết tất cả mọi pháp, nếu không có Bổ Đặc Già La thì cái biết thuộc về tâm, tâm sở sanh diệt. Nếu là tâm, tâm sở sanh diệt thì khi biết tâm không biết sắc, khi biết sắc không biết tâm. Nhưng vì có Ngã thường trụ bất biến, nên Đức Thế Tôn biết khắp cả sắc và tâm một cách tự tại. Cho nên từ địa vị phàm phu cho đến khi thành Phật, Bổ Đặc Già La là một thật thể tồn tại quán thông ba đời, duy trì nghiệp nhân lành dữ, và biết khắp tất cả.

3. Ba tụ và năm tạng: Độc Tử bộ lại lập ra ba tụ và năm tạng. Ba tụ là Hữu vi tụ, Vô vi tụ và Phi nhị tụ. “Tụ” có ý nghĩa: phân loại, bộ phận. Hữu vi tụ là phân loại thuộc các pháp hữu vi. Vô vi tụ là bộ phận về vô vi pháp. Phi nhị tụ là chỉ cho Bổ Đặc Già La, vì thật thể nầy không thuộc về hữu vi pháp của ngũ uẩn, cũng không thuộc về vô vi pháp của Niết bàn.

Từ ba tụ, Độc Tử bộ lại chia thành năm tạng. Năm tạng ấy là: Quá khứ tạng, Hiện tại tạng, Vị lai tạng, Vô vi tạng, và Bất khả thuyết tạng. Ba tạng đầu gọi là Tam thế tạng, do sự tế phân từ Hữu vi tụ. Vô vi tạng tức là Vô vi tụ. Còn Bất khả thuyết tạng là biệt danh của Phi nhị tụ, tức chỉ cho Bổ Đặc Già La.

Kết luận lại, giáo nghĩa của Độc Tử bộ rất giản ước, thâu gồm muôn pháp trong ba tụ. Về đường lối tu hành, thì bộ nầy chủ trương phá sự chấp trước trên hữu vi, vô vi, mà xu hướng về Phi nhị tụ, làm hiển lộ Bất khả thuyết tạng, tức Bổ Đặc Già La. Riêng về thuyết Bổ Đặc Già La, có thể gọi là giáo nghĩa đặc thù của phái Độc Tử, và làm cơ sở cho lập thuyết Như Lai tạng của Đại thừa Phật giáo về sau.